logo

logo.jpg

Advertisement

Бидний хэн?, хаана?, юуг?, хэрхэн?

Мишиг гуйаг сорионд оруулсан гэж байгаа...ккк Ховоор ажил хийдэг хүмүүс ичиж амьлардаг цаг ирнэ.

Мишиг гуйаг сорионд оруулсан гэж байгаа...ккк  Ховоор ажил хийдэг хүмүүс ичиж амьлардаг цаг ирнэ. Хүний нэрийг бүтэн бичсэнгүй гэж бичдэг залуу энэ удаа Мишигдорж гуйан нэрийг өөрөө бүтэн бичсэнгүй. “Хурамхаан Хүрэлбаатар. Та нар удган зайрангуудыг тодорхойлж шалгаж цол тэмдэг өгч шүүдэг гэлүү. Хөвсгөлд цагаан нуурт Мишиг гуайг сорионд оруулсан гэж байгаа та нар шиг гарууд тэр хүнийг шалгах арай л болоогүй юм даа ккк” гэж бичжээ. Би үүнийг уншаад завтай үедээ чухам юу болж өнгөрсөн тухай бодитой хариулт өгье гэж бодсон юм.  Зорилго тавиад олон хоногийг хээрийн замд өнгөрөөж уулзалт хийж явна гэдэг хүнд ажил. Манай залуучууд монгол бөөгийн төлөө ажиллах шаардлага гарвал орон нутагт, тухайлбал Хөвсгөлийн сумдаар ажиллах цаг үе ирнэ байх аа. Тэр үед бидний туулж явсан бэрхшээлийг биеэр амсах биз. Сургаар сонсоноо ажил болгож, хов ярьдаг үе хэзээ нэг цагт бөөд эцэс болно гэдэгт итгэж явдаг. Ховоор ажил хийдэг хүмүүс ичиж амьдрах цаг ирнэ. МБНЭ-ийн ажлын хэсэг Хөвсгөл аймгийн сумдаар ажилласан юм. Олон мянган км зам туулж, олон сумд очсон билээ. Төрийн хариуцлагатай ажил хийж явсаны хувьд аль ч суманд хүндэтгэн хүлээн авч хийх ажилд туслалцаа үзүүлж байлаа. Бид Баянзүрх суманд ажилласан. Сумын засаг даргатай уулзаж бөө мөргөлийн байдал, сумын нутагт байгаа хээрийн онгод түүнтэй харьцаж байгаа улаач нарын тухай маш тодорхой мэдээлэл авсан. Байгаль орчин хариуцсан байцаагчтай уулзсан. Сумын сургуулийн танхимд сумын хөдөлмөрчтэй уулзалт хийж билээ.  Дараа нь хэд хэдэн удам дамжсан улаач нартай уулзаж тулгарч байгаа асуудлын талаар мэдээлэл солилцсон. Замдаа Хөен баг дээр шөнөжин үдэшлэг зохион байгуулж хонож билээ. Улаан уул суманд МБНЭ-ийн удирдлагууд Хөвсгөл аймгийн засаг дарга Л.Ганболдтой, УИХ-ын гишүүн Л.Мөнхбаатар, Улаан Уул сумын ИХТ-ийн даргатай уулзаж, бөө мөргөлийг зөв голдиролоор хөгжүүлэх асуудлаар ярилцаж, зарим асуудлыг шийдвэрлэсэн юм. Рэнцэнлүм суманд зарим улаач нартай уулзсан. Харин Цагаан нуур суманд очиход сумын ИХТ-ийн дарга хүлээн авч, сумын хуралдааны танхимд уулзалт хийх боломж олгосон билээ. Өглөөний манан арилсаны дараа сумын ИТХ-ын танхимд сумын улаач нартай хийх ярилцлага хийгдсэн билээ. Уулзалтанд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн их удган Бадамсүрэн нар, Цагаан нуур сумын уугуул манай монгол бөөгийн нэртэй зайран Мишигдорж, Моко, Төмжий, Батбаяр болон залуу улаач, шүтлэгтэн нар цугларсан байлаа. Уулзалтын дараа гадаа гаргасан фото үзэсгэлэнг уулзалтанд оролцогчид, сумын иргэд үзэж сонирхож билээ.  МБНЭ-ийн Бөөгийн зөвлөлөөс шийдвэрлэсний дагуу орон нутагтаа нэр хүндтэй, олон жил болсон бөө нарт Монгол бөөгийн цол олгох шийдвэр урьдчилан гаргасан байсан тул зайран Мишигдорж, Моко, Төмжий, Батбаяр нарт Цолны тэмдэг, үнэмлэх, МБНЭ-ийн гишүүний батлахыг гардуулсан билээ. Зайран Мишигдорж: Монгол бөөг хамтран хамгаалах цаг ирсэн бөгөөд нэгдсэн байгууллага байгуулагдсаныг талархан дэмжиж гишүүнээр элсэхээр сумын төвд хүрэлцэн ирсэн. Та бүхнийг Хөвсгөл далайн тахилга хийх гэж байгааг сонслоо. Би нас дээр гарчээ. Тиймээс тахилгад очиж оролцож чадахгүй. Гэхдээ тахилга эхлэх өглөө өөрийн шүтлэгтэн нараа цуглуулж, сумын урдахь овоотой толгой дээрээс залбирал хийх болно. Энэ бүхнээ утсаар холбогдон “мэдэгдэнэ”гэсэн билээ. Тэр хэлсэнээрээ залбиралаа хийж утсаар мэдэгдсэн билээ. Төмжии зайран: “Саяхан манай суманд хэдэн залуучууд ирж, надаа хүсэлт тавьж онгод татаж өгөхийг хүслээ. Нэг онгодыг нэг сая төгрөгөөр татаж өгөөч гэсэн. Тэгээд гурван онгод татаж өгөхийг хүсч байх юм. Тэр удганд онгод татах гээд, оролдоод нэмэргүй юм билээ.” гэв. Тэгээд тэдний тайгад авахуулсан зургийг үзүүлж билээ. Мөн тайгад амьдардаг цаатангуудын төлөөлөгч нар МБНЭ-ийн гишүүнээр элсэж, тайгад ирж байгаа бөө нарын талаар тодорхой мэдээлэл өгч байх үүрэг авсан юм. Бид энэхүү уулзалтыг дүрс бичлэгээр албажуулж, хожим кино мэдээнд тусгасан билээ. МБНЭ-ийн ажлын хэсэг Хөвсгөл аймагт ажиллах хугацаанд 200 орчим улаач, шүтлэгтэн нар гишүүнээр элссэн юм. Өөрөөр хэлбэл Хөвсгөлийн сумдаар амьдардаг ихэнх улаач нар МБНЭ-д гишүүнээр элссэн билээ. Бидний орон нутагт ажилласан томилолт үнэхээр амжилттай болж чадсан билээ. Д.Жаргалсайхан

СПОРТЫН АРГА ХЭМЖЭЭ БОЛЖ ӨНГӨРЛӨӨ

            СПОРТЫН АРГА ХЭМЖЭЭ БОЛЖ ӨНГӨРЛӨӨ “Монгол бахархалын өдөр”, тэмдэглэлт ойнуудыг тохиолдуулан Тэнгэр үзэлтнүүдийн дунд спортын гар бөмбөг, сагсан бөмбөгийн төрлөөр аварга шалгаруулах тэмцээн болж өнгөрлөө. Тэмцээнд 10 орчим багийн 100 орчим хүн, хамт олон оролцож хурд, хүч, авхаалж самбаагаа сорин өрсөлдлөө. Сагсан бөмбөгийн тэмцээнд Чимэддорж ахлагчтай баг, гар бөмбөгийн тэмцээнд  Булган ахлагчтай  баг тус тус түрүүллээ.                                              Б.Банзрагч

Овгийн ОНГОД САХИУС

7. Овгийн ОНГОД САХИУС   Бөө бол байгалийн шүтлэг бөгөөд мөн өвөг дээдсийнхээ сүнсийг шүтэх, мөнх тэнгэрийг шүтэх шүтлэгийн цогц болон энэ үед төгөлдөржиж ирсэн билээ. ХIII-ХIҮ зууны үед монголын их гүрэн байгуулагдахын өмнөх эртний монголчуудын овгийн байгууллын хийгээд монгол бөөгийн тэнгэр онгодын ертөнцийн бүдүүвчийг авч үзвэл 1.Эртний монгол овгийн бүтэц: Овгийн ахлагч Овгийн их зайран, удган Овгийн жирийн бөө, удган Овгийн цагаан язгууртан Овгийн жирийн хар иргэд Боол 2. Монгол бөөгийн шашны бурхад, онгодын ялгавар: Цагаан, хар тэнгэрүүд Овгийн эзэн онгод Овгийн авралын онгод Овгийн сахиулсан онгод Овгийн сурвалжит язгууртны цагаан онгод    Овгийн жирийн иргэдийн хар онгод Бусад онгод   Монгол бөөгийн шашны бүх тэнгэр шүтээнийг цагаан, хар хэмээн ангилдагаас үүдэн өвөг дээдсийн онгод цагаан, хар гэж хуваагдана. Эдгээр өвөг дээдсийн онгодыг тахин шүтдэг бөө, удган нар мөн л энэ маягаар цагаан, хар гэж ялгарна. Цагаан бөө, удган нар хар онгодыг шүтэж болох боловч тийм тохиолдолд тэд догшин хар онгодод зориулсан ямар нэгэн ёс үйлдэлгүйгээр хар бөө, удган болцгоодог бөгөөд харын зүгт тэрслэн уравсан цагаан бөө, удганыг гэсгээн цээрлүүлэхийг оролддоггүй, харин ивээгч цагаан онгодыг шүтэх бишрэх эрхээ даруй алддаг аж. Гэтэл хар бөө, удган нар догшин хонзогногч хар онгодоос айх тул цагаан онгодыг тахих гэдэггүй ажээ. Бүхий л монгол аймгийн ахлагчид өөрсдийн гал голомтдоо хар, цагаан тугтай байсан. Учир нь овгийн хар, цагаан эзэн онгодын орон гэр тэнд байх тул болой. Сүлд гэж нэрлэгддэг эзэн онгод эдгээр хар цагаан туганд оршиж, цагаан сүлд нь овгийн сайн сайхны төлөө үйлчилдэг, хар сүлд нь тухайн овгийн дайснуудыг дарж, дайчдад зориг тэвчээр хайрлаж, дайсныг сүрдүүлэн айлгадаг ажээ. Хар, цагаан тугийг тус бүр тусгай туг түшигчид түшиж, тугийн баярын өдрүүдээр болон овгийн аян дайны үеэр сурвалжтан нарыг дагалдан явдаг тугуудаа харгалзан хамгаалах үүрэгтэй байжээ. Цагаан сүлд нь тайван ба самуун цагийн аль алинд овгийн ахлагчийн голомтын төвд мандах бөгөөд хар сүлд нь цэргүүдийн магнайд тэргүүлэн залагдаж ялалтын дараа дайсны цэргийн жанжин зиндааны нэг хүнээр өвөг дээдсийнхээ догшин ялгуусан сүлдийг тахидаг байжээ. Чингис хаан Монголын их гүрнийг байгуулснаар түүний боржигин овог алтан ураг буюу хаадын ураг болж бүх монгол овгуудыг хошуучлах болов. Түүнчлэн боржигин овгийн эзэн онгод. авралын онгод, сахиулсан онгод бүх монгол угсаатны өвөг дээдсийн онгодын өндөр зэрэгт өргөмжлөгджээ. Овгуудын өвөг дээдсийн хүрээлэнгийн онгод болох “Залбирлын гурван шүтээн” нь тусгаар нэгэн овгийн дээдэлдэг шүтээнээс нийт үндэстний хамгийн дээд онгодод хамаарагдах болж байр суурь нь өөрчлөгджээ. Олон тооны тусгаар монгол овгуудын эзэн онгод ч “Түмэн нүдэт” хэмээн хүндлэгдэх болсон үндэстний эрхэм дээд эзэн онгодын “туслагчид” болцгоожээ. Түмэн нүдэт гэсний учир нь монгол овогтнуудын бүх эзэн онгодын нүд үндэстний эрхэм дээд эзэн онгодоо нүд салгалгүй ширтэн харгалзаж байдаг тул болой. Авралын онгод, сахиулсан онгод гэх мэт овгийн бусад онгод нь ухаан санаа, хүч чадлаа тухайн үндэстний их онгодтой нэгтгэдэг гэнэ.  

Онгод сахиустай хуучилсан тухай тэмдэглэл

Онгод сахиустай хуучилсан тухай тэмдэглэл   Бөө бөөгийн буулт өөр, бvжин туулайн дэгдэлт өөр? гэж монголчууд хэлэлцдэг. Бөөгийн зан vйлийн тайлагдашгvй, давтагдашгvй нэгэн онцлог бол онгод орох явдал байдаг. Бөөгийн шашны энэ нууцыг эрдэмтэд тайлах гэж олон жил оролдоод учрыг нь олоогvй, бөө нарын хэлсэн ярьснаар баримжаалан тайлбарлах төдий байгаа юм. Монгол бөө нар онгодоо дуудахдаа тэнгэр хангай, орон дэлхий, лус савдаг, хайрхад сахиусаа шvлэглэн магтаж хөл хуурын аялгуу хэнгэрэгийн дуунаар дуудан сэрээж урин залдаг. Шvтээн онгод нь залран ирж тухайн бөөгийн биед оршмогц бөө нь орчныг мэдрэхээ больж, зөвхөн онгодын унаа зараалын vvргээ гvйцэтгэж эхэлдэг. Онгод орж ирэхээрээ зарим нь энгийн хvмvvс хоорондоо мэндлэх лvгээ адилаар амар мэнд асууж, цайлж, тамхилж, дуртай идээ ундаагаа зооглож, өгөхгvй удаавал нэхэж, улмаар хvмvvсийн асуултанд хариулж, заримдаа тvvх хуучилж, загнахыгаа загнаж, магтахыгаа магтаж, тоглоом шоглоом хийж байгаад явдаг. Зарим онгод ийнхvv амар мэнд асуухын оронд янз бvрийн амьтны дуу чимээ гаргаж, хөдөлгөөнийг нь дvрслэн дэгдэх, дvvлэх, хярах мяраах байдал vзvvлэх нь ч бас байдаг. Манай нэрт эрдэмтэн, зохиолч Бямбын Ринчен "Монгол бөө мөргөлийг судлах бичвэрvvд"-дээ онгодын мэнд мэдрэх олон тохиолыг сурвалжлан оруулсан. Тэгэхдээ мэнд мэдэх богино хэлбэр, шvлэглэсэн байдлаар мэнд мэдэх, энгийн хvvрнэх маягаар мэнд мэдэх зэргийг тэмдэглэсэн байдаг. Тухайлбал Хан Төмөрлөнгийн онгод орж ирээд: Жоог билбээс? Жоог билбээс? Жоог, жоог, жоог? Годнам жоог билбээс, Яакши, яакши ? гэхэд нь тэнд байсан хvмvvс: -Монголчилж хайрла. Энэ гуйгур хэлийг бид мэдэхгvй байна гэж хvстэл: -Ард тvмэн мини, хара шарагуу каптагай даяар амур мэндээ вайн уу гэж монголоор мэндэлжээ. -Мэнд сайн байнаа. Таны газраар сонин сайхан юу байна гэхэд: -Юучгvv? Тайван сайхан вайн гэж Төмөрлөн хариулж байсан байна. Онгод орж буй байдлыг ажиглахад тэр нь тодорхой цаг vед амьдарч байсан хvний сvнс болох нь хэл яриа, vйлдлээс нь тодорхой байдаг. Тухайлбал буриад бөө нарын дуудсан онгод орос vг оруулж ярих нь элбэг байдаг нь оросуудтай ойр дөт нутаглаж, амьдрал ахуйн наад захын vгс хvртэл оросжиж байсантай холбоотой юм. Галзууд овогт Цэрэн зайранд орсон Дарийм удганы онгод /Дарийм нь Цэрэн зайрангийн багш байсан хvн/ гар утас дуугарахад "Энэ чинь нөгөө ингэдэг юм мөн vv? " гэж гараа чихэндээ барин асуугаад -"Тийм ээ. Гар утас гэдэг юм" гэж хариулахад "Миний vед энэ чинь телефон гэдэг нэртэй, ингэдэг байсан юм" гээд гараараа хий эргvvлж харуулж байхыг vvнийг бичигч 2005 оны эхээр vзсэн билээ.  Ч. Цэрэн зайрангийн шавь Алтангэрэл удганд орсон онгод /Ямар онгод байсныг мартжээ/ будааг "Рис" гэж нэхэн тулмаашаа /Буриад бөөгийн дэргэд байж хэлмэрчилж, онгодын ярьсныг бусдад тайлж өгдөг хvнийг тулмааш гэдэг/ сандаргаж байхыг ч бас нэгтээ харсан. 2004 оны арванхоёрдугаар сарын эхээр Хэнтий аймгийн төвд зайран Наранбаатар бөөлөхөд Төмөр зайрангийн гэх онгод орж ирсэн юм. Тэр онгод мэнд мэдсэнийхээ дараа "Та нар бvv ай, өнөөдөр би догшрохгvй" гэж байн байн хэлж байсан нь тэнд байгсад урьд өмнө уг онгод буухыг харж сvрдсэнтэй холбоотой болов уу. "Таны залрахыг vзэхээр хол газраас зорьж ирсэн бичгийн хvн, судлан сонирхогч байна" гэж намайг танилцуулмагц нь янжуураар дайлтал нударгаа зангидан харуулж "Хай, энэ хvvтэй чинь ийм том мод толгой нэрж байгаад нэг сайхан хөөрөлдөх юмсан. Энэ муу цаас хэрэг алга" гэснээ "Бөөгийн тэнгэр ганц. Тэр нь мөнх хөх тэнгэр.  Шvтээн нь ганц. Тэр нь цагаан шvтээн" гэхчилэн хэсэг хуучлав. Тэгснээ гэнэт уртаар санаа алдаж "Манай энэ бөөг чинь эд сайхан болж байхад нь сvйтгээд хаячихсанд гомдож явдаг даа" гэхэд дууных нь өнгө туйлын гунигтай болж, царайг нь харж чаддагсан бол ямар ч жvжигчин дvрслэн дуурайж чадамгvй эмгэнэлт дvртэй байгаа даа гэсэн бодол өөрийн эрхгvй төрж билээ. Тэрбээр тэнд байгсдад /хориод хvн байсан/ хандан: -Бэлзгээ дандаа сэтэрлэж зvvж бай. Битvv бэлзэг зvvвэл муу юм их хоргоддог учир задгай амтайг зvvдэг ёстой юм шvv. -Хэцэн доогуур хэзээ ч битгий гарч бай. -Эр хvн vзvvртэй мэстэй явбал сайн гэх зэргээр сургаал айлдан тэр өдөр нэлээд тухалсан юм. Төмөр зайран өөрийнхөө нэрийг Цэрэнживаа гээд төмөр иддэг учраас Төмөр зайран хочтой болсон юм гэж хуучилсан бөгөөд ярианых нь аялга халх, буриад аль нь ч биш байлаа. Төмөр зайрангийн онгод ер нь сvрхий догшин бололтой агаад шар тос буцалгуулан уух, галд улайсгасан чулуунууд, цог идэх, улайдсан төмөр долоох, мордохынхоо өмнө аль эрт халуунаар нь зажлан залгисан чулуунуудаа ходоодноосоо буцаан гаргаж хvмvvст сахиус болгон зvv гэж өгөх зэргээр ид шид vзvvлж байв.  Vvний өмнө буухдаа төмөр иднэ гэж нэхээд нэлээд хэдэн төмөр зvv идсэн гэж тэндхийнхэн ярьж байв. Нэгэнт хол газраас ирснийх өөр онгод орохыг vзье гэж хvссэний эцэст Наранбаатар зайран дахин бөөлөхөд Балжид удганы гэх онгод орж ирэв. Нарийхан дуутай, ихэд ааштай, аальгvй маягийн онгод "Би бvvр гомдчихоод явж байна" гэж vгэлсээр орж ирээд "Би бослоо" гэсээр төд удалгvй буцсан бөгөөд "Нөгөө гоё юмнаасаа нэг өг дөө" хэмээн дарс нэхэж vе vе буриад дуу аялж, биелгээ хийж, тэнд байгсдыг дуул гэж шахав.  Хvний хvйсэн дээр дарж өвчнийг нь хэлэхдээ гаргууд байхыг бодвол эмнэх, домнохдоо гойд удган байсан байх гэсэн бодол төрж байлаа. Ийнхvv дээдсийн ариун сvнс болох онгодуудын янз байдал харилцан адилгvй бөгөөд бөө хvн өөрийн онгодоороо дамжуулан хэдэн зууны өмнөх онгодтой ч харьцаж болдогоороо гайхамшигтай.  Vvний нэг тод жишээ нь, Чингисийн удмын зайран хvн 13-р зуунд Жагарын орноо төрийн хэргээр очоод нас барсан, онгод нь тэндээ оршин байгаад Ч.Батбаяр удган 2001 оны 4-р сард Энэтхэгийн Банголор хотод бөөлөх vед орж ирсэн явдал юм.  "Цаст уулын аав" хэмээх энэ онгод "Туулын минь хөвөөнд хөлбөөлгэж өг" гэсэн тул Гачууртад залсан гэх юм билээ. Монгол бөөгийн онгод хvмvvстэй ийнхvv энгийн хvн мэт харьцахаас гадна тамалган дундаа "Нохой жилтэй хvvд минь хараал гэдэг нь хvрч дээ" гэх мэтээр мэдэхийг хvссэн зvйлийнх нь учир шалтгааныг хэлээд хэнтэй ч харьцалгvйгээр арга заслаа хийгээд явчих нь бас бий. Бөө нар онгодтой харьцдаг бол улааны шашныхан номын хvчээр сахиус дууддаг, буулгадаг байжээ. Ингэж сахиустай харьцдаг чойжин, гvртэнгvvдийн талаар мэдээ баримт ховор, судалгаа шинжилгээний ажил барагтай ч анхаарч vзvvштэй сонин мэдээ бас чиг тааралддаг. Тухайлбал, Борын Жамбал гэгч өвгөн донир 1958 онд 77 настайдаа их эрдэмтэн Цэндийн Дамдинсvрэнд"...  Бадруулт төрийн vед Маймаа хотын Цэрэндорж удирдаж, Лувсанхайдав /8-р Богдын төрсөн дvv -Б.Г/-ЫГ чойжин болгож, Чойжин лам нэртэй болгов. Пэлжээ лам бол Чойжин ламын гомбоо лам болов. Гомбоо лам гэдэг бол Чойжингийн айлдсан зарлигийг мэдэж дамжуулдаг хvн юм.  Чойжин бол амаар айлдах гэж байхгvй, сургаар нь чагнахад vг сонсдох шиг нэг юм гунганаад байдаг. Тvvнийг чагнаж бичиж аваад олонд хэлдэг хvнийг Гомбо лам гэдэг. Чойжин ламд гурван сахиус оршдог байсан. Тэдний нэгд нь Найчvн, хоёрт Зэмэр, гуравт Шvг сахиус. Найчvн их догшин биш, Зэмэр мөн их догшин биш, Шvг их догшин сахиус байсан юм. Шvг сахиусыг оршиж байхад Чойжин лам дэвхцэж цовхчоод, гэдэс годос хийгээд, амнаасаа хөөс буруулж, их догшин дvрэмтэй байдаг сан" гэж хуучилсныг их номч маань "Өвгөн Жамбалын яриа "нэртэйгээр тэмдэглэн vлдээснийг уншсан хvн магад олон буй заа. Өнөөдөр хамгийн бага судлагдаад байгаа гvртэнгvvдийн хувьд сахиус оршоохдоо хэлдэг тусгай уншлага, шившлэгтэй байдаг бөгөөд тvvнийг нь солхи гэдэг.  Солхи уншихгvйгээр сахиус нь оршдоггvй, буцаах солхийг нь уншихгvй бол явдаггvй гэдэг. Дээр vед айлын хvvхэд өвдөхөд тогоонд нь мөчилж хийн, хөөсөртөл буцалган эрvvл саруул болгодог шидтэнгvvд чухамдаа гvртэнгvvд байсан билээ.  Гvртэнгийн онгод шид ихэнхдээ удам дамжих шинжтэй бөгөөд ийнхvv хvнийг мөчилж зvсч анагаадаг аргаар эмчлvvлж байсан амьд гэрчvvд сайтар мөшгивөл баруун аймгууд чигээс олдох бололтой юм билээ. Олонд "Ташууртай эмээ" гэж алдаршсан Цэндсvрэн гуайн удам судрыг "гvртэнгvvдийнхэн" гэж Ховд аймгийн Цэцэг сумынхан хэлэлцдэг бөгөөд эмээгийн ташуураар сахиус оршоодог хvмvvс тэднийхэн дотор хэд хэд байгаа бололтой нь мэдэгддэг. Тэдний нэг болох Раднаасэд гуай Төв аймгийн Лvн хавиар нутаглаад олон жил болж байгаа агаад ийнхvv сахиус оршоож байхыг нь vvнийг бичигч нvдээр vзсэн билээ. Ингэж онгод оруулахдаа уугиулан утаанд нь сахиусаа барьж солхио уншмагц сахиус нь амилж /Сахиус атгасан гар нь эзнээ нvдэж эхэлдэг/ тэнд буй хvмvvстэй харьцахад бэлэн болно. Тэнд буй хvмvvс ээлжлэн жаргал зовлонгоо ярьж, асууж лавлах зvйлээ асуухад сахиус нь өмнөх ширээ, газар тэргvvтнийг тогшиж хариу дохио өгч, ойлгогдохгvй бол хvмvvс "Сахиус минь та тийм гэвэл нэг, vгvй гэвэл хоёр тогшино уу" гэх мэтээр яг сvнс дууддагтай адилаар харилцан хариу авч байсан.  Гэхдээ сахиус буулгагчийн дэргэд тусгай хvн сууж дохиог нь тайлдаг, тvvнээс гадна сахиус буулгагч өөрөө онгодоо мордуулсны дараа хvн бvрийн асуултын хариуг хэлж өгч, юу хийх яахыг зааж байв. Бие нь муу байгаа хvний талаар асуухад сахиус газар тогшиж, зурахад сэхэхгvй, гарцаагvй нас барна гэж тайлж байсан юм даг. Дархад бөөгийн тvшээ, буриад бөөгийн тулмааш, чойжин хvний гомбоо, харчин бөөгийн салууд бол бvгд туслах, хэлмэрч бөгөөд гvртэн хvн сахиусаа оршоох vеийн дэргэдийн хvнийг юу гэж нэрлэдгийг хараахан олж мэдэж чадаагvй болно. Орчин цагийн бөө нарт Цанхилан, Цагаадайн онгод орж ирэх нь тvгээмэл бөгөөд Цагаадай бөө нь Чингис хааны хоёрдугаар хөвгvvн, Цанхилан нь тvvний гэргий удган байсан гээд бодохоор чадалтай сайн бөө бол тэднээс ч тvрvv vеийн онгодуудтай та биднийг учруулж, айлтгал сургаалыг нь сонсгож, даатгал авралд нь багтааж чадах билээ. Бизнесийн ашиг орлогоо асуусан хvн төдийн тооны ард төдөн тэгтэй мөнгө олно, ийм тийм хvvхэд чинь хожим төдийн ард төдөн тэгтэй мөнгөтэй хvн болно гэж хэлж буй онгодтой таарч байсан удаатай бөгөөд олон оронтой тоог нэрлэж мэдэхгvй тул ийн ойлгуулж байгааг мэдээд ихэд хөгжилдөж байв. Энэ мэтээр нэн эртний онгодууд залран өөрийнхөө амьд сэрvvн vеийн мэдлэг, ойлголтоор ярьж хөөрч хуучлах нь орчин цагийн эрдэмтдийн мөрөөдөл болсон цаг хугацааны машинаар аялах мэт гайхам сэтгэгдэл төрvvлдэг билээ. Б.Галаарид

Монгол бөөгийн ёс зүй

Монгол бөөгийн ёс зүй  (Нэгдүгээр) 2012 огы 12 дугаар сарын 14-ны өдрийн  МБНЭ-ийн бага хуралдайн хуралдаанаар батлав. Бөө болох шалтгаан улаачийн ёс зүй 1. Мөнх тэнгэрт хамааралгүй, түүнд захирагддаггүй хүчин зүйл орчлон ертөнцөд нэгээхэн бээрч үгүй болой.  Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэг бол орчлон ертөнцийг бүхэлд нь багтаасан байгалийн хүчин зүйл бөгөөд хэн нэгний үндэслэн гаргасан ном, номлол болох шашин огт биш гэдгийг сайтар ойлгох. 2. Монгол бөөгийн уламжлалт ёс зүй бол Мөнх тэнгэрийн бичигдээгүй хууль бөгөөд зөрчих аваас тэнгэр гэсгээнэ гэдгийг асар сайн ойлгох. Өөрөөр хэлбэл Монгол бөөгийн ёс зүйг зөрчсөн хүмүүнийг хувь тавилан хатуу шийтгэдэг гэдгийг санаж мөрдлөг болгох. 3. Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгийн зан үйлийг эрхлэн үйлдэгч эгэл бус хүмүүнийг бөө хүн буюу бөө улаач гэнэ. Бөө болох хүн нь дээд тэнгэр, удмын тэнгэр сахиусууд нь сонгож тамгалсан, удам дамжсан байгалиас заяасан зөн мэдрэмж далдыг харах увидас чадвартай заяагдмал эрчим хүчтэй хүмүүс байдаг. Дурын хүн өөрийн хүсэлтээр бөө болж болдоггүйг анхаарах. 4. Орчлон ертөнцтэйгээ зөвөөр харилцах тэр л арга ухааныг бөө ухаан гэнэ. Үүнийг бөө улаач хүмүн нь сайтар ойлгож ухамсарлан нарийн учир зангилааг нь тайлж амьдралд бодитой бүтээлчээр хэрэгжүүлж чаддаг байх. 5. Байгаль дэлхийгээ хайрлан хамгаалж,далд ертөнцөөс орчлон хорвоо хүмүүний амьдрал ямар их нөлөөлөл хамааралтай байдаг учир шалтгааныг эгэл хүмүүст тайлбарлан таниулж онгод тэнгэрийн ертөнцтэй харьцан хүмүүсийг холбон зуучилж, амьдралд нь тохиох саад тотгор бэрхшээл зовлонгоос нь салгаж зам мөрийг нь засамжилан аз жаргалтай сайхан амьдрал, амжилтанд хүргэх нь бөө хүний үндсэн үүрэг мөн. 6. Бөө болох хүн эгэл хүний харж чадахгүй зүйлийг харах, мэдрэх, сонсох, унаж татах, эдгэшгүй өвчин эмгэг мэт зүйлд нэрвэгдэх ухаан санаа нь түр зуур гадны нөлөөлөлд орох зэргийг онгодын бариа гэнэ. Гэвч тухайн хүн үнэн чанар учир шалтгааныг бөө нараар сайтар шалгуулан тодруулсаны үндсэн дээр бөөгийн уг барих эсэхийг шийдэх 7. Бөөгийн онгодын бариа бөө болохоор заяагдсан хүнд хэдэн ч насанд илэрч болох ч үүнийг бөөлсөн хугацаа жилд оруулан тооцох нь буруу. Зөвхөн хуур амилуулах, яслуулах, залаалуулах, анхны бөөллөгөөс хойш л (эхний чанар, чандруу нэрэх үйлээс хойш) бөөлсөн жил хугацааг тооцно. 8. Монголчууд бидний өвөг дээдсийн маань сургаж хэлсэнээр бол чөмөг дүүрсэн байх. Энэ нь эмэгтэй хүүхэд 13 нас, эрэгтэй хүүхэд 15 нас хүрэхэд бөө болох боломжтой ч ухаарал төлөвшил суусан насанд нь бөөгийн угийг бариулах. 9. Бөө улаач нь гэр бүл болон нийгмийн дотор тодорхой боловсрол төлөвшил хүмүүжилтэй бие хүн болсон байх. Өвөг дээдэс удам угсаа, олон түмний хүлээсэн үүргээ, тэнгэрийн өмнө өргөсөн андгай тангарагаа гүнээ ухамсарлах. 10. Бөө болохоор тодорсон улаач нь биеэ тоох, ихэмсэг бардам зан гаргах, хорон санаа, атаа жөтөө, уур хорсол, өсөрхөл, хувиа бодсон байдал, хүнлэг энэрэнгүй бус хатуу сэтгэл зэрэг хүмүүний алив муу зан чанараас ангид байх. Үүний тулд бие болоод сэтгэлээ сайтар бэлтгэсэн байх. 11. Эх болсон байгаль дэлхийгээ хүн төрөлхтөн, түмэн олноо, өвөг дээдэс язгуурын өв соёлоо хайрлах үзлээр хүмүүжсэн байх. Үүний тулд Монгол эх орныхоо түүх, өвөг дээдэс, удам угсаа, уг гарвалынхаа талаар сайтар мэдлэгтэй байх. 12. Бөө хүн өөрийн онгодыг дээдлэж, бусдын онгодыг хүндэлж явах учиртай.Өндөр чадвартай нэр хүндтэй бөө бол улс орон ард түмнийхээ бахархал мөн.  13. Бөө хүн заавал бөөгөөр дагнан амьдрах албагүй. Бөөгийн зан үйлийн хажуугаар мэргэжил боловсрол, ажил хөдөлмөр эрхлэн нийгэмд тустай олон зүйлийг хийж,бусдын адил ажиллаж амьдарч болдог гэдгийг санахад илүүдэхгүй. 21-р зуунд амьдарч байгаа өнөө үед мухар сүсэгт хөтлүүлэхгүй байх. Үүний тулд далд ухамсар ба бөөгийн талаар анхны мэдэгдэхүүнтэй байх. 14. Эрүүл биед саруул ухаан оршино гэдэг билээ. Бөө хүн ажил амралтаа зөв зохицуулж, эрүүл мэнддээ анхаарал тавьдаг байх. Үүний тулд буруу дадал зуршил, архи, тамхи зэрэг хорт идээнээс татгалзан хэзээ ч эрүүл саруул ухаанаа алдахгүй байх.

Өчүүхэн миний сэтгэгдлээс

Өчүүхэн миний сэтгэгдлээс Өнөө үед “БӨӨ”-гийн гэх асуудлаар нийтлэгдэн буй бүтээлүүдийн дийлэнх олонхид “БӨӨ МӨРГӨЛ”-ийн салбарт үндсэн өөрчлөлт хийх тухай асуудал зонхилж байгаа билээ. Энэхүү “өөрчлөлт“ чухам юугаар нөхцөлдөж байгаа, юуг чухам өөрчлөх зэрэг асуудлаар судлаач, эрдэмтдийн эргэцүүллүүдээс өөрийн судалсан хэмжээнд авч үзвээс нэгэн нийтлэг зүйл ажиглагдаж байна. Энэ бол бөө мөргөлийн салбар дахь ёс заншил, зан үйлийн тухай асуудал бөгөөд харин энэхүү өв уламжлалын соёлтой учир шалтгааныг хэрхэн тайлбарлаж байгааг авч үзвэл, даруй хоёр хандлагыг ялган үзэж болохоор юм. Нэгдүгээрт: Нэг хэсэг эрдэмтэд, судлаачид болон бөө улаач, түшээд болон шүтлэгтэн олон түмэн маш өргөн утгаар, тухайлбал, бөө мөргөл ба бөө хүний оршихуйн үндэс гэсэн байр сууринаас авч үзэж “Тэнгэр, Онгод, Шүтээн буюу Сахиус”, түүнчлэн ёс заншил, зан үйл, хэл аялгуу ... гэх мэт асуудлуудыг чухамхүү сүсэг бишрэлтэй нь холбон тайлбарлаж, зан үйлийн гол шалтгааныг бөө мөргөл ба бөөгийн гэх үндэслэгээний үйлдэл гэж үзэж байна. Ийм учраас “БӨӨ”-гийн гэх бүтээлийг бий болгох тухай асуудлууд явагдаж байна. Хүн төрөлхтний “Эх дэлхий-Хүн-Байгаль”-иа энэрэн хайрлах, хамгаалах ариун үйлсийн амьдрахуйн ухааны асуудал, бөө мөргөл ба бөөгийн гэх асуудлыг нэгэн орон зайд багтаан үзэж өв соёл, ёс суртахуун буюу ёс зүйн асуудлыг Төр засаг, Бөөгийн гэх ТББ-ын болон ард түмний эн тэргүүний асуудал болгон тавьж байна. Тухайлбал, “Бөө мөргөл ба бөөгийн гэх асуудал бол”Эх дэлхий-Хүн-байгаль”-иа энэрэн хайрлах, хамгаалахад тэмцэгч-зүтгэгч байж амьдрахын тулд өөрийн гэсэн “Онгод”-той хэмээх хүч чадлыг нийт хүн төрөлхтний хүч чадалтай нийцүүлэх зайлшгүй шаардлагатай энэ цаг үед амьдарч буй “БӨӨ МӨРГӨЛ ба БӨӨ”-гийн асуудал байх ёстой”. Ийм чиг хандлагыг баримтлагчдын хувьд юуны түрүүнд судлууштай асуудлуудад “БӨӨ мөргөл ба БӨӨ”-гийн гэх үндсэн асуудал юу байхыг тогтоох, судалгааны арга зүйг тодруулах, “БӨӨ МӨРГӨЛ ба БӨӨ”-гийн гэх олон урсгал чиглэлүүдийг нягтлан эргэцүүлж, энэ үндсэн дээр өөрийн улс орны “Бөө”-гийн гэх дагнасан түүхчилсэн, философи ... бүтээх, бөөгийн асуудлаарх үндэсний уламжлалаа эргэн харах гэх мэт сэдвүүд зонхилж байна. Хоёрдугаарт: Зарим эрдэмтэд, судлаачид болон бөө улаач, түшээд болон шүтлэгтэн олон түмэн бүхэн “БӨӨ МӨРГӨЛ ба БӨӨ”-гийн гэх асуудалд зонхилж буй парадигмд шүүмжлэлт байр сууринаас хандаж, бөөгийн үзэл санаа, ёс заншил, зан үйл, хэл аялгуун дахь суурь зарчмуудыг эргэн нягталж, боловсруулахыг урьтал болгож байна. “БӨӨ МӨРГӨЛ ба БӨӨ” гэх ертөнцийн эрхэмсэг оршихуй болгох шинжлэх ухааны үндэслэлийг буюу, өөрөөр хэлбэл, “БӨӨ”-гийн ертөнц дэх бөө буюу улаач, түшээд хүний ахуйн тухай, манай үеийн соёлын үндэс суурь болж буй үнэт зүйлс, зарчмуудын тухай шинжлэх ухааны дүр зургийг бий болгох явдлыг “БӨӨ МӨРГӨЛ ба БӨӨ” гэх асуудлын гол зорилго болгон тавьж байна. Ийм чиг хандлагыг голлон анхаардаг эрдэмтэд, судлаачилд болон бөө буюу улаач, түшээд болон шүтлэгтэн олон түмний анхаарлын төвд байгаагийн хувьд “БӨӨ МӨРГӨЛ”-д хандах “Эх дэлхий-Хүн-Байгаль”-иа энэрэн хайрлах, хамгаалахад, мөн сүсэг бишрэлийн хэлбэрт нь чиглэдсэн практик арга зүйг өөрчлөх загвар, шинэлэг арга барилыг гол төлөв дэвшүүлэн тавьж байна.   Зайран Лхагважав  

Дундговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн Их угтаал хайрханд залбирал хийлээ

            Дундговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн                    Их угтаал хайрханд залбирал хийлээ Дундговь аймгийн Говь-Угтаал сумын нутагт уул усаа аргадаж өргөл өргөх зан үйлийг МБНЭ-ийн Дундговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон зохион байгууллаа. Ур зан үйлд Дундговь аймгийн Говь-Угтаал сумын улаач. Монгол бөөгийн удган  Өлзиймандах, Монгол бөөгийн удган Эрхэмбаяр нар хамтран аймгийн тахилгатай Их Угтаал хайрханы шүтлэгт хайрхан Хараат уул, төрийн тусгай хамгаалалттай Их газрын чулууны ноён оргил Баян хайрхануудаа аргадан өргөл өргөлөө. Бидний энэ үйлийг нутгийн зон олон дэмжиж идэвхитэй оролцлоо. Бидний залбиралыг уул ус маань сайхан хүлээн авч хур бороо харамгүй хайрлан нутгийн зон олон хүн малын зоо тэнийлээ. Бид 2 жил дарааллан нутгийн зон олондоо даатгаж, уул усаа аргадан өргөл өргөж байгаа билээ. Дундговь аймгийн талаар уншигч олондоо толилуулья. Дундговь аймгийн Гурвансайхан , Говь-Угтаал сумдын нутагт орших Их Газрын чулууны Монголын их боржин бүсийн хамгийн их хэмжээтэй хэсэг бөгөөд хурц шовх оргил, үлдэц хадан цохио бүхий өвөрмөц тогтоцтой үзэсгэлэнт газрын нэг билээ. Их Газрын чулууны орчмын байгалийн үзэсгэлэн, ландшафтын иж бүрдлийг хамгаалах зорилгоор УИХ-ын 2003 оны 30 дугаар тогтоолоор 35000 га газрыг байгалийн нөөц газар болгон улсын тусгай хамгаалалтанд авсан байна. Их Газрын чулуу нь хойноос урагш чиглэлтэйгээр 20 орчим км үргэлжилсэн 2 хэсгээс тогтох бөгөөд хамгийн өндөр цэг нь хойд хэсэгтээ Ерлөг уул(1706м), урд хэсэгтээ Хайрхан уул (1566м) юм. Их Газрын чулууны боржин цохио нь ухаа ягаан өнгөтэй, том ширхэгтэй талстуудаас бүрдэх ба тууш, босоо, хөндлөн янз бүрийн хагарлуудтай. Эдгээр хагарлын заагт, өгөршлийн үр дүнд үүссэн агуйнууд нь Их Газрын чулууны нэлээд зүүн орчимдоо өндөр болох нь Өлзийт Сүмбэр уулын урд хэсэгт тусгаар орших боржин цохионд байрлах ажээ. Энд 40 гаруй агуй байдаг гэж нутгийхан ярьдаг. Эдгээр агуйнууд нь Их Газрын чулууны нэлээд зүүн орчимдоо өндөр болох нь Өлзийт Сүмбэр уулын урд хэсэгт тусгаар орших боржин цохионд байрлах 11.4м яваад мухарт нь тулна. Амнаас агуйн мухар руу өндөр хэсэг нь намхан болсоор төгсгөл хэсэгтээ 1.6м болдог. Тоонотын агуй нь Агуйт хадны ар бэлд оршино. Өөрөөр хэлбэл Агуйт, Тоонот хоёр нь нэг боржин цохионы ар, өвөр хэсэгт байрлах ажээ. Агуйн ам гаднаас хархад 2.6 м өргөн, 1.4 м өндөр тэгш өнцөгт байдалтай. Агуйн өндөр цаашлахад нэмэгдэж 2.8м болно. Нийт урт нь 27м бөгөөд агуй төгсгөл хэсэгтээ орой дээрээ цоорхой, иймд “Тоонот” гэж нэрлэжээ. Өлгийн агуй нь Тоонотоос зүүн тийш 1.4км зайд орших боржин цохион уулын өвөр элгэнд, боржин цохион дундаас дээш хэсэгт байрлах жижиг агуй юм. Агуйн өргөн 5м, урт нь 7.5 м бөгөөд өндөр нь агуйн амнаас цааш намсаад дахин өндөрсөж төгсдөг. Дээр үед агуйд судар ном судар их байсан гэдэг. Агуй байрлаж буй хадан цохинууд нь харгана, шаваг, буйлс зэрэг сөөг ургамал оролцсон хялгана-агьт хуурай хээрийн ургамалшилттай. Их Газрын чулуу нь хурц шовх оргил, үлдэц хадан цохио бүхий өвөрмөц тогтоцтой үзэсгэлэнт газар бөгөөд энд боржин чулуулгийн өгөршлийн өврмөц хэлбэрүүдтэй холбоотойгоор үүссэн олон агуй хонгилууд байдаг нь аялагч, жуулчдын сонирхолыг татдаг. Их Газрын чулуу орчмын нутгаар хээрийн бүсийн амьтан, ургамал элбэг тохиолддог. Түүний дотор ховордсон амьтан ургамал бий. УИХ-ын 2012 оны 5 дугаар сарын 23-ны 57-р тогтоолоор байгалийн цогцолборт газар болгон ангилал дээшүүлсэн. 175,906 га талбайтай. Далайн түвшнээс 1565-1709 метр өргөгдсөн боржин, асмалжин, толбожин гэх мэтийн гүний чулуулаг, пермь, цэрд, гурав дахь галавын элсэн чулуу, нүүрслэг занар, алаг мөлгөр хөрзөн, шохойн чулуунаас тогтсон юм. Өлзий, Сүмбэр, Баян уул, Хайрхан зэрэг ноёлог өндөрлөгүүдтэй. Өвгөн хад, Сэнжит хад, Хаан хатан, Хайлсман, Тувин, Гуа өлгий, Монгол, Баян уул, Ёрвон гэх мэт өвөрмөц хэлбэр тогтоц бүхий байц хад олонтой.                                                   Өлзийсайхан

Онгодын өргөөгөөр зочиллоо

         Онгодын өргөөгөөр зочиллоо 2017 оны 7 дугаар сарын 18-21 өдрүүдэд МБНЭ-ийн удирдлагууд Өмнөговь аймгийн Цогтцэций суманд , сургалт зохион байгуулж, Даланзадгад хотод ажилласан билээ. Тэнд ажиллах хугацаандаа Өмнөговь аймгийн Даланзадгад хотын бөөгийн зөвлөлийн удирдагч Н.Байгальтөгс удганы онгодын өргөөнд зочиллоо. Удган маань энгийн эгэл монгол гэртээ онгодын өргөөгөө байрлуулжээ. Монголын бөөгийн өргөөнд зочилоход МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн Их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн их зайран Дангаасүрэн, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Бадамсүрэн, (Дархан уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч), Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Дуламжав, (Өвөрхангай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч), Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Өлзийсайхан, (Дундговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч), Монгол бөөгийн удган Балжинням, (Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын Бөөгийн зөвлөлийн тэргүүлэгч), Оюунцэцэг судлаач, админ Б.Цэлмүүн нар байлаа. Онгодынхоо өргөөгөө эртний үеийн бичээсүүдийг хадган дээр буулгаж, онгодын өргөөндөө залсан байлаа. Бидэнд  онгодын өргөөнд  залсан зүйлийнхээ утга, учирыг тайлбарласан. Мөн бусад зайран, удгануудаасаа суралцаж, туршлага солилцож,  монгол бөө, ажил үйлс, нутгийн зон олны тухай ярилцлаа. Биднийг найрсаг хүлээж авч, онгодын өргөөндөө залж, танилцуулсан удган Байгальтөгсөд баярлалаа.                                        Цэлмүүн

Зургаа. Түүхийн түүчээнд тодрох Улиастай хот.

            Зургаа. Түүхийн түүчээнд тодрох Улиастай хот. Отгон сумаас хөдөлсөн цуваа жигд хурдтай явсаар Ганцын даваа өгсөж эхэллээ. Огцом өгсдөг замтай энэ даваа монголдоо алдартай. Биднийг Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам угтаж авлаа. Улиастай хотын баруун хойд хэсэгт Улаанбаатараас орж ирэх замыг угтан голын эрэг дээр бид асараа барьж байрлалаа эзэллээ. Эхний ээлжинд МБНЭ-ийн удирдлага, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран, МБНЭ-ийн тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн их зайран, МБНЭ-ийн Хяналтын цэцийн дарга П.Батжаргал нар байрлав. Тэдний хажууд Дорнод аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн дэд удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Цэрэндэжид тэргүүтэй бөөгийн хүрээлэнгийн бүрэлдэхүүн буудаллаа. Хамгийн олон хүнтэй Дорнод аймгийн бүрэлдэхүүн зөвхөн нэг талдаа 2200 км зам туулсан улаач нар билээ. Дархан аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Бадамсүрэн, Самгалдай төвийнхөн, Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Д.Нанжаа тэргүүтэй багууд ирлээ. Дундговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Өлзийсайханы удирдсан цомхон баг ирж байрлав. Хэдий Завхан аймгаас МБНЭ-д гишүүн цөөнтөй боловч гурван цаг тутам хорхог ирж, хотоос ирэгсэдийн хоолоор хангаж, хүндэтгэл үзүүлж чадсан билээ. Хөвсгөл аймгийн Тариалын сумын бөөгийн зөвлөлийн бүрэлдэхүүнд Өвөрмонголоос ирсэн Монгол бөөгийн удган Нарангуа, “Цагаан бүргэд” бөөгийн төвийн бүрэлдэхүүнд ОХУ-ын Буриадаас ирсэн Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Зоригто нар оржээ. Монгол туургатны төлөөллийг нэг хэсэг нь өмчилж авсан мэт аяглана. Тэд Улиастай хотод ирээд нэгдсэн ажиллагаанд оролгүй алга болов. Тэдгээрийн араас Буриадын отог хөдлөхөөр бужигнаад авав. Угтаа бол Завханы төлөөлөл биднийг хүлээн авч хүндэтгэл үзүүлэхэд байлцах байв. Нэгдсэн удирдлага дор хамтран ажиллаж сурах болоогүй л байна даа, манайхан. Орой МБНЭ-ээс “Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн их тахилга” сэдэвтэй хурал зохион байгуулж, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан “Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгын түүхэн ач холбогдол” илтгэл тавьж, Хайрханы тахилгыг удирдагч Монгол бөөгийн их зайран, МБНЭ-ийн тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч Д.Одонхүү, Лусын тахилгыг удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган, Дархан-Уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч Бадамсүрэн, Тэнгэрийн тахилгыг удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Цэрэндэмид, Галын тахилгыг удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам нар үг хэлсэн. Мөн Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн, удган Жавзмаа нар баяр хүргэж санал бодлоо илэрхийлсэн. Удган Жавзмаа МБНЭ-д нэг сая төгрөг хандивласан билээ. Хурлын дараа Монгол бөөгийн тухай баримтад кино гарав.   Улиастай хот бол монголын эртний түүхт хотын нэг билээ. 1733 онд Зүүнгарын Галданцэрэнгийн цэргээс сэргийлэн “Хязгаар дахиныг тогтоогч зүүн этгээдийн туслагч жанжин”-ы газрыг байгуулсныг Улиастай хотын үүсэл гэж үздэг. Энэ нэрийг товчлон “Улиастайн жанжин”-ны газар хэмээн нэрлэгдэх болжээ. Улиастай хот нь дотоод журган, цэргийн журган, сангийн журган, монгол журган гэсэн дөрвөн хэлтсээс бүрэлдэнэ. Улиастай хотыг байгуулахтай зэрэгцэн хятадын худалдаа мөнгө хүүлэгчид Улиастайн маймаачинг бий болгосон. 1860-аад оны сүүлээс Хаант Орос улсын худалдааны пүүсүүд байгуулагдаж үйл ажиллагаа явуулж эхэлсэн.     ХХ зууны эхэнд Улиастайн ойр орчим нутаг нь Дашпунцаглин хийдийн эзэмшил бөгөөд Сайн ноён аймагт харьяалагдаж байсан. 1911 онд Монголчууд тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны дараа 1912 оны 1 дүгээр сарын 21-ий өдөр манж жанжин эсэргүүцэлгүй бууж өгснөөр Улиастай хот Манжийн эрхшээлээс бүрэн чөлөөлөгдсөн.     1921 оны ардын хувьсгалын дараа МАН-ын 14 дүгээр үүр, ХЗЭ-ийн  үүр, холбоо, Харилцан туслалцах хоршооны салбар, худалдаа ба аж үйлдвэрийн банк, анхны бага сургууль тус тус байгуулагдсан. Нутгийн захиргааны шинэ дүрэмтэй уялдуулан Дашпунцаглан хийдийн харьяат нарыг Отгон хайрхан уулын хошуу, Улиастайн газрыг Жавхлант хот хэмээн нэрлэх болсон. Хантайшир уулын аймгийн 5 дугаар их хурлаар тус аймгийн яамыг Жавхлант хотод шилжүүлэхээр болж, 1929 оны 4 сард нүүн ирсэн. Отгон хайрхан уулын хошууг Хантайшир уулын аймагт шилжүүлсэн. БНМАУ-ын Улсын Бага хурлын тэргүүлэгчдийн тогтоолоор 1931 оны 2 дугаар сарын 18-нд Хан Тайшир уулын аймгийг татан буулгаж Завхан аймгийг шинээр байгуулж, Жавхлант хотод төвлөсөн. Жавхлант хотыг 1961 онд Улиастай хот хэмээн хуучин нэрээр нэрлэх болжээ. Одоо Улиастай хот нь Завхан аймгийн Улиастай сум бөгөөд Жинст, Чигэстэй, Жаргалант, Богдын гол, Өлзийт, Товцог гэсэн 6 багийн 5607 өрх, 19 мянга орчим хүн амтай.билээ.  

“2017-СУРГАЛТ-7” амжилттай болж өндөрлөв.

2017-СУРГАЛТ-7” амжилттай болж өндөрлөв. “2017-МОНГОЛ БӨӨ-7” Өмнөговь аймгийн Цогтцэций суманд амжилттай болж өндөрлөв. МБНЭ-ээс зохион байгуулдаг нэгдсэн цугларалт, сургалт 2017 оны 7 дугаар сарын 18-21-ны өдрүүдэд болж өнгөрлөө. МБНЭ-ээс зохион байгуулж байгаа “2017-МОНГОЛ БӨӨ-7” цугларалт, сургалтад Өмнөговь аймгийн Цогтцэций сумын “” бөөгийн байгууллагын санаачлага дээр тулгуурлан 30 орчим улаач, түшээ, шүтлэгтэн оролцож, 11 багш өөрсдийн мэдлэгээр мэдээлэл өглөө.  “2017-МОНГОЛ БӨӨ-1” цугларалт, сургалтад МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн Их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн их зайран Дангаасүрэн, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Бадамсүрэн, (Дархан уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч), Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Дуламжав, (Өвөрхангай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч), Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Өлзийсайхан, (Дундговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч), Монгол бөөгийн удган Балжинням, (Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын Бөөгийн зөвлөлийн тэргүүлэгч ), Оюунцэцэг судлаач, админ Б.Цэлмүүн нар оролцлоо.  Мөн Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Болд, Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд зайран Баярсайхан, Түүхийн ухааны доктор Мягмарсамбуу нарын заасан сэдвээр ведио хичээл орлоо.  Сургалтад оролцогчид сонирхосон сэдвээр багш нараас асуултандаа хариулт авлаа. Сургалт дууссаны дараа мөнх тэнгэрийн улаач нар сургалтанд суусандаа их сэтгэл хангалуун байгаагаа илэрхийлж байсан юм. Зугатах нэгэн байхад угтах нэгэн байдаг ажээ. Аймгийн бөөгийн хүрээлэнгээс сураг гарсангүй.  Сүүлийн жилүүдэд шинэ бөө, тэнгэрийн улаач нар ихээр төрж байгаатай холбогдуулан тэнгэрийн үйлээ дутуу хийх, онгод тэнгэрүүдтэйгээ дутуу золгосон гээд сөрөг хандлага үүсгэж байгаа өнөө үед түүнд хариулт өгөхөд цагаа олсон сургалт болж чадлаа. Хуяг, хувцас өмсөөд, хуур татаад эсвэл хэц барьж суугаад бөө болдоггүй. Их зүтгэл, эрэл хайгуул, хөдөлмөрийн үр дүнд улаач хүн амжилтанд хүрнэ гэдгийг сургалтанд хамрагдагсад ойлгосонд МБНЭ-ээс сургалт зохион байгуулсан багш, баг хамт олон, сургалтанд хамрагдагсадын хувьд сэтгэл хангалуун байлаа.                                  

Хуудаснууд

Subscribe to Бидний хэн?,  хаана?, юуг?, хэрхэн?