logo

logo.jpg

Advertisement

Монгол бөөгийн түүх

XX зууны баруун Монголын домогт хөвгүүд

XX зууны баруун Монголын домогт хөвгүүд   1912 онд Баруун хязгаарын ард түмний түүхэнд эргэлт гэж нэрлэмээр олон зүйл тохиожээ. 1912 оны зуны эхэн сард Ховдын хязгаарын гурван хошуу Богд хаант Монгол улсдаа нэгдэхээр өргөдөл хүсэлт илгээж байсан бол 7-р сард Ховд хотыг Манж, Хятадаас чөлөлөх дайныг эхлүүлсэн билээ. Манжийн талхидалаас хагацан салахыг уриалсан Жа лам хэмээх Догшин хутагт Дамбийжанцан, Жалханз хутагт Дамдинбазар нарын уриалгыг Дөрвөд, Баяд, Урианхай, Торгууд, Захчин, Өөлд бүгдээр хүлээн авч түрэн босож Манжийн 150 гаруй жилийн талхидал, дарангуйлалыг халсан түүхтэй. Ховд хотыг бүслэн хааж, Алтайн цаанаас байнга нэмэгдэн ирсэн Хятад цэрэгтэй тулалдсан энэ байлдаанд 3000 гаруй цэрэг эрс оролцсон юм.  Дор намтрыг нь товч бичиж буй баатар эрсээс гадна заавал дурдах ёстой хүмүүс бий. Энд нэрлэж буй баатрууд чин зориг үзүүлж цэрэг захирч гарамгай амжилт гаргаж байсан бол зарим нь алтан амиа өргөсөн баатар юм. Үүнд - Дөрвөдийн Зоригт ханы хошууны мэйрэн Баатар, бэйс Аюурзана, -Баядын Ерөөлт засгийн хошууны мэйрэн Нацаг, - Дөрвөдийн Далай ханы хошууны тайж Түмэнбадам-Аюурзана, мэйрэн Дагдан, занги Нацагдорж, цэрэг Хөхөлдэй, -Баядын дайчин засгийн хошууны Засаг, ван Самданжамцой, залан Эбэй, занги Түвширэх, - Баядын Жонон засгийн хошууны занги Надмид, Үйзэн засгийн хошууны залан Бүргэд, Саруул засгийн хошууны тайж Парчин, Сэцэн засгийн хошууны мэйрэн Очир, Эрдэнэ засгийн хошууны занги Мөхөлдөг, Эетэй засгийн хошууны мэйрэн Даваа нарыг онцгойлон нэрлэе. Улиастай, Хүрээнд суух Манжийн амбан Монголчуудад бууж өгч нутаг руугаа хөөгдсөн тэр үед ганцхан Ховдод суугаа Манж амбан бууж өгөх нь байтугай “сайн дураар бууж өгч Монгол нутагаас явах”-ыг шаардахаар очсон Торгуудын Төмөржин ноёныг эрүүдэн хороож, гарцаагүй дайн тулаанаар шийдвэрлэх арга замгүй байдалд хүргэсэн билээ. Ийнхүү 1912 оны зуны эхэн сараас эхлэн Ховдын дайн эхэлж, намрын эхэн сард шийдвэрлэх тулалдаан болсон түүхтэй. Баруун Монголын ард олныг өөрийн биеэр үлгэрлэн дагуулсан ноёдуудыг товч танилцуулъя. ҮНЭН СҮСЭГТ ЗОРИГТ ХАН СОДНОМЖАНЦОЙ Дөрвөдийн хошой чин ван Гомбожавын ахмад хүү, тэрбээр 1880 онд төржээ. Зургааннастайдаа эцгээ залгамжилж 1686 онд Засаг, хошой чин вангийн хэргэм зэргийг хүртжээ. Хар багаасаа төрийн хэрэгт суралцсан тэрбээр 1925 он хүртэл хошууг захирч явжээ. Түүний үед Улаангомын Дэчинравжаалин хийдэд шинэ дацангууд нээгдэж, хүрээ хийд өргөжин тэлж байжээ. Мөн энэ үед хошууны хүн ам өсөж 12 сумтай болов. 1912 онд Богд хаант Монгол улсад харъяат чуулганы бусад гурванхошууны хамтаар дагаж орох өргөдөл гаргасан тул Үнэн Зоригт хан цол, ханы хэргэм хүртээжээ. 1912онд Ховд хотыг Манжуудаас чөлөөлөх тэмцэлд өөрийн хошуунаас 500 шахам цэрэг удирдан оролцсон төдийгүй өөрийн биеэр хүчин зүтгэж Богд хаанаас хүрэн жолоо, шар торгон өргөмжлөл хүртэж байжээ. Содномжанцой 1912 онд Зоригт ханы хэргэм хүртэж байхдаа 32 настай байжээ. Дөрвөдийн хоёр чуулганы хамтарсан их хурал 1921 оны 7-8-р сард хоёр хошууны зааг нутгийн ойролцоо одоогийн Түргэн сумын нутаг Мөстийн бэлчир хэмээх газар хуралдаж, Баруун Монголын ардын засгийн газрыг байгуулахад Зоригт хан Содномжанцой тус засгийн газрын дэд сайдаар тохоогдож байжээ. 1911-12, 1921 оны хувьсгалын үед эх нутгаа харийн цэргээс чөлөөлөх үйлсэд бие сэтгэл, эд хөрөнгөөр хүчин зүтгэж, мөн Чуулган, аймгийг толгойлон удирдаж ирсэн Содномжамцой ханыг судлаж түүхэнд эзлэх байр суурийг нь зохих ёсоор эзлүүлэх ёстой. ХАРЛАГ БЭЙС АЮУРЗАНА Хошой чин ван Гомбожавын хүү Аюурзана 1883 ондтөрсөн. Чин улсын Бадаргуулт төрийн 27-р он (1901)-д тайж болсон. 1912 онд харъяат аймгийн хан, да жанжин, олон засгуудын хуучин тамгуудыг халж, шинэ тамга цутгуулах, мөнгө хүргэх, бас Богд гэгээнд мөргөхөөр очсон учирт бэйсийн зэрэг хүртжээ. Олонд “Харлаг бэйс” хэмээн алдаршсан нь насан багадаа хийдэд шавилж байгаад шар шувталж хар болсонтой холбоотой Сэргэлэн авхаалжтай, эрдэм номтой тайж байв. Өөрийн хөрөнгөөс ядарч зовсон лам, хар олонд өглөг их тараадаг ноён байсан гэлцдэг. Тэрбээр 1913 онд Баруун хязгаарыг тохинуулахын сайдын хамтаар баруун хязгаарыг Хасгууд уугалан түвээсэнд цэрэг авч амжилттай дайтаж байжээ. 1913 оноос Зоригт ханы хошууны хэргийг эрхлэн шийтгэж, 1920 онд Автономик засгийгсэргээх асуудлаар Бээжинд очсон Монголын төлөөлөгчдийн дунд баруун хязгаарыг төлөөлөн бэйс очиж байв. 1920 онд Ховдын сайдаар тохоон томилогдож байсан. 1921 онд Мөстийн бэлчирт байгуулагдсан Баруун монголын Ардын засгийн газрын дотоод яамны сайдаар томилогдсон. 1922 онд Ховдод суух төлөөний сайдаар Гомбо-Идшин гүн томилогдсоны дараа Аюурзана бэйс Дөрвөдийн баруун чуулганы даргаар тохоогдож байсан байна. 1923-1924 онууд Монгол улсын Гадаад явдлын яамны эрхэлсэн түшмэлээр ажиллаж байгаад чөлөө мэдүүлэн уул нутагтаа иржээ. 1928 онд “Дөрвөдийг тусгаарлах гэсэн шар Санжийн хэрэг”-т холбогдон байцаагдаж байгаад 1929 онд нас баржээ. Тэрбээр Орос хийцийн хоёр давхар байшин бариулж байсан нь одоо хүртэл Улаангом хотноо буй. Хоёр давхар байшингийнхаа хажууд хүнсний зориулалт бүхий урт цагаан байшинг ердийн тоосгоор бариулсан байдаг. Хоёр давхар байшинг Богдын өвлийн ордонтой төстэй, хэлбэр хийц нь Европ маягтай, шавар дээвэр, модон тааз, тоосгон ханатай, дээд давхарт гадны зочин гийчин буудаг, нарийн модон вандантай байсан, доод давхарт Хятад маягийн халуун ханзтай, дээд давхарт гадна талаас нь шатаар ордог, Аюурзана бэйс өөрөө хавар, намрын цагт сууж амьдардаг гэх зэргээр судлаачид тодорхойлон бичсэн байна. Дөрвөд аймагт анхны хоршоо байгуулагдахад тэрбээр орон сууцаа өгч байсан мэдээ бий. ТӨГС ХҮЛЭГ ДАЛАЙ ХАН ТҮМЭНДЭЛГЭРЖАВ Дөрвөд далай хан Галсаннамжилын ахмад хүү. 1874 онд төржээ. 1912 онд Засаг, Төгс хүлэг Далай хан цол залгамжилсан. Бат ерөөлт, үнэн сүсэгт, төгс хөлөг Дөрвөд Далай хан Г.Түмэндэлгэржав 1911 оны Монголын ард түмний үндэсний эрх чөлөөний тэмцэлд эрслэн босож, Ховд хотыг чөлөөлөхөд өөрийн хошууны 700 цэргийг удирдан оролцжээ. Үүний учир Богд хаанаас өндөр хэргэм зэрэг шагнуулжээ. 1912-1913 онд Засагт хан аймгийн Дайчин засаг Жалчингомбодоржийн хошуунд нэвтрэн дээрэм тонуул хийж байсан Хасгийн дээрэмчдийг Ховдын сайд Ноён хутагт Дамбийжанцангийн хамтаар 500 шилдэг цэргээ дагуулан очиж бут цохиж байжээ. Дөрвөдийн зүүнгарын чуулган (нийт 12 хошуутай)-ыг удирдахын хамт аймгийн хан, хошууны Засаг ноён байж, 1914 оноос 1917 он хүртэл Ховдын хэрэг шийтгэх сайд, 1916 онд Монгол улсын сангийн яамны дэд сайд, 1917-1919 он хүртэл Ховдын сайдын албыг хашиж явжээ. 1921 оны ардын хувьсгалын ялалтыг Баруун Монголд үргэлжлүүлэн тэндээс гадаадын цэргийг хөөхөд хүчин зүтгэл гаргасан хүн юм. 1921 оны 7-р сард Баруун Монголын Ардын засгийн газрыг байгуулж тус Засгийн газар татан буугдтал Ерөнхий сайдаар ажиллаж байв. 1921-1925 он хүртэл Ховдод сууж хэрэг шийтгэх сайдаар ажиллаж байгаад дараа нь энгийн ардын ёсоор 1937 он хүртэл амьдарчээ. 1922 Ховд хязгаарыг төвхнүүлэх төлөөний сайд, Жанжин, Хичээнгүй баатарбэйл Магсаржаваас Ардын Засгийн газрын Цэргийн яаманд айлтгасан нэгэн бичгээс түүнийг тухайн үед хэрхэн үнэлж байсныг мэдэж болно. Тус бичигт “Дөрвөдийн сайн заяат зүүн гарын сайд Далай хан Түмэндэлгэржав болбоос язгуураас шашин Монголын их хэргийн тул чармайн зүтгэсээр ирсэн бидний улсын нэгэн их гавъяа журамтан мөн. Ялангуяа Ардын эрхт засгийг анхнаа үүсгэн явуулах цагаас төлөөний их түшмэд Дамбадорж, Хасбаатар, Нацов нар лугаа нийтлэн онц тусламжийг үзүүлсэн хэргийн улмаас цагаан намын хулгай нарт баригдан амь бие буснихад хүрч, басхүү албат ард нь нэн бэрхээр зовж зүдэн ардын намын цэрэгт үнэн журмаар тусалсан нь гавъяагүй гэвэл үл болох мэт бөгөөд зүй нь учрыг барж туйлын газраас лавлан тогтоовоос зохихын тулд энэхүү сайдын урьд олгосон хишиг жавшааныг сүүл дор тодорхойлон гаргаж Монгол Ардын Засгийн газарт яаравчлан мэдүүлж явуулаад хүрмэгц байцаан томилж энэ зүйлийн хоцрогдсон гавъяаг илэрхийлэн харъяат сайдыг хууль ёсоор сайшаан хөхүүлбээс болох амой. Үүний тул өргөн илгээв” гэжээ.

Чингис хаанд тэнгэр тусалдаг байсан ​

Чингис хаанд тэнгэр тусалдаг байсан  Дэлхийн талыг эзэлсэн Чингис хааныг тэнгэр хангай байнга ивээж, дайлаар мордох бүрт нь цаг агаарын таатай нөхцөл бүрдүүлж өгдөг байсан гэж судлаач Эми Хессл “Live science” сэтгүүлд өгсөн ярилцлагадаа дурджээ. Дэлхийн дулаарал болон Монголын цаг агаарыг судлахаар Монголд ирснийхээ дараа тэрбээр ийн дүгнэсэн гэнэ. Монгол цэргийн сүр хүчийг морьгүйгээр төсөөлөх боломжгүй. Тэгвэл дайн байлдааны гол уналга болсон олон мянган адууг тэжээхэд их хэмжээний өвс, ургамал хэрэгтэй. Хэрэв цаг агаар муу байсан бол тэдгээр адгуус хоол тэжээлээр дутаж үхэх аюултай. Чингис хааныг тэнгэр ивээдэг байсны хүчинд тэд шимт өвсөөр дутаагүй” хэмээн Хессл ярьжээ.    Ж.ЦЭЦЭГ  

Хар шидээс өөрийгөө хамгаалах таван арга

Хар шидээс өөрийгөө хамгаалах таван арга Ойрд байнга азгүйтээд байна уу? Энэ бүхэн санамсаргүй давхцал яав ч биш үү? Заримдаа хүн өөрийгөө хар ид шидийн хүчинд автсанаа мэддэггүй. Ихэнх хүн өөрт нь хэзээ ч тохиолдохгүй мэт санаж явдаг. Сүүлд харамсахгүйн тулд өөрийгөө хар шидээс хэрхэн хамгаалахыг сурах нь зүйтэй. Хүчээ нэмэгдүүл Та итгэхгүй байж болох ч хүн бүрт өөрийгөө муу ид шидээс хамгаалах хүч бий. Өөрийнхөө хамгаалалтыг зузаатгахын тулд аурагаа цэвэрлэж, чакра буюу бие дэх энергийн хүрдээ хамгаалах хэрэгтэй. Энергээр эмчилдэг хүнд хандаж, эсвэл өөрөө бясалгал хийж сурах нь зүйтэй. Давс Газрын эрдэс давсыг олон зууны турш цэвэрлэх, ариутгах зан үйлд ашиглаж ирсэн. Муудаж магадгүй хүнсийг давсалж хадгалан нян бактериас хамгаалдаг шиг таныг хар ид шид, хар хүчээс хамгаалах үр дүнтэй хаалт болж чадна. Кинонд гардагтай адил давсаар заавал тойрог зурах албагүй. Гэр орныхоо булан тохой бүрт давс цацвал гэртээ орж ирэх бүртээ аюулгүй байгаагаа мэдэрнэ.   Хамгаалах зүйлс Хамгаалах бөө хүний онгодоор амилуулсан эд зүйлсд биедээ авч явснаар хар хүч, ид шид, өширхөж хорссон хүнээс хамгаална. Эд зүйлс, бэлгэдэл, талст, ургамалтай уут гээд ямар ч хэлбэртэй байж болно. Гол нь та онгодын хүчинд итгэх нь л чухал.  Шоолох Хар ид шид, дом зэрэг нь тоглоом биш. Ид шид бол энерги. Энерги бол аз жаргал, инээд хөөр. Эсрэг тэсрэг хоёр энерги тулгарахад бие биеийнхээ хүчийг саармагжуулдаг. Бүх муу муухай зүйлээс энэ арга хамгаалж чадахгүй ч та ядаж оролдоод үзэх хэрэгтэй. Толь Дээрх бүх арга тус болоогүй бол толь тусална. Толь хар ид шидийг анх тань руу илгээсэн хүн рүү буцаадаг. Хар өнгө энергийг, ялангуяа сөрөг энергийг өөртөө шингээдэг. Харин толь энэ бүх муу энергийг ирсэн газар руу нь тонилгоно. Анхаарах гол зүйл нь лаа асаалттай байхад толинд өөрийгөө харж болохгүй. Толины дэргэдүүр гарах бол хана руу харна. Өглөө болоход лаагаа үлээж унтраагаад үлдсэнийг нь газарт булна. Дараа нь толио давстай усаар ариутгана.   Эцэст нь хар, цагаан ид шид хоорондоо ганц зорилгоороо ялгардаг гэдгийг сана.  

​Удган

Удган   ...Шөнө дэнгийн гэрлийг тойрон эргэлдэн нисээд байдаг нэгэн хачин эрвээхийг бага балчир цагтаа их гайхаж хардагсан. Дэнгийн галд дэрэвгэр далавчаа бараг түлэх шахан эргэлдэж зовдог тэр эрвээхийг ээж маань "удган эрвээхий" гэдэг юм. Шөнийн цагт гэгээ дагаж эргэлддэг хачин амьтандаа хэмээн ярьж өгч билээ.   Тэр цагаас хойш "удган"гэдэг үгийн учрыг ердөө ч ойлгодоггүй байлаа. Тэгтэл манайд нэгэн өвгөн ирж аавтай маань морины тухай ярьж байгаад   -За танай тэр чинь удган хатир морь гэв үү? гэж ааваас асуув. Аав:   -Удган хатир гэхэд ч бас алдаж оноод байдаг юм шиг гэсэн чинь өнөөх өвгөн   -Харин яг тэгдэг л байхгүй юу. Дэн тойрон эргэлддэг удган эрвээхэй шиг л явдалтай болохоор нь "удган хатир" гэдэг юм гэхийг нь сонсоод тэр үгийн утгыг бага зэрэг ойлгож билээ. Гэтэл бас "удган"гэж хүн байдгийг хойт жил нь мэдэв.   ...Хөрш айлын хүүхэд гэнэт гэнэт муужирч унадаг болсон чинь тэдний ээж:   -Шар удган Зэлийн голоор явж байна гэнэ. Түүнийг залж ирж удгалуулахгүй бол хүү маань өөдлөшгүй нь гэж нөхөртөө хэлж байхыг нэгэнтээ сонсов. "Хөөх, эрвээхэйнээс гадна хүн бас удган байдаг байхнээ" гэж би гайхаад ээжээс асуумаар санагдав.   -Ээжээ, удган эрвээхий шиг удган хүн байдаг юм уу? гэсэн чинь   -Хэн тэгж байна? гэж эргүүлэн асуув.   -Урд айлын эгч хүүгээ өөд татахаар Шар удган гэдэг хүнийг авчрах гэнээ. Тэгээд л би удган хүн бас байдаг юм уу? гэж бодоод... гэсэн чинь   -Тиймээ. Удган хүн гэж байдаг юм. Эмэгтэй хүн байдаг гэж ээж хэлэв. Тэгээд би тэр удганыг ирэх үед нь заавал харах юм шүү гэж өөртөө ам өгөв. Тэгсэн нэг өдөр нөгөөх удган урд айлд ирэв. Зүгээр л нэгэн энгийн хувцастай настайвтар авгай байх ажээ. Удгалуулна гэж яадаг юм бол, олж харахсан гэж би бодоод тэр айлын хавиар эргэлдэх болов.   Цай хоол хийж тэр авгайг нөгөө айл их л хүндлэж байгаа бололтой. Гэвч нөгөөх нь "удгалахгүй" л байгаад байв. Тэгсээр байгаад нар жаргахын өмнөхөн тэр айлаас "пүт пүт пүт"хийх чимээ гарахаар нь тэдний рүү гүйж хүрэв. Үүдээр нь шагайх гэтэл гэрийн эзэгтэй "яв, цаашаа" гэж хөөв.   Бас өөр хоёр хүүхэд сониучлан очсон чинь гэрийн эзэгтэй гарч ирээд биднийг зодох шахаж хөөв. Бид ч урам муутайхан буцацгаав. Тэгтэл надад нэгэн бодол орж ирэв. Тэр айлын зүүн талын туурган нь нэгэн цоорхойтой байсныг санав.   Сэмхэн явж очоод тэр цоорхрйгоор нь харсан чинь нөгөөх удган гэсэн нь хүн нь хачин сагсгар үстэй малгай шиг юм өмсчихсөн тэр үс нь урд руугаа унжиж нүүрийг нь халхалчихсан, тэгээд толгойгоо сэгсчин гартаа барьсан хэнгэрэг шиг юмыг байн байн дуугаргаж бас үл ойлгодох үгсийг чанга чанга хэлж байв.   Тэгтэл миний бөгс рүү хэн нэгэн хүн хүчтэй өшиглөж “зайл” гэх сонсогдов босч эргэн харвал өнөөх айлын том ах байлаа. Би ч ум хумгүй зугатаж одсон юм. Ингэж л анх удаа тэр  "удган" гэдгийг гэрийн цоорхойгоор харж билээ. Дахин хэзээ ч ямар нэгэн удганыг хараагүй явсаар бага дунд сургууль төгсөж, багшийн сургуульд элсэж бага ангийн багш болохоор гурван жил суралцаж, багшлах дадлагыг төв аймгийн Зуун модны сургуульд хийцгээв.   Тэгтэл дадлагын хичээл дээр нэг бондгор жаал босч "багшаа, удган гэж юу юм бэ?" гэж гэнэт асуух нь тэр. Би гэнэтийн тэр асуултад цочирдож "Бөөлдөг хүнийг хэлдэг юм" гэчихсэн чинь өөр нэг охин "хүн биш миний тоглодог ээрүүлийг "удган ээрүүл" гэж ээж хэлдэг юм байх чинь билээ!" гэх нь тэр. Би тэрэнд бүүр балмагдаж, чавга шиг улаан царайлж зогстол дадлага удирдсан багш   - За за, хичээлд холбогдох юм асууцгаа, хүүхдүүдээ! гэж хажуугаас нь хэлж намайг "аврав". Би үнэндээ "Удган ээрүүл" гэж юу байдгийг тэр үед огт мэддэггүй байлаа. Тийнхүү "Удган"гэдэг үг миний толгойд "хадаас" болж орхив. Тэр үед "Монгол хэлний тайлбар толь" гараагүй байсан цаг юм.   Тэгтэл бас Төв аймагт "Удган мод" гэж ганц мод ургадаг тухай ч сонсов. "Бөө, удган" гэж хоёр үг байдаг хоёулаа ижил утгатай мэт боловч эрэгтэй хүнийг "бөө", эмэгтэйг нь "удган" гэдгийг мэдэж авав. Тэгтэл бас "зайран бөө" гэж байдгийг сонсов. Бөөгийн арван гурван чанар шингээсэн хүний цол нь "зайран" юм гэдгийг хожуу мэдэв.   ...Бөө мөргөлийн тухай судалгааны олон арван ном гарсны ихэнхийг олж уншив. Бас "Бөөгийн дуудлага" нэрийн дор олон тооны шүлэглэсэн аман зохиолтой танилцав. Нэрт эрдэмтэн Ч.Далай, Г.Санжеев, Б.Содном, Б.Ринчен, Д.Банзаров, С.Бадамхатан нарын бөө мөргөлийн судлалын ууган номуудаас эхлээд сүүлийн үеийн эрдэмтэд О.Пүрэв, С.Дулам, Д.Мархаахүүг хүртэл бас Тувагийн М.Б.Кенин-Лопсан, Буриадын Т.Михайлов, Якут болон Солонгосын бөө мөргөлийн судлаачдын бүтээл нь "Бөө мөргөл" /шаманизм/ гэдэг эртний монгол угсаатны шүтлэгийн түүхэн тоймыг өргөн дэлгэр бас гүн гүнзгий тодорхойлсон нь энэ талын мэдээллийн томоохон сан болж байгаа билээ.   Ер нь бол бөө мөргөлийн зан үйл монголд Хөвсгөл, Дархадын нутагт, Тувад, Якут, Бурядад бол нилээн эртний хэлбэр журмаа хадгалан үдсэн бөгөөд жинхэнэ бөө нар энэ нэр дурдсан хязгаарт саяхан болтол байсаар ирсэн боловч хорин нэгдүгээр зуунд бөө, удганы арван гурван шинжийг хадгалагч, төрөлхийн өгөгдөхүүнтэй бөө, удган маш ховор болжээ.   Харин "өөрчлөлт шинэчлэлтийн" гэгдсэн сүүлийн жилүүдэд "бөө мөргөлийн" дахин сэргэлт, "бөө судлалын" шинэ хуудас нээгдэж эхэлсэн нь сэтгэлгээний нэгэн төрлийн шинэ үзэгдэл юм. Энэ бүхийлэн олон талт үзэгдлийг ажиглан зүслэхүйд тэрчлэн "бөө судлалын" шинэсэрэг бүтээлүүдтэй танилцаж байхад хагас зууны тэртээд "Багш аа, удган гэж юу юм бэ?" гэж нэгэн жаалын надаас асуусан асуулт түүнээс болж "удган" гэдэг үг толгойд хадаас болон үлдсэн асуулт хариугаа нэхсээр боловч саяхнаас л нэг хариу олдох тийшээ хандлаа.   Гэхдээ дээр дурдсан эрдэмтэн судлаачид "бөө", "удган" гэдэг ойлголт, зан заншил, дуудлага тэргүүтнийг олон талаас нь ярьсаар ирсэн ч энэ хоёр үгийг яг үгийнх нь хувьд, нэр томъёоных нь хувьд нэг их анзаарсангүй яваа нь нийтлэг үзэгдэл юм.   Ялангуяа бага залууд минь "толгой өвтгөсөн" удган гэдэг үг чухам юуг хэлээд байгааг саяхнаас ухаарч эхлэв. "Удган бол эмэгтэй бөөгийн нэр" гэсэн тайлбараас өөр хариуг судлаачид хэлсэн нь бараг үгүй юм. "Удган"- гал сахигч гэж хэдэн жилийн тэртээд "Үгсийн нууц уурхай" цувралд товч бичсэн билээ.   "Удган" гэдэг үг бол эхийн эрхт ёсны үеийн нэр томъёо ажээ. Харин "Бөө" нь нилээн хожуу, эцгийн эрт ёсны үеийнх бололтой. Үүнийг нотлохын тул "үг хөөцөлдөх" ёстой ажээ. "Удган" гэдэг үг бүүр эртний монголын элэнц хуланцын өмнөх дээдэс Шүмэр гэж одоо тогтсон, уул нь Сүмэр нарын үгийн санд анхдагч утгаараа байгаа ажээ. Шүмэрүүдийн төрийн дуулалд    "Ай Уту, Хорвоогийн малчин  Хар тэргүүтнүүдийн эцэг минь ээ!  Чамайг хэвтэхүйд /нойрсохуйд/  Хүмүүс бас хэвтэнэ /унтана/  Ай баатар Уту, чамайг босохуйд /мандахад/  Хүмүүс бас босоцгооно" гэж эхэлдэг байна. /Krater S.N “Sumerian mytnology” Philadelphia, 1944 р.42/   Энэхүү "Уту" гэдэг нь "хорвоогийн малчин, хар тэргүүтнүүдийн эцэг"/малчин, хар толгойтонгууд/ажээ. Яг утга нь бол "Нарны бурхан"гэсэн үг "Уту" байжээ. Уту гэдэг нь Оту-от буюу гал юм. Тэрнээс гал, утаа гэх ойлголт эх авчээ. Он жилүүдийн эрхээр, хүн зоны өсөлт өөрчлөлтөөр аливаа үг мөн хувирал үздэг ёсоор "Уту" гэдэг үг "утаа", "утлага" болохоор барахгүй от, отог, отор болон хувирсаар ирсэн бөгөөд үүнийг түрэг хэлний үгийн сангаас гаргаж ирцгээдэг.   Гэтэл Хүн улс, хүннүчүүд гэдэг маань түрэг нарын ах бараг л аав, ээж нь байсан хүмүүс шүү дээ. "От" гэдэг бол хүннү үг бөгөөд"гал", "утаа" гэсэн утга тээгч байжээ. Тэрнээс нь орчин үеийн монгол хэлэнд хамгийн ойлгомжтой үндсэн хувилбар бол "Оч"юм. /Аливаа гал түлэхэд оч үсэрдэг биз дээ.   Нэгэнт "от" гэдэг нь галын нэр байсан учир түүнээс үүдээд "отог" /хэсэг амь нэгтэй хүмүүсийн нэгдэл/, отор /малаа бэлчээр сольж оторлон суухын нэр/ тэрнээсээ үүдээд "оторчин", "отоглох", "оторлуулах"/мал/, "оторчлох", "оторчлох" гэхчилэн хувилбар гарснаар барахгүй ан гөрөө хийхийн тулд цөөн хүн нэг "гал" болон суухыг "отоглох", "отох", "отоонд гарах" гэхчилэн ойлголтын нэр буй болжээ.   Тийнхүү "от" /гал/ гэдэг үг 35 орчим хувилбартай болсон байна. түүгээр ч барахгүй айлын хамгийн сүүлчийн хүүхдийг "отгон" гэх болжээ. /отгон охин, отгон хүү/ түүнээсээ уламлаад аливаа үйл хэрэг, ажил явдлыг "отголно" гэж хэлэх болсон байна. Тэгтэл бас 0, У хоёр авиа өөр хоорондоо солигдох тохиолдол байнга гарсаар ирсний улмаас "от" гэдэг "ут" болон дуудагдах болж "утаа"гэдэг шинэ хувилбар хэдүйд ч юм гарчээ. "Ут", "утаа", "утах", "утагдах" "утаа баачих" гээд л хувилбарууд "хөвөрч гарчээ".   Гал түлэхэд болон юм шатаахад бараан өнгөтэй хий дээш хөөрөн гардагийг "утаа" /отоо/ хэмээх болсноос уламлаад "утаа тавих", "утаа баагих", "утаа олгойдох", "утаа суунаглах", "утаарь" /утах газар/ "утаат сум", "утаа униар" гэхчилэн хорь гаруй хувилбар үгс буй болсон байна.   "Уту" гэдэг "нарны бурхан" гэсэн ойлголт ийнхүү "галын бурхан" болон хувирч "удган" гэдэг нэр томъёо буй болсон нь маргаангүй. "Отгон" "удган"гэсэн хоёр үг бол үнэн хэрэгтээ нэг үгийн хоёр өнгө юм. Монголчууд олон хүүхэдтэй байсаар ирсэн бөгөөд "отгон" буюу хамгийн сүүлчийн бага хүү юмуу охин нь эцэг, эхийн гал голомтыг сахиж үлддэг хуультай байжээ.   Энэ хууль ёсоор ч Чингис хааны гал голомтыг отгон хөвгүүн Тулай нь сахиж үлдсэн хэрэг. Гал голомтыг бадраагч, бас сахиж үлдэгч нь отгон хөвгүүн, отгон охин буюу удган байсаар иржээ. Галыг айл өрхөд өөр хэн ч биш тэрхүү удган л асааж, түлж манаж ирсэн хүн нь тул удган /отгон/ буюу "галын бурхан" юм.   Эхийн эрхт ёсны үеэс бүүр "гал тахилгат" цагаас нааш эмэгтэй хүн, гэрийн эзэгтэй болмогц гал манаж, гал түлж, гал бадрааж, хоол унд хийж амьдралын гол тулгуур болж ирсэн хэрэг. "Гал тахилгын" эртний үлдэгдэл гэвэл Байгал нуурын хойтох Эхирисүүд уул овоо тахихдаа "Мунгалаа эдеэлхэ" гэдэг ажээ. Энэ нь "мөнх галаа эдээлэх"/хооллох/гэсэн үг юм.   Монголчууд цагийн эрхээр "гал тахих" эртний их ёслолоосоо аажмаар холдож айл гэртээ гал голомтон дээрээ гурван тотгот тулгаа тойрон галаа тахидаг болсон цагаас хойш хорин зууны туршид энэ л хэлбэрээ баримтлаж ирсэн гэлтэй   .-Гал тахихдаа уншдаг "галын ерөөл", "галын тахилга", "гал тахих судар" зэрэг шүлэглэсэн төрөл зүйлийг уншиж /төрлөх монгол хэлээрээ/ тусгай зан үйл гүйцэтгэсээр ирсэн эртний уламжлалтай юм. Түүнийг нь гэрчлэх “Гал тахих ерөөл” гол төлөв:   Арам үсгээс үүдэлтэй Аршаант хумх барьсан  Араднаа эрхийг татсан Аранз галын хаанд мөргөе" гэж эхэлдэг үг бий "Арам үсэг" гэдэг бол одоогийн тооллоос өмнөх мянганы эхээр буй болсон бичиг бөгөөд монгол босоо бичгийн өвөг юм.   Бас нэгэн сонин баримт бол "гал тахилгын" уншлага болгонд    "Хаан эзний цахисан,  Хатан ээжийн үлээсэн", гэж буюу  "Сод хаан эзний цахисан Сутай хатан эхийн үлээсэн" хэмээх үг гардаг нь гэрийн эзэн хэт цахиж эзэгтэй нь галаа үлээн бадраадгийн учир юм.    "Цагаадай бөөгийн цахисан  Цэнгэл Удганы үлээсэн" гэж бас гардаг "Удган" бол ийнхүү галын тахилгач гэдгээр алдаршсан бөгөөд гал тахилгын уншлагаа бүрэн уншиж, улмаар удгалдаг болсон урт түүхтэй ажээ. /Гал тахилгын бусад зан үйлийг "Гал тахихуй" дагуулаас үзмү Л.Түдэв

Тэнгэрийн сэрэхгүй ба билиг төөрөг

Тэнгэрийн сэрэхгүй ба билиг төөрөг   Онолын хийлэгч, доктор, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн Өрнийн онч эрдэм ил бодист оршихуйг буталж судалсаар хумхи ертөнцөд нэвтрэхэд аливаа бүрдэл юм нь хэрхэвч үл салах амин шүтэлцээтэйг илрүүлээд улмаар квант физикномлолыг хөгжүүлэн туршилтаар баталгаажуулсан юм. Эдүгэ бодист ертөнцийн энэхүү сургаалийн ноён нуруу нэгэнт тодорсон гэх хандлага газар авч, чинагш эл эрдэм технологийн дэвшлийг л бадраахад чиглэнэ хэмээх болов. Харин ил бодист хийгээд далд буюу ухаарал, мэдээлэл- энергит орчлонгийн шүтэн барилдахуйн жамыг судлахад шинжлэх ухааны шинэ дэвшил чиглэнэ гэж үзэж байна. Эрин цагийн эрдэм ухааны цараанд үл багтах нарийн туршилтын гарц дүн, билиг сэтгэлгээний үр хөврөлөөс өлгөж, энэ санаанд дэм өргөхийн хамт нүүдэлчин- монгол туургатны Мөнх Тэнгэр эрдмийн язгуур унги нь чухамхүү ил, далдын амьсахуйн билиг мэдрэмж суурьтай байсныг тандан өгүүлнэ. Үүн лүгээ уялдуулан бие цогцос- сэтгэл, тэнгэрийн сэрэхүйн амьсхуйн барилдлагаар өвөрмөц дээд төрөл төрх тохиож, амьсгал хураасны дараа ч үргэлжилж болох тухай санааг билиг эрдмийн үүднээс баримжаалж өргөв.  Түлхүүр үг: Ил, далд, хумхи ертөнц, Ил, далд оршихуйн шүтэн барилдахуй, Бие цогцос, сүнс. Тэнгэрийн сэрэхүй, Мөнх Тэнгэрийн хүч. ИЛ БА ДАЛДЫН ШҮТЭЛЦЭХҮЙ Гараа. Дээд тэнгэрээс заяаж төрөөд өнөө үеэс 200 орчим жилийн өмнө Архангай аймгийн Цахир суманд амьдарч байсан гэгээнтэн “Гэсэр багш” Цэвээнраашийн Чүлтэмжамц,Аграмба Равсалын Санжайжав нар нь ил буюу бодист ертөнц хийгээд далд буюу билиг ертөнц лүгээ шүтэн барилдахуйн эрч үйлээр мөнх болон мөнх бусын шид чанарыг олоод,үл үжгрэх үүрдийн гэгээн шид эрчийг лагшин цогцостоо оршоон хадгалуулжээ. Ард олны дотор энэ талаар сүсэг бишрэлээр хүндлэхээс гадна, учир утгыг нь ойлгох, эрин цагийн шинжлэх ухааны үндэслэл юу болохыг сонсох эрмэлзлэлтэй хүмүүс цөөнгүй байгаа нь тодорхой байв.  Орчин үеийн шинжлэх ухаан тухайлбал, квант физик, синергетикийн үзлийн өндөрлөгөөс багцаалсан санааг би энд хэлэхээр зориглосон минь монгол туургатныхаа тэнгэрийн билиг увидастан нарыг ямагт хүндэтгэн явдгийн илрэл билээ. Буянтны гэгээг түшиж үг санаа маань хол явна хэмээхүйд үзүүрийг нь ирээдүй рүү тэгэхдээ өнөөдрийн физик, эсийн биологи- физик дэх содон туршилт, “солиотой” санаанаас өлгөж хол онилохсон гэх бодолд хөтлөгдөв. Санааг маань өнөөдөр олон хүн ойлгож төсөөлөхөд амаргүй байж мэдэх юм.Гэвч миний төсөөллөөр бол газар дээрх мэдрэхүйн чинад дахь тэнгэрийн сэрэхүй бол орчлонгийн бүрэлдэх, бүрэлэхүйн тавиланг хөтлөх тулгуур хүч бөгөөд билиг ухаарал- энерги мэдээллийн орон юм. Гэгээнтэн нарын билиг чадлын талаар олон үеэр хуримталсан өв санд өнөөгийн шинжлэх ухааны охь үзлээс үрслүүлсэн дэм бодол нэмэхийг тэгж хичээснээ энд хэлсү. Айлсахуй. Физик, тухайлбал квант физик бас синергетикийн үзэл санаа, Буддын гүн ухааны тулгуур томъёолол эдүгэ ихээхэн ойр дөт айлсаж ирэв. Өрнийн шинжлэх ухаан орчлон нь бодист юмс, хоосон хоёроос бүрдэнэ гэх үзэлд тулгуурлаж, юмсыг(хэрхэвч үл гүйцэлдэх) тусгаар “эгэлд” буталж зүй тогтлыг нь тандан мэдээд эргээд эвлүүлэн дүгнэх замаар өрнийн онч (rational) эрдэм ухааныг хөгжүүлэн дэвшсээр ирэв. Орчлон нь ил юмс, далд оршихуй хоёрын шүтэн барилдахуйн жамаар бүрдэнэ гэх суурь томъёолол бол дорнын билиг эрдмийн язгуур үндэс мөн. Байгалийн нөхцөл, амьжирахуйн хэв шинжээс эх авсан хүмүүний танин мэдэхүй, эрдэм, соёл, иргэншлийн хоёр аугаа салаа чингэж дэвжихдээ Орчлонгийн нэгэн язгуур оршихуй руу өнөөдөр өөр өөр талаас нь мацаж байгаа нь тодорхой болов. Дорнын гүн ухаан, түүний дотор унги оньс нь эдүгэ хүртэл тайлагдаагүй бас хүмүүний түүхнээ хэзээ ч үл бүдгэрэх соёл, иргэншлийн ул мөрөө үлдээсэн нүүдэлчдийн соёл бол ил хийгээд далдын амин шүтэлцлээр бүрэлдэх, бүрлэх бодит жамыг билиг тандалтаар танин мэдсний үр гарц нь мөн. Чухамхүү ил хийгээд далд оршихуйн дурьдсан барилдлагыг эдүгэгийн физикийн дэвшлээр гийгүүлээд тойм тайлал хэлэх боломж алгуур бүрэлдсээр[1] байна. Хүний ДНХ молекулын шингээж цацруулж буй био цахилгаан соронзон долгиог бүртгэх үйлст физик туршилтын нарийн арга тууштай нэвтэрч байна. Орчлонгийн цацраг туяаг ч бас гайхалтай нарийн бүртгэдэг болоод судалгаанд хэрэглэж байна. Бас квант физикийн математик онол, мэдээллийн технологийн аргад суурилсан тооцоо дүрслэлт туршилтаар эсийн хувирлын физик, биологи зүй тогтлыг босгоод туршлага лугаа амьсуулан судалж байна. Эсийн физик-биологи, одон орны шинэхэн туршилтууд шинжлэх ухааны өнөөгийн төсөөллийн хүрээг хол давах атлаа орчлон бүхэлдээ нэгэн амь хамааралтай гэмээр үр дүн, санаа руу дөхөж байна. ТУРШИЛТ, ЦЭГНЭЛТ “ГАЖ” ГАРЦ, ЧИНАД САНАА Суут Эйнштейн залуудаа эрдмийн ажил олоогүй болохоор патентийн товчоонд ажиллажээ.Тэнд тулгуур туршилтуудыг шүүж танилцах зуураа гэрлийн хурд, бодис дахь цахилгаан соронзны хувирал, хумхи ертөнцийн бүтцийг хөндсөн тэр цагийн тулгуур туршилтуудын үр дүн гарц нь сонгодог физикийн хөтөч үзлийн хүрээ цараанаас хол хальж байгааг бат мэдэрсэн аж. Тэгээд физикт их хувьсгалын галыг асааж, заримдаа эргэлзэж байсан ч түүний үзэл санаа одоо ч холч хэвээрээ л байна. Эдүгэ физик ил орчлонгийн язгуур зүйг үндсэнд нь босгоод чинагш гайхам нарийн уран технологи боловсруулах чигт хөгжих төлөвтэй болов. Содон туршилтуудыг одоо ч шүүрдээд байхад ил бодист юмс, далд ухаарлын ний оршихуй нь их орчлонгийн бүрэлдэх, бүрлэхүйн тавилан заяа буюу “бурханлаг” жамыг л хурайлаад байх мэт бодол төрүүлж байгаа юм. Тиймээс шинэ үзэл санааны хөврөл рүү хүргэдэг тулгуур туршилт хийгээд түүнээс ургуулсан онолын санааг олныхоо сонорт хүргэх зорилт өвөрлөн доор сийрүүлэв.   Нэг. 1981 онд францын А. Аспектийн эрдмийн гал бодис юмс дахь нэг бөөмд нь үйлчилж хөндөхөд холбогдох мэдээлэл нь Орчлонгийн нөгөө хязгаарт буй ижил бөөмст эгшин зуур хүрдгийг нотолжээ[1.AIII]. Орчлон нэгэн амьд багцармал заяатайг энэ туршилт нотлов. Тэгэхлээр юмс, хүн, амьтсын бие цогцос бол тус тусдаа битүү “тусгаар”юмс огтхон ч бус орчлон лугаа амьсмал ний оршихуй мөнийг туршилт тэгж илрүүлээд байна. Тусгаар юмс байгаа гэх нь унги чанараас нь хэт салгасан “харалган” бодол, зохиомол томъёолол аж. Хоёр. 2011 онд гурван физикч орчлон хурдсан тэлж байгааг нотолсон туршилтаар физик дэх Нобелийн шагнал хүртжээ. Орчлонгийн оршихуйн 96 хувийг эзэлж[2] буй хар бие, хар энергийн далд “шид” хүч эл тэлэлтийг хөтөлж байна хэмээх санааг эрдэмтэд илүү дэмжих болов. Маний мэдэх таталцын (gravitational) хүч орчлонгийн массыг хумиж хураах учиртай. Гэтэл хар энерги нь далд шид хүч төрүүлээд тэр нь бүр татах хүчийг даваад худасган тархаах “шидтэй” хэмээн тааварлах болов.  Гурав. Хүний бодол бөөмсийн туулах тавилан замыг өөрчилж байгааг туршилтаар[3] нотлов.Орчлонд урьдаас бэлэн оршихуй[4] огтхон ч үгүй ил хийгээд далд оршихуйн шүтэлцээ харьцахуйн жамаар бүхий л юмс зуурдын төрх төлөв олж бүрэлдэх заяатайг ч бас нотлов. Шинжээч хүмэнэй санаа хумхи оршихуйн хувьд дүлий дүмбэ ч ер нь биш далдын “зарлигаар” юмс бүрэлдэх, илрэхүйн үйлд хутгалдаж, билиг шидийг олон гарц бүтээлийг нь хувиргаж болохыг ч энэхүү туршилт харуулав.Цаашилбал, хүмэн санаа сэрэхүйгээ(consciousness) төвлөрүүлж, байгалийн ил хийгээд чинад язгуур лугаа ний болон найраг шидэд хүрвээс үлгэр, домогт өгүүлдэг шид хүчийг ч эзэмдэж болохыг үгүйсгэж боломгүйг эл туршилт сануулж байна. Бас хүсэл, зорилгодоо ч хүрэх шид хүчийг ивлүүлэх далд боломж байхыг эдүгэ физик туршилт өгүүлэх болов. Дөрөв. Хаанаас нь ч харсан юмсын бүтэн биеийн(3 хэмжээст) дүр зураг босгодог квант зүйд суурилсан төхөөргийг физикчид бүтээсэн юм. Зургийн хальсыг нь хичнээн ч хигсэн мөнөөх бодит дүрс үүрмэг бүрт нь хадгалаатай байдаг. Квант физикийн энэ сод нээлтийг холограф гэнэ. Физикч Д. Бом, туршилтын баримт, онолын дүгнэлтээс ургуулан бүх мэдээлэл нь бодисын өчүүхэн хэлтэрхий бүрт шингээстэй байх учир орчлон бол аугаа холограф[5,6] юм хэмээх таамнал дэвшүүлсэн юм. Тэгээд нэг бөөмөөс орчлонг босгож болно гэж үзсэн байна. Нейрофизиологч К. Прибрамч уураг тархины мэдээллийн бүтэц нь холограф төрхтэйг туршилтаар [7] нотлов. Тэрээр сэрэхүй(consciousness) бол орчлонгийн мэдээллийн холограф бүтцээс үүдэлтэй гэх санаа дэвшүүлжээ. Холограф хөтөч үзэл нь тэнгэрийн сэрэхүй хийгээд орчлонг нэгэн амь унги эх рүү холбох эрдмийн гараа болов. Тав. Хоёр цахилгаан соронзон долгионы гүвгэр, хотгор нь эсрэг таарахад усталцаж юу ч үгүй болно хэмээн төсөөлсөөр ирэв.Гэтэл дурьдсан хөндлөн долгионоос гадна дагуу долгио нь үлдээд бүр далд хэлбэрт шилждэг болохыг Сербийн инженер Никола Тесла[8] өнгөрсөн зууны эхний мөчид илрүүлжээ. Түүнийг скалар долгио гэж ч хэлдэг юм. Скалар долгио буюу энерги нь маний ертөнцөд илээр үгүй авч гайхам шид чанар нь мэр сэр илрээд байна. Огторгуй дотор гүйж тарахгүй.Огторгуйн цэг бүрт цахилгаан соронзон потенциал энерги эгшин зуур бүрэлдүүлнэ. Эгэлээр зүйрлэвэл савыг( орон зай) урсгал нь хугацааны туршид үелзэн хувирах шингэнээр дүүргэх лүгээ төсөөтэй гэвэл ойролцоо очмоор юм шиг. Шингэнийг тоо хэмжээгээр нь тодорхойлно. Саван дахь шингэн нь оготоргуйд тарж урсах вектор хэмжигдэхүүн бус савын хэмжээгээр шуудхан тархана. Хэмжээ нь скалар тоо болж байгаа юм. Скалар энерги бол цахилгаан соронзон долгио хүчтэй далд эрчрэл үйлчлэлээр “ус мөсөнд хувирах” лугаа адил төрөл арилжиж үүсээд “огторгуй савыг” дүүргэсэн, гурван цагийн(хугацааны туршид үелсэн) мэдээлэл энергийн(долгио) “тунамал” хэмээн төсөөлж болмоор юм.  Шид чанар нь. Скалар долгио биетийг дүүргэсэн бол орон зайн цэг бүрт нь шүглэж байршина. Алив юмс, оршихуйн эд эс бүр нь хугацааных нь “дарамтад” өөрийн эрхгүй өртөнө. Мөнөөх юмсын дотоод амь хувирах хурдыг нь өөрчлөх шид хүч үйлчилнэ. Тэгэхлээр юмсын хугацааны амь жамыг хувиргах, тухайлбал, ухаан санаа, сэтгэлийн зориудын болон санамсаргүй хөдлөл, таталцлын орны хугацааны дэг горим, биеийн маас, инерцэт чанарт ч нөлөөлөх болно. Скалар долгиог газрын гүнд “юүлбэл” цөмийг нь хайлуулж, цахилгаан соронзон долгионд хувиргаж болох юм. Ямар орчин байхаас хамааралгүйгээр өмнөх мэдээллийг бүрэн үелэн давхарлуулж “долгилох” тунамал үүсгэдэг бололтой. Чингэхүй скалар энерги газар дэлхий, тэнгис далайг эгшин зуур дүүргэн дэлгэрээд, мэдээллийг хоёр талд хүргэх шидтэй. Үүнээс өлгөвөл, дэлхий тойронд үүсэх скалар долгио болон гэрэл хүний ухаан санаанд мөн эсэргээр хүний санаа бодол ч байгалийн үзэгдэлд нөлөөлж болох талтай аж. Зургаа. Хүний цусны цагаан цогцсоос ДНХ-ийг ялгаж аваад нэг өрөөнд уг эзнийг нь өөр зайтай байрлалд дээжийг тавьжээ. Туршилтын явцад нөгөө хүнд ший үзүүлж, сэтгэлийг нь догдлуулахад үүссэн цахилгаан соронзон долгионы эрчмийн ихсэж, буурсан хувирал мөнөөх дээжийн цацруулсан мэдээлэл хоёр цаг хугацааны хувьд яг давхцсан байна. Дээжийг хичнээн ч алсад байрлуулсан үр дүн нь адилхан хугацааны өчүүхэн ч шилжилт гараагүй байна. Шинжээч Г. Бредэний өгүүлснээр бол амьд эс өөр хоорондоо эдүгэ хүртэл танигдаагүй энергийн орноор мэдээлэл дамжуулан харилцдаг аж. Тэр энерги орон зай, хугацаа, орчинд өртөж хувирдаггүй, орон зайд хаа сайгүй тарж хургах боловч нэгэн амьд багцрах шидтэй. Үйлчлэл нь орон зайг бүхэлд нь хамарсан хомрого дэнс(non-local)[9] аж.  Хүмэнэй цацруулж, шингээж буй гэрэл нь ердийн гэрлээс тэс өөр амьд ертөнцийн хувьсахуйн шинж мэдээллийг хадгалах үйл заянд зохицон бүрэлдсэн шинэ төрх- биогэрлэн тун буюу биофотон юм гэж үзэж байна. Биофотон ердийн фотоноос илүү нарийн “амилаг” мэдээлэл хадгалдаг бөгөөд далд ертөнцөд хургах учир өвөг монголчуудын хэлдэг дээд тэнгэр заяаг түшдэг байх гэмээр. Янз бүрийн давтамж нь дотоод бүтэц бүрэлдэлд харгалзсан олон хэмжээст хуудас хувирлыг нь илэрхийлдэг бололтой. Цогцостоо төдийгүй, орчинтой хаа сайгүй мэдээлэл солилцож торгон тохироот шйдвэр гаргах үйлийг жолоодоход ДНХ-ийн биофотонт цахилгаан соронзон энергийн өртөөт үйл онцгой үүрэгтэй аж.  Долоо. ДНХ-ийн дээжийг нэг саванд хийгээд нөгөөд нь цэвэр ус[10] хийжээ. Тэгээд мөнөөх хоёр дээжийг сулхан цахилгаан соронзон долгио цацруулж буй зэс ороомог дотор байрлуулан гадны долгионы нөлөөнөөс хамгаалжээ. Хэдэн цагийн дараа ДНХ-ийн ямар нэгэн ул мөр шинээр үүсснийг тодруулахаар дээжист ензим нэмж биохимийн гинжин урвал явах нөхцөл бүрдүүлжээ. Тэгтэл гайхалтай нь хоёр саванд хоёуланд нь ДНХ-ийн бүтэц илэрчээ. Угтаа нэгэнд нь цэвэр ус байсан шүү дээ. Туршилтыг үйлдсэн Монтагниэрийн гал ДНХ нь өвөрмөц цахилгаан соронзон долгио цацруулж усны молекулд ДНХ молекул бүрэлдүүлэх донж мэдээлэл суулгаж хадгалуулсан байна гэж үзжээ. Туршилтын эл баримтаас өлгөвөл, ДНХ нь эсээс эс рүү орон зайд дамжин өөрийгөө төлжүүлэн хувилах генийн донж жорыг дамжуулдаг бололтой юм. Генийн донж(code) бол удамшлыг газарт шууд жолоодох бэлэн жор дүрэм төдийхөн бус харин тухайн биологи бүтэц нь байгаль хийгээд сэрэхүйн орны нөхцөлд шинэ төрөл олох заяаг бүрэлдүүлэх зарлиг бүхий орчлонгийн сэрэхүйн үйл мэт.  Найм. Эрдэмтэн Мэйлийн судалгаа квант физик, эсийн биологийн заагт эрдмийн шинэ мэдээ[11] илрүүлэв. Эсийн ДНХ нь “соронзон скалар долгио”[1] цацруулдаг болохыг тандсан байна. ДНХ-ийн цацруулж шингээдэг соронзон скалар долгио бол эс хооронд болон хүрээлэн буй орчин мөн бусад хүний ДНХ лүгээ зайнаас резонанслаж(дарвиж) мэдээлэл солилцдог болохыг [12] нотлосон байна.  Хүмэнэй бие багцаагаар 50 тэрбум эстэй бөгөөд зэрэгцүүлэн байрлуулбал дэлхийгээс нар хүртлэх зайнаас 400 дахин их болно гэсэн мэдээлэл бий. Өмнө дурьдсан туршилтуудаар илрээд буй эсийн “билиг” чадварыг бодолцвол хүмэнэй бие цогцос нь дотоод ертөнц төдийгүй гадаад орчлонгийн тоо томшгүй физик, биологи хувиралтай шүтэлцэн үйлчлэлцдэг аж. Туршилтын баримтаас үзэхүл, ДНХ-ийн биоцахилгаан, соронзон орон бол аргын ухаанд ор үгүй чинад биофотон, скалар долгионоор дамждаг болж таараад байна. Эцэст нь хэлэхэд амьд оюун ухаан бол амьгүй ил юмсын адил скалар энерги цацруулдаг, тэгэхдээ бүр эрс хувирлаар скалар биоцахилгаан соронзон долгио(орон) буюу ил ертөнцийн чинадад төрөл олж заяасан билиг сэрэхүй- Орчлонгийн хувьслыг хөтлөх тавилан бүхий язгуур оршихуй мэт байна. Ес.Хойт амьдрал. Амьсгал хурааж, зүрх, тархины үйл ажиллагаа зогссноор амьдрал төгсдөггүй ухаарал, мэдрэхүйн үйл үргэлжилж, сүнс мөнх орших тухай мэдээлэл дэлхийн эрдмийн хийгээд цахим өртөөгөөр тархах болов. Эдүгэ амь, сэрэхүй нь орчлонгийн язгуур зүй жамыг танин мэдэхэд ач холбогдолтойг газар сайгүй хэлэлцэж, эрдмийн нэрт төвүүдэд туршин судалж байна. Германы эрдэмтэд амьсгал хураасны дараа ч амь, сэрэхүйн шид чадвар цогцсоос салж дангаар оршин байхыг физикчидтэй хамтран эмнэлэхүйн (clinic) туршилтаар [13] нотолсноо зарлажээ. Зүрх нь зогссноос хойш 20 минутын дараа “үхлээс” эргэсэн хэдэн зуун хүмүүс дээр уг туршилтыг үйлджээ. Цогцсоосоо салж, хөөрч дэгдэж, тогтуун амгалан, айх зовох юмгүй, дөлгөөн байдалд орж, гэрэл гэгээ дүүрэн бялхсныг мэдэрч байсныг мөнөөх хүмүүс ижилхэн хэлдэг аж.Тийм туршилтыг хэд хэдэн лабораторт ч бас үйлджээ.  Чингэхүй, тархины үйл ажиллагаа зогсмогц сэрэхүй мэдрэмж дуусгавар болно хэмээсээр ирсэн шинжлэх ухааны номлол эргэлзээтэй нь тодорч, харин ч амь сүнс цогцос хоёр тусдаа дагнан оршиж болохыг тийнхүү туршилтаар харуулав. Эрдмийн галын тэргүүн Др. Экерман “манай үр дүн олон хүний үзэл үнэмшилд таашаал төрүүлэхгүй байх, гэхдээ бид хүмүүн төрөлхтний түүхнээ байсаар ирсэн нэг аугаа асуудалд хариулт өгөв” гэсэн байна. Туршилтаас ургуулж бодохуйд ухаарал сэрэхүй уураг тархи- бодисоос үүсч бүрэлдэж байсан бол тархины ажиллагаа зогсоход дагаж мөхөх л байсан шүү дээ. Тийм биш ажээ. Сэрэхүй, сүнс мөхсөн цогцсоос хийлж, дангаар орших төлөвт ороод зүрх тархи амилмагц буцаж цогцос лугаа ний болдог аж. Ухаарал, сэрэхүй бол тулгуур оршихуй буюу орчлонгийн алив бодислог юмсыг бүрэлдүүлэх, амьжих үйлийн хөврөл нь болдог хэмээн төсөөлбөл болох мэт.  Сэрэхүй (consciousness). Газрын хүмэн бидний хувьд сэрэхүй бол мэдрэхүйн эрхтнээр бие цогцост хүрэлцэн орж, гарч буй мэдээллээр бие цогцост өрнөсөн сонор үйл юм. Бас багаж хэрэгслэлээр ч хэмжиж цэгнэдэг болсноор барахгүй далдыг ертөнцийг ч тандах чадварт хүрэх төлөвтэй болов. Ил хорвоогийн орон зайд, хугацааны туршид өнгөрөх аливаа хувирал, үзэгдэл нь орчлонгийн язгуур ухаааралт орны хүч- зарлигийн дагуу явдаг тухай санааг өмнө дурссан билээ. Тулгуур дөрвөн хүч бол далд энерги- мэдээллийн далайд өөр өөр нөхцөлд шугаман бус хувирлаар үүссэн тунамал- бодисын олон өөрхувь тавиланг[1] хөтлөх аж. Товчхондоо ил юмст үйлчилж буй Орчлонгийн тулгуур орны төлөөний хүчнүүд гэмээр. Тэгэхлээр орчлонгийн ил хийгээд далд оршихуйн аль алин нь нэгэн ундрагаас эхтэй боловч нэн олон эрс тэс ялгаатай төрөл төрхийн бүрэлдэх бас бүрлэхүйн олон үе давхаргатай байдаг аж. Бодист хорвоо дотогшоо, гадагшаа хичнээн яндашгүй баян агаад эрс тэс ялгаатайг санахад л өгүүлсний жишээ болно бизээ. Ил хорвоогийн хувьд бол өөр өөр төрөл нь огторгуй хугацааны ялгаатай төрх чанар буюу эрчлүүр хэмжээст харгалзана.  Тэнгэрийн сэрэхүйн хүч. Өмнө дурьдсан туршилтын баримт, онолын дүгнэлтээс ургуулбал маний дассан оготоргуй, хугацааны хил хязгаарын чинадад оршиж, ил хийгээд далд ертөнц дэх аливаа үйлийг бүхэлд нь хөтлөн жолоодох тавилан бүхнй сэрэхүйн орныг тэнгэрийн сэрэхүй буюу тэнгэрийн сэрэхүйн хүч хэмээн нэрлэх саналтай байна. Синергетикийн үзлийн өндөрлөгөөс үзвэл орчлонгийн хувьсал нь ухаарал сэрэхүйг төрүүлж дэвшихдээ бүхнийг бүрэлдүүлэх, бүрэлгэх түгээмэл донж жамыг цэгцлэн урлаад далд энерги мэдээлэл бүхий тэнгэрийн сэрэхүйн хүч буюу зарлиг болгон дархлан[1] хадгалжээ. Тэнгэрийн сэрэхүйг тэр донж жамын дагуу бодист амьгүй болон амь сэрэхүйт мөн далд сүнслэг төрхт ертөнцийн хувирлын хөтлүүр зарлиг буюу хүч хэмээн төсөөлнөм.  Тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний орон лугаа ний болоод газарт ганцхан тохиосон шидэд хүрч эзэмшээд, өөд болсон өвөг дээдсээсээ ч зөн зөвлөмж авч, ул мөр нь улам бүр дурайх нүүдлийн соёл, их гүрэн байгуулж асан түүхийг энд тэсэлгүй дурснам. Өмнө дурьдсан санааг бидэнд илүү дөт байгалийн тулгуур хүчний орон, ухаалаг үйлийн жишээтэй холбож тодотгон ярилцъя.  Таталцлын болон цахилгаан соронзон хүч.  Шинжлэх ухааны нээлт бол тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний орон дахь хувьсал, бүрэлдэхүйн тов донжийг багцаалан илрүүлээд түүнийг тулгуур хууль хэмээн зарлаад таньснаа амьдралд хэрэгжүүлээд техник, технологи, соёлын гайхамшгийг бүтээсээр ирж. Энэ бол мэдээж өчүүхэн хэсэг нь юм. Таталцлын болон цахилгаан соронзон хүч нь орон зайн цэг бүрт шүглэж үйлчилнэ. Аливаа биетийн цэг бүрт нь эл хоёр бас бусад хоёр хүч ч үйлчилж хувирах, хувьсахуйн жамыг тасралтгүй хөтөлнө.Бас квант оршихуйн заяаны хоморго дэнс[1.A9] чанарыг өвлөсөн учраас огторгуй, орон зай, хугацааг багсруулан эзэгнэснээр бүхнийг нэгэн амь зуурдыг туулах заяанд холбожээ.  Байгалийн тулгуур хүчнүүд бол бодист орчлонг бүрэлдэх, бүрлэхүйн зүй зарлигийг хэрэгжүүлэх үйлийг хөтөлдөг учир “ухаалаг”(сэрэхүйн) заяатай гэхээс өөр яалтай ч билээ. Тэр аугаа шидийг билигээр тандаж баримжаалсан эртний хүмүүн “бурхан” л гэхээс өөр замгүй байж. Эл тулгуур хүчнүүд болон орчлонгийн хувьслын оройн дээд гарц- оюун ухаарлын ний үйлийг багцлан хөтлөх тавилан бүхий тэнгэрийн сэрэхүй буюу дээд тэнгэрийн заяатай “хүчний” орон байна хэмээн үзэхэд шууд хүргэв. Тэгэхлээр тэнгэрийн сэрэхүйн “хүчний” орон бол Орчлонгийн ил хийгээд далд аливаа зуурдын оршихуйн бүрэлдэх, бүрлэхүйн бүхий л язгуур зүй жамыг жолоодон хөтөлдөг дээд тэнгэрийн хүч буюу энерги ухаарлын орон юм. Дөрвөн тулгуур хүч ил орчлонгийн бүхий л үйл хувирлыг жолооддог “зарлиг” мөнийг өмнө дурсав.  Тэгвэл ил бодист хорвоо хийгээд  далд  сүнслэг буюу өнөөгийн эрдмийн тандалтыг  дагаваас скалар  энерги, мэдээлэл төрхт ертөнцийн  амьсахуйн жам тавиланг хөтлөх  орчлонгийн тулгуур зарлигийг хэрэгжүүлэх заяа бүхий түгээмэл“хүч” гарцаагүй  байж таараад байна. Тэр бол  Орчлонгийн цэг бүрт шүглэсэн тэнгэрийн сэрэхүйн хүч мөн.Тулгуур хүчнүүд болон энерги мэдээллийнх нь орныг энд тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний  орноос орчлонгийн хувьслын тухай тухайн төөрөг тавиланд    тохиосон оршихуй хэмээн үзэж байна.Байгалийн дөрвөн тулгуур хүч бол тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний зарлигийг  бодист хорвоогийн бүрэлдэл, бүрлэхүйн өөр өөр тавилан заяанд хэрэгжүүлж буй тулгуур хүчний төлөөний буюу гүйцэтгүүр хүч мөн  буюу. “Бодист” юмс дотор хийгээд нэл огторгуйн цэг бүрт нь  мөнөөх дөрвөн хүч болон дээд  тэнгэрийн сэрэхүйн хүч басэнерги мэдээлэлийнх нь далд далай шүглээд, тасралтгүй шүтэлцэн  байж тэнгэрийн зарлиг шийдэлд хүрдэг  бололтой. Энэ санаанд  Фейнманы үнэлгээ ч дэм өгнө байх. Физикийн туршилтын үүднээс үзэхүл тэнгэрийн сэрэхүйнхүчний оронд үйлчлэл- мэдээллийн тээвэрлүүр нь  ухаалаг буюу скалар фотон, биофотон байх бололтой. Скалар фотон  орчлонг туулахдаа энерги зарцуулж сулардаггүйг өмнө дурьдсан.   Бодист хорвоогийн цэг бүрт нь скалар ухаалаг орон няргаж шигсэн байна.  Бодист орчлон  далд скалар орны далайд тэгж живсэн байх  аж. Өгүүлснээс өлгөвөл, скалар фотон, тэнгэрийн сэрэхүйн хүч хоёр нь материалаг ертөнцийн чинадад “нуугдан”хургасан, нэгэн төрхөд багтах орчлонгийн язгуур буюу мөнх оршихуй(absolute) аж.   Чингэхүйд тэнгэрийн буюу билиг сэрэхүй бол илийг хориогүй нэвтлэн орогнох мөртлөө  чинадад нь ангидаа орших гүн дотоод дахь мөнхийн гэрэллэг буюу“бурханлаг” хүч юм. Тэгэхлээр матери анхдагч нь бөгөөд түүнээс үүдсэн сэрэхүйн тусгалаар  уураг тархинд ухраарал, сэтгэхүйн үйл өрнөдөг гэх  үзэл  ухралт  болох  нь илт. Өмнө дурьдсан туршилтуудын  санааг  үзүүрлэбэл хүмэнэй  эст цогцос нь газрын мэдрэхүй болон тэнгэрийн сэрэхүйг хооронд нь скалар орны урсгал мэдээллээр сүлэлдүүлэн ний болгоод бүрэлдэх, бүрлэхүйн  алив үйлийг хөтөлдөг гэх санаанд хүргээд байна.Орчлонгийн үүсэл хувирлыг  тайлбарлахын тулд одон орнысургаальд тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний ойлголтыг хэрэглэх болов. Скалар энерги, гэрэл бол чухамдаа тэнгэрийн сэрэхүйн хүчийг дамжуулж,  манай гаригийг ухаалаг дэлхий болгон  хувиргадаг тухай санаа ч дэвшиж байгаа  юм. Тэнгэрийн сэрэхүйн хүч.  Өмнө өгүүлснээс үзэхүл байгалийн  тулгуур хүчнүүд бол“муйхар” довтолгооны эрч бус харин ч  үзэгдэл хувирлыг орчлон даяар хөтлөх зарлиг өвөрлөсөн тэнгэрийн “сэрэхүйн” төлөөний ухаалаг хүч хэмээн төсөөлбөл зохимоор. Нарны таталцлын болон атомын цахилгаан соронзон хүч нь тухайн цэгт анх тохиож орсон  биес, цэнэг, соронзонг чухам ямар тавилангаар  жолоодох зарлиг жор нь шууд бүрэлдэж хэрэгждэг буюу. Энэхүү тавилан жорыг физикт  илрүүлээд байгалийн тулгуур хууль хэмээн нэрлэдэг байна.  Үүний нэгэн адил аливаа амьт юмс бол тэнгэрийн  сэрэхүйн зарлиг  дагуу зуурдын тэнцвэр тойронд  бүрэлдэж хувирах (тэнцвэрт бус) оршихуй мөнд бат  итгэнэм. Хүчний “үйлчлэлгүй” орших ч бас тэнгэрийн сэрэхүйн  тулгуур зарлигийг дагана. Ухаалаг  гэсний чинадад аливаа үйлчлэлийг  “хүлцэнгүйгээр” үл дагахыг өгүүлж байгаа юм. Тухайн үйлийг дагахдаа өмнөх гурван цагийн мэдээлэлт төлөв төрх, амь амьжирахуйн зүйг хамгаалан  сөрөх атлаа   гагцхүү зохист шийдлийг олж байж шинэ төрхөд хувирдаг буюу.  Хувь тавилан бүрэлдэх  шийдэл тодорхуйд тэнгэрийн сэрэхүйн хүчээр далд ертөнцөөс скалар энерги илийн төрөл төрх олдог болов гэмээр.  Тэгэхлээр тэнгэрийн сэрэхүйн хүч бол “ хайш яйш” үйлчлэл хэрхэвч бус гагцхүү өнгөрсөн, өнөө, ирээдүйн мэдээллийг дэнслэн шийдвэрлээд даруй үйлийн үрийг шинээр сонгодог гэх нь зүйтэй байна. Энэ  бол механикт илэрхий  инерцийн хүч, түүнээс уламжилсан   кинематик зүй  тогтолд шууд хамаарна. Чингэхүй  хувьсал   зуурдын тэнцвэрт төрх буюу ил хийгээд далдын шүтэлцэхүйн шийдлийн тэнцлийг дамжин өрнөнө.  Инерцийн хүчийг тэгэхлээр ил юмс үйлчлэлд өртөхөд далд оршихуй шүтэлцэхүйн үйлээрээ зуурдын тэнцвэрийг бүрэлдүүлж байгаагийн илрэл хэмээвэл зохистой буюу. Орчлон дахь ил хийгээд далдын хувьсахуйн жам тийм аж. Квант физикийн нэг нэрт үндэслэгч, нобелийн шагналт эрэдэмтэн, квантыг нээсэн М. Планк: “Сэрэхүйг язгуур уг унги хэмээн үзэж байна. Бодис юмс  бүгд лсэрэхүйгээс үүсдэг гэж бодож байна. Сэрэхүйн чинадад бид яавч гарахгүй. Бидний харж, хэлж ярьж байгаа, төсөөлөн буй аливаа юмсыг сэрэхүйгээс эхтэй гэж үзэж байна“ хэмээн тодорхойлсон  нь  ил хийгээд далдын шүтэлцэхүйг жолоодож буй   энерги-мэдээллийн орон,  тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний  тухай нэн оновчтой зөн билиг үг мөн.   Амисахуй. Өрнийн сонгодог шинжлэх ухааны мөр мөшгөх онол(determinism) нь юмсыг  салгаж бутлаад тус бүрийнх нь динамик зүйг тэрхэн зуурт нь судлаад байсан болохоос тулгуур хүчнүүд бол орчлонгийн бүх цэгт шүглээд  хоморголон базаж, амисуулан ний заяа олгодог байна гэх тулгуур санааг нь  орхисон байж. Хөтөч үзэл нь орчлон нь бодис, хоосон хоёроос тогтоно гэж чанга дэг тогтоосон юм. Цэг бүрт нь шүглэсэн тулгуур хүчнүүд хийгээд сэрэхүйн хүчний  цараандаа орчлон амилан цогцлохуйн заяа, ухаарал-сэрэхүйн хам жамыг  ч хадгалж байгааг тийнхүү гээж ойролцоолсон байна. Тэгж хялбарчилсны эцэст Ньютоны  динамик сургаал  үүсэн хөгжжээ. Энэ бол хүмүүний танин мэдэхүйн гайхамшигт дэвшил байв.  Сонгодог шинжлэх ухаанд  дархлаажиж үеэ өнгөрөөсөн  мөр мөшгөхүйн  үзэл өнөөдөр ч нийгэм,  байгалийн  ухааны ихэнх салбар чиглэлд амь бөхтэй байсаар л байна.   Юуны өмнө физик, биологи, сэтгэл судлал, анагаах ухаан, гүн ухааны салбарт аливаа тусгаар мэт ойлгож дадсан юмс, үзэгдэл хувирал бол амин шүтэн барилдлагатай, сүлэлдсэн  төрх төлөвт оршдог болохыг хүн ардын ой тойнд бага балчраас нь хүргэх дэг манайд хэрэгтэй байна.  Өвөг дээдсийн тулгуур үзлийн учир учгийг тайлж, шинэ нөхцөлд баяжуулан хэрэглэбэл манай урагшлах замд гэрэл болно. Байгаль дэлхий, амьтай, амьгүй бүхий л юмс, Орчлон хийгээд бүхий л бүрэлдэл нь амьсахуйн нэгэн заяатайг мэдэрч түүнийг шүтэж хүндлэх, хайрлах, хар амиа бодох, шуналд автах, атаархах, амьт байгалийн  унаган зүйд хоролгон цэвдгээр хандах үзлээс салахыг хүмүүнд сануулаад байна.Тэгж амьдрах нь дэлхий ээжид хүмүүний төрөл олоод тэнгэрийн сэрэхүйн заяаг эдэлж яваагийн  гол зорилт мөн.  Нийгмийн аливаа байгуулал,  шашин бусад суртлын нэгдэл ч ялгаагүй дээд тэнгэрийн түгээмэл нэг л ариун заяаг тал талаас нь тэмтэрч түшиж яваагаа мэдэрч дэлхий ээжтэйгээ бүгд хамтдаа эвийн хорвоог туулж, ний амьдрахын үйлс бүтээхэд зүтгэх ганц зам тулж иржээ.  Туршилтын өндөрлөгөөс. Монгол түмнийхээ нэр, буянаар  зууны тэн хагаст ил, далд ертөнцийн савсалганд бэдэрсэн молхи би бээр сонссон, цуглуулсан сэдсэн  санаагаа ард олондоо базаж хэлэхээр энд зорив. Өрнийн шинжлэх ухаан ил бодис, юмсыг “тусгаар” үүрмэгт бутарган судалсаар хумхи буюу молекул атом хийгээд чинад ертөнцөд нь нэвтрэхүйд бүрдэл хэлтэрхийнүүд нь хэрхэвч үл салах далд шид амь холбоотойг тогтоосон юм. Өнгөрсөн зууныг дамнуулан  мөнөөг хүртэл хөгжүүлсний үрээр эрдмийн эл “гаж” зүй их орчлонд ч  ноёрхдог болохыг сод туршилт илрүүлсэнтэй өмнө танилцсан билээ. Орчлон  нь ил бодист  хорвоог  бүхэлд нь живүүлэн булхуулсан “ухаалаг” далд буюу “хар”(бурханлаг)ертөнцөөс бүрэлдэх аж. Маний дассан одот тэнгэр, ил бодист хорвоо орчлонгийн дөнгөж 4.5 хувь нь аж.  Унги тунамал. Фейманы үнэлгээнээс үзэхүл планкийн урт 10-35 м  бол  энэ зайнаас чинагш орчлон далд “хар” төрхөд шилжинэ. Нөгөөтэйгүүр квант физикийн тулгуур  нь болдог бөөмлөг- долгиолог чанарын үүднээс цэгнэвэл энэ уртыг  ширхэглэг бодисын “хязгаар” хэмээн төсөөлж болмоор. Түүнээс чанагш буюу орчлонгийн унги язгуурт “хар” юм буюу дан долгиолог төрхт “ухаалаг” оршихуйн тунамал байж таараад байна.  Тэр тунамал бол орчлонгийн үндсэн буюу эх төлөв бөгөөд цэг бүрт  гурван цагийн мэдээллийн долгио хурж тунана. Хүмэнэй хийгээд аливаа юмс  бүхэлдээ  мөнхүү тунамалд живсэн байх аж. Оюун ухаант хүмэн угтаа бие цогцсыг булхуулсан ухаалаг тунамлын нэг “дусал” ч  болов уу даа.  Хоосон чанар. Суут хүмүүс сэтгэл оюунаараа планкийн зайн чинадад нэвтрээд анх түрүүнд орчлонгийн язгуур тунамалд тэгж ний болоод хоосон чанарыг илрүүлжээ. Өөр нэг чухал ойлголт бол мөнөөх “хар” оршихуй бол орчлонгийн бүхий л мэдээллийг агуулж буй скалар орон, долгио буюу угтаа  мөнөөх язгуур тунамал юм. Тэгэхлээр орчлон нь язгууртаа бодислог бус гагцхүү ухаарал сэрэхүйн орны энерги мэдээлэлт долгиолог тунамал юм. Унги скалар орон дахь энерги потенциалын ялгаанаас тэнгэрийн сэрэхүйн “далд” хүч бүрэлдэж оюун ухааралт оршихуйн үүсэл хөгжлийг жолоодно.  Тэнгэрийн сэрэхүйн ил ертөнц дэх хэдэн салаа хүч бол физик- байгалийн дөрвөн тулгуур хүч мөн. Бодист юмс хийгээд ухаарал, дээд оюунт оршихуйг ч бүрэлдүүлэх, бүрэлгэхүйн  түгээмэл зарлиг хийгээд энерги  тийнхүү орчлонгийн  унги язгуурт  дархлаатай бас  мөнх хөгжиж тэлэх аж.Тэнгэрийн сэрэхүйн зарлиг дагуу бүхий л  амьгүй бодист хийгээд амь ухааралт юмсын бүрэлдлэх бүрлэхүйн  эх  ундрага нь  далд оршихуй буюу ухаарал мэдээлэлт энергийн орон аж.Тэр орон нь тоймлон хэлбэл мэдээлэл тээсэн радио, телевиз, гар утасны долгио лугаа адил бөгөөд тэнгэрийн зарлиг тээсэн долгио юм. Орчлонгийн бүхий л цэгт өрнөх эрчлүүрт хувьсал ухаарлыг төрүүлэн  зарлиг зүйг нь далд ертөнцийн скалар долгионд  хурааж нягтруулжээ.  Билиг танхай. Аливаа бодист юмс хийгээд амьд юмс, маний бие цогцос ч ялгаагүй орчлонгийн хувьслын хэрэгжүүлүүр тэнгэрийн сэрэхүй хийгээд  бодист хорвоогийн тулгуур хүч, энерги мэдээллийн орны жолоо эрхшээлд оршихыг сая дурьдлаа.  Далд ертөнцөд орчлонгийн хувьслын гурван цагийн мэдээлэл  мөнхөд хадгалааастай  бас энерги мэдээлэл зарлиг нь алдагдал сулралгүйгээр эгшин  зуур түгнэ. Тэгж орчлонг хоморголон жолоодох учир нэг амьд багсруулан байх нь ч гарцаагүй юм. Орлонгийн   ухаант амьтан, дээд оюун ухаант хүмэн бодист цогцос- саад аргамжаанаасаа сулран  гурван цагийн тэр мэдээ зарлигт  далайд билиг сэтгэлийнхээ “дуслаа” ний болгохуйд  өнгөрсөн, өнөө, өнө ирээдүйг тандан мэдээлэх мэргэн болох нь өмнө өүүлснээс илэрхий. Бас эрдмийг түүж тогтоож сурахаас гадна  мэдээллийн билиг сан лугаа ний төрхийг олсон хүмэн билиг танхай чадлыг олж, гайхам авьяастан, мэргэн “шидтэн” болно. Дээд гэгээрэл бол далд ертөнцөд бие  цогцос, скалар биоцахилгаан орноор дамжин  нэвтэрч гурван цагийн мэдээлэлд хүрч, билиг эрдэм чадлыг шууд эзэгнэх чадалд хүргэх хувирал юм.   Онгод. Сүнсийг тэнгэрийн сэрэхүй буюу далд скалар орноос хүн хүнд заяасан биофотоны бүрэн цогц амь мэдээлэл  мэтээр төсөөлнөм. Сүнс бие хоёр  хэдийгээр сүлэлдэн барилдах авч амь алдарахад  сүнс  нь тусгаарлан салахыг туршилтаар нотлсныг өмнө ярилцсан. Зүрх цохиж цус эргэж байхад сүнс хүмэнэй цогцост  тэнгэрийн сэрэхүйн хүч энергийг суулгаад, мөнөөх тулгуур хүчээрээ дамжуулан бие цогцсын амьжирлын хувьсал хийгээд  ухаант амьдралыг жолооддог байна Уураг тархи бол дурьдсан ил далдын хувирлыг нэгтгэн хөтлөх, хувь хүний шийдэл хийгээд эргэлзлийг жолоодох зангилаа төв мэт буюу.    Өвөг монголчуудын дээд тэнгэр заяат (Тэнгэр заяат гэдэг нь одоогийнхоор элит, лидер угшилтай гэсэн үг болой) төрсөн гэх  ойлголт  бол тэнгэрийн сэрэхүйд онгод сүнсээрээ ний болох шидийг олоод улмаар газар дахь хүмүүний  үйлийг хөтлөх “билиг” чадлыг олсноор эдүгэ хүртэл оньс нь тайлагдаагүй нүүдэлчний “далд” соёлыг хөгжүүлсэн байна. Дээд тэнгэрээс заяат билиг чадлыг монгол туургатан хүмэн эзэгнэн байсны баримтыг[14] Монголын нууц товчоонд тодорхой  өгүүлсэн бий. Тийм шид чадалд цөөн зайран, удган төдийгүй бүхэл нүүдэлч үндэстнээрээ  ний болоод улмаар “тэнгэрийн нэг хүмэн” болон Мөнх Тэнгэрийн хүчийг эзэгнэсэн байж[1. Б].  Энэ бол үл шантарч няцах, үл дийлэхүйн тэнгэрийн хүчний “билиг” шид чадлыг олсны баримт мөн. Бас цогцост  амь эцэслэхэд сүнс далд ертөнцөд эргэж хургадаг скалар цахилгаан соронзон багцрал гэх төсөөлөл дээр дурьдсан туршилтын баримтаас тодорхой болж байна. Тэгэхдээ бүр амьдын үйл явдал, эрдэм мэдээллийг хадгалдаг бөгөөд онгод дуудлагаар бууж, түүхэн үйл явдал, соёл урлагийн мэдээллийг дамжуулдаг[15] байж. Мөнх Тэнгэрийн хүчийг сүнс орноор дамжуулан эзэгнэх чадал гагцхүү монгол туургат нүүдэлчдэд тохиосон  бөгөөд  үр гарц нь аугаа их юм. Ирээдүйд хүмүүн тэр билиг чадалд хүрэх нь дамжиггүй. Гэгээнтэн.  Амь үйл зогссон хойно цогцос нь үжрэхгүй хадгалагдах үзэгдэл бол сүнс, цогцос хийгээд тэнгэрийн сэрэхүйн ний сүлэлдэн шүтэлцэхүйн  бас нэгэн далд шид мөн бизээ. Сэрүүн тунгалаг байхдаа цогцсын бүхий л эд эс нь тэнгэрийн сэрэхүй, сүнсний далдын шид чадлыг олоод заавал амьсгал, цусны эргэлтээр амийг тэтгэх газар дахь биологи үйл хувирлын босгыг гэтлээд дээд тэнгэрийн энергээс төлжил авах шид бүхий төрлийг олсон байх болов уу.   Молхи  байгальчийн бодлоор бол нүүдэлчний Мөнх Тэнгэр эрдмийн их суу заль (хүмүүн, тэнгэр, газар гэж амьд ертөнцийн гурван их хүч) сургааль руу дүйх синергетик ухааны үүднээс үзэхүл тэнгэрийн ухаарал сэрэхүйн эргүүлэгт хүрч, сэтгэл бодол төдийгүй,  бие цогцсоороо дээд тэнгэрийн  шинэ төөрөг заяа түшиж олсон  шид чадал тэгж илэрдэг буюу.  Ямартай ч газар дэлхий дээрх ил амьд юмсын биологийн хуулиас гажсан нь дээд тэнгэр заяаны төөрөг төрх олсны баримт хэмээнэм. Газарт хувирахуйн төөргөөр ус мөс, цас, хяруу болдог лугаа жишиж төсөөлбөл, дээд оюун ухаант хүмэн шинэ төөрөг төрхийг зөвхөн газрын хуулиар  төдийгүй ил хийгээд далд ертөнцийн сүлэлдэн барилдахуйн хуйлрал үйлээр гэгээнтэн амьд ахуйдаа дээд тэнгэрийн  далдын шидэт төөрөг төрх олох магадлалтай буюу. Өнөөдөр өрнөдөд үрсэлсэн шинжлэх ухаан  гайхамшгийг үзүүлэн хүмүүний соёл, иргэншил, технологийг бараг гэрлийн “хурдаар” дэвжүүлж байна.  Дээр өгүүлснийг  базвал шинэ туршилтын баримт, үнэлгээний дүн шинжлэх ухааны үзлийн багана  багцаа  орой чинээндээ  хүрснийг харуулаад байна уу гэхээр болов. Үүнээс үзэхүл хүмүүн билиг ухаанаараа танин мэдэхүйн онгон тэнгэрт нэвтрэх цаг тулж ирэв. Эрдэм танихуйн тэр тэнгэр бол бодист орчлон лугаа шүтэн барилдсан далд ухаарал сэрэхүйн унги язгуур мөн.   Квант физик, синер­гетик, эсийн физик- биологийн охь дэвшлээс өлгөж төлжүүлэхээр  хичээсэн молхи байгальчийн билиг санааг уншигч абугай мэргэн оюундаа тунгаагаад авмаарыг нь болгоож чинагш  саналаа нэмэрлэхийг хүснэм. Молхи шинжээч миний дээр өгүүлсэн тойм төсөөллийг бүхэлд нь эргэн харвал  хүмэн  бол мөн чанартаа  газрын төдийхөн бус орчлонгийн ил бодист  хийгээд далд  билиг оршихуй лугаа амьсан барилдаж, гайхам   увдис чадварыг олох дээд тэнгэрээс заяат,  ариун ухаант  бодгаль ажээ. Энэ санааг хүмүүний түүхэн туршид эхлээд билиг мэдрэмж, дараа нь шашин ном­­лолоор  таамнаж,  эдүгэ шинжлэх ухааны арга техник, үзлийн өндөр­лөгөөс сод туршилт,  зөн дайралтаар судалж байна.  Харамсалтай  нь анхандаа  хүн тарчиг ахуйн эрхэнд хар амиа тээж амьдрах зүтгэл, яваандаа тэр нь шуналд автах гай болсноор тэнгэрийн гэгээн  билиг чадлаа гээж,  зовлон  туулах  “газрын”  оюун ухаант амьтанд хувирчээ.    Цахир сумнаа оршин буй Гэсэр багштан Ц.Чүлтэмжамц, Р.Санжайжав нарын    өнөөгийн лагшин төлөв бол   эл гэгээнтэн нар амьд ахуйдаа ил ба далдын барилдлагаар  тэнгэрийн сэрэхүйн увидас эрчийг бие цогцос –сэтгэлд амисуулан  шингээсний нотолгоо баримт хэмээн үзвээс зохиюу. Эшлэл. §  1. О. Лхагва, Орчлон, Суу заль, Мөнх Тэнгэр. Битпресс ХХК. Улаанбаатар, 2013. §  2. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/ §  3. Dean Radin et.all, Physics Essays 25, 2 (2012) §  4. A. G. Manning, R. I. Khakimov,R. G. DallA. G. Truscott, Nature Physics 11,539–542,(2015. §  5. http://www.huffingtonpost.com/.../universe-hologram-math_n_7163416.html §  6. http://www.vox.com/2015/6/29/8847863/holographic-principle-universe. §  7. http://www.atlanteanconspiracy.com/2013/02/our-holographic-brains.html §  8. http://pesn.com/2011/03/26/9501797_Teslas_Scalar_Waves_Replicated §  9. http://www.redicecreations.com/specialreports/gbraden2.html §  10. http://vaticproject.blogspot.com/2013/08/can-our-dna-electomagnetically-teleport.html §  11.  Journal of Cell Communications and Signaling, 2012;6(1):53–58.http://www.meyl.eu §  12.    http://www.scientificexploration.org/journal/jse_15_2_meyl.pdf,] §  13. http://www.newssum.com/german-scientists-prove-life-death-4038 §  14. О. Лхагва, Цэгээн шар хүн хэн бэ?,  Монгол судлалын чуулган”, ¹6(41), 2009. 221 §  сэлбэсэн: Acta Mongolica,  Vol.9(320), 2010, 227-232. §  15.  О. Лхагва, Дэм үг, санаа бодол, Монгол товчоон түүхийн тайлалI боть. Дээд тэнгэрүүдээс улаачлан дамжуулсан Аянгат Эх сурвалж: www.assa.mn   Онолын хийлэгч, доктор, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн Өрнийн онч эрдэм ил бодист оршихуйг буталж судалсаар хумхи ертөнцөд нэвтрэхэд аливаа бүрдэл юм нь хэрхэвч үл салах амин шүтэлцээтэйг илрүүлээд улмаар квант физикномлолыг хөгжүүлэн туршилтаар баталгаажуулсан юм. Эдүгэ бодист ертөнцийн энэхүү сургаалийн ноён нуруу нэгэнт тодорсон гэх хандлага газар авч, чинагш эл эрдэм технологийн дэвшлийг л бадраахад чиглэнэ хэмээх болов. Харин ил бодист хийгээд далд буюу ухаарал, мэдээлэл- энергит орчлонгийн шүтэн барилдахуйн жамыг судлахад шинжлэх ухааны шинэ дэвшил чиглэнэ гэж үзэж байна. Эрин цагийн эрдэм ухааны цараанд үл багтах нарийн туршилтын гарц дүн, билиг сэтгэлгээний үр хөврөлөөс өлгөж, энэ санаанд дэм өргөхийн хамт нүүдэлчин- монгол туургатны Мөнх Тэнгэр эрдмийн язгуур унги нь чухамхүү ил, далдын амьсахуйн билиг мэдрэмж суурьтай байсныг тандан өгүүлнэ. Үүн лүгээ уялдуулан бие цогцос- сэтгэл, тэнгэрийн сэрэхүйн амьсхуйн барилдлагаар өвөрмөц дээд төрөл төрх тохиож, амьсгал хураасны дараа ч үргэлжилж болох тухай санааг билиг эрдмийн үүднээс баримжаалж өргөв.  Түлхүүр үг: Ил, далд, хумхи ертөнц, Ил, далд оршихуйн шүтэн барилдахуй, Бие цогцос, сүнс. Тэнгэрийн сэрэхүй, Мөнх Тэнгэрийн хүч. ИЛ БА ДАЛДЫН ШҮТЭЛЦЭХҮЙ Гараа. Дээд тэнгэрээс заяаж төрөөд өнөө үеэс 200 орчим жилийн өмнө Архангай аймгийн Цахир суманд амьдарч байсан гэгээнтэн “Гэсэр багш” Цэвээнраашийн Чүлтэмжамц,Аграмба Равсалын Санжайжав нар нь ил буюу бодист ертөнц хийгээд далд буюу билиг ертөнц лүгээ шүтэн барилдахуйн эрч үйлээр мөнх болон мөнх бусын шид чанарыг олоод,үл үжгрэх үүрдийн гэгээн шид эрчийг лагшин цогцостоо оршоон хадгалуулжээ. Ард олны дотор энэ талаар сүсэг бишрэлээр хүндлэхээс гадна, учир утгыг нь ойлгох, эрин цагийн шинжлэх ухааны үндэслэл юу болохыг сонсох эрмэлзлэлтэй хүмүүс цөөнгүй байгаа нь тодорхой байв.  Орчин үеийн шинжлэх ухаан тухайлбал, квант физик, синергетикийн үзлийн өндөрлөгөөс багцаалсан санааг би энд хэлэхээр зориглосон минь монгол туургатныхаа тэнгэрийн билиг увидастан нарыг ямагт хүндэтгэн явдгийн илрэл билээ. Буянтны гэгээг түшиж үг санаа маань хол явна хэмээхүйд үзүүрийг нь ирээдүй рүү тэгэхдээ өнөөдрийн физик, эсийн биологи- физик дэх содон туршилт, “солиотой” санаанаас өлгөж хол онилохсон гэх бодолд хөтлөгдөв. Санааг маань өнөөдөр олон хүн ойлгож төсөөлөхөд амаргүй байж мэдэх юм.Гэвч миний төсөөллөөр бол газар дээрх мэдрэхүйн чинад дахь тэнгэрийн сэрэхүй бол орчлонгийн бүрэлдэх, бүрэлэхүйн тавиланг хөтлөх тулгуур хүч бөгөөд билиг ухаарал- энерги мэдээллийн орон юм. Гэгээнтэн нарын билиг чадлын талаар олон үеэр хуримталсан өв санд өнөөгийн шинжлэх ухааны охь үзлээс үрслүүлсэн дэм бодол нэмэхийг тэгж хичээснээ энд хэлсү. Айлсахуй. Физик, тухайлбал квант физик бас синергетикийн үзэл санаа, Буддын гүн ухааны тулгуур томъёолол эдүгэ ихээхэн ойр дөт айлсаж ирэв. Өрнийн шинжлэх ухаан орчлон нь бодист юмс, хоосон хоёроос бүрдэнэ гэх үзэлд тулгуурлаж, юмсыг(хэрхэвч үл гүйцэлдэх) тусгаар “эгэлд” буталж зүй тогтлыг нь тандан мэдээд эргээд эвлүүлэн дүгнэх замаар өрнийн онч (rational) эрдэм ухааныг хөгжүүлэн дэвшсээр ирэв. Орчлон нь ил юмс, далд оршихуй хоёрын шүтэн барилдахуйн жамаар бүрдэнэ гэх суурь томъёолол бол дорнын билиг эрдмийн язгуур үндэс мөн. Байгалийн нөхцөл, амьжирахуйн хэв шинжээс эх авсан хүмүүний танин мэдэхүй, эрдэм, соёл, иргэншлийн хоёр аугаа салаа чингэж дэвжихдээ Орчлонгийн нэгэн язгуур оршихуй руу өнөөдөр өөр өөр талаас нь мацаж байгаа нь тодорхой болов. Дорнын гүн ухаан, түүний дотор унги оньс нь эдүгэ хүртэл тайлагдаагүй бас хүмүүний түүхнээ хэзээ ч үл бүдгэрэх соёл, иргэншлийн ул мөрөө үлдээсэн нүүдэлчдийн соёл бол ил хийгээд далдын амин шүтэлцлээр бүрэлдэх, бүрлэх бодит жамыг билиг тандалтаар танин мэдсний үр гарц нь мөн. Чухамхүү ил хийгээд далд оршихуйн дурьдсан барилдлагыг эдүгэгийн физикийн дэвшлээр гийгүүлээд тойм тайлал хэлэх боломж алгуур бүрэлдсээр[1] байна. Хүний ДНХ молекулын шингээж цацруулж буй био цахилгаан соронзон долгиог бүртгэх үйлст физик туршилтын нарийн арга тууштай нэвтэрч байна. Орчлонгийн цацраг туяаг ч бас гайхалтай нарийн бүртгэдэг болоод судалгаанд хэрэглэж байна. Бас квант физикийн математик онол, мэдээллийн технологийн аргад суурилсан тооцоо дүрслэлт туршилтаар эсийн хувирлын физик, биологи зүй тогтлыг босгоод туршлага лугаа амьсуулан судалж байна. Эсийн физик-биологи, одон орны шинэхэн туршилтууд шинжлэх ухааны өнөөгийн төсөөллийн хүрээг хол давах атлаа орчлон бүхэлдээ нэгэн амь хамааралтай гэмээр үр дүн, санаа руу дөхөж байна. ТУРШИЛТ, ЦЭГНЭЛТ “ГАЖ” ГАРЦ, ЧИНАД САНАА Суут Эйнштейн залуудаа эрдмийн ажил олоогүй болохоор патентийн товчоонд ажиллажээ.Тэнд тулгуур туршилтуудыг шүүж танилцах зуураа гэрлийн хурд, бодис дахь цахилгаан соронзны хувирал, хумхи ертөнцийн бүтцийг хөндсөн тэр цагийн тулгуур туршилтуудын үр дүн гарц нь сонгодог физикийн хөтөч үзлийн хүрээ цараанаас хол хальж байгааг бат мэдэрсэн аж. Тэгээд физикт их хувьсгалын галыг асааж, заримдаа эргэлзэж байсан ч түүний үзэл санаа одоо ч холч хэвээрээ л байна. Эдүгэ физик ил орчлонгийн язгуур зүйг үндсэнд нь босгоод чинагш гайхам нарийн уран технологи боловсруулах чигт хөгжих төлөвтэй болов. Содон туршилтуудыг одоо ч шүүрдээд байхад ил бодист юмс, далд ухаарлын ний оршихуй нь их орчлонгийн бүрэлдэх, бүрлэхүйн тавилан заяа буюу “бурханлаг” жамыг л хурайлаад байх мэт бодол төрүүлж байгаа юм. Тиймээс шинэ үзэл санааны хөврөл рүү хүргэдэг тулгуур туршилт хийгээд түүнээс ургуулсан онолын санааг олныхоо сонорт хүргэх зорилт өвөрлөн доор сийрүүлэв.   Нэг. 1981 онд францын А. Аспектийн эрдмийн гал бодис юмс дахь нэг бөөмд нь үйлчилж хөндөхөд холбогдох мэдээлэл нь Орчлонгийн нөгөө хязгаарт буй ижил бөөмст эгшин зуур хүрдгийг нотолжээ[1.AIII]. Орчлон нэгэн амьд багцармал заяатайг энэ туршилт нотлов. Тэгэхлээр юмс, хүн, амьтсын бие цогцос бол тус тусдаа битүү “тусгаар”юмс огтхон ч бус орчлон лугаа амьсмал ний оршихуй мөнийг туршилт тэгж илрүүлээд байна. Тусгаар юмс байгаа гэх нь унги чанараас нь хэт салгасан “харалган” бодол, зохиомол томъёолол аж. Хоёр. 2011 онд гурван физикч орчлон хурдсан тэлж байгааг нотолсон туршилтаар физик дэх Нобелийн шагнал хүртжээ. Орчлонгийн оршихуйн 96 хувийг эзэлж[2] буй хар бие, хар энергийн далд “шид” хүч эл тэлэлтийг хөтөлж байна хэмээх санааг эрдэмтэд илүү дэмжих болов. Маний мэдэх таталцын (gravitational) хүч орчлонгийн массыг хумиж хураах учиртай. Гэтэл хар энерги нь далд шид хүч төрүүлээд тэр нь бүр татах хүчийг даваад худасган тархаах “шидтэй” хэмээн тааварлах болов.  Гурав. Хүний бодол бөөмсийн туулах тавилан замыг өөрчилж байгааг туршилтаар[3] нотлов.Орчлонд урьдаас бэлэн оршихуй[4] огтхон ч үгүй ил хийгээд далд оршихуйн шүтэлцээ харьцахуйн жамаар бүхий л юмс зуурдын төрх төлөв олж бүрэлдэх заяатайг ч бас нотлов. Шинжээч хүмэнэй санаа хумхи оршихуйн хувьд дүлий дүмбэ ч ер нь биш далдын “зарлигаар” юмс бүрэлдэх, илрэхүйн үйлд хутгалдаж, билиг шидийг олон гарц бүтээлийг нь хувиргаж болохыг ч энэхүү туршилт харуулав.Цаашилбал, хүмэн санаа сэрэхүйгээ(consciousness) төвлөрүүлж, байгалийн ил хийгээд чинад язгуур лугаа ний болон найраг шидэд хүрвээс үлгэр, домогт өгүүлдэг шид хүчийг ч эзэмдэж болохыг үгүйсгэж боломгүйг эл туршилт сануулж байна. Бас хүсэл, зорилгодоо ч хүрэх шид хүчийг ивлүүлэх далд боломж байхыг эдүгэ физик туршилт өгүүлэх болов. Дөрөв. Хаанаас нь ч харсан юмсын бүтэн биеийн(3 хэмжээст) дүр зураг босгодог квант зүйд суурилсан төхөөргийг физикчид бүтээсэн юм. Зургийн хальсыг нь хичнээн ч хигсэн мөнөөх бодит дүрс үүрмэг бүрт нь хадгалаатай байдаг. Квант физикийн энэ сод нээлтийг холограф гэнэ. Физикч Д. Бом, туршилтын баримт, онолын дүгнэлтээс ургуулан бүх мэдээлэл нь бодисын өчүүхэн хэлтэрхий бүрт шингээстэй байх учир орчлон бол аугаа холограф[5,6] юм хэмээх таамнал дэвшүүлсэн юм. Тэгээд нэг бөөмөөс орчлонг босгож болно гэж үзсэн байна. Нейрофизиологч К. Прибрамч уураг тархины мэдээллийн бүтэц нь холограф төрхтэйг туршилтаар [7] нотлов. Тэрээр сэрэхүй(consciousness) бол орчлонгийн мэдээллийн холограф бүтцээс үүдэлтэй гэх санаа дэвшүүлжээ. Холограф хөтөч үзэл нь тэнгэрийн сэрэхүй хийгээд орчлонг нэгэн амь унги эх рүү холбох эрдмийн гараа болов. Тав. Хоёр цахилгаан соронзон долгионы гүвгэр, хотгор нь эсрэг таарахад усталцаж юу ч үгүй болно хэмээн төсөөлсөөр ирэв.Гэтэл дурьдсан хөндлөн долгионоос гадна дагуу долгио нь үлдээд бүр далд хэлбэрт шилждэг болохыг Сербийн инженер Никола Тесла[8] өнгөрсөн зууны эхний мөчид илрүүлжээ. Түүнийг скалар долгио гэж ч хэлдэг юм. Скалар долгио буюу энерги нь маний ертөнцөд илээр үгүй авч гайхам шид чанар нь мэр сэр илрээд байна. Огторгуй дотор гүйж тарахгүй.Огторгуйн цэг бүрт цахилгаан соронзон потенциал энерги эгшин зуур бүрэлдүүлнэ. Эгэлээр зүйрлэвэл савыг( орон зай) урсгал нь хугацааны туршид үелзэн хувирах шингэнээр дүүргэх лүгээ төсөөтэй гэвэл ойролцоо очмоор юм шиг. Шингэнийг тоо хэмжээгээр нь тодорхойлно. Саван дахь шингэн нь оготоргуйд тарж урсах вектор хэмжигдэхүүн бус савын хэмжээгээр шуудхан тархана. Хэмжээ нь скалар тоо болж байгаа юм. Скалар энерги бол цахилгаан соронзон долгио хүчтэй далд эрчрэл үйлчлэлээр “ус мөсөнд хувирах” лугаа адил төрөл арилжиж үүсээд “огторгуй савыг” дүүргэсэн, гурван цагийн(хугацааны туршид үелсэн) мэдээлэл энергийн(долгио) “тунамал” хэмээн төсөөлж болмоор юм.  Шид чанар нь. Скалар долгио биетийг дүүргэсэн бол орон зайн цэг бүрт нь шүглэж байршина. Алив юмс, оршихуйн эд эс бүр нь хугацааных нь “дарамтад” өөрийн эрхгүй өртөнө. Мөнөөх юмсын дотоод амь хувирах хурдыг нь өөрчлөх шид хүч үйлчилнэ. Тэгэхлээр юмсын хугацааны амь жамыг хувиргах, тухайлбал, ухаан санаа, сэтгэлийн зориудын болон санамсаргүй хөдлөл, таталцлын орны хугацааны дэг горим, биеийн маас, инерцэт чанарт ч нөлөөлөх болно. Скалар долгиог газрын гүнд “юүлбэл” цөмийг нь хайлуулж, цахилгаан соронзон долгионд хувиргаж болох юм. Ямар орчин байхаас хамааралгүйгээр өмнөх мэдээллийг бүрэн үелэн давхарлуулж “долгилох” тунамал үүсгэдэг бололтой. Чингэхүй скалар энерги газар дэлхий, тэнгис далайг эгшин зуур дүүргэн дэлгэрээд, мэдээллийг хоёр талд хүргэх шидтэй. Үүнээс өлгөвөл, дэлхий тойронд үүсэх скалар долгио болон гэрэл хүний ухаан санаанд мөн эсэргээр хүний санаа бодол ч байгалийн үзэгдэлд нөлөөлж болох талтай аж. Зургаа. Хүний цусны цагаан цогцсоос ДНХ-ийг ялгаж аваад нэг өрөөнд уг эзнийг нь өөр зайтай байрлалд дээжийг тавьжээ. Туршилтын явцад нөгөө хүнд ший үзүүлж, сэтгэлийг нь догдлуулахад үүссэн цахилгаан соронзон долгионы эрчмийн ихсэж, буурсан хувирал мөнөөх дээжийн цацруулсан мэдээлэл хоёр цаг хугацааны хувьд яг давхцсан байна. Дээжийг хичнээн ч алсад байрлуулсан үр дүн нь адилхан хугацааны өчүүхэн ч шилжилт гараагүй байна. Шинжээч Г. Бредэний өгүүлснээр бол амьд эс өөр хоорондоо эдүгэ хүртэл танигдаагүй энергийн орноор мэдээлэл дамжуулан харилцдаг аж. Тэр энерги орон зай, хугацаа, орчинд өртөж хувирдаггүй, орон зайд хаа сайгүй тарж хургах боловч нэгэн амьд багцрах шидтэй. Үйлчлэл нь орон зайг бүхэлд нь хамарсан хомрого дэнс(non-local)[9] аж.  Хүмэнэй цацруулж, шингээж буй гэрэл нь ердийн гэрлээс тэс өөр амьд ертөнцийн хувьсахуйн шинж мэдээллийг хадгалах үйл заянд зохицон бүрэлдсэн шинэ төрх- биогэрлэн тун буюу биофотон юм гэж үзэж байна. Биофотон ердийн фотоноос илүү нарийн “амилаг” мэдээлэл хадгалдаг бөгөөд далд ертөнцөд хургах учир өвөг монголчуудын хэлдэг дээд тэнгэр заяаг түшдэг байх гэмээр. Янз бүрийн давтамж нь дотоод бүтэц бүрэлдэлд харгалзсан олон хэмжээст хуудас хувирлыг нь илэрхийлдэг бололтой. Цогцостоо төдийгүй, орчинтой хаа сайгүй мэдээлэл солилцож торгон тохироот шйдвэр гаргах үйлийг жолоодоход ДНХ-ийн биофотонт цахилгаан соронзон энергийн өртөөт үйл онцгой үүрэгтэй аж.  Долоо. ДНХ-ийн дээжийг нэг саванд хийгээд нөгөөд нь цэвэр ус[10] хийжээ. Тэгээд мөнөөх хоёр дээжийг сулхан цахилгаан соронзон долгио цацруулж буй зэс ороомог дотор байрлуулан гадны долгионы нөлөөнөөс хамгаалжээ. Хэдэн цагийн дараа ДНХ-ийн ямар нэгэн ул мөр шинээр үүсснийг тодруулахаар дээжист ензим нэмж биохимийн гинжин урвал явах нөхцөл бүрдүүлжээ. Тэгтэл гайхалтай нь хоёр саванд хоёуланд нь ДНХ-ийн бүтэц илэрчээ. Угтаа нэгэнд нь цэвэр ус байсан шүү дээ. Туршилтыг үйлдсэн Монтагниэрийн гал ДНХ нь өвөрмөц цахилгаан соронзон долгио цацруулж усны молекулд ДНХ молекул бүрэлдүүлэх донж мэдээлэл суулгаж хадгалуулсан байна гэж үзжээ. Туршилтын эл баримтаас өлгөвөл, ДНХ нь эсээс эс рүү орон зайд дамжин өөрийгөө төлжүүлэн хувилах генийн донж жорыг дамжуулдаг бололтой юм. Генийн донж(code) бол удамшлыг газарт шууд жолоодох бэлэн жор дүрэм төдийхөн бус харин тухайн биологи бүтэц нь байгаль хийгээд сэрэхүйн орны нөхцөлд шинэ төрөл олох заяаг бүрэлдүүлэх зарлиг бүхий орчлонгийн сэрэхүйн үйл мэт.  Найм. Эрдэмтэн Мэйлийн судалгаа квант физик, эсийн биологийн заагт эрдмийн шинэ мэдээ[11] илрүүлэв. Эсийн ДНХ нь “соронзон скалар долгио”[1] цацруулдаг болохыг тандсан байна. ДНХ-ийн цацруулж шингээдэг соронзон скалар долгио бол эс хооронд болон хүрээлэн буй орчин мөн бусад хүний ДНХ лүгээ зайнаас резонанслаж(дарвиж) мэдээлэл солилцдог болохыг [12] нотлосон байна.  Хүмэнэй бие багцаагаар 50 тэрбум эстэй бөгөөд зэрэгцүүлэн байрлуулбал дэлхийгээс нар хүртлэх зайнаас 400 дахин их болно гэсэн мэдээлэл бий. Өмнө дурьдсан туршилтуудаар илрээд буй эсийн “билиг” чадварыг бодолцвол хүмэнэй бие цогцос нь дотоод ертөнц төдийгүй гадаад орчлонгийн тоо томшгүй физик, биологи хувиралтай шүтэлцэн үйлчлэлцдэг аж. Туршилтын баримтаас үзэхүл, ДНХ-ийн биоцахилгаан, соронзон орон бол аргын ухаанд ор үгүй чинад биофотон, скалар долгионоор дамждаг болж таараад байна. Эцэст нь хэлэхэд амьд оюун ухаан бол амьгүй ил юмсын адил скалар энерги цацруулдаг, тэгэхдээ бүр эрс хувирлаар скалар биоцахилгаан соронзон долгио(орон) буюу ил ертөнцийн чинадад төрөл олж заяасан билиг сэрэхүй- Орчлонгийн хувьслыг хөтлөх тавилан бүхий язгуур оршихуй мэт байна. Ес.Хойт амьдрал. Амьсгал хурааж, зүрх, тархины үйл ажиллагаа зогссноор амьдрал төгсдөггүй ухаарал, мэдрэхүйн үйл үргэлжилж, сүнс мөнх орших тухай мэдээлэл дэлхийн эрдмийн хийгээд цахим өртөөгөөр тархах болов. Эдүгэ амь, сэрэхүй нь орчлонгийн язгуур зүй жамыг танин мэдэхэд ач холбогдолтойг газар сайгүй хэлэлцэж, эрдмийн нэрт төвүүдэд туршин судалж байна. Германы эрдэмтэд амьсгал хураасны дараа ч амь, сэрэхүйн шид чадвар цогцсоос салж дангаар оршин байхыг физикчидтэй хамтран эмнэлэхүйн (clinic) туршилтаар [13] нотолсноо зарлажээ. Зүрх нь зогссноос хойш 20 минутын дараа “үхлээс” эргэсэн хэдэн зуун хүмүүс дээр уг туршилтыг үйлджээ. Цогцсоосоо салж, хөөрч дэгдэж, тогтуун амгалан, айх зовох юмгүй, дөлгөөн байдалд орж, гэрэл гэгээ дүүрэн бялхсныг мэдэрч байсныг мөнөөх хүмүүс ижилхэн хэлдэг аж.Тийм туршилтыг хэд хэдэн лабораторт ч бас үйлджээ.  Чингэхүй, тархины үйл ажиллагаа зогсмогц сэрэхүй мэдрэмж дуусгавар болно хэмээсээр ирсэн шинжлэх ухааны номлол эргэлзээтэй нь тодорч, харин ч амь сүнс цогцос хоёр тусдаа дагнан оршиж болохыг тийнхүү туршилтаар харуулав. Эрдмийн галын тэргүүн Др. Экерман “манай үр дүн олон хүний үзэл үнэмшилд таашаал төрүүлэхгүй байх, гэхдээ бид хүмүүн төрөлхтний түүхнээ байсаар ирсэн нэг аугаа асуудалд хариулт өгөв” гэсэн байна. Туршилтаас ургуулж бодохуйд ухаарал сэрэхүй уураг тархи- бодисоос үүсч бүрэлдэж байсан бол тархины ажиллагаа зогсоход дагаж мөхөх л байсан шүү дээ. Тийм биш ажээ. Сэрэхүй, сүнс мөхсөн цогцсоос хийлж, дангаар орших төлөвт ороод зүрх тархи амилмагц буцаж цогцос лугаа ний болдог аж. Ухаарал, сэрэхүй бол тулгуур оршихуй буюу орчлонгийн алив бодислог юмсыг бүрэлдүүлэх, амьжих үйлийн хөврөл нь болдог хэмээн төсөөлбөл болох мэт.  Сэрэхүй (consciousness). Газрын хүмэн бидний хувьд сэрэхүй бол мэдрэхүйн эрхтнээр бие цогцост хүрэлцэн орж, гарч буй мэдээллээр бие цогцост өрнөсөн сонор үйл юм. Бас багаж хэрэгслэлээр ч хэмжиж цэгнэдэг болсноор барахгүй далдыг ертөнцийг ч тандах чадварт хүрэх төлөвтэй болов. Ил хорвоогийн орон зайд, хугацааны туршид өнгөрөх аливаа хувирал, үзэгдэл нь орчлонгийн язгуур ухаааралт орны хүч- зарлигийн дагуу явдаг тухай санааг өмнө дурссан билээ. Тулгуур дөрвөн хүч бол далд энерги- мэдээллийн далайд өөр өөр нөхцөлд шугаман бус хувирлаар үүссэн тунамал- бодисын олон өөрхувь тавиланг[1] хөтлөх аж. Товчхондоо ил юмст үйлчилж буй Орчлонгийн тулгуур орны төлөөний хүчнүүд гэмээр. Тэгэхлээр орчлонгийн ил хийгээд далд оршихуйн аль алин нь нэгэн ундрагаас эхтэй боловч нэн олон эрс тэс ялгаатай төрөл төрхийн бүрэлдэх бас бүрлэхүйн олон үе давхаргатай байдаг аж. Бодист хорвоо дотогшоо, гадагшаа хичнээн яндашгүй баян агаад эрс тэс ялгаатайг санахад л өгүүлсний жишээ болно бизээ. Ил хорвоогийн хувьд бол өөр өөр төрөл нь огторгуй хугацааны ялгаатай төрх чанар буюу эрчлүүр хэмжээст харгалзана.  Тэнгэрийн сэрэхүйн хүч. Өмнө дурьдсан туршилтын баримт, онолын дүгнэлтээс ургуулбал маний дассан оготоргуй, хугацааны хил хязгаарын чинадад оршиж, ил хийгээд далд ертөнц дэх аливаа үйлийг бүхэлд нь хөтлөн жолоодох тавилан бүхнй сэрэхүйн орныг тэнгэрийн сэрэхүй буюу тэнгэрийн сэрэхүйн хүч хэмээн нэрлэх саналтай байна. Синергетикийн үзлийн өндөрлөгөөс үзвэл орчлонгийн хувьсал нь ухаарал сэрэхүйг төрүүлж дэвшихдээ бүхнийг бүрэлдүүлэх, бүрэлгэх түгээмэл донж жамыг цэгцлэн урлаад далд энерги мэдээлэл бүхий тэнгэрийн сэрэхүйн хүч буюу зарлиг болгон дархлан[1] хадгалжээ. Тэнгэрийн сэрэхүйг тэр донж жамын дагуу бодист амьгүй болон амь сэрэхүйт мөн далд сүнслэг төрхт ертөнцийн хувирлын хөтлүүр зарлиг буюу хүч хэмээн төсөөлнөм.  Тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний орон лугаа ний болоод газарт ганцхан тохиосон шидэд хүрч эзэмшээд, өөд болсон өвөг дээдсээсээ ч зөн зөвлөмж авч, ул мөр нь улам бүр дурайх нүүдлийн соёл, их гүрэн байгуулж асан түүхийг энд тэсэлгүй дурснам. Өмнө дурьдсан санааг бидэнд илүү дөт байгалийн тулгуур хүчний орон, ухаалаг үйлийн жишээтэй холбож тодотгон ярилцъя.  Таталцлын болон цахилгаан соронзон хүч.  Шинжлэх ухааны нээлт бол тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний орон дахь хувьсал, бүрэлдэхүйн тов донжийг багцаалан илрүүлээд түүнийг тулгуур хууль хэмээн зарлаад таньснаа амьдралд хэрэгжүүлээд техник, технологи, соёлын гайхамшгийг бүтээсээр ирж. Энэ бол мэдээж өчүүхэн хэсэг нь юм. Таталцлын болон цахилгаан соронзон хүч нь орон зайн цэг бүрт шүглэж үйлчилнэ. Аливаа биетийн цэг бүрт нь эл хоёр бас бусад хоёр хүч ч үйлчилж хувирах, хувьсахуйн жамыг тасралтгүй хөтөлнө.Бас квант оршихуйн заяаны хоморго дэнс[1.A9] чанарыг өвлөсөн учраас огторгуй, орон зай, хугацааг багсруулан эзэгнэснээр бүхнийг нэгэн амь зуурдыг туулах заяанд холбожээ.  Байгалийн тулгуур хүчнүүд бол бодист орчлонг бүрэлдэх, бүрлэхүйн зүй зарлигийг хэрэгжүүлэх үйлийг хөтөлдөг учир “ухаалаг”(сэрэхүйн) заяатай гэхээс өөр яалтай ч билээ. Тэр аугаа шидийг билигээр тандаж баримжаалсан эртний хүмүүн “бурхан” л гэхээс өөр замгүй байж. Эл тулгуур хүчнүүд болон орчлонгийн хувьслын оройн дээд гарц- оюун ухаарлын ний үйлийг багцлан хөтлөх тавилан бүхий тэнгэрийн сэрэхүй буюу дээд тэнгэрийн заяатай “хүчний” орон байна хэмээн үзэхэд шууд хүргэв. Тэгэхлээр тэнгэрийн сэрэхүйн “хүчний” орон бол Орчлонгийн ил хийгээд далд аливаа зуурдын оршихуйн бүрэлдэх, бүрлэхүйн бүхий л язгуур зүй жамыг жолоодон хөтөлдөг дээд тэнгэрийн хүч буюу энерги ухаарлын орон юм. Дөрвөн тулгуур хүч ил орчлонгийн бүхий л үйл хувирлыг жолооддог “зарлиг” мөнийг өмнө дурсав.  Тэгвэл ил бодист хорвоо хийгээд  далд  сүнслэг буюу өнөөгийн эрдмийн тандалтыг  дагаваас скалар  энерги, мэдээлэл төрхт ертөнцийн  амьсахуйн жам тавиланг хөтлөх  орчлонгийн тулгуур зарлигийг хэрэгжүүлэх заяа бүхий түгээмэл“хүч” гарцаагүй  байж таараад байна. Тэр бол  Орчлонгийн цэг бүрт шүглэсэн тэнгэрийн сэрэхүйн хүч мөн.Тулгуур хүчнүүд болон энерги мэдээллийнх нь орныг энд тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний  орноос орчлонгийн хувьслын тухай тухайн төөрөг тавиланд    тохиосон оршихуй хэмээн үзэж байна.Байгалийн дөрвөн тулгуур хүч бол тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний зарлигийг  бодист хорвоогийн бүрэлдэл, бүрлэхүйн өөр өөр тавилан заяанд хэрэгжүүлж буй тулгуур хүчний төлөөний буюу гүйцэтгүүр хүч мөн  буюу. “Бодист” юмс дотор хийгээд нэл огторгуйн цэг бүрт нь  мөнөөх дөрвөн хүч болон дээд  тэнгэрийн сэрэхүйн хүч басэнерги мэдээлэлийнх нь далд далай шүглээд, тасралтгүй шүтэлцэн  байж тэнгэрийн зарлиг шийдэлд хүрдэг  бололтой. Энэ санаанд  Фейнманы үнэлгээ ч дэм өгнө байх. Физикийн туршилтын үүднээс үзэхүл тэнгэрийн сэрэхүйнхүчний оронд үйлчлэл- мэдээллийн тээвэрлүүр нь  ухаалаг буюу скалар фотон, биофотон байх бололтой. Скалар фотон  орчлонг туулахдаа энерги зарцуулж сулардаггүйг өмнө дурьдсан.   Бодист хорвоогийн цэг бүрт нь скалар ухаалаг орон няргаж шигсэн байна.  Бодист орчлон  далд скалар орны далайд тэгж живсэн байх  аж. Өгүүлснээс өлгөвөл, скалар фотон, тэнгэрийн сэрэхүйн хүч хоёр нь материалаг ертөнцийн чинадад “нуугдан”хургасан, нэгэн төрхөд багтах орчлонгийн язгуур буюу мөнх оршихуй(absolute) аж.   Чингэхүйд тэнгэрийн буюу билиг сэрэхүй бол илийг хориогүй нэвтлэн орогнох мөртлөө  чинадад нь ангидаа орших гүн дотоод дахь мөнхийн гэрэллэг буюу“бурханлаг” хүч юм. Тэгэхлээр матери анхдагч нь бөгөөд түүнээс үүдсэн сэрэхүйн тусгалаар  уураг тархинд ухраарал, сэтгэхүйн үйл өрнөдөг гэх  үзэл  ухралт  болох  нь илт. Өмнө дурьдсан туршилтуудын  санааг  үзүүрлэбэл хүмэнэй  эст цогцос нь газрын мэдрэхүй болон тэнгэрийн сэрэхүйг хооронд нь скалар орны урсгал мэдээллээр сүлэлдүүлэн ний болгоод бүрэлдэх, бүрлэхүйн  алив үйлийг хөтөлдөг гэх санаанд хүргээд байна.Орчлонгийн үүсэл хувирлыг  тайлбарлахын тулд одон орнысургаальд тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний ойлголтыг хэрэглэх болов. Скалар энерги, гэрэл бол чухамдаа тэнгэрийн сэрэхүйн хүчийг дамжуулж,  манай гаригийг ухаалаг дэлхий болгон  хувиргадаг тухай санаа ч дэвшиж байгаа  юм. Тэнгэрийн сэрэхүйн хүч.  Өмнө өгүүлснээс үзэхүл байгалийн  тулгуур хүчнүүд бол“муйхар” довтолгооны эрч бус харин ч  үзэгдэл хувирлыг орчлон даяар хөтлөх зарлиг өвөрлөсөн тэнгэрийн “сэрэхүйн” төлөөний ухаалаг хүч хэмээн төсөөлбөл зохимоор. Нарны таталцлын болон атомын цахилгаан соронзон хүч нь тухайн цэгт анх тохиож орсон  биес, цэнэг, соронзонг чухам ямар тавилангаар  жолоодох зарлиг жор нь шууд бүрэлдэж хэрэгждэг буюу. Энэхүү тавилан жорыг физикт  илрүүлээд байгалийн тулгуур хууль хэмээн нэрлэдэг байна.  Үүний нэгэн адил аливаа амьт юмс бол тэнгэрийн  сэрэхүйн зарлиг  дагуу зуурдын тэнцвэр тойронд  бүрэлдэж хувирах (тэнцвэрт бус) оршихуй мөнд бат  итгэнэм. Хүчний “үйлчлэлгүй” орших ч бас тэнгэрийн сэрэхүйн  тулгуур зарлигийг дагана. Ухаалаг  гэсний чинадад аливаа үйлчлэлийг  “хүлцэнгүйгээр” үл дагахыг өгүүлж байгаа юм. Тухайн үйлийг дагахдаа өмнөх гурван цагийн мэдээлэлт төлөв төрх, амь амьжирахуйн зүйг хамгаалан  сөрөх атлаа   гагцхүү зохист шийдлийг олж байж шинэ төрхөд хувирдаг буюу.  Хувь тавилан бүрэлдэх  шийдэл тодорхуйд тэнгэрийн сэрэхүйн хүчээр далд ертөнцөөс скалар энерги илийн төрөл төрх олдог болов гэмээр.  Тэгэхлээр тэнгэрийн сэрэхүйн хүч бол “ хайш яйш” үйлчлэл хэрхэвч бус гагцхүү өнгөрсөн, өнөө, ирээдүйн мэдээллийг дэнслэн шийдвэрлээд даруй үйлийн үрийг шинээр сонгодог гэх нь зүйтэй байна. Энэ  бол механикт илэрхий  инерцийн хүч, түүнээс уламжилсан   кинематик зүй  тогтолд шууд хамаарна. Чингэхүй  хувьсал   зуурдын тэнцвэрт төрх буюу ил хийгээд далдын шүтэлцэхүйн шийдлийн тэнцлийг дамжин өрнөнө.  Инерцийн хүчийг тэгэхлээр ил юмс үйлчлэлд өртөхөд далд оршихуй шүтэлцэхүйн үйлээрээ зуурдын тэнцвэрийг бүрэлдүүлж байгаагийн илрэл хэмээвэл зохистой буюу. Орчлон дахь ил хийгээд далдын хувьсахуйн жам тийм аж. Квант физикийн нэг нэрт үндэслэгч, нобелийн шагналт эрэдэмтэн, квантыг нээсэн М. Планк: “Сэрэхүйг язгуур уг унги хэмээн үзэж байна. Бодис юмс  бүгд лсэрэхүйгээс үүсдэг гэж бодож байна. Сэрэхүйн чинадад бид яавч гарахгүй. Бидний харж, хэлж ярьж байгаа, төсөөлөн буй аливаа юмсыг сэрэхүйгээс эхтэй гэж үзэж байна“ хэмээн тодорхойлсон  нь  ил хийгээд далдын шүтэлцэхүйг жолоодож буй   энерги-мэдээллийн орон,  тэнгэрийн сэрэхүйн хүчний  тухай нэн оновчтой зөн билиг үг мөн.   Амисахуй. Өрнийн сонгодог шинжлэх ухааны мөр мөшгөх онол(determinism) нь юмсыг  салгаж бутлаад тус бүрийнх нь динамик зүйг тэрхэн зуурт нь судлаад байсан болохоос тулгуур хүчнүүд бол орчлонгийн бүх цэгт шүглээд  хоморголон базаж, амисуулан ний заяа олгодог байна гэх тулгуур санааг нь  орхисон байж. Хөтөч үзэл нь орчлон нь бодис, хоосон хоёроос тогтоно гэж чанга дэг тогтоосон юм. Цэг бүрт нь шүглэсэн тулгуур хүчнүүд хийгээд сэрэхүйн хүчний  цараандаа орчлон амилан цогцлохуйн заяа, ухаарал-сэрэхүйн хам жамыг  ч хадгалж байгааг тийнхүү гээж ойролцоолсон байна. Тэгж хялбарчилсны эцэст Ньютоны  динамик сургаал  үүсэн хөгжжээ. Энэ бол хүмүүний танин мэдэхүйн гайхамшигт дэвшил байв.  Сонгодог шинжлэх ухаанд  дархлаажиж үеэ өнгөрөөсөн  мөр мөшгөхүйн  үзэл өнөөдөр ч нийгэм,  байгалийн  ухааны ихэнх салбар чиглэлд амь бөхтэй байсаар л байна.   Юуны өмнө физик, биологи, сэтгэл судлал, анагаах ухаан, гүн ухааны салбарт аливаа тусгаар мэт ойлгож дадсан юмс, үзэгдэл хувирал бол амин шүтэн барилдлагатай, сүлэлдсэн  төрх төлөвт оршдог болохыг хүн ардын ой тойнд бага балчраас нь хүргэх дэг манайд хэрэгтэй байна.  Өвөг дээдсийн тулгуур үзлийн учир учгийг тайлж, шинэ нөхцөлд баяжуулан хэрэглэбэл манай урагшлах замд гэрэл болно. Байгаль дэлхий, амьтай, амьгүй бүхий л юмс, Орчлон хийгээд бүхий л бүрэлдэл нь амьсахуйн нэгэн заяатайг мэдэрч түүнийг шүтэж хүндлэх, хайрлах, хар амиа бодох, шуналд автах, атаархах, амьт байгалийн  унаган зүйд хоролгон цэвдгээр хандах үзлээс салахыг хүмүүнд сануулаад байна.Тэгж амьдрах нь дэлхий ээжид хүмүүний төрөл олоод тэнгэрийн сэрэхүйн заяаг эдэлж яваагийн  гол зорилт мөн.  Нийгмийн аливаа байгуулал,  шашин бусад суртлын нэгдэл ч ялгаагүй дээд тэнгэрийн түгээмэл нэг л ариун заяаг тал талаас нь тэмтэрч түшиж яваагаа мэдэрч дэлхий ээжтэйгээ бүгд хамтдаа эвийн хорвоог туулж, ний амьдрахын үйлс бүтээхэд зүтгэх ганц зам тулж иржээ.  Туршилтын өндөрлөгөөс. Монгол түмнийхээ нэр, буянаар  зууны тэн хагаст ил, далд ертөнцийн савсалганд бэдэрсэн молхи би бээр сонссон, цуглуулсан сэдсэн  санаагаа ард олондоо базаж хэлэхээр энд зорив. Өрнийн шинжлэх ухаан ил бодис, юмсыг “тусгаар” үүрмэгт бутарган судалсаар хумхи буюу молекул атом хийгээд чинад ертөнцөд нь нэвтрэхүйд бүрдэл хэлтэрхийнүүд нь хэрхэвч үл салах далд шид амь холбоотойг тогтоосон юм. Өнгөрсөн зууныг дамнуулан  мөнөөг хүртэл хөгжүүлсний үрээр эрдмийн эл “гаж” зүй их орчлонд ч  ноёрхдог болохыг сод туршилт илрүүлсэнтэй өмнө танилцсан билээ. Орчлон  нь ил бодист  хорвоог  бүхэлд нь живүүлэн булхуулсан “ухаалаг” далд буюу “хар”(бурханлаг)ертөнцөөс бүрэлдэх аж. Маний дассан одот тэнгэр, ил бодист хорвоо орчлонгийн дөнгөж 4.5 хувь нь аж.  Унги тунамал. Фейманы үнэлгээнээс үзэхүл планкийн урт 10-35 м  бол  энэ зайнаас чинагш орчлон далд “хар” төрхөд шилжинэ. Нөгөөтэйгүүр квант физикийн тулгуур  нь болдог бөөмлөг- долгиолог чанарын үүднээс цэгнэвэл энэ уртыг  ширхэглэг бодисын “хязгаар” хэмээн төсөөлж болмоор. Түүнээс чанагш буюу орчлонгийн унги язгуурт “хар” юм буюу дан долгиолог төрхт “ухаалаг” оршихуйн тунамал байж таараад байна.  Тэр тунамал бол орчлонгийн үндсэн буюу эх төлөв бөгөөд цэг бүрт  гурван цагийн мэдээллийн долгио хурж тунана. Хүмэнэй хийгээд аливаа юмс  бүхэлдээ  мөнхүү тунамалд живсэн байх аж. Оюун ухаант хүмэн угтаа бие цогцсыг булхуулсан ухаалаг тунамлын нэг “дусал” ч  болов уу даа.  Хоосон чанар. Суут хүмүүс сэтгэл оюунаараа планкийн зайн чинадад нэвтрээд анх түрүүнд орчлонгийн язгуур тунамалд тэгж ний болоод хоосон чанарыг илрүүлжээ. Өөр нэг чухал ойлголт бол мөнөөх “хар” оршихуй бол орчлонгийн бүхий л мэдээллийг агуулж буй скалар орон, долгио буюу угтаа  мөнөөх язгуур тунамал юм. Тэгэхлээр орчлон нь язгууртаа бодислог бус гагцхүү ухаарал сэрэхүйн орны энерги мэдээлэлт долгиолог тунамал юм. Унги скалар орон дахь энерги потенциалын ялгаанаас тэнгэрийн сэрэхүйн “далд” хүч бүрэлдэж оюун ухааралт оршихуйн үүсэл хөгжлийг жолоодно.  Тэнгэрийн сэрэхүйн ил ертөнц дэх хэдэн салаа хүч бол физик- байгалийн дөрвөн тулгуур хүч мөн. Бодист юмс хийгээд ухаарал, дээд оюунт оршихуйг ч бүрэлдүүлэх, бүрэлгэхүйн  түгээмэл зарлиг хийгээд энерги  тийнхүү орчлонгийн  унги язгуурт  дархлаатай бас  мөнх хөгжиж тэлэх аж.Тэнгэрийн сэрэхүйн зарлиг дагуу бүхий л  амьгүй бодист хийгээд амь ухааралт юмсын бүрэлдлэх бүрлэхүйн  эх  ундрага нь  далд оршихуй буюу ухаарал мэдээлэлт энергийн орон аж.Тэр орон нь тоймлон хэлбэл мэдээлэл тээсэн радио, телевиз, гар утасны долгио лугаа адил бөгөөд тэнгэрийн зарлиг тээсэн долгио юм. Орчлонгийн бүхий л цэгт өрнөх эрчлүүрт хувьсал ухаарлыг төрүүлэн  зарлиг зүйг нь далд ертөнцийн скалар долгионд  хурааж нягтруулжээ.  Билиг танхай. Аливаа бодист юмс хийгээд амьд юмс, маний бие цогцос ч ялгаагүй орчлонгийн хувьслын хэрэгжүүлүүр тэнгэрийн сэрэхүй хийгээд  бодист хорвоогийн тулгуур хүч, энерги мэдээллийн орны жолоо эрхшээлд оршихыг сая дурьдлаа.  Далд ертөнцөд орчлонгийн хувьслын гурван цагийн мэдээлэл  мөнхөд хадгалааастай  бас энерги мэдээлэл зарлиг нь алдагдал сулралгүйгээр эгшин  зуур түгнэ. Тэгж орчлонг хоморголон жолоодох учир нэг амьд багсруулан байх нь ч гарцаагүй юм. Орлонгийн   ухаант амьтан, дээд оюун ухаант хүмэн бодист цогцос- саад аргамжаанаасаа сулран  гурван цагийн тэр мэдээ зарлигт  далайд билиг сэтгэлийнхээ “дуслаа” ний болгохуйд  өнгөрсөн, өнөө, өнө ирээдүйг тандан мэдээлэх мэргэн болох нь өмнө өүүлснээс илэрхий. Бас эрдмийг түүж тогтоож сурахаас гадна  мэдээллийн билиг сан лугаа ний төрхийг олсон хүмэн билиг танхай чадлыг олж, гайхам авьяастан, мэргэн “шидтэн” болно. Дээд гэгээрэл бол далд ертөнцөд бие  цогцос, скалар биоцахилгаан орноор дамжин  нэвтэрч гурван цагийн мэдээлэлд хүрч, билиг эрдэм чадлыг шууд эзэгнэх чадалд хүргэх хувирал юм.   Онгод. Сүнсийг тэнгэрийн сэрэхүй буюу далд скалар орноос хүн хүнд заяасан биофотоны бүрэн цогц амь мэдээлэл  мэтээр төсөөлнөм. Сүнс бие хоёр  хэдийгээр сүлэлдэн барилдах авч амь алдарахад  сүнс  нь тусгаарлан салахыг туршилтаар нотлсныг өмнө ярилцсан. Зүрх цохиж цус эргэж байхад сүнс хүмэнэй цогцост  тэнгэрийн сэрэхүйн хүч энергийг суулгаад, мөнөөх тулгуур хүчээрээ дамжуулан бие цогцсын амьжирлын хувьсал хийгээд  ухаант амьдралыг жолооддог байна Уураг тархи бол дурьдсан ил далдын хувирлыг нэгтгэн хөтлөх, хувь хүний шийдэл хийгээд эргэлзлийг жолоодох зангилаа төв мэт буюу.    Өвөг монголчуудын дээд тэнгэр заяат (Тэнгэр заяат гэдэг нь одоогийнхоор элит, лидер угшилтай гэсэн үг болой) төрсөн гэх  ойлголт  бол тэнгэрийн сэрэхүйд онгод сүнсээрээ ний болох шидийг олоод улмаар газар дахь хүмүүний  үйлийг хөтлөх “билиг” чадлыг олсноор эдүгэ хүртэл оньс нь тайлагдаагүй нүүдэлчний “далд” соёлыг хөгжүүлсэн байна. Дээд тэнгэрээс заяат билиг чадлыг монгол туургатан хүмэн эзэгнэн байсны баримтыг[14] Монголын нууц товчоонд тодорхой  өгүүлсэн бий. Тийм шид чадалд цөөн зайран, удган төдийгүй бүхэл нүүдэлч үндэстнээрээ  ний болоод улмаар “тэнгэрийн нэг хүмэн” болон Мөнх Тэнгэрийн хүчийг эзэгнэсэн байж[1. Б].  Энэ бол үл шантарч няцах, үл дийлэхүйн тэнгэрийн хүчний “билиг” шид чадлыг олсны баримт мөн. Бас цогцост  амь эцэслэхэд сүнс далд ертөнцөд эргэж хургадаг скалар цахилгаан соронзон багцрал гэх төсөөлөл дээр дурьдсан туршилтын баримтаас тодорхой болж байна. Тэгэхдээ бүр амьдын үйл явдал, эрдэм мэдээллийг хадгалдаг бөгөөд онгод дуудлагаар бууж, түүхэн үйл явдал, соёл урлагийн мэдээллийг дамжуулдаг[15] байж. Мөнх Тэнгэрийн хүчийг сүнс орноор дамжуулан эзэгнэх чадал гагцхүү монгол туургат нүүдэлчдэд тохиосон  бөгөөд  үр гарц нь аугаа их юм. Ирээдүйд хүмүүн тэр билиг чадалд хүрэх нь дамжиггүй. Гэгээнтэн.  Амь үйл зогссон хойно цогцос нь үжрэхгүй хадгалагдах үзэгдэл бол сүнс, цогцос хийгээд тэнгэрийн сэрэхүйн ний сүлэлдэн шүтэлцэхүйн  бас нэгэн далд шид мөн бизээ. Сэрүүн тунгалаг байхдаа цогцсын бүхий л эд эс нь тэнгэрийн сэрэхүй, сүнсний далдын шид чадлыг олоод заавал амьсгал, цусны эргэлтээр амийг тэтгэх газар дахь биологи үйл хувирлын босгыг гэтлээд дээд тэнгэрийн энергээс төлжил авах шид бүхий төрлийг олсон байх болов уу.   Молхи  байгальчийн бодлоор бол нүүдэлчний Мөнх Тэнгэр эрдмийн их суу заль (хүмүүн, тэнгэр, газар гэж амьд ертөнцийн гурван их хүч) сургааль руу дүйх синергетик ухааны үүднээс үзэхүл тэнгэрийн ухаарал сэрэхүйн эргүүлэгт хүрч, сэтгэл бодол төдийгүй,  бие цогцсоороо дээд тэнгэрийн  шинэ төөрөг заяа түшиж олсон  шид чадал тэгж илэрдэг буюу.  Ямартай ч газар дэлхий дээрх ил амьд юмсын биологийн хуулиас гажсан нь дээд тэнгэр заяаны төөрөг төрх олсны баримт хэмээнэм. Газарт хувирахуйн төөргөөр ус мөс, цас, хяруу болдог лугаа жишиж төсөөлбөл, дээд оюун ухаант хүмэн шинэ төөрөг төрхийг зөвхөн газрын хуулиар  төдийгүй ил хийгээд далд ертөнцийн сүлэлдэн барилдахуйн хуйлрал үйлээр гэгээнтэн амьд ахуйдаа дээд тэнгэрийн  далдын шидэт төөрөг төрх олох магадлалтай буюу. Өнөөдөр өрнөдөд үрсэлсэн шинжлэх ухаан  гайхамшгийг үзүүлэн хүмүүний соёл, иргэншил, технологийг бараг гэрлийн “хурдаар” дэвжүүлж байна.  Дээр өгүүлснийг  базвал шинэ туршилтын баримт, үнэлгээний дүн шинжлэх ухааны үзлийн багана  багцаа  орой чинээндээ  хүрснийг харуулаад байна уу гэхээр болов. Үүнээс үзэхүл хүмүүн билиг ухаанаараа танин мэдэхүйн онгон тэнгэрт нэвтрэх цаг тулж ирэв. Эрдэм танихуйн тэр тэнгэр бол бодист орчлон лугаа шүтэн барилдсан далд ухаарал сэрэхүйн унги язгуур мөн.   Квант физик, синер­гетик, эсийн физик- биологийн охь дэвшлээс өлгөж төлжүүлэхээр  хичээсэн молхи байгальчийн билиг санааг уншигч абугай мэргэн оюундаа тунгаагаад авмаарыг нь болгоож чинагш  саналаа нэмэрлэхийг хүснэм. Молхи шинжээч миний дээр өгүүлсэн тойм төсөөллийг бүхэлд нь эргэн харвал  хүмэн  бол мөн чанартаа  газрын төдийхөн бус орчлонгийн ил бодист  хийгээд далд  билиг оршихуй лугаа амьсан барилдаж, гайхам   увдис чадварыг олох дээд тэнгэрээс заяат,  ариун ухаант  бодгаль ажээ. Энэ санааг хүмүүний түүхэн туршид эхлээд билиг мэдрэмж, дараа нь шашин ном­­лолоор  таамнаж,  эдүгэ шинжлэх ухааны арга техник, үзлийн өндөр­лөгөөс сод туршилт,  зөн дайралтаар судалж байна.  Харамсалтай  нь анхандаа  хүн тарчиг ахуйн эрхэнд хар амиа тээж амьдрах зүтгэл, яваандаа тэр нь шуналд автах гай болсноор тэнгэрийн гэгээн  билиг чадлаа гээж,  зовлон  туулах  “газрын”  оюун ухаант амьтанд хувирчээ.    Цахир сумнаа оршин буй Гэсэр багштан Ц.Чүлтэмжамц, Р.Санжайжав нарын    өнөөгийн лагшин төлөв бол   эл гэгээнтэн нар амьд ахуйдаа ил ба далдын барилдлагаар  тэнгэрийн сэрэхүйн увидас эрчийг бие цогцос –сэтгэлд амисуулан  шингээсний нотолгоо баримт хэмээн үзвээс зохиюу. Эшлэл. §  1. О. Лхагва, Орчлон, Суу заль, Мөнх Тэнгэр. Битпресс ХХК. Улаанбаатар, 2013. §  2. http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/physics/laureates/2011/ §  3. Dean Radin et.all, Physics Essays 25, 2 (2012) §  4. A. G. Manning, R. I. Khakimov,R. G. DallA. G. Truscott, Nature Physics 11,539–542,(2015. §  5. http://www.huffingtonpost.com/.../universe-hologram-math_n_7163416.html §  6. http://www.vox.com/2015/6/29/8847863/holographic-principle-universe. §  7. http://www.atlanteanconspiracy.com/2013/02/our-holographic-brains.html §  8. http://pesn.com/2011/03/26/9501797_Teslas_Scalar_Waves_Replicated §  9. http://www.redicecreations.com/specialreports/gbraden2.html §  10. http://vaticproject.blogspot.com/2013/08/can-our-dna-electomagnetically-teleport.html §  11.  Journal of Cell Communications and Signaling, 2012;6(1):53–58.http://www.meyl.eu §  12.    http://www.scientificexploration.org/journal/jse_15_2_meyl.pdf,] §  13. http://www.newssum.com/german-scientists-prove-life-death-4038 §  14. О. Лхагва, Цэгээн шар хүн хэн бэ?,  Монгол судлалын чуулган”, ¹6(41), 2009. 221 §  сэлбэсэн: Acta Mongolica,  Vol.9(320), 2010, 227-232. §  15.  О. Лхагва, Дэм үг, санаа бодол, Монгол товчоон түүхийн тайлалI боть. Дээд тэнгэрүүдээс улаачлан дамжуулсан Аянгат  

Тэнгэрээс намайг залж, чиглүүлээгүй бол бүр живэх байлаа

Тэнгэрээс намайг залж, чиглүүлээгүй бол бүр живэх байлаа Гантулга бурхны номын дуу сонсч өссөндөө баярладаг ажээ. Өвөө нь уншлагатай сайн лам байсан учраас тэр.  Түүнийг багад нь “Чих, магнай сайтай. Хүүгээ лам болгоно” гэхэд дотроо баярладаг байжээ. Гэвч түүнийг огт өөр зургаар амьдрал хөтөлсөн байна. Түүнийг долоон настай байхад аав, ээж хоёр нь салжээ. Ээж нь өөр хүнтэй суугаад хүүгээ орхиод явж байгааг тэр үедээ сайн ухаараагүй ч хэдхэн жилийн дараа ходоод нь хонхолзоход, хүний хүүхэд ээжтэйгээ хөтлөлцөөд явж байхад атаархсандаа биш эхийгээ санаж бэтгэрэхийн эрхэнд цээж дүүрэн гомдол тээж, ээжийгээ үзэн ядах болжээ.  Хүү өсч өндийсөөр 19 настайдаа цэрэгт явсан байна. Цэрэгт очоод мөн л “ээжгүй” хүний зовлонг улам бүр мэдэрч, хичээж зүтгэж байж ганцхан удаа эргэж ирсэн аавдаа учиргүй их баярлан, өрөвдөж хайрлах болсон гэдэг.  - Аавыгаа хараад гунигтай нүд, өрөвдмөөр байдлыг мэдрэх тусам намайг төрүүлсэн тэр хүнийг илүү үзэн ядах болсон. Уг нь өвөө минь “Энэ дэлхий дээр чамайг тээж төрүүлсэн эх чинь хамгийн том ачтан. Тиймээс миний хүү саар муу юм тохиолдвол ээжийгээ дуудаж, ээжийгээ бодож, залбирч яваарай” гэж захидаг байсан. Би тэр сайхан хүний өвөрт өсөхдөө хүртэл “Ээж минь, өршөө” гэж хэлдэг, бүр дадал болгосон. Гэвч намайг хаяад явсан болохоор нь яагаад ч юм тэр хүнийг бодохоор санамсаргүй “Ээж” гэж хэлчихээрээ хүртэл бухимддаг байлаа. Хүн өөртөө ийм сөрөг бодол, санаа суулгачихаар тэр хар муу бодлоосоо салж чадахгүй явсаар өөрийгөө алдаг юм байна аа. Би өвөөгөө гомдоосондоо бас л харамсдаг байлаа. Харин одоо бол харамсахаа больсон.  Өвөө минь намайг “Чи тэнэг байна. Ухаар, юм бод” гээд энд авчирсныг ойлгосон учраас хэмээн танхайн хэргээр ял эдэлж байгаа 25-хан настай залуу ярьсан. Түүний цөөн боловч үг бүхэн нь үеийнхэндээ сургамжтай мэт санагдлаа. Түүнийг цэргээс халагдаж ирэхэд ээж нь угтаж авчээ. Гантулга “Таныг танихгүй” гээд нулимстай нь хутгаад явуулсан байна. Хэдхэн хоногийн дараа ээж нь утсаар ярьж:  - Миний хүү ааваасаа бүх үнэнийг сонсоорой. Ээж нь дахиж чамайг зовоохгүй гэжээ. Тухайн үед Гантулга юу ч бодолгүй “Дахиж уулзахгүй, ярихгүй” гэсэнд нь баярлах шахам байж, тэр үед аав нь “Миний хүүгийн өндөр өвөг зайран хүн байсан учраас чи уг авч зайран болох ёстой. Өвөө чинь бол лам хүн байсан мөртлөө чамайг 25 хүрэхээс нь өмнө удам таслахгүй онгодын дуудлагаар сахиусыг залаарай гэсэн”… гэжээ. Хүү тоогоогүй байна. Бүр эсэргүүцэж, уурлажээ. Ламын өвөрт, номын дуу сонсч өссөн хүү хойд эхдээ хүртэл таагүй хандаж, архитай нөхөрлөсөн аж. Аав нь гуйж аргадахад:  - Намайг байхгүй гэж бод… гээд буруу тийш зүтгэсээр яваад танхайн хэрэгтэн болчихож. Тэрбээр согтуудаа ээжийнхээ нөхөр буюу ааваас “булаасан” гэх хүнийг зодож, хутгалжээ. Ингээд ид дурлаж бас амьдрал зохиож, ажиллаж, аз жаргалыг зохиох, бүтээх үедээ шоронд орсон байна. Зургаан жилийн ял авсан тэрбээр хоёр жил суухдаа ээжийгээ уучилжээ.  - Манай аавын ээж, эгч дүүс нь миний ээжийг хөөсөн юм билээ. Байнга ад үздэг байж. Би учрыг мэдэхгүй мөртлөө үзэн ядаж, өөртөө их нүгэл хурааж ээжийгээ гомдоосон. Хүүхдийг нь өгөхгүй, уулзуулахгүй гээд ээжийн минь зовлон ямар их байсныг би ойлгоогүй. Их тэнэг, олон талаас нь бодож “Ядаж яагаад” гэх асуултын хариуг олох ёстой байсан юм. Хүн бусдыг л буруутгаад тэр хүнийг бүх талаас нь өөчлөөд муучлаад аймшгийн том хар бэтэг тээгээд, дотроо буглаад явдаг юм билээ. Тэгээд эцэст нь тэр хар бэтгэндээ өөрөө идэгддэг… Би өвөө нарынхаа ачаар тэр бэтгээ эрт хагалсаан. Тэгээд ч миний ээж дэндүү ууч сайхан сэтгэлтэй хүн учраас намайг их олон юмнаас аварсан байдаг юм… гэж Гантулга ярьсан. Тэгээд бас би их юм уншиж, бусдаас ихийг сонсож, тунгаагаад дээд өвөг бөө, дараагийн өвөө минь номтой лам хүн учраас надад тохирсон шийтгэл оноож, ухаарал өгч байгаа юм байна гэдгийг ойлгосон. Өвөө минь хэцүү. Яг цочирдоод аймаар юм тулсан шөнө бас үүрээр ирж надад их юм хэлж өгч байгаа. Би аавынхаа ачийг хариулж уг, сахиусаа аваад ээждээ тусална гэв.  Тэрбээр хүүхэд байхдаа тогтуун төлөв байснаа гэнэт өөрчлөгдөж, овлигогүй болсноо, цэргээс ирээд гавьяа байгуулчихсан юм шиг онгирч архи ууж байснаа бодохоос харамсч хэн нэгэн ийм алдаа бүү гаргаасай хэмээн хүсдэг байна. Зайран өвөөгийн хүү лам болоход хилэгнэж байсан ч зөв зам сонгосон учраас шийтгээгүй гэдгээ Гантулгад онгод сахиусных нь өвөг хэлж ойлгуулжээ.  “Гомдол тээгээд л явбал бухимдлаар дүүрнэ. Бухимдал нь багтаж ядаад ирэхээрээ хорсол болдог. Хорсол нь тэр хүнийг гэмтээн, адгийн арчаагүй дүр зурагтай болгоод байгааг хүн бүр ойлгоосой” гээд тэрбээр чийгтэж ирсэн нулимсаа арчив. Гантулга ээжийгээ буруугаар ойлгосноос гомдож, гомдлоо хорсол болгоод эцэст нь өөрөө гэмтэн болсноо ойлгожээ. Энэ бол хүн ухаарч дотор сэтгэлээ шинжээд, цэвэрлэж чадсаны үр дүн. Тэгэхээр хүн өөрийгөө, удмаа, аливаа асуудлыг судалж, мэдэхийг хичээж үнэнийг олох учиртай гэж Гантулгын яриад байгааг олон олон хүн мэдэж, тунгаагаасай билээ.  Энэ баримт, үйл явдал бол ээж буруугүй харин хүү Гантулга өөрөө бурууг үүсгэж, үүрч явжээ гэдгийн харуусал байна. Нөгөө талаас эх, үр хоёрыг ийм байдалд аваачсан буруутнууд ч үйлийн муу үр тарьж, тээж яваа гэдгийг бодууштай.  Сайн үр суулгавал сайн, муу үр таривал, тээвэл муу гэдгийг л харуулах бодит жишээ энэ. Амьдрал эрээнтэй, бараантай л гэдэг. Энэ бүгдийг тунгаах боломжийг Бумбын эрин олгоод байгаа нь олзуурхмаар. Алдааг, бурууг бусдаас биш өөрөөсөө хайвал үр дүнтэй ажээ.  

Хамаг амьтан сайн муу зүйлс сэрж байна.Орон гэрээ сайн ариулаарай

  Хамаг амьтан сайн муу зүйлс сэрж байна.Орон гэрээ сайн ариулаарай Ганга өвс, эсвэл байгальд удаан байж байгалийн хүч, увдисыг өөртөө шингээсэн аргал, мөн арц зэргийг бэлдээрэй. Эдгээр гурвын аль нь ч болно. Харин дөмөгхөн шиг зэхэж, сайн утаа май тавихаар зэхэх хэрэгтэй. Асаасны дараа юуны өмнө өөрийгөө сайн утаарай, толгойн орчим гурав, бүсэлхий орчим гурав, доод өвдөгний орчим гурвантаа нар зөв эргүүлж утаарай. Ялангуяа шилний арын хэсэг, хоёр суга, өвдөгний арын нугалам зэргийг сайн утах нь зөв. Ийнхүү утсаны дараагаас өргөө гэрийнхээ хаалганы баруун доод булангаас эхлээд нар зөв булан тохой, шүүгээн дотор, өнцөг булан ирмэгтэй юу л байна бүгдийг, мөн хувцасны шүүгээ, унтаж амардаг ор, ялангуяа ванны өрөө, гадна тагт буюу валкон зэргээ сайн утах хэрэгтэй. Мөн хоймор болсон тахил бурхан шүтээний хэсгээ бүү мартаарай. Өөрийн болоод гэрийнхнийхээ өмсдөг хувцсыг мөн адил. Ийнхүү өргөө гэрээ бүхэлд нь утаж буй ариун гангын үнэр, утаа, аргалын утаа май зэргээс төрлөө олоогүй сүнс, албин тийрэн, хар хүч, хар энерги бүхэн сарниж гэрээс тань хурдан одох болно. Ийнхүү өргөө гэрээ сайн утаж ариун болгосны ард гадны муу хүчнээс хамгаалж хаалгандаа хамгаалалт хийх учиртай. Хаалгандаа улаан утас тойруулж тавь, улаан утас нь галан хамгаалалтын билэгдэл болдог бол мөн улаан утас ямарваа зүйлийг бат барьж хааж хамгаалж байдаг. Мөн байгалд ургадаг үзүүртэй иш бүхий ургамал, моднуудаас өргөө гэрийн хаалгандаа залж болно. Харин авахдаа уул ус хангайн эзэнд өргөл өргөж гуйж авахаа бидэн бүхэн мэдэх билээ. Онцолж зөвлөх мод бол заг юм. Заг бол муу хүчнээс хамгаалдаг их сайн мод. Хаалганы дээр мөн сүх тавих нь бас л сайн хамгаалалт болдог. Амьтай байдаг эрчилсэн ноосоор могой зэхэж, түүнийгээ сайн гангаар утсаны ард, хаалгандаа тойруулан залдаг нэгэн зан үйл бий. Улмаар тэрхүү залсан могойн сүүл, толгой хэсгийг сархадаар ундаалж зүүний 44 хар тэнгэртээ залардаг удмын харын онгод тэнгэрээс амь оруулж, хамгаалалт хийж өгөхийг хүсэн өргөлөө өргөснөөр тэрхүү могой нь амьтай болж ирдэг. Ингэснээр нэг ёсондоо таны өргөө гэрийн хаалганд амьд могой заларч, өргөө гэрийг муу хүчнээс хамгаалж байх болно. Харин тэрхүү амьтай могойг байнга гангаар утаж, сархадаар ундаалж хүчийг авахуулж байх хэрэгтэй. Хаалгандаа та ямар хэлбэрийн хамгаалалт залсан тэрхүү хамгаалалтаа 3 хоногтоо нэг удаа ганга, аргал, арцаар утаж байх хэрэгтэй. Мөн хаалганы эргэн тойрноо утахаа бүү мартаарай. Айл гэрт сур байх нь хамгаалалт болдгоороо их сайн байдаг. Монгол хүн, Монгол айл болгонд сур байх учиртай тул та сур, эсвэл суран ташуур зэхэж өргөө гэртээ залвал нэн сайн. За тэгээд цаашдаа өргөө гэртээ гаднаас орохын өмнө зоо нуруугаа гөвөх байдлаар нудрах, мөрнөөс буртгийг одуулж буй мэтээр зан үйлийг хийж, дагаж ирсэн хар муу энергийг хаяж одуулж өргөө гэртээ орж байхыг зөвлөж байна. Сүүлийн үед Монголчууд бид өргөө гэртээ орж ирсэн даруйдаа, үүд болсон хаалганы дэргэдэх хувцасны шүүгээн дээр малгайгаа шууд л тавьчихдаг. Ингэснээр таны тэргүүн сүлд хийморь тань гэрийн хатавчинд байсаар цаашдаа хэрхэх бол. Монгол хүн тэргүүнээ гэрийн хаалганы хатавчинд залдаггүй бөгөөд харин ч дээдэлж, гэрийнхээ хоймортоо тэргүүнээ залж байх хэрэгтэй анхаараарай. Монгол хүн бүр өөрийн гэсэн ид чадал, цэцэн ухаан, зан үйлтэй байдаг тул хэн бүхэн өөрийнхөө өргөө гэрийг сайхан авч явж чаднаа.   Хамаг амьтан сайн муу зүйлс сэрж байна.Орон гэрээ сайн ариулаарай Ганга өвс, эсвэл байгальд удаан байж байгалийн хүч, увдисыг өөртөө шингээсэн аргал, мөн арц зэргийг бэлдээрэй. Эдгээр гурвын аль нь ч болно. Харин дөмөгхөн шиг зэхэж, сайн утаа май тавихаар зэхэх хэрэгтэй. Асаасны дараа юуны өмнө өөрийгөө сайн утаарай, толгойн орчим гурав, бүсэлхий орчим гурав, доод өвдөгний орчим гурвантаа нар зөв эргүүлж утаарай. Ялангуяа шилний арын хэсэг, хоёр суга, өвдөгний арын нугалам зэргийг сайн утах нь зөв. Ийнхүү утсаны дараагаас өргөө гэрийнхээ хаалганы баруун доод булангаас эхлээд нар зөв булан тохой, шүүгээн дотор, өнцөг булан ирмэгтэй юу л байна бүгдийг, мөн хувцасны шүүгээ, унтаж амардаг ор, ялангуяа ванны өрөө, гадна тагт буюу валкон зэргээ сайн утах хэрэгтэй. Мөн хоймор болсон тахил бурхан шүтээний хэсгээ бүү мартаарай. Өөрийн болоод гэрийнхнийхээ өмсдөг хувцсыг мөн адил. Ийнхүү өргөө гэрээ бүхэлд нь утаж буй ариун гангын үнэр, утаа, аргалын утаа май зэргээс төрлөө олоогүй сүнс, албин тийрэн, хар хүч, хар энерги бүхэн сарниж гэрээс тань хурдан одох болно. Ийнхүү өргөө гэрээ сайн утаж ариун болгосны ард гадны муу хүчнээс хамгаалж хаалгандаа хамгаалалт хийх учиртай. Хаалгандаа улаан утас тойруулж тавь, улаан утас нь галан хамгаалалтын билэгдэл болдог бол мөн улаан утас ямарваа зүйлийг бат барьж хааж хамгаалж байдаг. Мөн байгалд ургадаг үзүүртэй иш бүхий ургамал, моднуудаас өргөө гэрийн хаалгандаа залж болно. Харин авахдаа уул ус хангайн эзэнд өргөл өргөж гуйж авахаа бидэн бүхэн мэдэх билээ. Онцолж зөвлөх мод бол заг юм. Заг бол муу хүчнээс хамгаалдаг их сайн мод. Хаалганы дээр мөн сүх тавих нь бас л сайн хамгаалалт болдог. Амьтай байдаг эрчилсэн ноосоор могой зэхэж, түүнийгээ сайн гангаар утсаны ард, хаалгандаа тойруулан залдаг нэгэн зан үйл бий. Улмаар тэрхүү залсан могойн сүүл, толгой хэсгийг сархадаар ундаалж зүүний 44 хар тэнгэртээ залардаг удмын харын онгод тэнгэрээс амь оруулж, хамгаалалт хийж өгөхийг хүсэн өргөлөө өргөснөөр тэрхүү могой нь амьтай болж ирдэг. Ингэснээр нэг ёсондоо таны өргөө гэрийн хаалганд амьд могой заларч, өргөө гэрийг муу хүчнээс хамгаалж байх болно. Харин тэрхүү амьтай могойг байнга гангаар утаж, сархадаар ундаалж хүчийг авахуулж байх хэрэгтэй. Хаалгандаа та ямар хэлбэрийн хамгаалалт залсан тэрхүү хамгаалалтаа 3 хоногтоо нэг удаа ганга, аргал, арцаар утаж байх хэрэгтэй. Мөн хаалганы эргэн тойрноо утахаа бүү мартаарай. Айл гэрт сур байх нь хамгаалалт болдгоороо их сайн байдаг. Монгол хүн, Монгол айл болгонд сур байх учиртай тул та сур, эсвэл суран ташуур зэхэж өргөө гэртээ залвал нэн сайн. За тэгээд цаашдаа өргөө гэртээ гаднаас орохын өмнө зоо нуруугаа гөвөх байдлаар нудрах, мөрнөөс буртгийг одуулж буй мэтээр зан үйлийг хийж, дагаж ирсэн хар муу энергийг хаяж одуулж өргөө гэртээ орж байхыг зөвлөж байна. Сүүлийн үед Монголчууд бид өргөө гэртээ орж ирсэн даруйдаа, үүд болсон хаалганы дэргэдэх хувцасны шүүгээн дээр малгайгаа шууд л тавьчихдаг. Ингэснээр таны тэргүүн сүлд хийморь тань гэрийн хатавчинд байсаар цаашдаа хэрхэх бол. Монгол хүн тэргүүнээ гэрийн хаалганы хатавчинд залдаггүй бөгөөд харин ч дээдэлж, гэрийнхээ хоймортоо тэргүүнээ залж байх хэрэгтэй анхаараарай. Монгол хүн бүр өөрийн гэсэн ид чадал, цэцэн ухаан, зан үйлтэй байдаг тул хэн бүхэн өөрийнхөө өргөө гэрийг сайхан авч явж чаднаа.

Гурван Тивтэй хийх Гэрээ буюу улаачийн тавилан

Гурван Тивтэй хийх Гэрээ буюу улаачийн тавилан Өнөө цагийн тайлал ирж, дэлхий ертөнц өнгөө засч айсуй энэ үед, хүмүүний заяаг олсон зон олон маань сэтгэл итгэлээ өгөх, далд ертөнц дахь өвөг дээдэстэйгээ учрах, эсвэл аль нэг шашин шүтлэгт сүсэглэх хүсэлдээ хөтлөгдөн эрэл хайгуул болж яваа билээ. Эдгээр дотроос Хөх толботны хөндий дэх түмэн олны үндсэн итгэл нь болж ирсэн ТЭНГЭР заяа буюу ТЭНГЭР ДЭЭДСЭЭ залсан улаач - бөөгөөр дамнуулан өвөг дээдэстэйгээ холбогдож заяа зам мөрөө тэгшлэх, улмаар ТЭНГЭРИЙН болон хүмүүний үйлийг гүйцэлдүүлэх хувь төөрөг, итгэлийн тухайд энд хүүрнэлцэн өгүүлэхийг зорилоо. ТЭНГЭР ДЭЭДСЭЭ залах ёсон нь ихэд нарийн бөгөөд ТЭНГЭР, өвөг дээдэс, онгууд маань шилэгдмэл нэгийг нь өөрснөө сонгон үйл үйлсээ дамжуулан түгээдэг билээ. Энэхүү сонголтыг хүмүүн бид төдийлөн дутуу ухаж, хэн хүссэн нь улаач болж болдог хэмээн төөрч бидэрч явах нь зүй бус болох. Ингээд, нэгэн ТЭНГЭРИЙН УЛААЧ, түмэн олондоо буянаа түгээж, заяа замыг нь тэгшлэх тэр өвөг дээдэстэй нь учруулж яваа удган Цахил ахайтантай хүүрнэлдсэнээ түмэн олондоо толилуулъя. - Та тарган тавтай, сайхан намаржиж байна уу? Лагшин тань тунгалаг, үйл үйлс тань тавлаг буй за? - Тавтай сайхан намаржиж байна. Баярлалаа. - Бидний бээр, энэхүү цувралаар зон олондоо бөө буюу улаач болох заяаны талаар боломжоороо тодорхой ойлголт өгөхийг хичээн зорьж байгаа юм л даа. Юуны өмнө хоёулаа улаачийн онцлог, энгийн нэгнээс ялгарах ялгааны талаар зон олондоо толилуулах уу? - За, тэгье. Улаач болох заяатай хүмүүн Тэнгэрээс тамгатай төрдөг. Хүмүүс тамгатай төрдөг гэхээр бодьгал бие дээрх мэнгэ, толбо бүхий тамгыг төсөөлж боддог. ХАМГИЙН ГОЛ НЬ, ТЭНГЭРЭЭС УЛААЧИЙН ТАРХИ, ЗҮРХ ХОЁРЫГ НЬ ТАМГАЛДАГТ Л БАЙДАГ ЮМ! (Энгийнээр, цахим төхөөрөмж – компьютер - р жишин, харьцуулж тайлбарлавал, улаач нь асар том систем дэх бүхий л мэдээллийг багтаасан толгой компьютер хэмээн зүйрлэж болно). Тэрээр багаасаа мэдрэмжтэй байх бөгөөд ихэвчлэн 13 настайгаасаа тодордог. Энэ маань юу гэсэн үг вэ гэхээр, 13 нас хүртлээ мань хүмүүн урд өмнөх насныхаа үйлийг гүйцээдэг гэсэн үг л дээ. 13 нас хүрсэн цагаасаа тэрбээр хэт ертөнцийн дуу чимээ сонсож, элдэв дүрсийг нь харж эхэлнэ дээ. Улмаар өвчин зовлон, үхэл хагацалыг урьдчилан мэдрэх чадамж нь онцгой байдаг. Ийм насанд нь тэр хүүхдийг ойр дотны хүмүүс нь, эцэг эх нь ихэвчлэн ойлгодоггүй, чичилдэг. Хүнд, амьдралынх нь туршид тохиолдох элдэв саад бэрхшээл байдаг. Тэгвэл улаачид тэрхүү саад бэрхшээл нь энгийн хүмүүнийхээс хэд дахин илүү тунгаар ноогддог агаад энэ нь угтаа түмэн олондоо туслах ерөндөг нь болж өгдөг юм. ТЭНГЭР дээдсээ залах улаач маань 999+1 эрдэмтэй агаад 900-г нь өөрийнхөө амьдралаас олж авдаг учиртай. Ийм их шалгуурыг давж хэмээн тэрээр улаачийнхаа эхний болзлыг хангаж энгийнээр хэлбэл онго Тэнгэр, өвөг дээдэстэйгээ холбогдох ертөнцийн үүдэнд ирдэг гэж ойлгож болно. Тийм учраас тэднийг багаас нь ойлгож, мэдэрч, хайрлаж туслах хэрэгтэй л дээ… Яагаад гэвэл тэр л улаач ашдад удам угсаа, хэдэн үеийнх нь аз жаргал, цог золбооных нь хөтөч нь байхын тулд өөрийнхөө биеэр өвчин зовлон, шаналал, үхэл хагацалыг даван туулж байгаа юм шүү дээ. - За, ингээд улаачийн заяа бүхий хүмүүн маань амьдралаасаа олох 900 эрдмээ гүйцээгээд эхний болзлоо хангалаа. Дараагийн алхам нь юу байх вэ, багштайгаа учрах ёстой болох уу? Өөрийнхөө багшийг яаж таних вэ? - Тэгэхээр түүхийн хоймороос сөхөн нэгийг хэлэх нь зүйтэй санагдаж байна. Юу гэхээр, эрт цагт бөө нар өөрснөө босдог байсан юм. Тэд цаг нь болохоор уул хаданд гарч, улмаар эхний таарсан амьтныхаа арьсаар хэц хэнгэргээ үйлдэж,өвс ногоогоо, булаг шандаа танин мэдэж, өөрийгөө боловсорсон гэж дүгнэсэн цагтаа түмэндээ эргэн бууж дэм тусаа хүргэн, зон олноосоо Зайран, Удган хэмээх алдраа хүртдэг байлаа л даа. Гэхдээ одоо цагт бол багш чухалаа чухал. Чухам энд чинь л нөгөө 900 эрдмийн чинь нэг нь болох, хүнээ таних эрдэм нь хэрэг болно шүү дээ. - Тэр маань, багш нь шавиа таних бус харин шавь нь багшийгаа таних ёстой гэсэн үг үү? - Яг тийм. За, миний мэдэх нэг зайран зүүдэндээ багшийнхаа гэрийг яг зүүдлээд яваад очтол багш нь бөөлөөд сууж байсан юм. Тэгээд л тэр топ загвар өмсөгч, жүжигчин залуу зайран болж байсан түүх бий. - Тэгвэл Та өөрийнхөө багшийг таньсан тухайгаа, мөн танай гэрийнхэн Таныг хэр ойлгодог байсан талаар хуваалцахгүй юу. - Бололгүй яахав. Тэр үед бөө ховор байсан цаг л даа. Ёстой л Тэнгэрийн тааллаар, надад намайг ойлгох эцэг эх байлаа, эгч нар маань ч хэлсэн үгийг маань тусгаж авдаг байв. Харин тэр үед би өөрийгөө зөнтэй юм байна гэж боддог, гэрийнхэндээ л зөн билэгч нь байлаа шүү дээ (инээв). Аав маань ардын язгуур урлаг судлаач хүн байсан (улаачийн маань аав нь УГЗ, язгуур урлаг судлаач, түгээгч бөгөөд бага наснаасаа Монгол уртын дуу дуулаач, язгуур урлагийг хөгжүүлж явсан, олон ч шавь төрүүлсэн түмэн олныхоо хайрыг татсан нэгэн байсан билээ), ээж маань хэл уран зохиолын багш мэргэжилтэй байсан л даа. Манай гэрийнхнээс, намайг “Охин маань өөр хүн шүү” хэмээн хамгийн ихээр ойлгож дэмждэг хүн аав маань байсан юм. Магадгүй аав маань ажлаар хөдөө орон нутагт явж байхдаа бөө нартай учирч байсан болов уу, гэж одоо бодогдох юм. Тэнгэрт халихдаа хүртэл, “Миний охин аавынхаа шарилд очиж болохгүй шүү” хэмээн захиж, надтай яг л хэдийнэ удган болчихсон хүнтэй харьцаж байгаа лугаа адил харьцдаг байлаа. Харин ээж маань “Энэ тухайгаа хамаагүй ярьж болохгүй шүү, шоронд хийчдэг юм” гэж хэлж байсансан. Тухайн үед цаг төр нь тийм байсанхойно доо… Багштайгаа учирсан тухайд гэвэл, би байгшийнхаа дүрийг зүүдэндээ харсан. Зүсийг нь огт харж байгаагүй дөрвөн бөөгийн дундаас өөрийнхөө багшаа таньж очсон юм. Тэгээд очсон өдрөө хэц дэлдэн, улмаар хагас жил тасралтгүй дагаж байж боссон. Миний багш аваас, эрдэм чадал нь гүйцсэн энэгүй нэгэн удган бий. Тэрээр багш маань 30 – 40 хүний дунд сорил тавьж, би анхны шавь нь болж байсантүүхтэй. Бусдыг нь багш маань буцааж билээ. Тэгэхэд зарим нь бүр уйлж дуулаад гуйж байхад нь, “уйлж дуулж, хүсэж мөрөөдсөн болгон нь улаач болдоггүй юм, хүү минь” хэмээн явуулсан юм. - Та сая сорил гэж хэллээ л дээ. Тэгэхээр бас сорил авдаг байх нь ээ? Нөгөө амдралын 900 сорил дээр нэмээд бас шалгадаг хэрэг үү? - Амьдрал гэдэг маань өөрөө сорил. Тэр дундаас улаач болох анхны сорил одоо хирнээ ч надад хамгийн хэцүү санагддаг. Сорилыг тухайн багшийн онго Тэнгэр нь тавьдаг. Нэг ёсны, Тэнгэрийн таалалд нийцэх эсэхээ шалгуулж байгаал юм билээ л дээ. Миний давсан сорилоор жишээ татъя л даа. Нэгдүгээр сорил нь, гарт атгасан зүйлийг таах. Бүхий л үзүүлэлтээр нь хэлэх ёстой байв. Хоёрдугаар сорил нь, огт танихгүй хүн оруулж ирээд, тухайн хүний тухай мэдрэгдсэн бүх юмаа ярих ёстой байлаа. Гуравдугаар сорил бөгөөд хамгийн хариуцлагатай агаад аймаар нь байсан юм. Дээрх 2 сорилыг давсан тохиолдолд нэг асуулт тавьдаг. Миний хувьд тэр асуулт л хамгийн аймаар санагддаг. Тэр асуулт нь: “ЧИ УДГАН БОЛООД ХАР СЭТГЭЛ АГУУЛАХ ЮМ БОЛ ХАР ТАМЫН ЁРООЛД ЕСӨН ҮЕЭРЭЭ УНАХАД БЭЛЭН БАЙНА УУ?!” Өнөөг хүртэл би үйл үйлдэл болгондоо энэ асуултыг санаж явдаг даа. Учир нь, ГУРВАН ТИВИЙГ ХОЛБОН БУУДАГ УЛААЧИЙН ДЭЭД, ДУНД, ДООД ТИВҮҮДТЭЙ ХИЙСЭН ХАТУУ ГЭРЭЭ НЬ ЭНЭ БӨЛГӨӨ!  

Онго, шүтээний үүсэл (№5)

 Онго, шүтээний үүсэл  (№5)                                            Сүсэг бишрэл: Байгалийн хүчинд бишрэх Амьтдад бишрэх Өвөг дээдэсдээ бишрэх Овог аймгийн ахлагч хаадад бишрэх Эд юмст бишрэх Эдгээр сүсэг бишрэлүүдийн элементүүдээс шүтээнүүд нь үүссэн байна. Шүтлэг шүтээн: Цалиг шүтээн /Фетишизм/ Онгон шүтээн /Тотемизм / Сүнс шүтээн / Анимизм / Ид шид шүтээн / Маги / Зан үйлийн шүтээн эдгээр нь нэг цогц болон бүрдэж, бөөгийн гол тулгуур үзэл, сүсэг бишрэл шүтээн нь болсон түүхтэй ажээ. Хүй нэгдлийн үеийн сүсэг бишрэлийн тогтоц нь сүсэг бишрэл зан үйл, ёс заншлийн илэрхийлэл байдаг. Сүсэг бишрэл, зан үйлийн ёслол, тайллага тахилга, дом шившлэг, хөдөлгөөний хэмнэл нь хоорондоо нягт холбогдохын зэрэгцээ тахилч болон сүсэглэгчийн хооронд онцын ялгаа байдаггүй. Тэр үеийн сүсэг бишрэл нь итгэл үнэмшил, ёс зүй, сүсэг бишрэл гэсэн гурвалсан холбоон дээр тулгуурласан сүсэг бишрэл, шүтлэг шүтээн, хорио цээр, зан үйлийг ёслол, бөө зэрэг цогцлол шинжийг агуулж иржээ. 2. Сүсэг бишрэлийн түүхийн үечлэл Энэ нь хүний үүслийн түүхэн үе шаттай салшгүй холбоотой. Сүргээр идээшигчдийн сүсэглэлийн үе Овгоор хамтран амьдрагчдын сүсэглэлийн үе Хөршөөр нүүдэллэгчдийн сүсэглэлийн үе болно. Энэ үеийг судлах эх сурвалж нь дэлхийн бүх орныг хамарсан археологийн баримт дурсгалууд юм. Олон газар оронд балар эртний хүмүүсийн хэрэглээний байдлыг тодорхойлсон эд өлгийн дурсгал олдсоор байна. Дэлхийн газрын хэвлийд тэр үеийн багаж зэвсэг оромж байрын үлдэгдэл тэр үеийн хүний урлан бүтээх явцыг харуулсан олон олдвор үлджээ. Археологийн судалгаанаас гадна угсаатны зүй, геологи, хүн судлал, ургамал судлал, түүх судлал, домог, аман зохиолын баримтуудыг өргөн ашигладаг юм. Хамгийн эртний хүний ул мөрийг Африк болон төв Азийн нутгаас тогтоосныг хоёр сая гаруй жилийн тэртээд хамаарагдана гэж түүхч, археологичид нотлоод байна. Гэхдээ энэ нь эцсийнх биш ажээ. Хүний хамгийн эртний багаж зэвсэг нь хуучин чулууны дунд үеийн нэлээд боловсорсон мэс хэлбэрт багажнууд нь ургамлын үндэс малтахад зориулагдсан бол дээд үед нь амьтны соёо, эвэр зэргээр жад, шөвөг, хутга, хусуур хийж нэлээд дээд түвшинд хүрсэн бол шинэ чулууны эрт үед харвах зэвсгийг нээж олсноор хүн араатан амьтны дайралтын эрсдлээс ангижирчээ. Тэр үеийн хүн агуйгаас ил гарч, газар оромжийг хэрэглэх болсон байна. Дорнодын Матадаас энэ үеийн хүний газар доорх анхны оромжийг олсон байна. “Гэрлийн эх наран гэрийн эх урц” модон хэвтэш, хадан агуй, нүхэн гэрт шилжиж, ухсан нүхнээс гадна хонхор газар жалгыг мод өвсөөр хучин амьдрах болсон. Овоо босгож, уул, усны эздэд бэлтгэдэг санаанаас овоохой шовоохой босгож сүлдээ овоохойгоо арьсаар хучиж, урц болгон ашиглаж, онгод сахиус, бурханаа зүүх болжээ. Хүний хөдөлмөрийн багаж хөгжлийн явцад хувьсан өөрчлөгдсөөр дараагийн үед туулж ирсэн байна. 3. АМЬТНЫГ ЭРХЭМЛЭН ДЭЭДЛЭХ ЁС Хэв шинжит дүрс дотор амьтны дүрст онго шүтлэг нь амьтны зөнг шүтсэн сэдэлтэй ажээ. Амьтны бүдүүвч хэв маягийг сийлбэрлэн гаргаж ирсэн нь байгалийн бэлэн хишгийг хүртэх бус харин ч үйл ажиллагаагаа урьдчилан оноох төсөөлөх, түүнийг урих дуудах шинжтэй болж ирсэн байна. Жижиг оврын онго шүтээн нь шатаасан шавар, чулуу, яс, зааны соёо зэргээр урлаж бүтээсэн байна. Хүннүгийн бөөгийн уламжлалт шүтээн дотор тухайлбал Монгол хадны сүг, сийлбэрт үхрийн дүрс элбэг байдаг.Монголчууд үхрийг нэн эрт үеэс шүтэж байсны тэмдэг болох Хүннүгийн хүрлийн дурсгал хойд Цэнхэрийн агуйн хаднаа үлдсэн байна. Үхрийн дурсгалт зураг, сүг зургуудын дотор дээгүүрт ордог. Үхрийн саран эвэр дээр нар тавьж зурсан нь энэ том шүтээн болохыг илэрхийлж байна. Архангайн Чулуут голын хадны олон километр үргэлжилсэн сүг зургийн зохиомжийг хорвоо ертөнцийн зүй тогтлыг харуулсан бөгөөд дээд ертөнцийн давхаргат ганц үхэр залагдсан харагдана. Хүннүгийн Шаньюуйгийн тотем шүтээн нь үхэр байсан. Хүннү үеийн сарлагын хөөмөл дүрс нотолно. Буриад бөөгийн домгийн Бух ноён баавай хэмээх үхэр шүтээн нь Саяаны нурууны баруун өмнөд хэсэгт нэг жижигхэн толгой байх бөгөөд тэнд бухын хэвтэш гэх хонхор газар байдаг. Энэ нь үхэр шүтэж байсны сүүлийн ул мөр, Алтайн урианхайчууд одоо хэр шар халзан сарлагын үхрээр онголон тахидаг ёс хэвээрээ байна. Монголчуудын үхэр шүтэх шүтлэг Энэтхэгийн бурханы шашинд нэвтрэн орж, үхэр бурханы хүлэг унаа учир нандин шүтээн болон халдашгүй дархлагджээ. Энэтхэгүүд шива бурханаа гурван эвэртэйгээр дүрсэлсэн байдаг нь үүний жишээ ажээ. Амьтны шүтлэг дотор тэргүүлэх рольтой шүтлэг бол бүргэд шувуун, зарим Монгол аймгийн тотем, элэнц хуланц бөө шүтлэгийн угшилтай юм. Анхны бөө бүргэд байсан гэх домог бий. Эм удганы чихэнд бүргэд ирж шившлэг хийснээр анхны эрэгтэй бөө тахилгач төрсөн гэх домог бас байдаг. Иймээс бүргэд маш эртний шүтээн. Бүргэд, могой хоёрыг сайн муу үйл, эсрэг тэсрэг тэмцлийг эртнээс бэлэгдэж ирсэн билээ. Монголчуудын бүргэдийн шүтлэг дэлхийгээр тархсан байна. Бүргэд болон түүнээс улбаалсан хүчирхэг жигүүртний сийлбэр зурмал дүрс дурсгалууд Монгол газар ‘‘хадны номонд” элбэг тааралдана. Өнөө  цагийн бөө нар эртний өвөг дээдсийнхээ шүтлэгийн улбаанаас үүдэлтэй. Дархад бөө нар малгайдаа бүргэдийн есөн өд хаддаг, халх бөө нар бүргэдийн гурван өд хаддаг угшил хэвээрээ байна.  Монгол бөөгийн дуудлаганд; “Хөх мөнгөн тэнгэр шүтээнтэнгүүд Хүрэн эрээн бүргэд сахиустангууд... гэж Монгол туургатныг мөнх тэнгэрийн шүтээнтэй, бүргэдийн сахиустай хэмээн тодотгожээ. Эндээс л тэнгэрийн жигүүртэн болох бүргэд шувуу шүтээнээсээ сахиусанд бууж хувирч, тэнгэр шүтлэгийг дээдлэх үзэл гарч ирсэн нь харагддаг. Эртний дурсгалуудад үлдсэн чулуун зэвсгийн үеийн яст мэлхийн дурсгал хоёрхон олдсон. Нэг нь Шиврийн өмнө хормой, хоёр дахь нь Хархорин хотын туйрын дэргэд буй. Яст мэлхийн чулуун дүрсийг 34000 жилийн настай гэж тодорхойлжээ. Яст мэлхийн шүтлэг нэн эртнийх ажээ. Индианчууд Монгол нутгаас 40мянган жилийн тэртээд нүүдэллэсэн гэх бөгөөд өөрсдийгөө “Мэлхий” улсын үр сад гэдэг байна. Тэдний сүлд шүтээн дээр ч мэлхий дээр суусан бөө хувцастай хүний хөрөг зураг бий. Мэлхийн зураг сийлбэр хадны зураг хөргөн дээр элбэг тааралддаг.    

Онго, шүтээний үүсэл (№4) ОНГО,ОНГОД ШҮТЭЭН

Онго, шүтээний үүсэл  (№4)ОНГО,ОНГОД ШҮТЭЭН Энэ үеийн товчоолон  хураангуйлсан тэмдэг дохио нь жирийн нэгэн дүрс бус омог бүлийн хамтын ухамсрын бэлгэ тэмдэг төдийгүй тэдний шүтэн бишрэх зүйл өөрсдийгөө хамгаалах дархлаа нь болж байжээ. Судлааачдыг үзэж байгаагаар гурамсалсан дүрс зураглал нь эм үүслийг шулуун зураас олон цэг, мод ургамлын зураг  дүрс нь эр үүслийн товчоолсон түлхүүр тэмдэг болдог ажээ. Чулуун зэвсгийн  үеийн нууцалсан дохио тэмдэгт амьдрал, үхлийн далд нууцыг илэрхийлэхийн зэрэгцээ дүрс галбир нь шидэт хүчин буйг  хураангуйлан харуулсан нь нэн сонирхолтой. Чулуун зэвсгийн дээд үед шувуугаар дээд тэнгэрийг, туурайтан амьтдаар газар дээрхийг, могойгоор газар доорхийг буюу гурван ертөнцийн загварыг дүрслэн голцуу агуйн хана хаданд зурагласан байдаг. Энэ гурван хүчин хүний амьдралыг тэтгэн тэжээгч юм гэсэн агуулгатай. Харин дунд буюу шинэ чулуун зэвсгийн үеэс эхлэн ханан хад чулуун дээр дүрслэх болсон нь хүн агуйн оромжоосоо гарч  газар дээр нүхэн гэр урц овоохойгоо барьж амьдрах  болсонтой холбоотой. Тоо нь өсөж танин мэдэх чадвар нь дээшилсний шинж юм. Хадны сүг зургийн дүрс галбир нь 1.Тогтмол хэв шинжтэй,  2. Уг бодит дүрсийг төвийлгөн уран  сайханжуулсан 3. Нарийн дэг жаягтай байдаг нь тэнгэрлэг бурханлаг шүтлэгийн тогтмол шинжийг агуулж тэгээд ч арга заслын шинжийг агуулж байдаг. Энэхүү зураг дүрслэлээр домнох арга нь уг дом заслаар хад чулуу, мод ургамал, ан амьтан, уул усны эзэн, шүтээн сахиусыг аядуулан аргадах хий сүг / онгод/ -ээр дамжин зуурдын ертөнцийн гаслан зовлонг гэтэлгэн зайлах  хүчийг олдог гэж ойлгодог ажээ. Амьд ахуйн гай барцадыг зайлуулан цааш нь элдэв гай гамшиг зовлон зүдгүүр догшин амьтадтай учирахад айх эмээх явдалгүй болно гэх бөгөөд эрт дээд үеийн элэнц хуланцаа таних /сүнс онгод/ зам мөрд хөтлөн оруулах шидтэй гэж үзэж байжээ. Шүтэн биширч байгаа амьтан ургамлын эзэн нь өөрийн биед нь буун орж увдист хувилан, сүнсийг нь хүчжүүлэх шидтэй гэж үздэг байжээ. Эртний хүн төрхтөний анхны ном нь “хадны ном”, анхны гэр нь “хадан гэр” одоо ч Монгол өндөр настанууд “хадан гэртээ очих дөхлөө дөө” хэмээн ярьдаг нь цусны генийн тохиоллоор анхны төрж өссөн гэрээ санагалзан буй мэт. Хадан дээр анхны зураас, тэмдэг, дүрс бичиг үүссэн билээ. Заах, зангах, занга, хориг зэрэг дохионы хэл нь дүрс зурах, үсгийн үүсэл, урлах зургийн үүсэл бүхэлдээ бичиг соёлын үүсэл болсон байна. Чулуун зэвсгийн эд өлгийн зүйл дотор зэр зэвсгийн зүйл элбэг тохиолддог. Энэ нь хоёр тал зассан бэлдэц, залтаслаж зассан бэлдэц, оньсон бүтэцтэй гилбэр, навчин шаантаг хэлбэрийн бүтэцтэй гурван үе шатаар хөгжиж ирсэн байна. Сүүлчийн зэр зэвсгийг бөө нар “задын чулуу” хэмээн шүтэж хур бороо оруулахад ашигладаг. Зэр зэвсэг нь эртний хүмүүсийн тахих зүйлийн нэг нь болж байжээ. Багж зэвсгээс гадна шүтлэг болон хэрэглэгдэх нь өнөө хэр арилаагүй байна. Энэ нь хүй нэгдлийн хүмүүсийн сүсэглэх ойлголт бөгөөд шидтэй амьтан ургамлыг сүсэглэж бас л эзэн биетэй гэж загварчлах үндсээс улбаатай. Ер нь өөртөө ач тус өгсөн тэр бүгдийг хайрлан шүтэж иржээ. Эрт үеийн хүмсүүд ”ариун чулуу” гэгчид дээд үеийн элэнц хуланцын, эмэг эхийн хөх гэдэс зэргийг хэт томруулан дүрслэн гаргаж шүтэж байжээ. Эртний соёлын дурсгалд жирэмсэн эхийн онго баримал элбэг таардаг. Тийм зураг ч Монгол хадны зурагг ч элбэг тохиолддог. Эртний шашин судлаачид шашны анхны үүсэл нь эхийн эрхт ёс, эцгийн эрхт ёстой холбоотойгоор бэлгэ шүтлэгээс үүссэн хэмээн үздэг. Дүрс дуу, хөдөлгөөнөөс үг үүссэн, нутаг нутгийн байгалийн болон амьтны дуу чимээнээс зургаан мянга гаруй хэл үүссэн гэдэг. Анхны үсэг бичиг нь дохио тэмдэг байсан билээ. Бэлгэ шүтлэг бол бөөтэй шууд холбогдоно. Анхны бөө эхийн эрхт ёсны үед эм хүйстнээс тухайлбал овог удмаа, үр хүүхдээ голлон тэжээгч эх нь сүрэг дотроо хамгийн нөлөөтэй нэгэн байж, тэднийг удирдан ан гөрөө хийх, жимс цэцэг түүх зэрэг ажлыг гүйцэтгэхийн зэрэгцээ тахилын ажлыг гүйцэтгэдэг байсан байна. Сүсэг бишрэл эм хүйстнээс анх үүсчээ. Сүсэг бишрэлээс шүтлэг шүтээн, түүнээс зан үйл үүссэн нь мөргөл тахилын зан үйл л байсан юм. Зан үйл нь мөргөл, тахилгаас бүтжээ. Бэлгэ шүтээний үүсэл нь газар эх буюу “алтан сав”-ны үзэлтэй холбоотой. Аливаа үржил өсөлт бүхэн үржлийн үйл ажиллагаанаас үүсэлтэй болохыг тодорхой мэдэх болжээ. Иймээс эхийг шүтэх эхийн эрхт ёс үүссэн байна. Үүний улбаа мөр ч одоо хэр арилаагүй байна. Эртний домог сэлтээс үзэхэд “Алтан умай”, “Алтан багана” шүтэх үзэл нь зураас тэмдэгэн дээр тод харагддаг байна. Эм хүйсийг зураас цэг, зураасаар тэмдэглэдэг бол эр хүйсийг шулуун зураас буюу модоор тэмдэглэдэг байжээ. Судлаачдын үзэж байгаагаар алтан багана гэдэг нь “алтан бомбо” гэсэн үг аж. Энэ нь боо, боох, боов, гэх эр үүтгэлийн үг нь хүний хэлбэр дүрсийн болон хөдлөлийн зүй тогтолоос үүссэн байна. Харин “алтан умай” нь эм бэлгээс үүссэн хүслийн дуу оох... оох... ох...охох болон хувирсан нь охох, ухах гэсэн утгыг илэрхийлэн амьдралын үүслийн эх болох ум- ай гэх нь ом- ог- уг, ом гэдэг нь -ай сав болох юм. Боо, бөө гэх хөрш утгатай үгс нь бөө гэдэг нэрийн үүсэл байж болох юм. Алдарт эрдэмтэн Зигмунд Фрейд ухамсрын бус ухамсар анхны сэрж мэдэрхүйн үүсэл нь удганы бэлгэсэд, онгод болон хувиран орж ирдэг зүйлтэй адил төстэй онолыг дэвшүүлсэн юм. Тэрээр XIX зууны эхээр психоанализын онолдоо “хүнийг оюун ухаан удирддаггүй, харин зөн араншин удирддаг” гэсэн санааг дэвшүүлэн тавьсан. Үүн дотроос хамгийн чухал араншин бол сексийн хүсэл юм гэжээ. Сэтгэл мэдрэлийн олонхи өвчин энэ араншинтай холбоотой болохыг тогтоосон байна. Бөөд онгод бууж ирдэг гурван цэгийн нэг нь удган хүний бэлгэ эрхтэн юм. Бэлгэсээр нь онгод нь орж ирдэг бол тачаах мэт дуу гаргаж амнаас цахруулан унадаг. Монгол бөөгийн бэлгэ шүтээний түүхэн баримт бол Эрдэнэзуу хийдийн өмнө эртний Монголын нийслэл болох Хархорум хотын баруун өмнөд хэсэгг нэгэн уулын суганд орших эр бэлгийн чулуун дурсгал юм. Энэ нь сац, суваргын хэлбэрийг агуулж байдаг нь нэн сонирхолтой ажээ. Ертөнцийн бүх зүйлийн дотоод галбирыг харах юм бол энэ “ариун чулуу”-тай бүтэцээрээ адил байдаг ажээ. Үүнээс үзвэл бүх ертөнцийг загварчлан нэгтгэсэн гэж үзэхээр байна. Энэ үеийн сүсэг бишрэл шүтлэгийг дараах таван зүйлд хувааж үздэг байна.  

Хуудаснууд

Subscribe to Монгол бөөгийн түүх