logo

logo.jpg

Advertisement

Далд ертөнц

ЗӨН

ЗӨН Цаг хугацааны машинаар аялахаас өөрөөр цаг хугацаа хэрхэн алдагдаж болох талаар та төсөөлж байв уу. Би лав “Бенжамен Баттоны итгэмээргүй түүх” киног үзэж суухдаа цаг хугацааны талаарх бүх дүгнэлтүүдэд итгэхээ больсон юм. Яг одоо төдөн цаг болж байна гэж бодох зуур л электрон цагны алдаатай хамт тоо хувирч, өөр цаг хугацааг заана. Энэ жишгээр л бидний амьдрал мөнхөд үргэлжилдэг. Гэхдээ миний амьдрал огт төсөөлж байгаагүй цаг хугацааны алдаг далд орж байсан удаатай. Өөрийн мэдэлд байсан цаг хугацаанаас баахныг үрэн таран хийснийхээ дараа би гэнэтхэн сэрлээ. Яг л зүүднээсээ салах мэт сэрэхэд би аль хэдийнэ өөр хүн болчихсон байсан. Магад зүүд шиг он жилүүдийг амьдралаасаа хасчихвал би 19 настай. 19 наснаас хойших амьдралаа эрсээр байгаа би нэг л өөр бол чихсон гэдгээ мэдэрч байсан нь цөөнг үй. Тийм тод, хурц мэдрэм жид эзэм дүүлэх сайхан байгаагүй ээ. Зү гээр л хэвэндээ орчих байх гэсэн найдвар л намайг хөдөлгөж байлаа. Хэвэндээ орохыг л хүснэ. Гэхдээ хэв гэж юу болохыг, миний хэв ямар хуу гэдгийг мэдэхгүй тул яаж ч ху вирч өөрчлөгдсөн би гэдэг хоёрхон үс гээр л өөрийгөө төсөөлөх болов. Нэ гэн өдөр, зүүдэндээ би толь руу ха раад зогсож байлаа. Толины тусгалд урт хар үстэй эмэгтэй үзэгдэж байв. Яг минийх шиг нүдтэй тэр эгч “Чамд сүнс алга” гэж хэлэхэд би цо чоод сэрчихсэн. Тэр айдсыг таягдан хаях гэж нэлээд хүчилсэн боловч хэд хоног шалтгаангүй халуурсан юмдаг. Тэгээд л ээждээ үнэнээ илч лэх гэж “Ээж ээ, надад миний нэг юм дутуу байна” гэж хэлээд загнуу лав. Мэдээж 20 жилийн туршид бүх нээ зориулж өсгөсөн охин нь хоёрхон хоногт ийм хачин зан гаргаж байгааг ямар ч ээж ойлгохгүй биз дээ. Харин долоо хоногийн дараа би харь газрын “Макдоналдс”-д шөнө жин шэйк сорж суусан юм даа. Тэр өдөр гэр тээ харих тасалбар авсан гэд гээ мэдсээр байж яагаад танихгүй хүний зан гаргаснаа одоо ч ойлгодогг үй юм. Бяцхан охиноо хүний ну тагт сураггүй болсныг мэдсэн ээж минь Багшдаа очиж, хөхөөрөө на майг далласан гэсэн. Аль хэдийнэ 20 гарчихсан хүүхнийг ингэж дал ла сан нь мухар сүсэг мэт. Гэхдээ л түү нээс 10 минутын дараа би буудал даа ирж, ээжтэйгээ холбоо барьсан юм. Хо жим нь ээжийн минь багш “Охинд чинь сүнс алга” гэж хэлснийг би мэдсэн билээ. Магад үүнийг уншаад танд эн гийн зүйлийг эмзгээр хүлээн авсан маань мэдэгдэх байх. Гэхдээ өөрийн нү дээр үзэхээс нааш итгэмээр гүй тийм зүйлсэд би итгэхгүй байж чад даг гүй юм. Үлгэрт итгэж өссөн бага нас минь намайг бүх зүйлд ит гэхийг шаарддаг. Өвөө маань ми ний сонсож өссөн үлгэрүүдийг нү дээр үзсэн бөгөөд тэн хагасыг нь ном болгон хавтасласан нь бий. Дар хан Гэндэнгийн урласан ганц ч хадаасгүй оньсон байшин, 50 км зайд тодхон сонсогддог бүрээн дуу, өв лийн шөнөөр сагсайтлаа ургасан нүц гэн моддын тухай сонсох бүр тээ догдолдогсон. Бас аавын орчуулж өгдөг төвд судрууд, хутагт ху вилгаадын гоц амьдралын түүх. Өдий хүртэл итгэж биширч явсан бүхэн минь жинхэнэ гайхам шиг. Жин хэнэ гайхамшиг дунд би амьдарч явна. Хамгийн сүүлд Энэтхэгт сурч байгаад ирсэн дүү минь цэ рэгт явахдаа шонгийн модны дайтай ган төмрийг эсгийгээр зүлгэсээр байгаад зүү хийж байсан уйгагүй хүмүүсийн талаар ярьж билээ. Тийм ээ, жин хэнэ гайхамшгийн дунд би аж төрдөг. Энэ итгэл үнэмшил үнэндээ миний зөн юм. Итгэмээргүй зүйлс амьдралд олон бий. Гэхдээ зөн биднийг дотоод ертөнц рүү минь залсаар байдаг билээ. Үүнийг бас төөрөгдөл болгон хүлээж авах нь ч олон. Үнэн дээ, бид ний дотор юу нуугдан байна, бид тийм зүйлсийг л зөгнөж, түүн дотроо төөрөлддөг билээ

Чөтгөрт итгэдэггүй эр халуун зуухаа тэврэн чөтгөрийн хорлолоор өөд болов

Чөтгөрт итгэдэггүй эр халуун зуухаа тэврэн чөтгөрийн хорлолоор өөд болов Ард түмний дунд чөтгөр шулмасын тухай янз бүрийн л яриа байдаг. Нэг хэсэг нь хүлээн зөвшөөрч байхад нөгөө хэсэг нь эрс үгүйсгэдэг. Тэгвэл энэ удаа чөтгөрт огт итгэдэггүй нэгэн чөтгөрийн хорлол болж нас барсан үнэнийг энд өгүүлье.  Гончигсүрэн гэдэг хижээл эр юм л бол “Чөтгөр байдаггүй юм. Битгий хүний толгой эргүүлээд бай” гэж ярих дуртай тэрбээр Завханаас Дөрвөлжин, Нөмрөг сум орохоор явсан байна. Дөрвөлжин сумаас Нөмрөг рүү хөдлөхөд Гончигсүрэнгийн кабинд хоёр хүн дайгдан хөдөлжээ. Дээрх хоёр сумын хооронд оршуулгын газар байдаг бөгөөд тэр оршуулгыг хармагцаа л баахан чөтгөр шулмын тухай хөөрөлдөөн болдог учир Гончигсүрэнгийн кабинд сууж явсан хоёр ч оршуулгын газар хармагцаа өөрсдөө үзсэн юм шиг ам уралдан ярьж гарсан байна.  Тэдний яриаг анхааралтай сонсч явсан жолооч тэдний ярианд оролцож Та нар чөтгөр гээд л үзэж харсан юм шиг ярих юм. Чөтгөр гэж хоосон хийсвэр юм. Энэ тэр хэмээн баахан сургамж айлдсан Гончигсүрэн өөрийнхөө хэлснийг батлах гэж байгаа юм шиг нөгөө оршуулгын газрын харалдаа очингоо машинаасаа бууж, оршуулга руу бөгсөө харуулан морь харчихаад цааш явсан байна. Тэрбээр Нөмрөг суманд ачаагаа буулгаад эргэхэд үдээс хойш арван таван цаг болж байжээ. Аймаг болон зэргэлдээ сум орохоор Гончигсүрэнгийн машинд хэн ч дайгдаагүй учир ганцаараа буцжээ. Нөмрөгөөс гараад арваад км яваад машин нь саатан  хэсэг цаг авсан аж. Ингээд л аймаг руу довтолгож явах үед оройн цагаан гэгээ тасран харанхуй болоход оршуулга руу дөхөж ирсэн бөгөөд юу юугүй чөтгөр гэсэн бодол толгойд нь бууж, юмыг яаж мэдэхэв хэмээн ганцаар түгшиж эхэлжээ.       Гай газар дороос гэгчээр гэрэл нь маслаж унтрахаар нь бууж, залгаастай утас салсан байсныг холбож асаагаад кабиндаа ортол хэн нэгэн хажуугаар нь ороод суучих шиг болжээ. Тухайн үед юу ч бодолгүй хөдөлсөн хэдий ч гэнэт хажууд нь сэгсийсэн үстэй улаан дээлтэй хүн сууж байх шиг харагдсан байна. Дахин хартал байхгүй болохоор нь жаахан сэтгэл нь уужирсан тэрбээр эндээс л холдох минь гээд гишгэж өгчээ. Яаж яваад ч аймгийн төв орж ирснийг бүү мэд, нэг л мэдэхэд өөрийнхөө хашааны үүдэнд ирсэн байжээ. Хүүхдүүд нь хаалга онгойлгож өгсөн болохоор машинаа оруулж тавиад буутал хэн нэгэн зэрэг буух шиг болсон байна. Гэр рүүгээ алхаж явтал мөн л хэн нэгэн хажуугаар нь өнгөрөх шиг болж. Гэртээ орж сэтгэл санаа уужиран хоол цайгаа идэж уугаад, зурагт харан амарч суухдаа өөрт тохиолдсон зүйлийг эхнэртээ ярьж өгөхөд эхнэр нь,       - Чи хэзээ чөтгөрт итгэдэг болоов? Байнга л үгүйсгэж явдаг биз дээ? Арай чи чөтгөр байдаг гэдгийг зөвшөөрөөд эхэлсэн үү гэх мэт түүний ярихыг үл тоогоод өнгөрсөн байна. Гончигсүрэн нэлээд шооч алиа нэгэн болохоор түүний үйлдэлд итгэхэд бэрх. Гончигсүрэн шөнөжин чөтгөртэй хөөцөлдөн хар дарж зүүдлэн, хэд хэдэн удаа чөтгөр гэж хашгирч сэрэхэд эхнэр нь битгий маяглаад бай. Хүн ч унтуулахгүй гээд л өнгөрч. Гончигсүрэн шөнө чөтгөртэй хэрэлдэж, ноцолдож хоносон бөгөөд нэг удаа машиндаа юм хийж байгаад тэр нэгэн шөнийн харагдсан сэгсгэр үстэй, улаан дээлтэй авгай онгорхой кабин руу нь орж байгаа харагдаж. Айх, гайхах зэрэгцсэн Гончигсүрэн машин дороосоо яаран гарч кабин руугаа харвал юу ч харагдахгүй кабин нь хоосон байсан гэнэ. Орой эхнэрийгээ ажлаас ирэхээр нь Тоглоом биш шүү. Надад чөтгөр харагдаад байна гэжээ. Эхнэр нь ядраад тэгж байгаа биз. Гэхдээ юмыг яаж мэдэх вэ. Би маргааш өдөр цайндаа ирэхдээ лам залаад ирье. Энэ хэдэн хүүхдийг хичээлд явахаас нь өмнө гэр орон сайн цэвэрлүүлээрэй гэсэн аж. Шөнө нь Гончигсүрэн дахин тоо томшгүй олон чөтгөртэй хөөцөлдөж, хар дарж сэрсээр нойргүй шахам өглөө болгосон байна.       Эхнэрийгээ лам авч ирнэ гэсэн болохоор хүүхдүүдээ хичээлд явсны дараа өөрөө гэр орноо цэвэрлэн цай чанаж, гал сайн түлээд, бага хүүгээ хичээлд нь явуулан хашааныхаа хаалгыг түгжээд эргэхэд машиных нь дэргэд өнөөх л улаан дээлтэй сэгсгэр үстэй авгай зогсч байсан аж. Энэ үед хөршийнх нь гэрийн эзэн хашааныхаа хажуугийн пин дээр юм дурандаад байж байсан аж. Тэгтэл жорлонгийнхоо хажууд морь хараад зогсч байсан Гончигсүрэн гэнэт хүүхэд шиг тэр чөтгөр гэж хэлээд байдгаараа гүйн гэр рүүгээ орж явчихсан байна. Хөрш нь энэ яаж саваагүйтэж байгаа юм бол. Уйдаж дээ, хөөрхий ухааны юм бодоод гэртээ орсон аж. Төдөлгүй эхнэр нь лам дагуулан ирэхэд нөхөр нь зуухаа тэврээд уначихсан, цээжин  хэсгийн мах нь шарагдаж бараг л болсон мах шиг болоод амьсгал хураасан байжээ. Хүүхний орилох дуунаар хөршийнх нь ч орж ирсэн байна.       Ламтан яаран гэр тусгайлан бариулж, талийгаачийн сүнсийг авч одсон хорлонт чөтгөрийг даржээ. Эхнэр нь нөхрийгөө тоглоом хийгээд байна гэж цаг алдаагүй бол түүнийг аварч чадах байсныг ламтан хэлсэн аж. Хийх юмгүй дуран барьж зогссон хөрш нь юу болоод байгаа юм бэ гээд хойноос нь орсон бол эрэмдэг ч  гэсэн бас л амийг нь аварчихаар байж дээ гэж өвгөн ламтан их л харууссан аж. Мянга сонсохоор нэг үз гэдэг шиг өөрийн биеэр чөтгөрийн хорлолд хорлогдсон талийгаачаас хойш тэр хавийн чөтгөр байдаг гэдэгт итгэдэггүй байсан хүмүүс үнэнээс итгээд зогсохгүй орой үдэш маш их болгоомжлон явах болсон байна. Ор хоосон юмыг хүн бий болгон ярихгүй нь ойлгомжтой. Тэгэхээр итгэхээргүй юманд анхаарч явмаар юм байна шүү.   

914-р нислэгийн нууц

914-р нислэгийн нууц Түнэр харанхуйгаас сүүмэлзэн гарч ирэх сүг сүүдэр мэтээр Венесулийн Каракас хотод буусан энэ онгоц 1955 онд Нью-Йорк-Майамийн чиглэлд нисэж яваад алга болсон гэдэг. Гэвч бууснаасаа хойш хэдхэн минутын дараа эргэн нисэж үүлэн дунд ороод алга болжээ. Болсон явдлыг нүдээр үзсэн гэрчүүд болон радио хальсанд бичигдэн үлдсэн нисгэгчийн яриа нь энэхүү ер бусын зүйл үнэхээр болж өнгөрснийг баталж байгаа юм. “Энэ хачирхалтай явдлыг нүдээр үзсэн нисэх буудлын хяналтын албаны ажилтнуудын мэдүүлэг зөрөөгүй тохирч байгаа тул тэдэнд эргэлзэх зүйлгүй" гэж Иргэний Агаарын Тээврийн орлогчсайд  Рамон Эстовар мэдэгджээ. “Онгоцонд байгаа хүмүүс өөрсдийгөө 1955 онд Флоридад газардсан гэж бодоцгоож байсан. Энэ олон жил тэд хаана байж байгаад ирснийг ганц бурхан л мэдэх байх” гэж тэрээр өгүүлжээ. Радарын дэлгэцэнд огт харагдаагүй хөдөлгүүрт онгоц гэнэт гарч ирээд нисэх буудалд ойртож эхлэх үед л ямар нэг ер бусын зүйл болж байгааг Хуан бол бусад диспетчерүүд ойлгож амжжээ. Гэхдээ хамгийн гол баримт нь DC-4 онгоцны нисгэгч эргэж хөөрөхийн өмнө нислэгийн замдээр чулуудаж орхисон 1955 оны бяцхан хуанли юм. “Би онгоцыг нүдээр харж, нисгэгчийн хоолойг сонссон. Тэр ч бүү хэл түүний үлдээсэн хуанлийг гартаа барьж байсан хүн. Гэхдээ одоо хүртэл болсон явдалд итгэж чадахгүй л байгаа”гэж тэр үед нислэг хянах цамхаг талбайд нүүргээ гүйцэтгэж байсан Хуандела Корте ярьжээ 1955 онд ээлжит нислэгийнхээ үеэр сураггүй алга болсон Douglas-dc4 онгоц 37 жилийндараа...1992 ондгазарджээ! Хуаныяриа: “Онгоц бидэнд харагдаад байгаа мөртлөө радарт баригддаггүй. Тэгэхлээр нь бид нисгэгчтэй холбоо барьж нэр усыг нь асуусан юм. Харин нисгэгч өмнөөс: «Бид хаана байна?»гэж асуусан. Түүний хоолой нэг л хачин, их айсан шинжтэй байсан. Тэгээд 4 гишүүнтэй 914-р нислэгийн баг Нью-Йоркоос Майами орох рейс хийж явна, дотроо 57 зорчигчтой гэж илтгэсэн. Үүнийг сонсоод диспетчерийн байранд бүгд нам гүм болон хөшиж орхисон. 914-р нислэгийн зорьсон газар бол … Майами… Каракасаас 1800 км…Тэгээд би: «Энэ Каракас, Венесуэлийн… ӨмнөдАмерик» гэж хэлсэн. Дараа нь «Та нарт асуудал гараа юу?» гэж асуусан. Хариулт ирээгүй учраас зам нээж онгоцыг буулгасан. Онгоц ч амжилттай газардсан. Ямар нэгэн асуудал байхгүй юм байна даа гэж дөнгөж бодтол, нөгөө нисгэгч дуу алдан  «Исус Христ минь, Жимми! Чөтгөр гэж, энэ юу вэ?» гэх нь дуулдсан. Тэд тийрэлтэт онгоц хараад сансрын хөлөг үзсэн юм шиг л гайхацгааж байсан. Нисгэгч хуваарийн дагуу Майамийн нисэх буудалд 1955-07-02-ны өглөө 9:55 цагт буух ёстой байснаа хэлж байсан. Дараа нь 2-р нисгэгчдээ хандаж «Энэ нэг л бишээ» гэж байсан. Би радио холбоогоор: «Ахмадаа, энэ бол Каракасын олон улсын нисэх буудал. Өнөөдөр 1992-05-21-ний өдөр» гэж хэлэхэд тэр «Ээ, бурхан минь!» гэж дуу алдаад хүндээр амьсгаадаж байх нь сонсогдож байсан. Би түүнийг тайвшруулахаар туслах баг ирж байгааг хэлсэн” Гэхдээ туслах баг болон шатахуун цэнэглэгч онгоцонд ойртож очтол нисгэгч радиогоор: «Хэрэггүй! Битгий ойртоорой! Бид буцаад нислээ!» гэж хашгирчээ. Хожим нь энэ багийнхан онгоцны цонхонд наалдсан зорчигчдын царайг харснаа ярьсан байдаг. Нисгэгч цонхоо онгойлгож тэднийг холд гэж дохисон байна. Дараа нь зам дээр хуанли шидээд хөдөлгүүрээ асааж агаарт хөөрөн оджээ. Венесуэлийн ИАТ-ийн удирдлага нисгэгчтэй ярьсан ярианы бүх бичлэг, орхисон хуанли зэргийг баримт болгон авч энэ учралыг одоо ч судалсаар байгаа аж.     

“Сүнстэй” байшинд ороод амьсгал хураажээ

“Сүнстэй” байшинд ороод амьсгал хураажээ   АНУ-д нэгэн бүсгүй соёл амралтын хүрээлэнгийн аймшгийн байшинд ороод зүрх нь хаагдаж нас баржээ. Охайо мужийн 16 настай оршин суугч бүсгүй Кристиан Фэйт Бенж амралтын хүрээлэнд гэр бүл, найз нөхдүүдтэйгээ очсон гэнэ. Нэгэн “сүнстэй” байшинд түүний зүрх зогссон байна.  Талийгаач бүсгүй хорвоод амьсгалын замын эрхтэний гажигтай төрсөн гэнэ. Түүний зөвхөн нэг уушги л ажиллагаатай байв. Энэ нь зүрхэнд давхар ачаалал өгдөг байжээ.  Эмч нар түүний зүрх дөрөв дахин томорсон байсныг өгүүлэв. “Энэ нь цагийн механизмтай тэсрэх бөмбөгтэй адилхан зүйл гэж тэд хэлсэн” хэмээн талийгаачийн эмээ онцолжээ.  “Айдсаасаа болж ингэв үү, аль эсвэл тэр зүгээр л гудамжаар явж байгаад амьсгал хураах байв уу гэдгийг бид хэзээ ч олж мэдэхгүй. Анагаах ухааны зүгээс үүнийг тодорхойлж хэлэх боломжгүй юм” хэмээн мөрдөн байцаагч Дойл Барк ярив. Эх сурвалж www.wikimon.mn  

​Аборт хийсэн хүүхдийн сүнс хайчдаг вэ

Аборт хийсэн хүүхдийн сүнс хайчдаг вэ Би саяханыг хүртэл хүний сүнс хэзээ биенд нь ирдэг юм бол доо гэж гайхдаг байлаа. Харин хүүхэд эхийн хэвлийд олдох тэр үед сүнс нь ирж суудаг юм байна. Нээрээ ч тэгж байж л хүүхэд амь орох нь зүйн хэрэг. Арваад жилийн өмнө хорь гаруйхан насандаа хэвлийдээ анх хүүхэд олоод тэрнийгээ устгасан билээ би, тэр бяцхан үрийг олдох үед зөн совингоороо мэдэрч байсансан. Сайн эцэг эхийн буянаар дутах гачих, элдэв сэтгэлийн зовлонг үзээгүй өссөн би дотроо хүн хүссэнээрээ амьдарч болно, хүмүүс яагаад ингээд өөрсдөдөө зовлон хураагаад байдаг юм бол гэж гэж боддог байж билээ. Харин өөрийн үрээ устгачихаад л зовлонг хүн яаж өөртөө тарьдагийг ухаарсан даа. Түүнээс хойш өөрийн хийсэн гэмээ нууж, олон жил дотроо дарж явлаа. Харин саяхан санамсаргүй нэг бөөгийн буултад суугаад нэгэн бариач эмээ орж ирэхэд нь биеэ үзүүлж, бариуллаа. Тэр эмээ миний нурууг барьж байснаа сав чинь яагаа вэ гэж асуулаа. Би түшээ хүүгээс нь санаа зовоод "Эмээ та миний бодож байгааг л асууж байх шиг байна даа" гэсэнд "Энэ хүүхэд хэлэхгүйм байхдаа" гэж байна. Би "Эмээ арваад жилийн өмнө нэг хүүхэд устгасан. Тэгээд сүнс нь дэгддэггүй гэж саяхан уншсан юм аа, одоо хүртэл дэгдсэн юм болов уу, яасын бол" гэсэнд "Эмээ нь ийм үйл хийдэггүй ээ, өвөө нар нь хийдэг юм. Дараа хэдийд ирж чадах вэ" гэж асуулаа. Би тэндээс гараад итгэж чадахгүй, ийм олон жил болж байхад, хөөрхий дэгдээгүй, яаж надад гомдож байгаа бол гэж бодохоос зүрх өвдөж байлаа. Болзсон ёсоор дахин очлоо. Өвөө "Нэг биш хоёр л хүүхдийн сүнс байх шиг байхын" гэж байна. Ээ бурхан минь, нэгийг нь ч би өөрөө устгуулсан, тэр нь ихэр байсан юм болов уу гэхээс өөр бодоод бодоод тоймтой бодол орж ирсэнгүй. Харин дараа нь бодоход нөгөө "Жирэмслэлтээс хамгаалах 72 цагийн эм Прегнон- Эм бэлгийн эсийг гадагшлах, үр тогтох, үр тогтсон эм бэлгийн эсийг умайн хананд бэхлэгдэх үйл явцыг саатуулдаг (http://www.mariestopes.mn)" уусан шүү дээ. Нөгөө шинжлэх ухаанд суурилсан эмнэлэг нь хүртэл хэвлийд олдсон хүүхдийг 3 хоногийн дотор устгадаг эм бэлдмэл зарж байдаг байх нь. Үнэнээр нь хэвлийд олдсон "хүүхдийг зулбуулдаг эм" гэж нэрлэвэл таарна. Хүн төрөлхтөн бид хаашаа л явж байна даа... Тэр бяцхан хоёр сүнсийг дэгдээх үйлийг өндөр дээд буурлууд маань сайхан бүтээж өгсөн. Баярласанаа хэлэхэд баярлах зүйл байхгүй гэж эрсхэн хэлээд л мордсон доо. Та нарын зарим нь бөө нар мөнгөний төлөө л тэгж мунхруулж байгаа гэж бодож магадгүй. Харин би өндөр дээд буурлуудад битгий хэл, энэ хүний орчлонд амьдарч буй, өөрийн биедээ өвгөдөө залсан балчир улаачид нь ч өргөл барьц өгөөгүй билээ. Хий биетэй, хийсгэлэн дүртэй тэр олон зуун жилийн настай сүнснүүдэд бидний хэрэглэдэг мөнгө, төгрөг хэрэгтэй гэж үү, бодоод нэг үзээрэй. Шунал, тачаал хар муу атгаг санааг давж, чадсан учраас л тэд тэнгэрт дэгдэж, эргээд одоо олноороо бууж, үр хүүхэд биднийгээ ухааруулж, засаж залруулж байгаа бус уу. Би өөрийн амьдарлын элдэв асуудал, тэр тусмаа өөрөөсөө ч нууж явсан сэтгэлийн гэмээ бусдад дэлгээд байдаг хүн биш. Гэхдээ энэ зүйлийг хүмүүс, эмэгтэйчүүд маань ойлгоосой, ухаараасай, үр хүүхдэдээ учир утгыг нь ойлгуулж, багаас нь сургаасай, үүний тулд өөрсдөө хичээж, уншиж, судалж, тунгаагаасай гэж бичиж байгаа юм. Эмэгтэй хүний зовлонг эмэгтэйчүүд бид л мэдэхээс эрчүүд тэр бүр ухаардаг гэж үү. Санаатай болон санамсаргүй хэчнээн хүүхэд устгасан, зулбасан, эрүүл мэндийн шалтгаанаар авхуулахаас өөр аргагүй болдог гээд л яривал барагдахгүй их. Мунхагаасаа болж хоёрын хоёр бяцхан үрийнхээ сүнсийг энэ олон жил хажуудаа байгааг ч мэдрэхгүй л явсан байна шүү дээ. Харин одоо хүний орчлонд хүн болохоор ирээд ямар нэгэн шалтгаанаар хүн болж чадаагүй тэр бяцхан хүүхдүүдийн сүнс хаачдаг вэ. Тэд нялх балчир болохоор ээж нь төрүүлэхгүй гээд биеийг нь устгасаныг ойлгохгүй, дэгдэлгүй ээждээ төрнө гээд л ээжийгээ дагаад явдаг байх нь. Он жил өнгөрөх тусам тэр сүнс гомдож, догширч эргээд ээждээ муугаар нөлөөлдөг болов уу гэж би бодож байна. Хүүхэд тогтдоггүй айл гэж сонсогдож л байдаг. Эхний бүтээгүй хүүхдийн сүнс нь дараагийн төрөх хүүхдүүдийг оролдоод байдым биш үү. Бид хүн өнгөрөхөд араас нь яаж буян хийж, зул өргөж, хойдыг нь уншуулдаг билээ. Гэтэл нялх балчир үрээ устгачихаад өршөөл ирж, буян хийсэн нь хэд бол... Ингээд бодохоор эргэн тойронд минь хүн болж чадаагүй олон мянган бяцхан сүнснүүд яахаа мэдэхгүй тэнээд байж байгаам биш үү, та минь ээ.  

Бермудын гурвалжингийн дор, далайн гүнд аварга том хот байна ​

 Бермудын гурвалжингийн дор, далайн гүнд аварга том хот байна Канадын эрдэмтэд усан доорхи хайгуулынхаа явцад гүний хайгуулын роботын тусламжтайгаар Кубын эргээс холгүй, далайн ёроолд, өнөөх алдарт Бермудын гурвалжингийн дор аварга том хот байгааг, олж илрүүлсэн байна. 180  орчим метрийн  гүнд байгаа эртний аварга хотыг лавтай 10 мянган жилийн өмнөх хот гэж таамаглаж байна. Живсэн энэ том хотын төвд сфинксийн хэд хэдэн баримал, дөрвөн ч том пирамид –цац суварга байгаагийн нэг нь шилэн хийцтэй юм байна. Өөр бас юуг илэрхийлсэн нь мэдэгдэхгүй хэд хэдэн баримал, байгууламж бий гэнэ. Сэтгүүлч Луис Фернандесийн тэмдэглэснээр бол энэ хотыг хэдэн арван жилийн өмнө илрүүлсэн ч 1962 оны Кубын хямралаас болоод судалгааны ажлыг хойшлуулжээ. Энэ орчимд байж байгаад асар хүчтэй газар хөдлөл ч юм уу, далайн түвшний ус дээшлэх зэрэг гамшгийн улмаас  живж үгүй болсон энэ аварга том хот нь Атлантидын домогтой холбоотой байх гэж судлаачид үзэж байна. “Живсэн Атлантидын гэрч болсон энэ хот бол магадгүй хүн төрөлхтний түүхийг үндсээр нь өөрчилж мэдэх юм” гэж судлаачдын нэг нь хэлсэн байна.

Авто замын камер шалгагч залуу сүнс харсаар галзуурах дөхөж, ажлаасаа сайн дураараа гарчээ

Авто замын камер шалгагч залуу сүнс харсаар галзуурах дөхөж, ажлаасаа сайн дураараа гарчээ Хотын Замын хөдөлгөөний  удирдлагын төв гэх шинэхэн алба байгуулагдаад жил гаруй болж байгаа билээ. Нийслэл хотын хүн машин нь дийлдэхээ больсноор, замын цагдаа гудамжинд зохицуулдаг хөг нь өнгөрсөн. Уг нь дэлхий нийтэд гудамжинд цагдаа зохицуулдаг үе аль хэдийнэ баларсан. Аль 90-ээд оны эхээр л Европын улсуудад замын хяналтын камерыг суурилуулж, зөрчил гаргасан талаар гар утсанд нь болон гэрийнх нь хаягаар ирдэг болсон байлаа. Харин энэ хөгжил дөнгөж л өнгөрсөн жилээс Улаанбаатарт биеллээ олов. Гэтэл санаанд оромгүй зүйл гарч, замын хөдөлгөөнд оролцож буй бүх жолооч нар дүрэм зөрчдөг болох нь баримтаар баталгаажсан юм. Камерын тусламжтайгаар замын хөдөлгөөнийг хянаснаар өнөөдөр Улаанбаатарын эх захгүй байдал арай л хумигдаж эхэлсэн сайн талтай. Одоогийн байдлаар нийслэл хотод авто замын 50 гаруй уулзварт хөдөлгөөн зохицуулах гэрлэн дохиог хяналтын камерын хамт суурилуулсан байна. Мөн хөдөлгөөнт телекамерийг авто замын 26 уулзварт, замын хөдөлгөөний бөглөрөл саатал, авто машины хурд, тээврийн хэрэгслийн ачааллын мэдээ, хөдөлгөөний эрчмийг тоо баримтын хамтаар удирдлагын төвд дамжуулах үүрэг бүхий хөдөлгөөн мэдрэгчүүдийг 52 цэгт, замын хөдөлгөөний зөрчил гаргасан болон эрэн сурвалжилж байгаа автомашиныг илрүүлэх төхөөрөмжүүдийг 11 газарт, авто замын бөглөрөл болон бусад шаардлагатай мэдээ мэдээллийг тээврийн хэрэгслийн жолооч болон зорчигчдод хүргэх үүрэг бүхий мэдээллийн самбар хот руу орох 2 гол замын хажууд суурилуулан ашиглаж байгаа аж. Ийм олон "нүд"-тэй болсон болохоор Улаанбаатарын аль ч  замд аваар осол хийгээд зугтах, бултах байдал эрс буурсан байна. Мөн энэ камеруудын тусламжтайгаар замын хөдөлгөөн төдийгүй замын хажуугаар болж буй үйл явдлууд ч тодоос тод бичигддэг учир гэмт хэргийн илрүүлэлт ч харьцангуй нэмэгдсэн гэдэг. Түүнээс гадна аймшигтай зүйл ч тохиолдох болжээ. Замын хөдөлгөөнийг хянах самбарын техникийн ажилтнуудыг замын осол аваар, зам хөндлөн гарч яваа хүмүүсийг дайрч мөргөж байгаа бичлэгээс илүүтэй Улаанбаатар хотын сүнс, чөтгөрүүд айлгадаг гэнэ. Эгэл жирийн хүмүүс бидний нүдээр харахад зам тээврийн осол тухайн жолоочийн анхаарал болгоомжгүй, эсвэл замын нөхцөл байдал муугаас болсон мэт харагддаг. Гэтэл зарим замын тодорхой хэсэгт "ойлгомжгүй" ослууд ихээр гардаг байна. Тухайн хэсэгт олон удаагийн давтамжаар осол аваар гарч, гэмтэж бэртэх, амь эрсдэх тохиолдол цөөнгүй гардаг. Иймэрхүү "хараал хүрсэн зам" дэлхийн олон улс оронд байдаг. Тухайлбал Германы Майн дахь Франкфурт, Мангейм хоёрын хоорондох замын хэсэг газарт сүүлийн зургаан жилийн дотор 73 осол гарч, 200 гаруй хүн амь үрэгдсэн байна. Хамгийн хачирхалтай нь энэ хэсэг газар ямар ч саад тотгоргүй, шулуун дардан зам аж. Харин манай улсад тэр дундаа нийслэл Улаанбаатар хогод ийм "чопорийн" зам 20 гаруй байгааг ЗЦГ-аас "Хар цэг"-ээр тэмдэглээд багагүй хугацаа өнгөрчээ. Улсын хэмжээнд өнгөрсөн жил 369 хүн зам тээврийн ослоор нас барж, 1078 хүн гэмтэж бэртсэн гэсэн судалгаа байдаг бөгөөд үүний нэлээдгүй хэсгийг "Хар цэг"-үүдэд гарсан осол аваар эзэлдэг нь сонин. Үүний эсрэг ЗЦГ-аас замын тэмдэг тэмдэглэгээг нэмэх, анхааруулах самбар тавих гэх мэт ажлуудыг хийдэг ч тодорхой үр дүн ажиглагддаггүй, дахин зам тээврийн осол гарсаар байдаг. Харин үүнийг Замын хөдөлгөөний удирдлагын төвийн камер хянагчаар ажиллаж байсан нэгэн залуу арай өөрөөр тайлбарлаж байгаа юм. Улаанбаатар хот үнэхээр шөнөдөө сүнснүүдийн хот гэмээр байдаг гэнэ. Түүний баталж байгаагаар, сүнс сүүдэртэй холбоотой аваар их гардаг гэнэ. Тэрээр ажилд ороод удаагүй байхдаа анх Гэсэр сүмийн урдуур зам хөндлөн гарч байгаа нүүгэлтсэн саарал дүрсийг камернаасаа харжээ. Өнөөх саарал дүрсийг томруулж хартал үнэхээр л зам хөндлөн гарсан дүрс байсан бөгөөд гайхалтай нь ямар нэгэн мод юм уу гэрлийн шонгийн сүүдэр огт биш байжээ. Маргааш нь ажлынхандаа энэ тухай үзүүлтэл тэд ч бас гайхаад өнгөрөв. Гэтэл сар гаруйн дараа ажил дээр нь бас л нэгэн яриа хөвөрсөн нь нэг камер хянагч Дарь-Эхийн уулзвар дээр хүүхдийн сүнс харсан явдал байлаа. Дөнгөж хөлд орж буй мэт хүүхэд замын голд хааяа нэг босч, эсвэл мөлхөж явсаар зам  хөндлөн   гарсан   байна. Хамгийн аймаар нь шөнөөр явж байгаа машинууд өнөө хүүхдийг нэвт дайраад гарах боловч үргэлжлүүлэн мөлхөж байсан учраас тэд сүнс гэдгийг арга буюу хүлээн зөвшөөрчээ. Үүнээс хойш камерын хянагч нар шөнийн бичлэгийг үзэх сонирхолтой болсон бөгөөд ингэснээр долоо хоногийн бичлэгийг шүүрдэж үзээд таван сүнсийг "баривчилжээ". Модны 2 руу ордог хяналтын камерт бичигдсэнээр нэгэн нэвсийсэн хар сүүдэр замын хажуугаар өгсч яваа нь тодхон харагджээ. Томруулж харвал хөл, гар, толгой гэх юмгүй ч ерөнхийдөө хүний дүрстэй тэр хар дүрс өөдөөсөө ирж буй залуу хосын дундуур нэвт гараад явсны дараа төд удалгүй залуу нь хүүхнээ шанаадаж унагажээ. Далдын хар хүч нөлөөлөв үү, муудалцаж явсан нь тохиолдлоор таарав уу. Юутай ч тэр хоёрын дундуур хар сүүдэр нэвт гараад явсны дараа ийм явдал болж байгаа нь сонирхол татаж байгаа юм. Засгийн газрын ордны хойд замд хамгийн олон сүнсний бичлэг үлддэг байна. Зам дагуу нааш цааш холхих нэгэн залуугийн дүрснээс гадна таяг тулсан нэгэн эмгэний дүрс шөнө дөлөөр их тод үлддэг бөгөөд мөн л машинууд нэвт дайраад гарахад тэрээр майжигнаж явсаар замын нөгөө талд гарангуутаа алга болчихдог аж. Мөн Тасганы овоо, 32-ын тойрог, Нарантуул захаас Амгалан руу явдаг зам, Их засаг их сургуулийн өмнөх зам, Улаанхуарангийн уулзвар зэрэг газарт сүнс явж байгаа нь бичлэгт үлдсэн байдаг гэнэ. Нэгэн удаа камерын хянагч залуу сүнс байдгийг нотлох нэгэн бичлэгийг үзжээ. Тэрээр урьд өдөр нь Гурвалжингийн гүүрэн дээр хоёр   машин   өөд  өөдөөсөө мөргөлдсөн бичлэгийг даргынхаа тушаалаар шүүжээ. Харамсалтай нь тэр ослын улмаас хоёр залуу амь насаа алдсан байв. Ингээд аль машин нь эхэлж дүрэм зөрчин,   урсгал  сөрж  орсон талаар нариивчлан үзэж байгаад санаанд оромгүй зүйл харсан байна. Машин мөргөлдөж, хамарнаас нь уур утаа савсч байхтай зэрэгцэн хоёр суудлын чигтээ хүн дүрстэй уур манан аятай зүйл дээшээ хөөрөөд гараад явчихжээ. Харин тэрхүү хоёр цагаан манантсан сүүдэр ослын газарт цагдаагийнхан ирж хэмжилт хийж, түргэн тусламжийнхан өөрсдийг нь эмнэлэг рүү аваачихаар зөөвөрлөж байхад хажууд нь хараад зогсч байхыг өөрийн нүдээр харсан залуу золтой галзуурчихаагүй аж. Ослын улмаас цус нөжтэй бичлэгүүд хангалттай харж, сэтгэц нь айдастай байсан хяналтын ажилтан залуу сүүлдээ сүнс харсаар байгаад галзуурахын даваан дээр ажлаасаа сайн дураараа өргөдлөө өгөөд гарчээ. Ер нь тус төвийн камер хянадаг залуус нэг их удалгүй ажлаасаа гардаг нь сүнс сүүдрүүд их хардагтай холбоотой байхыг үгүйсгэх аргагүй юм. Нэгэнт Улаанбаатараар дүүрэн хий үзэгдэл, сүнснүүд хэрэн тэнүүчилдэг болох нь баримт нотолгоотой болсон учир ЗЦГ-аас "Хар цэг"-үүдэд очиж ном уншин газар лусыг нь тахисан байна. "Жанчивдэчинлин" хийдийн хамба лам Ж.Ширнэндэнцэлийн хэлснээр "Хар цэгийг харахад жалга дов дагасан, догшин уул усыг хөндсөн яг л хий үзэгдэл, чөтгөр шуламтай гэсэн сэдлийг төрүүлж байна. Ийм газруудад хангай дэлхий газар лус нь догширсон, элдэв гүйдэл, тийрэн, албин, чөтгөр шүглэсэн байдаг. Түүнийг Лүүжин хэмээх номын увидасаар өөрийн биед дуудан авчирч номхруулж байгаа юм. Лүүжин муу муухай бүхнийг сайн замд нь оруулдаг бөгөөд энэ номоор номхорсон бол эргэж хорлол үзүүлдэггүй" хэмээжээ. Тэд хамгийн сүүлд мөнөөх "Хар цэг"-үүдийн нэг Налайхын Хонхорт номоо уншсан бөгөөд энэхүү номын үр дүнг жилийн дараа судалгаа явуулснаар дүгнэх боломжтой юм байна. Одоо цаг сонин   Авто замын камер шалгагч залуу сүнс харсаар галзуурах дөхөж, ажлаасаа сайн дураараа гарчээ Хотын Замын хөдөлгөөний  удирдлагын төв гэх шинэхэн алба байгуулагдаад жил гаруй болж байгаа билээ. Нийслэл хотын хүн машин нь дийлдэхээ больсноор, замын цагдаа гудамжинд зохицуулдаг хөг нь өнгөрсөн. Уг нь дэлхий нийтэд гудамжинд цагдаа зохицуулдаг үе аль хэдийнэ баларсан. Аль 90-ээд оны эхээр л Европын улсуудад замын хяналтын камерыг суурилуулж, зөрчил гаргасан талаар гар утсанд нь болон гэрийнх нь хаягаар ирдэг болсон байлаа. Харин энэ хөгжил дөнгөж л өнгөрсөн жилээс Улаанбаатарт биеллээ олов. Гэтэл санаанд оромгүй зүйл гарч, замын хөдөлгөөнд оролцож буй бүх жолооч нар дүрэм зөрчдөг болох нь баримтаар баталгаажсан юм. Камерын тусламжтайгаар замын хөдөлгөөнийг хянаснаар өнөөдөр Улаанбаатарын эх захгүй байдал арай л хумигдаж эхэлсэн сайн талтай. Одоогийн байдлаар нийслэл хотод авто замын 50 гаруй уулзварт хөдөлгөөн зохицуулах гэрлэн дохиог хяналтын камерын хамт суурилуулсан байна. Мөн хөдөлгөөнт телекамерийг авто замын 26 уулзварт, замын хөдөлгөөний бөглөрөл саатал, авто машины хурд, тээврийн хэрэгслийн ачааллын мэдээ, хөдөлгөөний эрчмийг тоо баримтын хамтаар удирдлагын төвд дамжуулах үүрэг бүхий хөдөлгөөн мэдрэгчүүдийг 52 цэгт, замын хөдөлгөөний зөрчил гаргасан болон эрэн сурвалжилж байгаа автомашиныг илрүүлэх төхөөрөмжүүдийг 11 газарт, авто замын бөглөрөл болон бусад шаардлагатай мэдээ мэдээллийг тээврийн хэрэгслийн жолооч болон зорчигчдод хүргэх үүрэг бүхий мэдээллийн самбар хот руу орох 2 гол замын хажууд суурилуулан ашиглаж байгаа аж. Ийм олон "нүд"-тэй болсон болохоор Улаанбаатарын аль ч  замд аваар осол хийгээд зугтах, бултах байдал эрс буурсан байна. Мөн энэ камеруудын тусламжтайгаар замын хөдөлгөөн төдийгүй замын хажуугаар болж буй үйл явдлууд ч тодоос тод бичигддэг учир гэмт хэргийн илрүүлэлт ч харьцангуй нэмэгдсэн гэдэг. Түүнээс гадна аймшигтай зүйл ч тохиолдох болжээ. Замын хөдөлгөөнийг хянах самбарын техникийн ажилтнуудыг замын осол аваар, зам хөндлөн гарч яваа хүмүүсийг дайрч мөргөж байгаа бичлэгээс илүүтэй Улаанбаатар хотын сүнс, чөтгөрүүд айлгадаг гэнэ. Эгэл жирийн хүмүүс бидний нүдээр харахад зам тээврийн осол тухайн жолоочийн анхаарал болгоомжгүй, эсвэл замын нөхцөл байдал муугаас болсон мэт харагддаг. Гэтэл зарим замын тодорхой хэсэгт "ойлгомжгүй" ослууд ихээр гардаг байна. Тухайн хэсэгт олон удаагийн давтамжаар осол аваар гарч, гэмтэж бэртэх, амь эрсдэх тохиолдол цөөнгүй гардаг. Иймэрхүү "хараал хүрсэн зам" дэлхийн олон улс оронд байдаг. Тухайлбал Германы Майн дахь Франкфурт, Мангейм хоёрын хоорондох замын хэсэг газарт сүүлийн зургаан жилийн дотор 73 осол гарч, 200 гаруй хүн амь үрэгдсэн байна. Хамгийн хачирхалтай нь энэ хэсэг газар ямар ч саад тотгоргүй, шулуун дардан зам аж. Харин манай улсад тэр дундаа нийслэл Улаанбаатар хогод ийм "чопорийн" зам 20 гаруй байгааг ЗЦГ-аас "Хар цэг"-ээр тэмдэглээд багагүй хугацаа өнгөрчээ. Улсын хэмжээнд өнгөрсөн жил 369 хүн зам тээврийн ослоор нас барж, 1078 хүн гэмтэж бэртсэн гэсэн судалгаа байдаг бөгөөд үүний нэлээдгүй хэсгийг "Хар цэг"-үүдэд гарсан осол аваар эзэлдэг нь сонин. Үүний эсрэг ЗЦГ-аас замын тэмдэг тэмдэглэгээг нэмэх, анхааруулах самбар тавих гэх мэт ажлуудыг хийдэг ч тодорхой үр дүн ажиглагддаггүй, дахин зам тээврийн осол гарсаар байдаг. Харин үүнийг Замын хөдөлгөөний удирдлагын төвийн камер хянагчаар ажиллаж байсан нэгэн залуу арай өөрөөр тайлбарлаж байгаа юм. Улаанбаатар хот үнэхээр шөнөдөө сүнснүүдийн хот гэмээр байдаг гэнэ. Түүний баталж байгаагаар, сүнс сүүдэртэй холбоотой аваар их гардаг гэнэ. Тэрээр ажилд ороод удаагүй байхдаа анх Гэсэр сүмийн урдуур зам хөндлөн гарч байгаа нүүгэлтсэн саарал дүрсийг камернаасаа харжээ. Өнөөх саарал дүрсийг томруулж хартал үнэхээр л зам хөндлөн гарсан дүрс байсан бөгөөд гайхалтай нь ямар нэгэн мод юм уу гэрлийн шонгийн сүүдэр огт биш байжээ. Маргааш нь ажлынхандаа энэ тухай үзүүлтэл тэд ч бас гайхаад өнгөрөв. Гэтэл сар гаруйн дараа ажил дээр нь бас л нэгэн яриа хөвөрсөн нь нэг камер хянагч Дарь-Эхийн уулзвар дээр хүүхдийн сүнс харсан явдал байлаа. Дөнгөж хөлд орж буй мэт хүүхэд замын голд хааяа нэг босч, эсвэл мөлхөж явсаар зам  хөндлөн   гарсан   байна. Хамгийн аймаар нь шөнөөр явж байгаа машинууд өнөө хүүхдийг нэвт дайраад гарах боловч үргэлжлүүлэн мөлхөж байсан учраас тэд сүнс гэдгийг арга буюу хүлээн зөвшөөрчээ. Үүнээс хойш камерын хянагч нар шөнийн бичлэгийг үзэх сонирхолтой болсон бөгөөд ингэснээр долоо хоногийн бичлэгийг шүүрдэж үзээд таван сүнсийг "баривчилжээ". Модны 2 руу ордог хяналтын камерт бичигдсэнээр нэгэн нэвсийсэн хар сүүдэр замын хажуугаар өгсч яваа нь тодхон харагджээ. Томруулж харвал хөл, гар, толгой гэх юмгүй ч ерөнхийдөө хүний дүрстэй тэр хар дүрс өөдөөсөө ирж буй залуу хосын дундуур нэвт гараад явсны дараа төд удалгүй залуу нь хүүхнээ шанаадаж унагажээ. Далдын хар хүч нөлөөлөв үү, муудалцаж явсан нь тохиолдлоор таарав уу. Юутай ч тэр хоёрын дундуур хар сүүдэр нэвт гараад явсны дараа ийм явдал болж байгаа нь сонирхол татаж байгаа юм. Засгийн газрын ордны хойд замд хамгийн олон сүнсний бичлэг үлддэг байна. Зам дагуу нааш цааш холхих нэгэн залуугийн дүрснээс гадна таяг тулсан нэгэн эмгэний дүрс шөнө дөлөөр их тод үлддэг бөгөөд мөн л машинууд нэвт дайраад гарахад тэрээр майжигнаж явсаар замын нөгөө талд гарангуутаа алга болчихдог аж. Мөн Тасганы овоо, 32-ын тойрог, Нарантуул захаас Амгалан руу явдаг зам, Их засаг их сургуулийн өмнөх зам, Улаанхуарангийн уулзвар зэрэг газарт сүнс явж байгаа нь бичлэгт үлдсэн байдаг гэнэ. Нэгэн удаа камерын хянагч залуу сүнс байдгийг нотлох нэгэн бичлэгийг үзжээ. Тэрээр урьд өдөр нь Гурвалжингийн гүүрэн дээр хоёр   машин   өөд  өөдөөсөө мөргөлдсөн бичлэгийг даргынхаа тушаалаар шүүжээ. Харамсалтай нь тэр ослын улмаас хоёр залуу амь насаа алдсан байв. Ингээд аль машин нь эхэлж дүрэм зөрчин,   урсгал  сөрж  орсон талаар нариивчлан үзэж байгаад санаанд оромгүй зүйл харсан байна. Машин мөргөлдөж, хамарнаас нь уур утаа савсч байхтай зэрэгцэн хоёр суудлын чигтээ хүн дүрстэй уур манан аятай зүйл дээшээ хөөрөөд гараад явчихжээ. Харин тэрхүү хоёр цагаан манантсан сүүдэр ослын газарт цагдаагийнхан ирж хэмжилт хийж, түргэн тусламжийнхан өөрсдийг нь эмнэлэг рүү аваачихаар зөөвөрлөж байхад хажууд нь хараад зогсч байхыг өөрийн нүдээр харсан залуу золтой галзуурчихаагүй аж. Ослын улмаас цус нөжтэй бичлэгүүд хангалттай харж, сэтгэц нь айдастай байсан хяналтын ажилтан залуу сүүлдээ сүнс харсаар байгаад галзуурахын даваан дээр ажлаасаа сайн дураараа өргөдлөө өгөөд гарчээ. Ер нь тус төвийн камер хянадаг залуус нэг их удалгүй ажлаасаа гардаг нь сүнс сүүдрүүд их хардагтай холбоотой байхыг үгүйсгэх аргагүй юм. Нэгэнт Улаанбаатараар дүүрэн хий үзэгдэл, сүнснүүд хэрэн тэнүүчилдэг болох нь баримт нотолгоотой болсон учир ЗЦГ-аас "Хар цэг"-үүдэд очиж ном уншин газар лусыг нь тахисан байна. "Жанчивдэчинлин" хийдийн хамба лам Ж.Ширнэндэнцэлийн хэлснээр "Хар цэгийг харахад жалга дов дагасан, догшин уул усыг хөндсөн яг л хий үзэгдэл, чөтгөр шуламтай гэсэн сэдлийг төрүүлж байна. Ийм газруудад хангай дэлхий газар лус нь догширсон, элдэв гүйдэл, тийрэн, албин, чөтгөр шүглэсэн байдаг. Түүнийг Лүүжин хэмээх номын увидасаар өөрийн биед дуудан авчирч номхруулж байгаа юм. Лүүжин муу муухай бүхнийг сайн замд нь оруулдаг бөгөөд энэ номоор номхорсон бол эргэж хорлол үзүүлдэггүй" хэмээжээ. Тэд хамгийн сүүлд мөнөөх "Хар цэг"-үүдийн нэг Налайхын Хонхорт номоо уншсан бөгөөд энэхүү номын үр дүнг жилийн дараа судалгаа явуулснаар дүгнэх боломжтой юм байна. Одоо цаг сонин  

Авто замын камер шалгагч залуу сүнс харсаар галзуурах дөхөж, ажлаасаа сайн дураараа гарчээ

Авто замын камер шалгагч залуу сүнс харсаар галзуурах дөхөж, ажлаасаа сайн дураараа гарчээ Хотын Замын хөдөлгөөний  удирдлагын төв гэх шинэхэн алба байгуулагдаад жил гаруй болж байгаа билээ. Нийслэл хотын хүн машин нь дийлдэхээ больсноор, замын цагдаа гудамжинд зохицуулдаг хөг нь өнгөрсөн. Уг нь дэлхий нийтэд гудамжинд цагдаа зохицуулдаг үе аль хэдийнэ баларсан. Аль 90-ээд оны эхээр л Европын улсуудад замын хяналтын камерыг суурилуулж, зөрчил гаргасан талаар гар утсанд нь болон гэрийнх нь хаягаар ирдэг болсон байлаа. Харин энэ хөгжил дөнгөж л өнгөрсөн жилээс Улаанбаатарт биеллээ олов. Гэтэл санаанд оромгүй зүйл гарч, замын хөдөлгөөнд оролцож буй бүх жолооч нар дүрэм зөрчдөг болох нь баримтаар баталгаажсан юм. Камерын тусламжтайгаар замын хөдөлгөөнийг хянаснаар өнөөдөр Улаанбаатарын эх захгүй байдал арай л хумигдаж эхэлсэн сайн талтай. Одоогийн байдлаар нийслэл хотод авто замын 50 гаруй уулзварт хөдөлгөөн зохицуулах гэрлэн дохиог хяналтын камерын хамт суурилуулсан байна. Мөн хөдөлгөөнт телекамерийг авто замын 26 уулзварт, замын хөдөлгөөний бөглөрөл саатал, авто машины хурд, тээврийн хэрэгслийн ачааллын мэдээ, хөдөлгөөний эрчмийг тоо баримтын хамтаар удирдлагын төвд дамжуулах үүрэг бүхий хөдөлгөөн мэдрэгчүүдийг 52 цэгт, замын хөдөлгөөний зөрчил гаргасан болон эрэн сурвалжилж байгаа автомашиныг илрүүлэх төхөөрөмжүүдийг 11 газарт, авто замын бөглөрөл болон бусад шаардлагатай мэдээ мэдээллийг тээврийн хэрэгслийн жолооч болон зорчигчдод хүргэх үүрэг бүхий мэдээллийн самбар хот руу орох 2 гол замын хажууд суурилуулан ашиглаж байгаа аж. Ийм олон "нүд"-тэй болсон болохоор Улаанбаатарын аль ч  замд аваар осол хийгээд зугтах, бултах байдал эрс буурсан байна. Мөн энэ камеруудын тусламжтайгаар замын хөдөлгөөн төдийгүй замын хажуугаар болж буй үйл явдлууд ч тодоос тод бичигддэг учир гэмт хэргийн илрүүлэлт ч харьцангуй нэмэгдсэн гэдэг. Түүнээс гадна аймшигтай зүйл ч тохиолдох болжээ. Замын хөдөлгөөнийг хянах самбарын техникийн ажилтнуудыг замын осол аваар, зам хөндлөн гарч яваа хүмүүсийг дайрч мөргөж байгаа бичлэгээс илүүтэй Улаанбаатар хотын сүнс, чөтгөрүүд айлгадаг гэнэ. Эгэл жирийн хүмүүс бидний нүдээр харахад зам тээврийн осол тухайн жолоочийн анхаарал болгоомжгүй, эсвэл замын нөхцөл байдал муугаас болсон мэт харагддаг. Гэтэл зарим замын тодорхой хэсэгт "ойлгомжгүй" ослууд ихээр гардаг байна. Тухайн хэсэгт олон удаагийн давтамжаар осол аваар гарч, гэмтэж бэртэх, амь эрсдэх тохиолдол цөөнгүй гардаг. Иймэрхүү "хараал хүрсэн зам" дэлхийн олон улс оронд байдаг. Тухайлбал Германы Майн дахь Франкфурт, Мангейм хоёрын хоорондох замын хэсэг газарт сүүлийн зургаан жилийн дотор 73 осол гарч, 200 гаруй хүн амь үрэгдсэн байна. Хамгийн хачирхалтай нь энэ хэсэг газар ямар ч саад тотгоргүй, шулуун дардан зам аж. Харин манай улсад тэр дундаа нийслэл Улаанбаатар хогод ийм "чопорийн" зам 20 гаруй байгааг ЗЦГ-аас "Хар цэг"-ээр тэмдэглээд багагүй хугацаа өнгөрчээ. Улсын хэмжээнд өнгөрсөн жил 369 хүн зам тээврийн ослоор нас барж, 1078 хүн гэмтэж бэртсэн гэсэн судалгаа байдаг бөгөөд үүний нэлээдгүй хэсгийг "Хар цэг"-үүдэд гарсан осол аваар эзэлдэг нь сонин. Үүний эсрэг ЗЦГ-аас замын тэмдэг тэмдэглэгээг нэмэх, анхааруулах самбар тавих гэх мэт ажлуудыг хийдэг ч тодорхой үр дүн ажиглагддаггүй, дахин зам тээврийн осол гарсаар байдаг. Харин үүнийг Замын хөдөлгөөний удирдлагын төвийн камер хянагчаар ажиллаж байсан нэгэн залуу арай өөрөөр тайлбарлаж байгаа юм. Улаанбаатар хот үнэхээр шөнөдөө сүнснүүдийн хот гэмээр байдаг гэнэ. Түүний баталж байгаагаар, сүнс сүүдэртэй холбоотой аваар их гардаг гэнэ. Тэрээр ажилд ороод удаагүй байхдаа анх Гэсэр сүмийн урдуур зам хөндлөн гарч байгаа нүүгэлтсэн саарал дүрсийг камернаасаа харжээ. Өнөөх саарал дүрсийг томруулж хартал үнэхээр л зам хөндлөн гарсан дүрс байсан бөгөөд гайхалтай нь ямар нэгэн мод юм уу гэрлийн шонгийн сүүдэр огт биш байжээ. Маргааш нь ажлынхандаа энэ тухай үзүүлтэл тэд ч бас гайхаад өнгөрөв. Гэтэл сар гаруйн дараа ажил дээр нь бас л нэгэн яриа хөвөрсөн нь нэг камер хянагч Дарь-Эхийн уулзвар дээр хүүхдийн сүнс харсан явдал байлаа. Дөнгөж хөлд орж буй мэт хүүхэд замын голд хааяа нэг босч, эсвэл мөлхөж явсаар зам  хөндлөн   гарсан   байна. Хамгийн аймаар нь шөнөөр явж байгаа машинууд өнөө хүүхдийг нэвт дайраад гарах боловч үргэлжлүүлэн мөлхөж байсан учраас тэд сүнс гэдгийг арга буюу хүлээн зөвшөөрчээ. Үүнээс хойш камерын хянагч нар шөнийн бичлэгийг үзэх сонирхолтой болсон бөгөөд ингэснээр долоо хоногийн бичлэгийг шүүрдэж үзээд таван сүнсийг "баривчилжээ". Модны 2 руу ордог хяналтын камерт бичигдсэнээр нэгэн нэвсийсэн хар сүүдэр замын хажуугаар өгсч яваа нь тодхон харагджээ. Томруулж харвал хөл, гар, толгой гэх юмгүй ч ерөнхийдөө хүний дүрстэй тэр хар дүрс өөдөөсөө ирж буй залуу хосын дундуур нэвт гараад явсны дараа төд удалгүй залуу нь хүүхнээ шанаадаж унагажээ. Далдын хар хүч нөлөөлөв үү, муудалцаж явсан нь тохиолдлоор таарав уу. Юутай ч тэр хоёрын дундуур хар сүүдэр нэвт гараад явсны дараа ийм явдал болж байгаа нь сонирхол татаж байгаа юм. Засгийн газрын ордны хойд замд хамгийн олон сүнсний бичлэг үлддэг байна. Зам дагуу нааш цааш холхих нэгэн залуугийн дүрснээс гадна таяг тулсан нэгэн эмгэний дүрс шөнө дөлөөр их тод үлддэг бөгөөд мөн л машинууд нэвт дайраад гарахад тэрээр майжигнаж явсаар замын нөгөө талд гарангуутаа алга болчихдог аж. Мөн Тасганы овоо, 32-ын тойрог, Нарантуул захаас Амгалан руу явдаг зам, Их засаг их сургуулийн өмнөх зам, Улаанхуарангийн уулзвар зэрэг газарт сүнс явж байгаа нь бичлэгт үлдсэн байдаг гэнэ. Нэгэн удаа камерын хянагч залуу сүнс байдгийг нотлох нэгэн бичлэгийг үзжээ. Тэрээр урьд өдөр нь Гурвалжингийн гүүрэн дээр хоёр   машин   өөд  өөдөөсөө мөргөлдсөн бичлэгийг даргынхаа тушаалаар шүүжээ. Харамсалтай нь тэр ослын улмаас хоёр залуу амь насаа алдсан байв. Ингээд аль машин нь эхэлж дүрэм зөрчин,   урсгал  сөрж  орсон талаар нариивчлан үзэж байгаад санаанд оромгүй зүйл харсан байна. Машин мөргөлдөж, хамарнаас нь уур утаа савсч байхтай зэрэгцэн хоёр суудлын чигтээ хүн дүрстэй уур манан аятай зүйл дээшээ хөөрөөд гараад явчихжээ. Харин тэрхүү хоёр цагаан манантсан сүүдэр ослын газарт цагдаагийнхан ирж хэмжилт хийж, түргэн тусламжийнхан өөрсдийг нь эмнэлэг рүү аваачихаар зөөвөрлөж байхад хажууд нь хараад зогсч байхыг өөрийн нүдээр харсан залуу золтой галзуурчихаагүй аж. Ослын улмаас цус нөжтэй бичлэгүүд хангалттай харж, сэтгэц нь айдастай байсан хяналтын ажилтан залуу сүүлдээ сүнс харсаар байгаад галзуурахын даваан дээр ажлаасаа сайн дураараа өргөдлөө өгөөд гарчээ. Ер нь тус төвийн камер хянадаг залуус нэг их удалгүй ажлаасаа гардаг нь сүнс сүүдрүүд их хардагтай холбоотой байхыг үгүйсгэх аргагүй юм. Нэгэнт Улаанбаатараар дүүрэн хий үзэгдэл, сүнснүүд хэрэн тэнүүчилдэг болох нь баримт нотолгоотой болсон учир ЗЦГ-аас "Хар цэг"-үүдэд очиж ном уншин газар лусыг нь тахисан байна. "Жанчивдэчинлин" хийдийн хамба лам Ж.Ширнэндэнцэлийн хэлснээр "Хар цэгийг харахад жалга дов дагасан, догшин уул усыг хөндсөн яг л хий үзэгдэл, чөтгөр шуламтай гэсэн сэдлийг төрүүлж байна. Ийм газруудад хангай дэлхий газар лус нь догширсон, элдэв гүйдэл, тийрэн, албин, чөтгөр шүглэсэн байдаг. Түүнийг Лүүжин хэмээх номын увидасаар өөрийн биед дуудан авчирч номхруулж байгаа юм. Лүүжин муу муухай бүхнийг сайн замд нь оруулдаг бөгөөд энэ номоор номхорсон бол эргэж хорлол үзүүлдэггүй" хэмээжээ. Тэд хамгийн сүүлд мөнөөх "Хар цэг"-үүдийн нэг Налайхын Хонхорт номоо уншсан бөгөөд энэхүү номын үр дүнг жилийн дараа судалгаа явуулснаар дүгнэх боломжтой юм байна. Одоо цаг сонин   Авто замын камер шалгагч залуу сүнс харсаар галзуурах дөхөж, ажлаасаа сайн дураараа гарчээ Хотын Замын хөдөлгөөний  удирдлагын төв гэх шинэхэн алба байгуулагдаад жил гаруй болж байгаа билээ. Нийслэл хотын хүн машин нь дийлдэхээ больсноор, замын цагдаа гудамжинд зохицуулдаг хөг нь өнгөрсөн. Уг нь дэлхий нийтэд гудамжинд цагдаа зохицуулдаг үе аль хэдийнэ баларсан. Аль 90-ээд оны эхээр л Европын улсуудад замын хяналтын камерыг суурилуулж, зөрчил гаргасан талаар гар утсанд нь болон гэрийнх нь хаягаар ирдэг болсон байлаа. Харин энэ хөгжил дөнгөж л өнгөрсөн жилээс Улаанбаатарт биеллээ олов. Гэтэл санаанд оромгүй зүйл гарч, замын хөдөлгөөнд оролцож буй бүх жолооч нар дүрэм зөрчдөг болох нь баримтаар баталгаажсан юм. Камерын тусламжтайгаар замын хөдөлгөөнийг хянаснаар өнөөдөр Улаанбаатарын эх захгүй байдал арай л хумигдаж эхэлсэн сайн талтай. Одоогийн байдлаар нийслэл хотод авто замын 50 гаруй уулзварт хөдөлгөөн зохицуулах гэрлэн дохиог хяналтын камерын хамт суурилуулсан байна. Мөн хөдөлгөөнт телекамерийг авто замын 26 уулзварт, замын хөдөлгөөний бөглөрөл саатал, авто машины хурд, тээврийн хэрэгслийн ачааллын мэдээ, хөдөлгөөний эрчмийг тоо баримтын хамтаар удирдлагын төвд дамжуулах үүрэг бүхий хөдөлгөөн мэдрэгчүүдийг 52 цэгт, замын хөдөлгөөний зөрчил гаргасан болон эрэн сурвалжилж байгаа автомашиныг илрүүлэх төхөөрөмжүүдийг 11 газарт, авто замын бөглөрөл болон бусад шаардлагатай мэдээ мэдээллийг тээврийн хэрэгслийн жолооч болон зорчигчдод хүргэх үүрэг бүхий мэдээллийн самбар хот руу орох 2 гол замын хажууд суурилуулан ашиглаж байгаа аж. Ийм олон "нүд"-тэй болсон болохоор Улаанбаатарын аль ч  замд аваар осол хийгээд зугтах, бултах байдал эрс буурсан байна. Мөн энэ камеруудын тусламжтайгаар замын хөдөлгөөн төдийгүй замын хажуугаар болж буй үйл явдлууд ч тодоос тод бичигддэг учир гэмт хэргийн илрүүлэлт ч харьцангуй нэмэгдсэн гэдэг. Түүнээс гадна аймшигтай зүйл ч тохиолдох болжээ. Замын хөдөлгөөнийг хянах самбарын техникийн ажилтнуудыг замын осол аваар, зам хөндлөн гарч яваа хүмүүсийг дайрч мөргөж байгаа бичлэгээс илүүтэй Улаанбаатар хотын сүнс, чөтгөрүүд айлгадаг гэнэ. Эгэл жирийн хүмүүс бидний нүдээр харахад зам тээврийн осол тухайн жолоочийн анхаарал болгоомжгүй, эсвэл замын нөхцөл байдал муугаас болсон мэт харагддаг. Гэтэл зарим замын тодорхой хэсэгт "ойлгомжгүй" ослууд ихээр гардаг байна. Тухайн хэсэгт олон удаагийн давтамжаар осол аваар гарч, гэмтэж бэртэх, амь эрсдэх тохиолдол цөөнгүй гардаг. Иймэрхүү "хараал хүрсэн зам" дэлхийн олон улс оронд байдаг. Тухайлбал Германы Майн дахь Франкфурт, Мангейм хоёрын хоорондох замын хэсэг газарт сүүлийн зургаан жилийн дотор 73 осол гарч, 200 гаруй хүн амь үрэгдсэн байна. Хамгийн хачирхалтай нь энэ хэсэг газар ямар ч саад тотгоргүй, шулуун дардан зам аж. Харин манай улсад тэр дундаа нийслэл Улаанбаатар хогод ийм "чопорийн" зам 20 гаруй байгааг ЗЦГ-аас "Хар цэг"-ээр тэмдэглээд багагүй хугацаа өнгөрчээ. Улсын хэмжээнд өнгөрсөн жил 369 хүн зам тээврийн ослоор нас барж, 1078 хүн гэмтэж бэртсэн гэсэн судалгаа байдаг бөгөөд үүний нэлээдгүй хэсгийг "Хар цэг"-үүдэд гарсан осол аваар эзэлдэг нь сонин. Үүний эсрэг ЗЦГ-аас замын тэмдэг тэмдэглэгээг нэмэх, анхааруулах самбар тавих гэх мэт ажлуудыг хийдэг ч тодорхой үр дүн ажиглагддаггүй, дахин зам тээврийн осол гарсаар байдаг. Харин үүнийг Замын хөдөлгөөний удирдлагын төвийн камер хянагчаар ажиллаж байсан нэгэн залуу арай өөрөөр тайлбарлаж байгаа юм. Улаанбаатар хот үнэхээр шөнөдөө сүнснүүдийн хот гэмээр байдаг гэнэ. Түүний баталж байгаагаар, сүнс сүүдэртэй холбоотой аваар их гардаг гэнэ. Тэрээр ажилд ороод удаагүй байхдаа анх Гэсэр сүмийн урдуур зам хөндлөн гарч байгаа нүүгэлтсэн саарал дүрсийг камернаасаа харжээ. Өнөөх саарал дүрсийг томруулж хартал үнэхээр л зам хөндлөн гарсан дүрс байсан бөгөөд гайхалтай нь ямар нэгэн мод юм уу гэрлийн шонгийн сүүдэр огт биш байжээ. Маргааш нь ажлынхандаа энэ тухай үзүүлтэл тэд ч бас гайхаад өнгөрөв. Гэтэл сар гаруйн дараа ажил дээр нь бас л нэгэн яриа хөвөрсөн нь нэг камер хянагч Дарь-Эхийн уулзвар дээр хүүхдийн сүнс харсан явдал байлаа. Дөнгөж хөлд орж буй мэт хүүхэд замын голд хааяа нэг босч, эсвэл мөлхөж явсаар зам  хөндлөн   гарсан   байна. Хамгийн аймаар нь шөнөөр явж байгаа машинууд өнөө хүүхдийг нэвт дайраад гарах боловч үргэлжлүүлэн мөлхөж байсан учраас тэд сүнс гэдгийг арга буюу хүлээн зөвшөөрчээ. Үүнээс хойш камерын хянагч нар шөнийн бичлэгийг үзэх сонирхолтой болсон бөгөөд ингэснээр долоо хоногийн бичлэгийг шүүрдэж үзээд таван сүнсийг "баривчилжээ". Модны 2 руу ордог хяналтын камерт бичигдсэнээр нэгэн нэвсийсэн хар сүүдэр замын хажуугаар өгсч яваа нь тодхон харагджээ. Томруулж харвал хөл, гар, толгой гэх юмгүй ч ерөнхийдөө хүний дүрстэй тэр хар дүрс өөдөөсөө ирж буй залуу хосын дундуур нэвт гараад явсны дараа төд удалгүй залуу нь хүүхнээ шанаадаж унагажээ. Далдын хар хүч нөлөөлөв үү, муудалцаж явсан нь тохиолдлоор таарав уу. Юутай ч тэр хоёрын дундуур хар сүүдэр нэвт гараад явсны дараа ийм явдал болж байгаа нь сонирхол татаж байгаа юм. Засгийн газрын ордны хойд замд хамгийн олон сүнсний бичлэг үлддэг байна. Зам дагуу нааш цааш холхих нэгэн залуугийн дүрснээс гадна таяг тулсан нэгэн эмгэний дүрс шөнө дөлөөр их тод үлддэг бөгөөд мөн л машинууд нэвт дайраад гарахад тэрээр майжигнаж явсаар замын нөгөө талд гарангуутаа алга болчихдог аж. Мөн Тасганы овоо, 32-ын тойрог, Нарантуул захаас Амгалан руу явдаг зам, Их засаг их сургуулийн өмнөх зам, Улаанхуарангийн уулзвар зэрэг газарт сүнс явж байгаа нь бичлэгт үлдсэн байдаг гэнэ. Нэгэн удаа камерын хянагч залуу сүнс байдгийг нотлох нэгэн бичлэгийг үзжээ. Тэрээр урьд өдөр нь Гурвалжингийн гүүрэн дээр хоёр   машин   өөд  өөдөөсөө мөргөлдсөн бичлэгийг даргынхаа тушаалаар шүүжээ. Харамсалтай нь тэр ослын улмаас хоёр залуу амь насаа алдсан байв. Ингээд аль машин нь эхэлж дүрэм зөрчин,   урсгал  сөрж  орсон талаар нариивчлан үзэж байгаад санаанд оромгүй зүйл харсан байна. Машин мөргөлдөж, хамарнаас нь уур утаа савсч байхтай зэрэгцэн хоёр суудлын чигтээ хүн дүрстэй уур манан аятай зүйл дээшээ хөөрөөд гараад явчихжээ. Харин тэрхүү хоёр цагаан манантсан сүүдэр ослын газарт цагдаагийнхан ирж хэмжилт хийж, түргэн тусламжийнхан өөрсдийг нь эмнэлэг рүү аваачихаар зөөвөрлөж байхад хажууд нь хараад зогсч байхыг өөрийн нүдээр харсан залуу золтой галзуурчихаагүй аж. Ослын улмаас цус нөжтэй бичлэгүүд хангалттай харж, сэтгэц нь айдастай байсан хяналтын ажилтан залуу сүүлдээ сүнс харсаар байгаад галзуурахын даваан дээр ажлаасаа сайн дураараа өргөдлөө өгөөд гарчээ. Ер нь тус төвийн камер хянадаг залуус нэг их удалгүй ажлаасаа гардаг нь сүнс сүүдрүүд их хардагтай холбоотой байхыг үгүйсгэх аргагүй юм. Нэгэнт Улаанбаатараар дүүрэн хий үзэгдэл, сүнснүүд хэрэн тэнүүчилдэг болох нь баримт нотолгоотой болсон учир ЗЦГ-аас "Хар цэг"-үүдэд очиж ном уншин газар лусыг нь тахисан байна. "Жанчивдэчинлин" хийдийн хамба лам Ж.Ширнэндэнцэлийн хэлснээр "Хар цэгийг харахад жалга дов дагасан, догшин уул усыг хөндсөн яг л хий үзэгдэл, чөтгөр шуламтай гэсэн сэдлийг төрүүлж байна. Ийм газруудад хангай дэлхий газар лус нь догширсон, элдэв гүйдэл, тийрэн, албин, чөтгөр шүглэсэн байдаг. Түүнийг Лүүжин хэмээх номын увидасаар өөрийн биед дуудан авчирч номхруулж байгаа юм. Лүүжин муу муухай бүхнийг сайн замд нь оруулдаг бөгөөд энэ номоор номхорсон бол эргэж хорлол үзүүлдэггүй" хэмээжээ. Тэд хамгийн сүүлд мөнөөх "Хар цэг"-үүдийн нэг Налайхын Хонхорт номоо уншсан бөгөөд энэхүү номын үр дүнг жилийн дараа судалгаа явуулснаар дүгнэх боломжтой юм байна. Одоо цаг сонин  

Мөргөл үйлдэж байгаад аянгад ниргүүлжээ

Мөргөл үйлдэж байгаад аянгад ниргүүлжээ    Колумбын уулархаг нутагт 60 орчим хүн далдуу модны навчаар дээвэрлэсэн байшинд цугларч, шашны ёслол үйлдэн мөргөж байжээ. Харамсалтай нь энэ үеэр аянга бууж, 11 хүн амиа алдан, 15 хүн түлэгдсэн байна. Амь үрэгдэгсэд бүгд Вива хэмээх уугуул омгийнхон ба тэдний оюун санаагаа төгөлдөржүүлэх ёслол үйлдэж байсан байшин бүхэлдээ шатжээ. Вива омгийнхон өөр хоорондоо шийдвэрлэхэд бэрх маргаантай асуудлуудаа хэлэлцэх, цаг агаарын хүнд нөхцөлтэй тулгарсан үедээ оюун санаагаа төгөлдөржүүлэх ёслол үйлддэг байна. Э.ЭНХ-ЭРДЭНЭ    

Аймшигт байшин

Аймшигт байшин   Би хөдөөний охин болохоороо эрт гэрлэсэн. 17 настайдаа нутгийнхаа нэг малчин залуутай суусан юм. Тэгээд сумын төв дээр хэсэг амьдарсан. Ер нь ч тэгээд манай нөхөр мал гэхээсээ илүү хот суурин газар бараадах дуртай хүн байсан юм. Манай ээж, түүний ээж хоёр нэг ангийн хүүхдүүд болохоор хоорондоо жигтэйхэн найзууд. Манай хадам талынхан мал хуй сайтай ер нь чинээлэг хүмүүс л дээ. Тэгээд хоёр ээж ярилцаж байгаад биднийг хот оруулж, аятайхан хашаа, байшин авч өгөхөөр болов оо. Би гэдэг хүн баярласан гэж жигтэйхэн, аймгийн төвөөс цааш алхаж үзээгүй л дээ. Наймдугаар ангийн боловсролтой ч бас шүлэг энэ тэр бичиж Мөнхцэцэг эгчийг (яруу найрагч) дотроо биширч явдаг. За, тэр ч яахав. Би амьдралдаа тохиолдсон нэг аймшигтай зүйлийг та бүхэнтэй хуваалцах гэсэн юм. Бид хотод орж ирээд ээжүүд аятайхан хашаа, байшин эрж их удав аа. Би бараг сарын дараа төрөх гээд байдаг. Гэтэл 100 айлд хадам ээж “Нэг хашаа, байшин хямдхан оллоо” гэсээр орж ирлээ. Тэгээд очиж үзэхээр болов. Хашаа нь их том юм. Ногоо энэ тэр тарьж байсан ул мөр байна аа. Гаднаасаа байшин нь үнэхээр том харагдлаа. Үүдэн дээрээ сонин хятад үсэгтэй улаан зүйл наасан харагдана. Тэр байшинг харангуутаа яагаад ч юм миний дотор нэг л хачин болсон. Гэхдээ тухайн үедээ байшингаас биш жирэмсэн болохоороо тэгж байна гэж бодоод өнгөрсөн юм. Байшинд ороход дотор нь аймаар хүйтэн байлаа. Гал тогоо, үүдний өрөө, том өрөө бас хоёр ч жижиг өрөөтэй юм байна. Үүдний өрөөгөөр яваад баруун талд гал тогоо, эгц чигээрээ унтлагын өрөө, зүүн талд том өрөө, том өрөөн дундуур чигээрээ гараад цаана нь тэр хоёр жижиг өрөө байлаа. Би “За, яахав өөрийн гараар цэвэрлэж, тохижуулъя” гэж бодож байлаа. Тэр өдөржингөө л тавилгаа оруулж байрлуулав. Аав, ээж нар явцгааж, нөхрийн ах маргааш нь бас туслахаар үлдсэн юм. Бүгдээрээ том өрөөнд унтахаар болов. Би тэр дороо унтаад өгч. Гэнэт хэн нэгний хашгирах дуунаар сэрлээ. Босч гэрэл асаагаад хартал нөхөр диван дээр явган суучихсан байх юм. Жижиг өрөөнөөс Батаа гарч ирээд юу болныг асуув. Нөхөр маань толгойгоо сэгсрэхээс өөр юу ч хэлсэнгүй. Би түүнийг хар дарж зүүдэлж дээ л гэж бодоод өнгөрлөө. Гарч бие засчихаад иртэл тэр унтаад өгсөн байв. Өглөө би түүнээс юу болсныг асуухад нөхөр маань “Нэг юм зүүдэлсэн. Яг юу гэдгээ санахгүй байна” гэлээ. Ингээд бараг сар шахам болов. Энэ хугацаанд шөнөөр өрөөнд ямар нэг юм сонсогддог байсан ч нойрон дундаа тэр бүр анзаарахгүй өнгөрнө. Харин энэ хооронд нөхөр бид хоёрын харилцаа зөөлөн хэлэхэд үнэхээр аймшигтай боллоо. Тэр аймаар их архи уудаг болж, гэртээ ирэхээ ч болив.  Тэгэхээр нь би аргагүйн эрхэнд түүний эгчийг дуудсан юм. Хамт ханиндаа хонох гэж тэр шүү дээ. Ганцаараа айгаад байлаа. Хоёрдугаар сард би охин төрүүлэв. Эмнэлгээс гараад хоёр хоносон ч нөхөр бас л дахиад ирж хоносонгүй. Одоо байсан бол би түүнийг гэрээсээ хөөх байсан. Харин тэгэхэд би гэртээ суугаад л хүлээдэг байлаа. Хайртай юм чинь гээд л... Нэг шөнө хадам эх, дараагийн хоёр шөнө эгч нь надтай хонодог байлаа. Бусад өдөр нь тэд нар ажилтай байсан юм. Бүх л өдөржингөө би хүүхдээ хооллож, хуурайлж өнжинө. Харин шөнө болохоор хүүхдээ өвөртлөөд л унтана. Нэг удаа яг ингээд унтах гэж байтал үүдний өрөөнд ямар нэгэн чимээ гарав. Сайн сонсох гэсэн ч зурагтны дуу саад болоод сонсогдсонгүй. “За, тэгж санагдсан байлгүй” гэж би өөрийгөө тайвшрууллаа. Өрөөнд зурагт асаалттай, галд хийсэн мод чад падхийж, уг нь зүгээр байх хэдий ч нуруу хүйт даасаар л байлаа. Тэгээд охиноо унтуулчихаад түүнийг орон дээр тавихаар диванаас өндийтөл үүдний өрөөнд үнэхээр ямар нэг зүйл сонсогдох нь тэр. Зүрх палхийгээд, дотор минь үнэхээр хачин болж, айсандаа би уйлж эхэллээ. Охиноо тэврээд хөнжил доогуур нуугдан суугаад чимээгүй болоосой хэмээн залбирч байлаа. Гарч бие засмаар байсан ч айдас үүнээс хүчтэй байсан тул би суусаар байлаа. Яаж гэдгийг мэдэхгүй ч би унтаад өгсөн байсан юм. Нүдээ нээхэд аль хэдийнэ гэгээ оржээ. Хамгийн түрүүнд санаанд орж ирсэн зүйл бол зүүдэлсэн байна гэх бодол байлаа. Босож том өрөөнөөс гараад хариугүй хашгирчихсангүй. Үүдний өрөөний хивсэнцэрийн үзүүр сөхөгдсөн байлаа. Би очоод түүнийг хөлөөрөө тэнийлгэтэл шалан дээр пад хийн үзүүр нь ойчив. Тэгэхэд л шөнө яг энэ чимээг сонссоноо би ойлголоо. (дараа нь үзүүрийг сөхөхөд бас яг тэр чимээ гарч байсан). Би ёстой жинхэнээсээ айж, ухаан мэдрэлгүй болов. Хамгийн эхэнд орж ирсэн бодол бушуухан эндээс ЗУГТААХ... Намайг авч явах юмаа цуглууж байтал манай ах ороод ирэв. Би ч түүнийг тэвэрч аваад урьд шөнө юу болсон тухай ярьж гарлаа. Мэдээж, тэр итгэсэнгүй. Бүр намайг дооглож инээв. Дараа нь найз хүүхнүүд маань ирлээ. Сүүлдээ би өөрөө сөхөөд хаясан байх гэж өөрийгөө тайвшруулахад хүрлээ. Гэвч орой болж, шөнө ойртох тусам миний итгэлтэй байдал алгуур холдсоор... “Намайг ганцааранг нь битгий үлдээгээрэй” гэж тэднээс гуйлаа. Харин найз нар яалт ч үгүй явахаар болж, ах минь үлдэхээр болсон юм. Тэгээд түүнийг нэг өрөөндөө хонооч гэж гуйв. Ахдаа шалаар ор засч өгөөд өөрөө охинтойгоо санаа амар унтахаар хэвтлээ. Үүдний өрөө, гал тогоонд гэрлээ зориуд асаалттай үлдээлээ. Охиноо хөхүүлэнгээ чимээ чагнасан боловч чив чимээгүй л байлаа. Тэгээд дөнгөж зүүрмэглэж эхэлтэл нөгөө хачин чимээ дахиад сонсогдов. Айснаасаа болж арай л солиорчихсонгүй. Ахыгаа дуудах гэсэн боловч чадсангүй. Хамаг бие хөшөөд надад захирагдахаа больжээ. Гэвч хамаг хүчээ гаргаж байгаад ахыг дуудсан ч тэр сэрсэнгүй. Нэг унтахаараа үхэр буугаар буудсан ч сэрэхээргүй унтдаг хүн л дээ. Тэгэхээр нь би арай ядан түүнийг хөлөөрөө түлхлээ. Түүнийг нэг юм сэрээж аваад “Сонсож байна уу?” гэж шивнэвэл тэр сонссон бололтой нүдээ арчиж байна. Тэгээд дөхөж ирээд орон дээр сууж, “Энэ юу вэ?” хэмээн шивнэв. Харин манай өрөөнд хаалганы оронд том хөшиг унжуулсан байсан юм. Угаасаа тийм байсан л даа. Солиогүй орхичихсон юм. Гэнэт бид хэн нэгэн байгаа нь илт мэдэгдэх сүүдэр тэр хөшгөн дээр тусахыг олж харав. Би айснаасаа болж үхэх шахаж байлаа. Тэгтэл ах “Энэ хулгайч юм болов уу?” гэж байна. Тэгснээ “Новш гэж, үхсэнийнх нь хулгайч байх вэ дээ. Би өөрөө түгжсэн юм чинь” гэж өөртөө хариулах нь сонсогдов. ХӨШИГ ГЭНЭТ НЭЭГДЭЖ би ухаан алдан унав... Ахыг хацар руу алгадаж эхлэхэд би ухаан орж, охиныхоо уйлахыг сонслоо. Би охиноо тэврэн авч өөртөө наагаад юу болсныг асуухад ах дүлийртэл чанга хашгирсан гэлээ. Охин минь сэрээд уйлж, би ухаан алдан унасан байхыг хараад хацар руу сэргээх гэж алгадсан гэнэ. Түүнийг энэ бүхнийг ярьж байхад би нөгөө ХӨШГИЙГ харж байлаа. Тэр нээлттэй байсан юм. Тэгээд би тийшээ хуруугаараа зааж байсан ч юм хэлж чадахгүй байлаа. Гэхдээ охиндоо хөхөө өгч уйлахыг нь болиулах гэж оролдов. Ах “За, ингэе. Цөмөөрөө хувцаслаж Нараагаа аваад (Нараа гэж манай охины нэр) эндээс явцгаая!!!” гэв. Гэвч эндээс зугтаах амаргүй байлаа. ТЭР ЮМ яг гарах зам дээр байгаа. Үүдэнд. Дараа нь тэр цонхыг сандлаар хага цохих гэсэн боловч цонхны цаана төмөр тортой учир гарах ямар ч арга байхгүй байлаа. Тэгээд орон дээрээ чимээгүй сууцгаав. Тэгэнгүүт бид хэн нэгний алхааг сонслоо. Хүнд алхаа. Би тэвчсэнгүй чангаар уйлав. Бид ТҮҮНИЙГ наашаа ирж байгааг нь мэдэж байлаа. Гэнэт өрөөнд аймаар хүйтэн болж, ямар нэг юмны эсвэл хэн нэгний аймаар, үгээр дүрслэхийн аргагүй дуу чихэнд хангинав. Бид орон дээрээс үсрэн бослоо. Би охиноо чанга тэврээд сөгдөн сууж мэддэг бүх маань мэгзэмээ уншиж, Бурхан багшид залбирч харин ах зүгээр л нүүрээ алгаараа дараад сууж байлаа. Гэв гэнэт хав халуун гал өмнөөс үлээх шиг огцом дулаахан болов. Ах “Хурдан хувцаслаарай” хэмээн хашгирч би охиноо тэвэрлээ. Бид хэд үүдний өрөөнд хар хурдаараа ортол тэнд ёстой тэмээ туйлаад хаячихсан юм шиг болгожээ. Ханын цаасыг урж, үүдний хивсэнцэрийг хуу татаж, өлгүүрээс хамаг юм авч шидэлсэн байлаа. Хүүхдээ тэвэрсэн байсан тулдаа л тэнд ухаан алдаад ойччихсонгүй.  Хаалганы түлхүүр авахаа мартсан байсан тул ах ганцхан тийрээд онгойлгож, хамаг хувцас хунар нь цуварсан ухаан сөхөөгүй хоёр юм 100 айлын гудамжаар гүйсээр зам дээр гарч, шөнийн таксиг барихаар зогслоо. Согтуу галзуу юмнууд гэж бодсон уу машин зогсохгүй нэлээд удав. Тэгээд гурвуул ямар ч байсан нэг машинд сууж аваад Баянхошуунд байх ахынд очиж нэг юм аврагдаж билээ. Маргааш өглөө нь шууд Гандан, бас хадам ээжийг хөдөөнөөс дуудуулж траншейнд орсон хүүг нь хүлээлгэж өгөх, хэнээс тэр аймаар байшинг авсан зэрэг асуулт асуух янз бүрийн төлөвлөгөөг манай хамаатнууд гаргав. Ганданд очиход “Бузартсан байна” л гэж хэллээ. Миний нөхөр байсан хүнийг “Нарантуул”-ын бөбөөчид дундаас ах маань олж хүчээр халуун усанд оруулж, хувцаслаж бэлдлээ. Хадам ээж ч ирэв. Тэр хачин болсон хүүгээ харан уйлах, загнах хослож сургааль айлдаж гарав. Харин би тийм болсон хүнтэй эргэж нийлэхийг бодсонгүй. Энэ бүхний эцэст хадам ээж минь өөрөө буруутай болж таарлаа. Хааяа ээжийн хэлдгээр хэтэрхий нарийн хадам маань ганцаараа амьдарч байгаад үхсэн хужаагийн хашаа, байшинг хамаатных нь нэг хүнээс бараг үнэгүй авсан юм байжээ. Нөхрийн хувьд эхний долоо хоног зүүдэнд нь тэр байшингийн эзэн гэх нэг хужаа өвгөн ирж, үүдний өрөөнд шалан дор булаастай хувинтай зоосны араас хятад архи гарган уулгадаг байсан гэнэ. Хэрэв тэр үед мань эр тэрийгээ хэлсэн бол би итгэх байсан болов уу даа. Одоо бол итгэж байна.  

Хуудаснууд

Subscribe to Далд ертөнц