logo

logo.jpg

Advertisement

Индэр

Монгол дахь шашны асуудлаархи хууль эрх зүйн зохицуулалт /зургаадугаар хэсэг/

Монгол дахь шашны асуудлаархи хууль эрх зүйн зохицуулалт        /зургаадугаар хэсэг/   Монгол улс 1991 онд баталсан шинэ Үндсэн хуулиараа “Эх орондоо хүмүүлэг, ардчилсан нийгмийг цогцлоон хөгжүүлэх”-ийг эрхэм зорилгоо болгосон юм. Шинэ Үндсэн хуулийн 16 дугаар зүйлд зааснаар Монгол улсын иргэд шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөтэй болсон билээ. Удалгүй 1993 онд Монголын парламент Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хуулийг баталж уг хуулиар төр сүм хийдийн хоорондын харилцааг зохицуулахаар заасан юм. Тус хуулийн 4 дүгээр зүйлд “Төрөөс Монголын ард түмний эв нэгдэл, соёл иргэншлийн түүхэн уламжлалаа эрхэмлэхийн үүднээс Монгол улс дахь буддын шашны зонхилох байр суурийг хүндэтгэн үзнэ. Энэ нь иргэд бусад шашин шүтэхэд саад болохгүй” хэмээн заасан. НҮБ-ын Хүний эрхийн Хорооноос баталсан Ерөнхий зөвлөмжид өөрийн шашны үнэмшлийг шүтлэгтэй, шүтлэггүй бусад хүмүүст тулган хүч хэрэглэхээр заналхийлэх буюу шийтгэх, өөрийн шашнаас нь татгалзуулах буюу урвуулж авахыг хүчээр тулгахыг хориглосон байдаг. Мөн Монгол Улсын Эрүүгийн хуулийн Тусгай ангийн 4. 1511 дүгээр зүйлд: 1. Хүнийг шашин шүтэх, эс шүтэх эрхээ эдлэхэд хүч хэрэглэж буюу хэрэглэхээр заналхийлж саад хийсэн бол нэг жил хүртэл хугацаагаар хорих буюу арван мянгаас хорин таван мянга хүртэл төгрөгөөр торгох ял шийтгэнэ. 2. Шашны сургууль, сүм хийдэд хүүхдийг албадан суулгасан, хууран мэхлэх буюу эд хөрөнгөөр татах замаар шашны үйл ажиллагаанд татан оролцуулсан, шашны үзэл номлолыг тулган хүлээлгэсэн бол гурван жил хүртэл хугацаагаар хорих ял шийтгэнэ. 1521 дүгээр зүйлд: Хүмүүсийг шүтэж буй шашнаар нь ялгаварлан гадуурхаж, тэдэнд хүч хэрэглэсэн буюу хүч хэрэглэхээр заналхийлсэн бол гурван жил хүртэл хугацаагаар хорих буюу хорин таван мянгаас тавин мянга хүртэл төгрөгөөр торгох ял шийтгэнэ хэмээн заасан байна. Засгийн Газар өөрийн нийгмийн хамгийн эмзэг бөгөөд ялгаварлан гадуурхагдсан бүлэг болон ядуу хүмүүсийг гадуурхахаас хамгаалсан дорвитой нэмэлт арга хэмжээ хэрэгжүүлбэл зохино хэмээн НҮБ-ын Хүний эрхийн Зөвлөмжид заажээ. Манайд ядуурал нь сонгох эрхгүйгээр өөрт нь өглөг хандив өгсөн шашин шүтлэгт аргагүйн эрхээр орох хандлагыг төрүүлж байна. Энэ тохиолдолд төр засгаас ядуурлын эсрэг дорвитой арга хэмжээ авах нь үндэсний соёл уламжлалаа хадгалах, шашин шүтэх эрх чөлөөг хамгаалах зайлшгүй чухал үндэс болох ёстой. Мөн тухайн шашныг сүсэглээгүй тохиолдолд гарч болох хор уршгийг номлож айлган сүрдүүлэх, сүсэгтэн биш хүмүүсийг ялгаварлан гадуурхах үзлээр хүмүүжүүлдэг тал ажиглагдаж байгаад анхаарлаа хандуулах цаг болсон мэт. Христосын зарим цугларал дээр “ертөнцийн эзэнд итгэхгүй байгаа хүмүүс сөнөтүгэй” гэсэн утгатай уриа дуулал уншиж, цугларалд оролцогсдыг сэтгэлзүйн хэвийн бус “фанатик” байдалд оруулдаг тухай хүмүүс бидэнд өгсөн ярилцлагадаа дурдаж байсан юм. Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн 2 дугаар бүлгийн 19 дүгээр зүйлийн 3-т: Хүн эрх, эрх чөлөөгөө эдлэхдээ үндэсний аюулгүй байдал, бусад хүний эрх, эрх чөлөөг хохироож, нийгмийн хэв журмыг гажуудуулж болохгүй гэж заасан буй. Мөн "Төр, сүм хийдийн харилцааны хуулийн" 1 дүгээр бүлгийн З дугаар зүйлийн 4-т "Иргэний шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөг гагцхүү бусад иргэний мөнхүү эрх чөлөө, эрүүл мэнд, ёс суртахуун болон үндэсний аюулгүй байдал, нийгмийн дэг журмыг тогтоон зохицуулж байгаа Монгол Улсын хууль тогтоомж, Монгол Улсын олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүргээр зохицуулан хэрэгжүүлнэ" гэж заасан буй. Монгол Улсын ерөнхийлөгч асан Н. Багабанди “Төр сүм хийдийн харилцаа, орчин үе” сэдэвт онол-практикийн бага хурал дээр “Чөлөөт сонголтоор бус шахалтаар, үнэн сүсгээр бус төөрөгдүүлэлтээр, хүсэл сэтгэлээр бус хөрөнгө мөнгөний эрхшээлээр хүмүүс шашинд татагдан орж байгаа буюу татан оруулж байгаа бол төр иргэнийхээ оюуны тусгаар тогтнолыг хамгаалах болно”15 гэж хэлсэн нь иргэдийн шүтэн бишрэх эрх чөлөө нь хувь хүний өөрийнх нь ухамсарт сонголт байх ёстойг заасан хэрэг юм. Аливаа шашинлаг үзэл нь тухайн шашны номлолоос гажих, зайлсхийх, шүүмжлэх, хэлэлцэх үйлдлийг аль болох хориглох, саатуулах, дарах хандлагатай байдаг учраас чөлөөт бодрол, эргэцүүллийг хаан боогдуулах, эрх чөлөөг нь хязгаарлах боломжтой. Бид аливаа шашныг хүндэтгэх үүрэгтэй боловч хүндэтгэнэ гэдэг нь сэтгэн бодож болохгүй, яагаад гэсэн асуулт тавьж болохгүй, хэлэлцэн шүүмжилж болохгүй гэсэн үг биш. Хүний эрхийн түгээмэл тунхаглалын 18 дугаар зүйлд: хүн бүр чөлөөтэй бодож сэтгэх, шүтэж бишрэх, сүсэглэх эрхтэй гэж заажээ. Шашны ямар ч байгууллага, сүм хийд, шашны зүтгэлтнүүд, номлоочид нь тухайн шашны номлол сургаалыг сурталчлан айлдаж болох боловч иргэдийн шүтэх шашинаа сонгох эрхийг нь зөрчиж болохгүй. Иймээс бусад шашныг гутаан доромжлох, ялгаварлан гадуурхах, үзэн ядах сурталчилгааг бүх талаар хориглох нь зүйтэй. Шашны номлол зааж сургах эрхийг эдлэхдээ иргэд өөрсдөө сонгож шүтэх эрхийг, мөн бусад шашин шүтэгчдийн амгалан тайван байдлыг алдагдуулж болохгүй. Монгол Улс Үндсэн хуулиндаа хүний эрх, эрх чөлөөг баталгаажуулан тунхаглахдаа хүний шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөг онцгойлон үзэж түүнд тулгуурлан ялгаварлан гадуурхахыг хориглосон байдаг. Мөн тус үзэл санааг 1993 оны 11 дүгээр сарын 11-ний өдрийн Монгол Улсын төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хуульд дэлгэрүүлжээ. Уг хуулиар шашин шүтэх буюу эс шүтэх нь хүний итгэл үнэмшлийн хэрэг бөгөөд иргэнийг шашин шүтэх, эс шүтэхэд албадах, эрх чөлөөг нь хязгаарлахыг хориглосон нь олон улсын эрх зүйн баримт бичигт нийцэж чадсан байна. Тухайлбал, Иргэний болон улс төрийн эрхийн тухай олон улсын пактын 18 дугаар зүйлээр шашин шүтлэгтэй байх, шашингүй буюу шүтлэг бишрэлгүй байх нь аливаа шашин шүтэхгүй байх эрхийн нэгэн адил хамгаалагдсан. Тус баримт бичгийн 4. 2. -т зааснаар 18 дугаар зүйлийг бүх нийтийн онцгой байдлын үед ч цуцалж болохгүй гэсэн нь эдгээр эрхийн ач холбогдлыг баталгаажуулж буй хэрэг юм. Мөн уг гэрээний 18. 2. ба 17 дугаар зүйлийн дагуу хэнийг ч ямарваа шашин шүтдэг буюу сүсэг бишрэлтэйг нь хүчээр тулган илрүүлж болохгүй гэсэнтэй дүйцэх зохицуулалт Монгол Улсын төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хуульд байдаг16. Тэрчлэн НҮБ гишүүн орнууддаа хуулиараа ялгаварлан гадуурхахыг өдөөж болох аливаа үндэсний, арьс өнгө буюу шашин шүтлэгийн үндсэн дээр үзэн ядахыг хориглохыг үүрэг болгосон байдаг. Хэрвээ бусдын бие сэтгэлийн амгалан тайван байдал, үндэсний тусгаар тогтнол, аюулгүй байдалд харшлахаар үйл ажиллагаа, сургаал номлол айлдах аваас тухайн шашны байгууллага, сүм хийдийг татан буулгах арга хэмжээ авч байхыг дэмжиж байна. Ардчиллын эхний жилүүдэд үндэсний шашнаа харийн шашин болон элдэв сектантаас хэрхэн хамгаалах талаар сайн хууль гарсангүй. Тийм  учраас тэд нар үндэсний уламжлалт шашин соёлоо харийн шашнаас  хуулиар хамгаалах талаар шаардлагатай заалтуудыг хуулинд оруулж чадаагүй юм. Тэд бурхны шашин соёлоо Үндсэн хуулиараа яаж хамгаалахаа мэдэхгүй байсан. Тэд “Төр нь шашнаа хүндэтгэнэ, шашин нь төрөө дээдэлнэ”, ”Иргэд шашин шүтэх эс шүтэх эрхтэй” гэсэн ганц, хоёрхон ерөнхий томьёоллыг л  Үндсэн хуулинд оруулж баталж байсан. Парламентын гишүүд 1993 онд батлагдсан Төр сүм хийдийн харилцааны тухай  хуулийн 4 дүгээр зүйлд “Төрөөс Монголын ард түмний эв нэгдэл, соёл иргэншлийн түүхэн уламжлалаа эрхэмлэхийн үүднээс Монгол улс дахь буддын шашны зонхилох байр суурийг хүндэтгэн үзнэ. Энэ нь иргэд бусад шашин шүтэхэд саад болохгүй” хэмээн заасан. Тус хуулийн 10 дугаар зүйлд сүм хийдийн ажиллагааг зогсоох талаар заахдаа ”Монгол улсын хууль тогтоомж зөрчигдсөн нь шүүхээр тогтоогдсон тохиолдолд зөвшөөрөл олгосон байгууллага тухайн сүм хийдийн үйл ажиллагааг зогсоохоор шийдвэрлэсэн бол шийдвэр гаргасан байгууллага энэ тухай хууль зүйн асуудал эрхэлсэн төрийн захиргааны төв байгууллагад мэдэгдэж бүртгэлээс хасуулна” гэж заасан. Гэтэл харийн шашны гадаадын зарим сүм хийд, байгууллага хууль зөрчсөн байхад хасагдаагүй байсаар байна. Энэхүү хуулийг зөрчсөн албан тушаалтныг 1000-20.000 төгрөг, байгууллага аж ахуйн нэгжийг 50.000-150.000 төгрөгөөр торгоно гэж заасан. Энэ бол жилд хэдэн зуун мянган доллараар санхүүждэг Христийн мормон болон протестант, католик шашны байгууллагын хувьд хууль зөрчсөн тохиолдолд нэг удаа 60 центээс 16 доллар хүртэл торгуулна гэдэг инээдэмтэй асуудал. Торгуулж байсан тохиолдол ч байхгүй.  1993 онд батлагдсан Гадаадын иргэний эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 24 дүгээр зүйлийн /Монгол улсад хувийн хэргээр удаан хугацаагаар болон байнга оршин суугч, цагаач гадаад иргэдийн тоо, бүтэцийн тухай/ 1 дүгээр заалтад “Монгол улсын нутаг дэвсгэрт хувийн хэргээр удаан хугацаагаар болон байнга оршин суугч, цагаач иргэдийн тоо нь Монгол улсын хүн амын нэг хувь, үүний дотор нэг улсын иргэн 0.33 хувь хүртэл байж болно” хэмээсэн. Энэ хуулийн заалт бол монгол хүний ген фондыг хамгаалсан чухал заалт болсон. Төр сүм хийдийн харилцааны тухай хуулийн 8 дугаар зүйлд шашны сургалтын тухай заахдаа “төрийн харьяалал бүхий сургууль байгууллагад шашны сургалт, цугларалт зохион байгуулахыг хориглоно. Энэ заалт нь шашны соёл, мэдлэг ухааны өв уламжлалын тухай шинжлэх ухааны сургалтанд үл хамаарна” хэмээн заасан Шашин шүтэх хүний эрхийг баталгаажуулна гэдэг нь төрийн оролцоог огт үгүйсгэж буй хэрэг бус. Ардчилал гэдэг нь эрх үүргийн нэгдэл байдаг бол шашин шүтэх эрх нь ч төрөөс зохицуулагдаж байх ёстой юм. НҮБ-ын Зүүн хойд Ази ба Номхон Далайн орнуудыг хариуцсан товчооны нарийн бичгийн дарга Жэймс Келли 2002 оны Монгол улсын шашны эрх чөлөөний байдлын тайлан илтгэлийг бэлджээ. Илтгэлд нэгэн ноцтой мэдээ дурьдагдсан байна. Тэрээр тайландаа “Хүнд сурталтнууд (монголын эрх мэдэл бүхий хүмүүс С.О.) шашны байгууллагыг бүртгэх явцдаа авилга шаарддаг байна” гэжээ. Ноён Жэймс Келлийн энэ тайлан илтгэл интернетээр дэлхий дахинд цацагджээ. Шашны янз бүрийн урсгалууд, түүн дотроо харгис, гажууд урсгалын төлөөлөгчид хэн ч атугай энэхүү илтгэлээс монголын эрх мэдэлтнүүдэд мөнгө хаях л юм бол Монголд байр сууриа бэхжүүлж болох юм байна гэсэн ойлголтыг төвөггүй авч болохоор байгаа юм[1]. Манайд шашны байгууллагыг бүртгэх асуудал нэлээд маргаантай явагддаг байна. Тухайлбал, Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын тэргүүлэгчдээс Монголын төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хуулийн 8 дахь заалтын “Лам, санваартан нарын үнэмлэхүй тоо, сүм хийдийн байршлыг төрөөс хянан зохицуулна” гэсэн заалтаар асуудалд хандахыг оролддог боловч шашин шүтэх, эс шүтэх эрх чөлөөний асуудалтай тулгардаг байна. Журмын дагуу Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдийн Хурлаар зөвшөөрөл хүссэн байгууллагад 1 жилийн хугацаагаар зөвшөөрөл олгож, дахин үргэлжлүүлэн ажиллах хүсэлт гаргасан шашны байгууллагын хугацааг 1-3 хүртэл жилээр сунгаж байна. Нийслэлийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчдээс Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хуульд заасан Буддын шашны зонхилох байр суурийг хүндэтгэн үзнэ гэдэг заалтыг мөрдлөг болгон ажиллаж байгаа боловч шинээр зөвшөөрөл авахаар хүсэлт гаргасан байгууллагууд нь ихэвчлэн Христийн шашны байгууллага байдаг. Гадаадын шашны байгууллага нийслэлийн Баянзүрх, Сонгинохайрхан, Чингэлтэй дүүрэгт, тухайлбал хүн ам их суурьшсан гэр хорооллын ядуурал ихтэй бүсэд олноор байгуулагдсан байна. Баянзүрх дүүргийн гэрийн хороодод шашны байгууллага ихээр хууль бусаар байгуулагдаж байгаа нь тэр хороодын ядуурлын байдалтай шууд холбоотой. Зөвшөөрөлгүй үйл ажиллагаа явуулж байгаа шашны байгууллагуудтай тэмцэж тэдний үйл ажиллагааг таслан зогсоосоор ирсэн боловч, зөвшөөрөл өгөх шалгуурыг өндөрсгөх тусам хууль бусаар нуугдмал аргаар ажиллах нь ихсэж байна. Олон улсын буяны байгууллага, төрийн бус байгууллагын шугамаар орж ирсэн гадаадын иргэд Христийн шашны сүм, цуглаан байгуулан хүрээгээ тэлж дүүрэг бүрт салбараа нээх, Христийн сургалтын төвийг байгуулан номлогч пастор багш нарыг бэлтгэн идэвхтэй ажиллаж байна. 1994 оноос хойш 33 шашны байгууллагад хугацаагүйгээр байнгын зөвшөөрөл өгсөн байдаг. Тухай үед шашны байгууллагын үйл ажиллагааг зохицуулах журам байгаагүй тул зөвшөөрөл хүссэн шашны байгууллагад үйл ажиллагаа явуулах зөвшөөрлийг хугацаагүйгээр олгосон, мөн тодорхой дүүрэг зааж өгөөгүйгээс шашны байгууллага уг зөвшөөрлөөр нийслэлийн аль дуртай дүүрэгтээ салбарлан үйл ажиллагаа явуулж байна. Тухайлбал: 1994 онд зөвшөөрөл авсан Христийн Мормон чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг Есүсийн хожимийн үеийн гэгээнтнүүдийн сүм нийслэлийн 6 дүүрэгт салбарлан үйл ажиллагаа явуулж байна. Ийнхүү шашин сүм хийдийг байгуулах, шинэчлэх, өргөжүүлэх асуудал дээр хуулиар зохицуулагдаагүй харилцаа үүсэн бий болоод байгаа тул шашин, сүм хийдийн харилцааны хуулийг бүхэлд нь шинэчлэн боловсруулах шаардлагатай байна гэж үзэж байна. Шашны асуудлыг одоо хүртэл Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх шашны бодлогын зөвлөл, аймаг, нийслэлд Шашин сүм хийдийн асуудал эрхэлсэн ажлын хэсэг зэрэг орон тооны бус зөвлөлүүд хариуцаж ирлээ. Одоо мөрдөж байгаа энэ хуулиар шашны байгууллагуудын нэрийг хийд, сүм, дацан, төв гэж томьёолж байгаа боловч хуулийн нэр томьёоны тайлбар байхгүй тул хэдэн лам, сүсэгтэн, итгэгчтэй ямар шашны байгууллага нь дацан, хийд, төв, сүм байх нь тодорхойгүй байгаа юм. Ялангуяа христийн шашны байгууллага нь төв, сүм, цуглаан гэсэн нэрээр явж ирсэн боловч хоорондоо ямар зааг ялгаатай болох нь эрх зүйн зохицуулалтгүй явсаар ирлээ. Сүүлийн хэдэн жилд христос шашны төрөл бүрийн чиглэл шинээр нэвтрэн орж ирсэн манай орны хувьд эдгээр шашны байгууллагуудын сургаал номлол, үйл ажиллагааны талаар олон нийт “хаалга тогшдог”, “улайрсан сурталчилгаа явуулдаг” гэхээс хэтрэх тодорхой ойлголт байхгүй нь санаа зовоосоор байна. Дээрхи байгууллагууд нь гол төлөв дотроо тоо томшгүй олон чиглэлтэй протестант шашных байдаг. Сүүлийн үед манайд шинээр орж байгаа шашнууд хүүхэд залуучуудын дунд шашны сурталчилгаа явуулах нь элбэг болжээ. Аль ч хүүхэд насанд хүрээгүйн учир яс үндэс, арьс өнгө, хүйсийн ялгаа, хэл, шашин шүтлэг, харъяалал буюу нийгмийн гарал үүсэл, өмчийн байдал, төрсөн болон бусад байдлаас үл хамааран гэр бүл, нийгэм ба төрийн хамгаалалтад байх хэрэгтэй гэсэн олон улсын хүний эрхийн заалт бий. Монгол хүүхэд залуучуудын гадаад хэл сурах, хөгжингүй орнуудын их, дээд сургуульд боловсрол эзэмших хүсэл эрмэлзэл, сургалтын төлбөрийн чадваргүй байдлыг ашиглан шашны байгууллагуудаас хүүхдүүдийг аль нэг орны шашны сургуульд ивээн тэтгэж суралцуулдаг нь сүсэг бишрэлээ сонгох боломжоос ангид явагдаж байгаа үзэгдэл мөн.     МОНГОЛЫН ШАШИНЫ ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ                                                 Илтгэгч нь:    Д.Жаргалсайхан. МБНЭ-ийг санаачлагч                                     2012.04.20     17Ñ.Îòãîíæàðãàë. Ìîíãîë òºð øàøíû õàðèëöàà, ìºí ÷àíàð // Øàøèí ø¿òýõ, ýñ ø¿òýõ ýðõ, ýðõ ºëºº. ÓÁ 2004.

АЖИЛ ХЭРЭГЧ УУЛЗАЛТ ӨРНӨСӨН ГЕРМАН ОРОН

    АЖИЛ ХЭРЭГЧ УУЛЗАЛТ ӨРНӨСӨН ГЕРМАН ОРОН Германд байсан долоо хоног ажил хэрэгч уулзалт өрнөсөн ачаалал ихтэй өдрүүд байлаа. Щвропын улсуудын эдийн засаг нийгэмд учирч байгаа бэрхшээлүүд түүнийг даван туулах талаар хийгдэж байгаа ажлуудаа ярилцана. Эдийн засгийн хөгжлийн явц байдал, ажиллах хүчний дутагдал, цагаачлалын их урсгал, түүнийг зохицуулах шаардлага, түүнээс улбаатай хүн амын өсөлт, хүн ам зүйн бодлого алдагдаж буй байдал, гоц халдварт өвчний тархалт, нийгмийн аюулгүй байдал, террорист халдлага зэрэг олон тулгамдсан асуудлыг хамтран шийдэх арга бололцоо, боломжийг хэлэлцэнэ.             Ийм зүйл ярилцаж байхад мэргэжилдээ эзэн болсон мэргэжилтнүүдийн яриаг сонсоход маш сайхан мэдрэмж төрнө. ХБНГУ-ын Холбооны тагнуулын төвийн удирдлагын дарга Ева Шультайс гэх эмэгтэй, Францын департаментийн Ерөнхий захирал Жан Франсуа Клэр, Белгийн цагаачлалын асуудал хариуцсан элчин сайд Руди Вестерем зэрэг ажил мэргэжилдээ эзэн болсон хүмүүстэй уулзахад үнэхээр сайхан. Мянга сонсноос нэг үз гэдэг. Одоогийн Монголын мэргэжилтнүүдтэй харьцуулахаар “сонин” л байдаг юм. Тэгээд олон улсад зочилж, мэргэжлийн хувьд өссөн ч гэлээ улс нь мэргэжилтнээ ашиглахгүй бол бүх зүйл “хоосон” хөөс болоод замхарна. Мюнхен хотоор аяллаа. Мюнхен Германы Бавари мужийн нийслэл юм. Баварийн Альпийн хойд талд, Исар голын эрэгт орших тус хот нь Германдаа  Берлин,  Хамбургийн дараа гуравт орох том хот болно.  Хотын захиргаанаас гаргасан хязгаарлалтын улмаас 1.5 сая хүн л тус хотод оршин суудаг ч Аугсбург, Инголштадт, Розенхайм, Ландсхут зэрэг хотуудыг оролцуулаад, Мюнхений метрополитанд 5 сая гаруй хүн амьдардаг. Хотын нэр Мюнхен  нь Хуучин Герман хэлний "лам нар" гэсэн утгатай үгнээс гаралтай бөгөөд тус хотыг байгуулсан Бенедиктиний ордерын лам нараас улбаатай аж. Иймээс ч тус хотын сүлдэнд ламын зураг байдаг билээ. Хар, алтлаг өнгүүд нь Ариун Ромын эзэнт гүрний өнгө байсан бөгөөд Баварийн Людвигийн үеэс хотын өнгө болон дээдлэгдэх болсон байна. Шар айрагны баяр Мюнхен хотод анх 1810 оны аравдугаар сард зохиогдож байжээ.             Герман шар айраг, шарсан маханд дуртай 6 сая гаруй зочин шар айрагны баярт оролцжээ. Баярт оролцохоор Мюнхенд ирсэн зургаан хүн тутмын нэг нь гадаадын иргэн байдаг байна. Бавари мужийн нийслэл Түүх сөхвөл нутгийн язгууртан хос хуримынхаа үеэр хүн бүрийг шар айргаар дайлж, морь уралдуулан цэнгэсэн нь Октоберфест баярын үүсэл болсон юм. Энэ үеэр охид бүсгүйчүүд Баварийн ард иргэдийн үндэсний хувцсаар гоёж, олны нүдийг баясгадаг байна. Мюнхенийхтэй адил шар айрагны баяр дэлхийн 2000 гаруй цэгт зэрэг явагддаг учраас Мюнхен, Бавари гэдэг нэр нэг ёсны брэнд болсон гэж болох юм. Жил бүр энэ баярын дараа мянган тонн хог гардаг бөгөөд баярын үеэр өглөө болгон өмнөх өдрийн хогийн цэвэрлэдэг байжээ.                                                 Д.Жаргалсайхан

Шашны сурталчилгааны тухай

 Шашны сурталчилгааны тухай   МОНГОЛЫН ШАШИНЫ ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ                                               Илтгэгч нь:    Д.Жаргалсайхан. МБНЭ-ийг санаачлагч  2012.04.20  /тавдугаар хэсэг/ Монголд буддагийн шашныг сурталчилдаг телевиз, “Лавайн эгшиг” FM радио нь нийслэл хотод ажиллаж байна. Монголд буддагийн сургаалийг нэвтрүүлж байгаа арилжааны “ТВ-9” телевиз ажиллаж байна. Өглөө бүр хүмүүсийн  захиалгаар 15 минут түвд хэл дээр лам нар ном уншиж байна. Эдүгээ Монголд буддын шашны олон нийтэд хүртээл болсон Гандан хийд веб сайттай болсон байна. Монголын дуучид буддагийн шашнаа сурталчилж байна. Бурханч лам Г.Пүрэвбат бүтээн туурвисан буддын шашны  зураг, бурхадын хөрөг, суврага, бусад олон бүтээл ном монгол төдийгүй өрнөдийн хүмүүсийг гайхшруулж байна.  Монголд өнөөдөр Христийн шашны сурталчилгаа хүчтэй байна. Улаанбаатар хотод “Бүргэд” хэмээх христийн телевиз олон жил Монголд үйл ажиллагаагаа явуулж байна. Харийн шашны номлогчид ийнхүү монголын өсвөр залуу үеийн оюун санаанд хүчтэй нөлөөлсөөр байна. Үе үеийн Ерөнхийлөгч нар үндэсний соёлоо хамгаалах талаар хэд хэдэн зарлиг гаргасан байдаг. Анхны Ерөнхийлөгч П.Очирбат архидалттай тэмцэх талаар зарлиг гаргасан. Гэвч архидалт хүн амын дунд улам нэмэгдэж өнөөдөр 2.7 сая хүн амтай Монгол улсад спиртийн 15, архины 92, шар айрагны 23 үйлдвэр нэг жилд 120,0 сая литр согтууруулах ундаа үйлдвэрлэж, 69.7 сая литр архи импортлож, нэг жилд 150 000 хүн эрүүлжигдэж, 2009 онд 317 хүн, 2010 онд 325, 2011 онд 363 хүн архинаас болж амь насаа алджээ.12  Өдрийн сонин. 2012.04.09№089 Парламентын зарим гишүүн хүртэл хувьдаа архины үйлдвэртэй байдаг бөгөөд түүгээрээ ард түмнээ хордуулж байгаа нь эмгэнэл юм. Эрүүлжүүлэх цэг ажиллуулдаг орон зөвхөн Орос, Монгол хоёрт байна. Монголд нэг  жилд 1500 хүн гэмт хэргээс болж үхэж байгаа нь хорьдугаар зуунд монголын цэрэг 4 дайнд орж үрэгдсэн тооноос ч их байна. Өнөөдөр Монголд амьтны амийг таслах бүү хэл, алаг үрсийнхээ амийг таслагчдын тоо улам өсөж байна. Өнөөдөр Монголд албан мэдээгээр нэг жилд улсын эмнэлэгт 15000 хүүхэд үр хөндөлтөд өртөж хорвоог орхиж байна. Нийгмээ эрүүлжүүлж энэрэнгүй болгох хэрэгтэй байна. Хоёр дахь Ерөнхийлөгч Н.Багабанди “Монголын нууц товчоо”-г айл бүрт залах тухай болон “Морин хуурийг айл бүрт залах” тухай зарлиг гаргасан. Энэ бол үндэсний соёлын бодлогын хувьд зөв алхам. Өнгөрсөн 20 жилийн турш дунд сургуулийн хөтөлбөрт үндэсний уламжлалт соёл шашны  талаар юу ч заадаггүй байсныг  саяхан өөрчилж,  Ерөнхийлөгчийн дэргэдэх Иргэний танхимаар иргэдийн саналыг сонсч, Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн зарлиг гарч, дунд сургуулиудад үндэсний соёл шашин зан үйлийн талаар “Монголын уламжлалт сэтгэлгээ” гэсэн шинэ хичээл сурагчдад  заах болсон нь  чухал үйл явдал болж байна. Өнгөрсөн 20 жилд өсвөр залуу үе маань   харгис ширүүн  болж хүчирхийлэл, заль мэхийг хэвийн зүйл гэх болсон. Үздэг үзвэр, кино, урлаг, сонин сэтгүүл, ном зохиол нь дайн тулаан, хүчирхийлэл, садар самууны шинжтэй болоод удаж байна. Үндэсний уламжлалт соёлыг өсвөр залуу үед бага, дунд сургуульд орох үеэс нь эхлэн зааж сургах нь амин чухал асуудал болоод байна.  Монгол ардын ёс заншил, үндэсний уламжлалт соёлыг орчин үеийн техник технологи, шинжлэх ухаантай хослуулан залуу үедээ өвлүүлж байж бид амжилтад хүрнэ.   Шашины одоогийн байдал 2009 оны байдлаар Улаанбаатар хотод 350 гаруй сүм хийд үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас Христийн шашны сүм 197 буюу 69.3 хувь, Буддын шашны сүм хийд 63, Бөө мөргөлийн газар долоо, Исламын гурван мечеть ажиллаж байна. Хуулийн дагуу ямар нэг зөвшөөрөл авалгүйгээр Христийн 91, Исламын болон бөөгийн тус бүр нэг ажиллаж ямар нэг татвар огт төлөхгүй ажиллаж байна. Христийн шашны номлогчид зохих ангиллын визгүйгээр Монголд ирж шашны үйл ажилагаагаа явуулдаг ажээ. Монголд одоо Христийн шашны католик, протестант, мормон, иёгово, мүүн, үнэн алдартан,  баптист, евангели, лютеран, методист, просбитериан, пентикост /тавьтнууд/ зэрэг олон чиглэлийн урсгал нэвтрээд байна. Мөн бахай, ананд марго, ведийн урсгалууд болон бусад сектантын бүлгийн тоо 185  хүрээд байна. Нийслэл хотод үйл ажиллагаагаа явуулж буй шашны сүм хийдүүдийг зохицуулах  хуулийн төсөл ч алга, төрийн бодлого ч алга байна. 2004 онд МУИС-ийн Шашин судлалын тэнхим болон Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлөөс хамтран явуулсан социологийн асуулгын дүнгээс харахад судалгаанд хамрагдсан Улаанбаатар хотын бүх дүүрэг, 21 аймгийн 3373 хүнээс 74,9 хувь нь сүсэгтэн байсан бөгөөд шашин шүтэгсдийн 58,3 хувь нь Буддын шашин, 4,3 хувь нь Христос шашин шүтдэг гэжээ. Шашин шүтдэг гэж хариулагсдын шүтдэг шашныг нь тодруулахад дараахи байдалтай байна. Эндээс нийт шашин шүтэгсдийн 80-аас дээш хувь нь Буддын шашин шүтдэг ба арав хүрэхгүй хувь нь Христос шашин шүтдэг гэсэн нэгдсэн дүгнэлт хийж болохоор байна. Гэтэл 2007 оны байдлаар нийт аймаг сум, хот дүүрэгт үйл ажиллагаа явуулж байгаа шашны байгууллагын тоо бүртгэлээс харахад дээрхи дүгнэлтээс эсрэг байдал ажиглагдаж байгаа юм.             Зөвшөөрөл олгосон Буддын 59, Христосын 75, Бахайн 1, Бөө мөргөлийн 3, Исламын 1, нийт 139 шашны байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байна гэсэн дүнгээр бол Христосын шашин нийт шашны байгууллагын 54 хувийг эзэлж Монголд давамгайлж байгаа мэт дүн харагдаж байна. Аймгуудаас Өмнөговь аймгийг жишээлэн үзэхэд, аймгийн төв дээр Буддын 1, Христосын 2, сумдад 1-2 ламтай дөрвөн Буддын сүм сүсэгтнүүдэд үйлчилдэг бөгөөд Христосын цугларлыг сар бүр тусгай графикаар хөдөө сум, айлуудаар явж тасралтгүй зохион байгуулдаг ажээ. Монголын бүх аймаг, хотын иргэдийн дунд явуулсан  социологийн асуулгад тухайн газар оронд нь ямар шашны байгууллага байдаг вэ гэсэн асуултад 41,7 хувь нь Буддын сүм хийд, 15,8 хувь нь Христосын сүм хийд гэсэн хариулт өгсөн байгаагаас үндэслэн иргэдийн дунд Христосын сүм хийд байдаг талаархи мэдлэг Буддын сүм хийдийн талаархи мэдлэгээс нь бага юм, өөрөөр хэлбэл тэд Христосын сүм хийдээр бага үйлчлүүлдэг гэсэн дүгнэлт хийж болохоор байна. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд Христосын сүм хийд байгуулах үйл явц эрчимжсэн байгааг энд тооцох хэрэгтэй. Ингэхлээр олон сүсэгтэнтэй шашин ба илүү идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг шашин гэсэн хоёр өөр үзүүлэлтээр шашны байдлыг тодорхойлж болмоор байгаа юм. Манай судалгаанд оролцогсдын нэлээд хувь нь христос шашны сурталчилгаа, сүм хийд, санваартнууд, зан үйл, номлол сургаалыг нь таалагддаг гэж хариулсан нь түүний сурталчилгааны тал дээрхи идэвхтэй үйл ажиллагааг тэмдэглэсэн болохоос үнэнхүү шүтэж биширдэг гэсэн хэрэг биш юм. Харин судалгаанд оролцогсдоос шашин ажил амьдралын орчинд нь нөлөөлж байгаа эсэх талаар асуухад 78 хувь нь Буддын шашныг нөлөөтэй гэсэн байхад, 25,6 хувь нь Христосын шашныг нөлөөтэй гэж хариулжээ. Мөн Буддын шашныг нөлөөгүй гэж үзсэн 5,8 хувь байхад, Христос шашин нөлөөгүй гэж үзсэн 28,5 хувь байна. Ийнхүү манайд Христос шашин бусад шашны байгууллагуудаасаа илүү идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулдаг боловч сүсэгтнүүд Буддын шашныг өөрсдийн амьдралд илүү хэрэгтэй гэж үздэг байдал харагдаж байна. Нийслэлд үйл ажиллагаа явуулж байгаа шашны байгууллагын тухай Нийслэлийн ИТХ-ын Ажлын  албаны ажилтаны танилцуулгад: “гадаадын шашны байгууллагууд ядуурал ихтэй гэрийн хороодод ил, далд олноор байгуулагдаж буяны үйл ажиллагааг явуулж байгаа тул иргэд олноор хамрагдаж хүссэн хүсээгүй тэр шашны итгэгч болж байна… Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай хуулийн 3 дугаар зүйлийн 1 дэх заалтад шүтэх эс шүтэх нь тухайн хүний итгэл үнэмшлийн хэрэг боловч ядуу, өрхийн орлоггүй иргэдэд гурил, будаа, хоол, хуучин хувцас өгөх  зэргээр тэдний гачигдалаар дамжин шашин шүтлэгийн итгэл үнэмшлийг бий болгож байгаа нь өнөөдөр илт болсон байна. Ялангуяа бага насны хүүхдүүдийг гадаад хэл, компьютер, хөгжмийн болон бусад сургалтад хамруулан шашны ном номлож байгаа нь үнэн хэрэг дээрээ төр,  сүм хийдийн харилцааны тухай хуулийн 7 дугаар зүйлийн 7 дахь заалтыг зөрчиж иргэдийн шүтэн бишрэх эрхийг далдуур худалдан авч байгаа явдал юм” гэжээ. Хүн бүр өөрийн шүтлэг бишрэлдээ үнэнч байхын зэрэгцээ бусад шашны үзэл номнол, үйл ажиллагааг сонирхдог байна. Судалгаанд оролцогсдын өөр өөрсдийнх нь шүтдэг шашны зэрэгцээ бусад шашны тухай ямар бодолтой байгааг тодруулсан юм. Энд монголчууд бурханы шашныг хамгийн олон хүн буюу нийт оролцогчдын 54,6 хувь, ислам шашныг 10,2 хувь, 7,0 хувь нь христийг талархан хүлээн авдаг гэж хариулсан байв. Харин анхаарлаа хандуулахыг хүсдэггүй, эсвэл огт таалагддаггүй болон байж болшгүй мэт санагддаг гэсэн сонголт бүхий шашны тоонд христ, ислам, бөөгийн шашин гэсэн дараалалтайгаар хариулт өгсөн байна. Монголын нийгэм,эдийн засгийн байдалын 2011 оны тоон үзүүлэлтээр 15 дээш насны хүн амын 64.1 хувь нь ямар нэг шашин шүтдэг, үүний 85.2 хувь нь будда, 4.9 хувь нь ислам, 3.5 хувь нь христ, 4.7 хувь нь бөө, үлдсэн 0.6 хувь нь бусад шашин шүтдэг гэжээ. 13 Өдрийн сонин. 2012.01.20 №4016 Эндээс үзэхэд 1994, 2003 оны албан ёсны судалгааны дүнтэй хамгийн сүүлийн шашины албан ёсны судалгааны тоон үзүүлэлттэй харьцуулж үзэхэд 20 жилийн турш бөөгийн шашиныг шүтэгсдийн тоо 1-2 хувьд тогтмол явж ирсэн бол сүүлийн таван жилийн дотор 2-3 хувиар огцом өссөн дүн харагдаж байна. Манай улсын тусгаар тогтнол, үндэсний аюулгүй байдалд ард түмний уламжлалт соёлыг хадгалах асуудал нэн чухал зорилт болдог. Учир нь манай улс бол хил залгаа хөрш улсууд болон дэлхийн хүчирхэг соёл иргэншил бүхий хөгжингүй улсуудтай харьцуулахад хүн ам цөөнтэй жижиг улс үндэстэнд тооцогдоно. Хүний эрхийн талаарх дэлхийн болон бүс нутгийн хэмжээний баримт бичгүүд нь хүнийг ялгаварлан гадуурхахыг хориглохын зэрэгцээ цөөнхийн бүлгийн зан заншил, соёлыг хамгаалах онцгой нөхцөлүүдийг заасан байдаг. Хүн бүр бодож сэтгэх, шүтэн бишрэх эрхтэй бөгөөд өөрийн шашнаа шүтэх, үндэсний хэлээрээ ярих, соёлоо дээдлэх эрхтэй. Хувь хүний эрх нь эргээд тухайн жижиг үндэсний хэсгүүдийн өөрийн соёл, хэл, шашнаа хамгаалан авч үлдэж чадахаас шалтгаална хэмээн Хүний эрхийн Зөвлөмжид дурджээ. Эндээс Монгол Улсын иргэдийн хүний эрхийг хамгаалах асуудал дээр үндэсний соёлыг хамгаалах нь чухал болж тавигдаж байна.  Жижиг үндэсний өөрийн соёл, хэлээ хөгжүүлж, шашнаа шүтэх эрхийг хамгаалахын тулд тухайн улсаас үндэслэлтэй бөгөөд бодитой эерэг арга хэмжээ авах шаардлагатай байж болохыг Хүний эрхийн Зөвлөмжид тэмдэглэжээ. Хүний эрхийг хамгаалах нь жижиг үндэсний хэсгүүдийн соёл, шашин ба нийгмийн онцлогийг алдагдуулалгүй хөгжүүлэх, улмаар тухайн нийгмийн нийт бүтцийг баяжуулахад чиглэсэн юм гэж Зөвлөмжид заасан байна. 2.7 сая хүн амтай Монгол Улсад 30 гаруй шашны урсгал нэг дор оршин буй, үүнийг нь бид тэвчээд өнгөрч байгаа нь л жинхэнэ гайхамшиг аж. Манай хүн амын 20 хувь нь 29 төрлийн шашныг "хуваан" шүтэж байна. Энэ тоо баримтыг “Associated Press” сонинд “гайхамшиг” хэмээн нэрийдсэн байна билээ. Олон шашныг хүндэтгэх нь улс орнуудтай эе эвтэй байхын үндэс болохоос бус олон шашныг нэгэн үндэстэн шүтэх нь мөхөхийн үндэс гэсэн нэгэн судлаачийн үзлийг14 энд дурдмаар байна.      

Зураг түүхийг авч үлдэнэ-34 БЭЭЖИН ДЭХ ДЭЛХИЙН ПАРК ​

Зураг түүхийг авч үлдэнэ-34                                                                                                              БЭЭЖИН ДЭХ ДЭЛХИЙН ПАРК Бээжин хот дахь дэлхийн паркыг үзэж сонирхов. Хотын баруун урд зүгт нилээд явж байж очдог дэлхийн парк бол жуулчид, иргэдийн сонирхох дуртай байгууламж юм. Дэлхийн парк нь Бээжингийн Фэн тай тойргийн баруун өмнөд хэсэгт байрладаг. Дэлхийн тавин улс орны тvvх соёл байгалийн зуун есөн гайхамшигийг жижигрvvлэн урлан бvтээж, таван тийвийн газар зvйн байрлалаар эрэмбэ дараатай байршуулж, тэнгис далайг нь ч дөрвөн далайн байршиллын дагуу байгуулсан, 46.7 га талбайтай энэ цэцэрлэгт хүрээлэн нь Ази дэхь их харьцалаар жижигрүүлж байгуулсан том оврын тусгай паркуудын нэг нь юм. Дэлхийн паркийг 1993 оны 10 дугаар сарын 25-ны өдрөөс албан ёсоор нээж ашиглалтад оруулсан юм. Түүнээс хойш эхний үеийн барилга vзэмжүүдийн онцлогийг нь хэвээр хадгалсан үндсэн дээр шинэ шинэ барилга агуулга нэмж баяжуулан хөгжүүлсээр ирсэн байна. Өдөр болгоны үдээс өмнийн 10 цагаас эхэлж, цэцэрлэгт хүрээлэнгийн уран сайхны хамтлаг жуулчдийг угтан дуу бvжгийн концерт тоглож, үндэстний зан заншлын үзүүлгийн тоглолт гаргадаг бөгөөд бас задгай театртаа дэлхийн олон орны үндэстэнүүдийн бvжгийн концерт тоглож сонирхуулдаг байна.  Аймшигт хотхонд сэтгэл сэргээх мөртөөн айж цочирдам стерео кино үзүүлдэг билээ. Бас Тайландын Заанын тоглолт зэрэг нь хүн амьтны хоорондоо эе найртай байгааг харуулж жуулчин олныг баясгаж алжаал чилээгийг нь тайлдаг байна.           

Зураг түүхийг авч үлдэнэ-32 ТҮВДЭД ХИЙСЭН ОНЦГОЙ АЯЛАЛ /товч тэмдэглэл/

   Зураг түүхийг авч үлдэнэ-32                                                              ТҮВДЭД ХИЙСЭН ОНЦГОЙ АЯЛАЛ   /товч тэмдэглэл/ Бага наснаасаа түвдийн тухай сонсож байснаас тэнд очино гэж бодож байсангүй. Тэгээд энэ аялал онцгой байв. Түвдэд аялахын өмнө Монгол дахь Буддагийн шашины гол зүтгэлтэн нартай  бүгдтэй нь уулзсан юм. Тэднээс өргөсөн хадагууд ачааны ихэнхийг бүрдүүлж байлаа. Бээжингийн нисэх онгоцны буудлаас хөөрсөн онгоц замдаа Ланжоу хотод бууж цэнэг аваад цааш түвдийн зүг нисэв. Цаг агаар сайхан байсан болохоор үүлгээс тээр дор харагдах уулс өвөрмөц төрхтэй сэтгэлд бууна. Лхас мөрний өргөн хэсгийг ашиглан байгуулсан Түвдийн гол нисэх онгоцны буудалд онгоц газардлаа.   Нисэх буудалд буугаад Лхас хот хүртэл 70 орчим км засмал замаар явлаа. Замдаа машинаа зогсоож Лхас мөрний уснаас амсаж, сэтгэлдээ залбирав. Ил залбирч  чадаагүй нь би албан ёсоор танилцах айлчлал хийж байгаа учир албаны төлөөлөгч нар дэргэд байв. Холоос хадаг яндаг болсон их сарьдаг харагдав. Олон мянган жилийн түүхтэй бурханы зураг тодров. Тэнд буусан жуулчид хадан хясаанд чулуу боосон хадгийг өргөдөг бөгөөд тусгайлан дүйгүүрдэж шидээд мөнгө авдаг түвдүүд байна. Би тэр үйлдлийг өөрөө хийсэн юм. Манайхаас өөр ямар хүмүүс ингэж дүйгүүрдэж шиддэг байна гэж гайхана билээ. Түвдийн лхас хотын билэгдэл сарлагын хөшөө биднийг угтлаа. Түвдийн өөртөө засах районы өнгө үзэмж, түүх соёл, шашин шүтлэг, иргэдийн зан үйлүүд нь дэлхийн олон орны аялагч жуулчлагчдын сонирхлыг татаж байдаг. Түвдийн өөртөө засах районы төв Лхас хотод Түвдчүүд төвлөрөн суудаг. Лхас хотыг "Ариун дархан тэнгэрийн сахиусын нутаг" гэдэг. Бид Лхас хотын төвд байрлах зочид буудалд байрлав. Далай лам Түвдийн төр шашнийг хослуулсан хамгийн дээд байр суурийг эзэлж, засгийн эрхийг авсанаар Лхас хот дахин Түвдийн орон нутгийн төв гэсэн статустай болсон байна. 1965 онд Түвдийн өөртөө засах район байгуулагдаж, Лхасыг өөртөө засах районы төв болгожээ. Үүний зэрэгцээ Лхас нь Хятадын засгийн газраас тогтоосон түүх соёлын 24 нэрт хотын нэг болов. Лхас хот дохь их зуу хийд, Будда ордон, Норбу линка, Жайбун хийд, Сера хийд, Гандан хийд нь Хятадын түүхийн дурсгалт газар болно. Их зуу хийдтэй зэрэг байгуулагдсан бага зуу хийд, Лхасын хамгийн эртний зах, Лхасын хуучин яамны газар, Чин улсаас Түвдэд суугаа элчний сайдын яамны газар зэрэг түүх соёлын зуу гаран өв бий. Мянга гарай жилийн турш Баркур гудамж нь Түвдийн бараа таваарыг төвлөрүүлэн худалдаалах хамгийн том газар байсан.             Цастын орны нийслэл Лхас хот 1300 жилийн түүхтэй. Потала ордон өнөөг хүртэл ертөнцийн гайхамшигийн нэг болон сүндэрлэж байдаг билээ. Эртний түүхт Лхас хотын төвд Далай ламын ариун ордон болох Потала ордон оршино. Уран барилга, уран баримлын хосгүй гайхамшигийг илтгэсэн Потала ордныг холоос харахад өмнө зүг харсан заан хэлбэртэй бөгөөд олон давхар мэт урлажээ. Энэ ордонд би өглөө нээгдэнгүүт орж орой16 цагийн үед гарч ирсэн юм. Нэг бүтэн өдөр явсан нэг цаг болсон мэт байлаа. Потала ордоны хамгийн дээд хэсэгт Далай ламын өргөө байх агаад хуралдааны танхимд түр сууж амарч авсан юм. Дараа нь Лхас хотыг бүтэн харж их зүйл бодож зогслоо.               Монголын удаа дараагийн далай лам нарыг сургаж байсан хийдүүдээр орсон. Хамгийн олон монголчууд /Өвөрмонгол лам нар/ байрладаг гэх хийдээр зочилсон. Монголчуудаас шашины хамгийн өндөр цолтой гэх Бурханч ламтай уулзаж билээ. Тэрхүү ламтай хийсэн уулзалт маш сонирхолтой байсан. Монголоос ирж уулзсан ихэс дээдэс, түүний төлөөлөл, монголын шашины байгууллагын харилцаа, санаа зовинон нүүр улаам зүйлс яригдаж билээ. Дараа нь монгол лам нартай дурсгалын зураг авахуулав.             Түвдийн орон нутгаар аялав. Далай ламын хойд дүрийн чигийг тодруулдаг гэх Түвдийн далайн тэвшнээс 4718 метр өндөрт өргөгдсөн Намцо гэсэн нь түвдээр "тэнгэр нуур" гэсэн утгатай нууранд очлоо. Түвд уламжлалын Буддын шашны дархан газар мөн. Уг нуур нь 1920 хавтгай дөрвөлжин метр талбайтай, дэлхий дээр далайн төвшнөөс хамгийн өндөрт өргөгдсөн хужирлаг нуур юм.              Бид түвдийн орон нутгийн олон газраас аялсан, тэрхүү сониноос бичихэд уншигч нараа чилээх тул ингээд завсарлав.             Юуны өмнө Түвдийн бүтээн байгуулалт нүдэнд тусч байсан юм. Өндөр уулын энэ бүсэд төв газруудыг асфальтан замаар холбож, төмөр зам тавьсан нь дэлхийд бахархах бүтээн байгуулалт байв. Тэгээд энэ том бүтээн байгуулалтаа аялал, жуулчлал, хөгжил дэвшлээр уялдуулан хөгжүүлж чадсан байна.                                                     Д.Жаргалсайхан  

Монголын оюун санааны нэгдлийг задлах, монгол огшилыг устгахын төлөөх түүхийн товчоон. /гуравдугаар хэсэг/

  МОНГОЛЫН  ШАШИНЫ ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ                                                                        Илтгэгч нь:    Д.Жаргалсайхан. МБНЭ-ийг санаачлагч                             Монголын оюун санааны нэгдлийг задлах, монгол огшилыг устгахын төлөөх түүхийн товчоон.      /гуравдугаар хэсэг/   Манжийн төрөөс тусгайлан явуулсан  бодлогын хүрээнд Төвдөөс буддын шашны лам нарыг Монголын хилийн заагийн дагуу өвөрмонголд суурьшуулан Монголчуудын соёл зан үйл, шашны судруудыг цуглуулан тусгайлан судлан буддагийн шашны сургаальдаа тусган оруулж улмаар ар монголд нэвтрүүлж, буддын шашныг дэлгэрүүлсэн билээ. Буддагийн шашны нөлөөгөөр монгол хүний оюун санааг өөрчилөх, ингэхдээ монгол улсыг хүчирхэгжих, нэгдмэл байх боломжийг хязгаарлах, хар амиа бодсон салангад үзлийг дэлгэрүүлэх, дэлхийг эзэлж явсан омогшлоосоо салгаж, Монголчууд харийн шашны нөлөөнд автуулж, хятадын төрийн хойд хязгаар болгон олон зуун жил оршиж ирсэн түүхийг бүтээжээ. Харийн шашныг монголд нэвтрүүлэхдээ монголчуудын уламжлалт зан үйлээс юуг нь шашны номлолдоо тусгах, хэрхэн хүний сэтгэлд нөлөөлөх вэ гэлгийг нарийн боловсруулжээ. Энэтхэгт үүссэн буддагийн шашны номлолыг Түвдээр дэмжин Өвөрмонголд төвлөрүүлж зориуд бэлтгэн ар монголд нэвтрүүлсэн түүх ийм билээ.   Төвдийн шар малгай, ламын шашин 1586 онд Монголд орж шинээр Монголчуудын соёл шашин шүтлэг гүн гүнзгий, өөрчлөлт орсон юм. Монголын эзэнт гүрэн уналтанд орж, Монгол улс зүүн, баруун, ар, өвөр гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдаж, Манжийн ноёрхолд бүрэн орж тэдний бодлогоор Төвдийн шарын шашныг Монгол оронд хүчээр дэлгэрүүлснээр бөөгийн уламжлалт шүтлэг манай соёлын нэгэн адилаар бууран доройтож, ард нийтийн зан үйл бөглүү хязгаар нутагт үлдэж хоцорсон байна. Алтан ургийн хоёр ноёд хаад Төвдийн далай ламтай уулзан учирч нэгэн үе тасраад байсан буддын шашны Төвд дэх нэгэн урсгал Шар малгайтын шашныг оруулж ирэхээр далай лам Содномжамцтай хэлэлцээр хийж, Монголд анхны дуган сүмийг эрт үеийн Хар Хорум хотын туйрын зүун урд хэсэгт босгосоноор эхэлсэн юм. ХҮП зууны үеэс эхтэй Төвдийн Шар малгайтын шашин нь Пагва ламын явуулж байсан буддын шашны нөлөө бүхий урсгалаас арай өвөрмөц, өөр юм. Ер нь буддын шашин монголд 3 удаа нэвтрэн орж ирэх гэж оролдсон боловч хоёр нь бүтэлгүйтэж, гурав дахь шар малгайтын шашин нь монгол ахуй орчинд дөт замыг ашиглан  нэлээд удаан хугацаагаар Монгол нутагт толгой хоргодон орших болсон юм. Алтан хаан Монгол язгуурын алтан ургийн хүн атлаа өвөг дээдсийнхээ олон мянган жилээр шүтэн биширч ирсэн бөөгийн шашинтай ширүүн тэмцэл хийсэн гэдэг. Алтан хаан 1576 онд Төвдийн гуравдугаар уеийн далай лам Содномжамцыг Хөх нуурын дэргэд орших дээд монголчуудын дотор авчирч Монголын ноёдуудад сахил хүртээн энэ нь улмаар монголын дээд язгуурын хүмуүсийг Төвдийн шашинд дагаар оруулж, тэдний үр хүүхдийг шашны номлол сургаалд нь суралцуулж эхэлсэн нь шарын шашин XVI зууны сүүлээр баруун Монголоор дамжин Монгол оронд Монголчуудын үл мэдэх хэлээр айлдсан шашин, тарнийн ном, улаан, шар алагласан орхимж дээл, дөрвөн нүдтэй халтар нохой, замбайн гурил зэрэг монголчуудын урьд өмнө үзэж эдлээгүй сонин содон соёл нэвтрэн орж ирсэн билээ. 1587 онд Цахарын Лигдэн хутагт хан, халхын Авдай сайн ноён, өөрсдийнхөө ноёд түшмэдийн хамт Далай ламаас сахил хүртэж, шарын шашинд дагаар орж байжээ. Энэ хоёр үйл ажиллагааны дараа үеэс эхлэн, монголчуудын дунд буддын шашны сургаал номлол хүчтэй дэлгэрч эхэлжээ. Авдай ноён санаачлан 1586 онд Төвдийн шарын шашны төв болох Батзуу буюу Эрдэнэзуу хийдийг байгуулж эхэлсэн түүхтэй. Ингэж Монгол оронд шар малгайтнуудын шашин хөгжиж, бөөгийн шүтлэг сульдан доройтож эхэлсэн юм. Манжийн тусгаар улс бөгөөд, түүний дагуул улс байсан Монгол оронд бөөгийн шүтлэг эрт үеийн уламжлалт ёс заншлаараа хөгжиж байсан юм. ХҮ1 зуунд хүч чадлынхаа оргилд хүрсэн Манж Чин улс өөрсдөө бөөгийн хүчтэй шашинтай байсан. Харин Манжийн төрөөс шарын шашныг хүндэтгэн үзэж хөхүүлэн дэмжиж байснаар манж чин улсад шарын шашин хүчтэй нөлөө авч манжийн бөөд цохилт болж шарын шашныг дэлгэрэх замыг нээж өгсөн байна. Манж нар бөөгийн мөргөл шүтлэгийг ламын шашинтай маш их хольж хутгасан нь бөө, шашин хоёрыг ялгахад бэрх болсон. Энэ нь манжид бөөг устгах нэг сайн арга болжээ. Харин монголчууд өөрийн бөөгийн шүтлэгийг ламын шашинтай манжууд шиг хутгаж, аль аль нь ялгахааргүй болгосон нь мөхөлд хүрэх  замаас  зайлуулсан байна.             Манай хаад ноёд ихэс лам нар манжийн хааны бодлогыг идэвхтэй дэмжиж, шар малгайтын шашны номлол сургаалийг монгол хүний оюун ухаанд суулгах талаар асар их зүйлийг хийсэн юм. Үүний тод жишээ нь хамгийн томд тооцогдох Занабазар, Ойрадын лам Намхайжанцан нар орно. Алтан хаан Авдай ноён хоёроос эхтэй монгол бөөгийн эсрэг явуулсан тэмцэл бүр хүчээ авч Монгол айл өрх бүрт байсан онгон сахиусуудыг нь гуравдугаар далай лам Содномжамцын зарлигаар хураан авч овоолсон нь бараг нэг хот айлд илүү гэрийн хэмжээтэй байсныг шатааж байсан гэдэг. Харин оронд нь өөрсдийн бурхдын хөрөг зургийг үнэ төлбөргүйгээр гэрийн хойморт нь зүүж өгдөг байжээ. "Ойрад, Монголын цааз" гэдэг номонд Намхайжанцан санаачлан оруулсан нэгэн заалт байдаг. Монголчууд бөө, удганыг залж бөөлүүлсэн байвал хэдэн удаа хэдэн бөө залж бөөлүүлсэн байна, түүний тоогоор адуу ав, дээд ноёд түшмэд бөө, удган нарыг гэртээ авчаачиж бөөлүүлсэн байвал 5 толгой торгоор торгох доорх хүмүүсийг нь хоёр адуу, бусад эд бараагаар торго гэж заажээ. Чухам энэ үеээс бөөгийн зан үйлийг нууц, далд гүйцэтгэх үе эхэлсэн бөгөөд үүнээс хойш олон зуун жил үргэлжлэн өнөөтэй золгожээ. Ойрадын лам Намхайжанцан бөөгийн эсрэг тэмцэхдээ ноёд түшмэдүүдийг өөртөө татаж сахил хүртээн шавь болгож тэднийгээ ашигладаг байжээ. Ойрадын Намхайжанцаны үед Сутай хайрхан уулын нэгэн модтой жалганд 300-аад бөөг шатааж, түүн дотроос Тостогош гэдэг зайран ид шидийг үзүүлж, галд шаталгүй үлдсэн домог яриаг урианхайчууд ярьдаг бөгөөд, Сутай хайрханы нэгэн амыг бөөгийн ам гэж нэрлэдэг байна. 1905 оны уед Ойрадуудын дотор цагаан шүтлэг нэртэй бурханы лам нарын харын шүтлэгтэй бөө нарын эсрэг хийсэн тэмцэл нь бөөд сэргэхийн аргагүй цохилт өгчээ. Энэ учраас халх монгол, алтайн урианхай зэрэг монголчуудын дотор бөөгийн шүтлэг бүрмөсөн алга болох замдаа орсон ажээ.             Харин Дархад, Тува, Цаатан, Буриад зэрэг үндэстнүүд шарын шашны лам нартай ширүүн тэмцэл хийж байсны үр дунд тэр нь одоо болтол үлдэх шалтгаан болжээ. Шарын бөө гэдэг нэр томъёог дархадын хошуу ноён Гэлэгжамц 1848 онд Дархадын хошуу нутгаас Оросын цагаан хааны шахалт шаардлагаар тасдаж авах гэж байсан аюулыг гүнзгий мэдэрч бид Тува, Орос Буриад нараас шашин шүтлэгийн хувьд ялгаатай. Бид харын бөөг бус шарын бөөг шүтдэг. Шарын бөө гэдэг нь бурхан шашны ном, бөө хоёр холилдсон байдаг хэмээн тайлбарлаж нутаг усаа аварч байсан хэмээн хөгшчүүл хуучилдаг. Энэ үеэс эхэлсэн шарын бөө гэдэг ойлголтыг зарим хүмүүс Монголын бөө нар шарын шашинд дагаар орж шашны ном сургаалыг бөөгийн ном сургаалтай хослуулан хэрэглэдэг болсон юм гэж тайлбарладаг. Харин монгол, буриад бөөгийн дотор ламын шашны нөлөө нэлээд хүчтэй орж ирсэн нь одоо ч харагдаж байна. Урьд үед амьдарч байсан зарим нэг бөөгийн шавь нар бөөлөхийн өмнө дуудлагынхаа эхэнд бурханы шашны тарнийг уншиж, зул хүж асааж бөөлдөг нь одоо ч байна.             Ìонголын хаан хунтайж сурвалжилтан нарын болон янз бүрийн овгийн жирийн иргэдийн номын цуглуулгад үе дамжин хадгалагдаж ирсэн монгол бөөгийн үнэ цэнэтэй гар бичмэлүүдийг үлэмж хэмжээгээр устгаж эхэлжээ. ХVI-Х1Х зууны үеийн монгол хэл дээрх буддын утга зохиолд умард, өмнөд Монголын бөөгийн шүтээн дүрс, гар бичмэлийг их хэмжээгээр галдан шатааж байсан тухай олонтоо дурьдсан байдаг. Дэлгэрүүлж буй шинэ шашныхаа сурталчилгааг ахицтай болгох зорилгоор буддын лам нар монгол өвөг дээдсийн цагаан сүлд, эзний онгод, авралын онгод, сахиусан онгод зэргийг буддагийн шашинд ч холбогдолтой  мэтээр тунхаглан тайлбарлаж  байжээ. Ганжуур данжуур бол 108 боть, данжуурын 225 боть зохиолоос бүрдсэн бурхны шашны хөлгөн их судрын гарчиг бөгөөд түүнд монгол бөөгийн шүтлэгийн номуудын болон онгодын дүр төрхийн томоохон шүтээн дурсгалыг өшөн дайсагнасан байдлаар дүрслэн өгүүлсэн байдаг ажээ. Ингэж л монголын соёлд дайсагнагч нэг томоохон хүч үүсч бий болсон нь одоо ч байсаар байна.              

Зураг түүхийг авч үлдэнэ-34 ЦЭРГИЙН СУРГУУЛИЙНХАН

 Зураг түүхийг авч үлдэнэ-34  ЦЭРГИЙН СУРГУУЛИЙНХАН       Энэ удаа БХИС-ын Нийгмийн ухааны тэнхимийн 60 жил тохиож байна. Цэргийн сургуулийн дөрвөн жил нэгэн казармд алба хааж, амьдарна гэдэг эрчүүдийн насан туршийн нөхөрлөлийн суурь болж өгдөг. Тэгэхээс аргагүй. Цэргийн амьдралын эхлэл болсон карантины сар тангарагийн баяраар өндөрлөнө. Энэхүү баярын арга хэмжээнд шинэ дайчдыг төлөөлөн үг хэлж, үүрэг авч байхад дэргэд минь ЦНДС-ийн захирал, дэслэгч генерал Ж.Ёндон, ротын захирагч ахмад Чулуундорж, курсын захирагч, ахлах дэслэгч Хүрэлбаатар нар байж, радиогийн сурвалжлагч сурвалжлага авч билээ. Удалгүй дэслэгч генерал Ж.Ёндон, БХЯ-ны сайдаар дахин томилогдсон билээ.             Сургуулийн жил эхлээд тасгийн захирагч, бага түрүүч, удалгүй курсын захирагчийн орлогч, түрүүч цолтой хэдэн сарыг өнгөрөөв. Тэр жилээс сонсонгчид он, оноор байрлах болсонтой холбогдуулж, нэгдүгээр курсүүдийн жагсаалын даргаар томилогдож, ахлах түрүүч цолтой ажиллах болсон билээ.             ЦНДС-ийн захирал, генерал Ж.Ёндон жагсаалын дарга нартайгаа илүү дотно харилцдаг байсан. Би генералынхаа гарын үсэгтэй дурсамжийг нандигнан хадгалдаг. Нэгдүгээр курсийн сонсогч надад цэргийн нэртэй жанжинтай гар барьж, бусад соносгчоос илүүтэй танил болж байсан тэр мөч мартагдашгүй юм. Хүлээж байсан өвлийн амралт болж хотын хэд анхны дурсгалын зургаа авахуулсан байдаг. Эхний жилээс эхлээд цэргийн карантин дээр бага даргаар томилогдон ажилласан билээ. Цэргийн хэргийн анхны цагаан толгой заах сургалтын нэг сар цэрэг хүний олон зан чанарыг тодорхойлно. Тэдний дотроос олон генерал, хурандаа, улс төрийн албан тушаалтан, Ерөнхий сайд, БХЯ-ны төрийн нарийн бичгийн дарга, Жанжин штабын орлогч дарга нар төржээ. Хоёрдахь жилд карантин дээр ажилласан бага дарга нар зургаа үлдээжээ. Дараа нь бид салаан захирагчийн дадлагаа Зүүн баянгийн дивиз дээр хийсэн юм. Биднийг ангийн багш дэд хурандаа Хасгиа ахлаж ажилласан билээ. Биднийг цэрэг хүний хатуужил, эр хүний хатуу гарыг дааж сургаж, цэрэг хүн болгосон Батальон захирагч дэд хурандаа Бавуудорж, Ротын захирагч ахмад Цэнд-Аюуш, улс төрийн орлогч ахлах дэслэгч Бямба, курсын захирагч ахлах дэслэгч Батсүх нар хамтдаа байх нэгэн зураг надад байдаг. Генерал Лхагвасүрэн гуйатай сургуулийн клубт болсон уулзалтын дараа бид хамтдаа зургаа даруулсан байдаг. Монгол хүн сансарт ниссэн түүхэн мөчид армийхан офицеруудын ордонд сансрын нисгэгч Гүррагчааг хүлээн авах баярын цуглаанд сонсогчдоо төлөөлөн оролцож баяр хүргэж үг хэлж байсан мөчөө дурсах сайхан. Хамгийн дурсамжтай үйл явдал бол Монголын Ардын Армийн 60 жилийн ойн баярын хуралдаанд тэргүүлэгчдийн суудалд суусан. Тэнд би арын өрөөнд Маршал Цэдэнбал даргатай гар барин мэндэлсэн ховор завшаан тохиосон. Курсын захирагч ахдах дэслэгч Батсүх, бага дарга нартай авахуулсан зураг байна. АЭХЦ-ийн ангид улс төрийн орлогчийн дадлагаа гурвуулаа хийсэн юм. Цэргийн сургуулийн төгсөх үедээ нийгмийн ухааны багш нартай авахуулсан зураг нэн ховор зурагт орно. Нийгмийн ухааны тэнхимийн бүх багш нар зурганд орсон байгаа. 1921-1990 он хүртэлх хэн хүний танилцаж байгаагүй хэлмэгдүүлэлтийн материалыг уншсаны хувьд хэлмэгдэж байсан нийгмийн ухааны багш нарын тухай өгүүлэл бичихсэн гэж бодож явдаг. ЦНДС-ийн ойд зориулж драмын жүжиг тоглож билээ. Тэр жүжигт оролцсон дүрүүд хувцастайгаа зургаа даруулсан байдаг. Цэргийн сургуулийн хээрийн полигоны Галын бэлтгэлийн шалгалт дээр дэслэгч генерал Цог ирсэн байлаа. Буудлагын улаан шугам дээр сандал тавиулж тухлаад жагсаалаас энэ жил онц төгсөх гэж байгаа арван сонсогчийг гаргаж билээ. Тэгээд өөрийн биеэр буудлагын шалгалтыг авсан юм. Буудлагын дадлагыг бүрэн хийсэн болохоор өөртөө итгэлтэй болдог юм билээ. Шалгалтын дараа онц төгсөгч ганц үлдсэн билээ. Төгсөлтийн ажиллагаанд Улсын шалгалтын комиссыг дарга хошууч генерал Гомбосүрэн, “энэ жил алтан медальтай, Д.Сүхбаатарын нэрэмжит цалинтай төгсөж байгаа сонсогч хэн билээ” гээд заалгаад, надад дөхөж ирээд медалийг сонирхож билээ. Сонсогч нарт ахлагч цол тун ховор олгодог байсан. Тиймээс би ахлагч цолоороо гангарах их дуртай байлаа. Дөрвөн жилийн дараа төгсөгчдөө төлөөлж үг хэлэх завшаан надад тохиов.  Анх элсэж ороход дэргэд минь дэслэгч генерал Ж.Ёндон байсан бол төгсөхөд Сүхбаатарын талбайд болсон төгсөлтийн ёслолын ажилагаанд БХЯ-ны сайд хурандаа генерал Ж.Авхиагаас дэслэгчийн мөрдөсөө гардан авч, “сайдын дурсгал“-ын  цагаар шагнуулж, төгсөгчдөө төлөөлж үг хэлж, тэр болгон хүнд олдохгүй ховор дурсамжаар цэргийн сургуулиа төгссөн билээ. Ахдах дэслэгч, ахмад цолыг хугацаанаас өмнө шагнуулж байсан. Гэвч ч хүсээгүй боловч армиас “хүчээр” халагдаж, хүнд хэцүү сорил дунд миний амьдрал өрнөсөн юм.                                                    Д.Жаргалсайхан

Монголын хил залгаа нутаг дахь шашны байдал /хоёрдугаар хэсэг/

Монголын хил залгаа нутаг дахь шашны байдал /хоёрдугаар хэсэг/ МОНГОЛЫН ШАШИНЫ ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ Илтгэгч нь: Д.Жаргалсайхан. МБНЭ-ийг санаачлагч 2012.04.20 БНХАУ-д Буддын шашин, Католик шашин, Протестант шашин, Лалын шашин, Даогийн шашин гэсэн таван шашныг албан ёсны шашинд тооцдог бөгөөд “Эх орончдын ассоциаци” буюу Хятадын Буддистуудын холбоо, Католик эх орончдын холбоо, Протестант гурвалын эх орончдын хөдөлгөөн, Хятадын Ислам шашинтнуудын холбоо, Хятадын Даочуудын холбоо гэсэн 5 байгууллага дээрх таван шашныг хянаж байдаг гэнэ. Түүний зэрэгцээ бүх шашны бүлэглэлүүд холбогдох шашны байгууллагадаа бүртгүүлсэн байх ёстой ажээ. 1994 оны нэгдүгээр сард “Төрийн зөвлөлийн шашны хэрэг эрхлэх товчооноос” шашны үйл ажиллагаа явуулах байрны удирдамж, шашны үйл ажиллагааны үйл явцын дүрмийг тус тус батлан гаргасан байна. Бүртгүүлэхээр өргөдөл гаргаж байгаа шашны бүлэглэлийн удирдагч нь эх орончдын ассоциацаас батламжлагдсан шашны мэргэжилтэн байна гэж заажээ. Аливаа бүртгэлгүй шашны байгууллага нь хууль бус бөгөөд түүнийг “нийтийн эмх журам, гэмт хэргийг зохицуулах дүрмийн” дагуу 1994 онд нэмж оруулсан “бүртгэлгүйгээр олон нийтийн байгууллагын нэрийн дор үйл ажиллагаа явуулсан” заалтаар яллана гэж заасан байдаг юм . БНХАУ-ын Өвөрмонголын өөртөө засах орны хувьд шашны талаар тусгай бодлого явуулж, шашин сүм хийдийг төрөөс санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэн засвар үйлчилгээ хийж, аялал жуулчлалын үзвэрийн үндсэн хэсэг болгожээ. Сүм хийд шашны зан үйлийг тогтмол явуулдаг ба энэ нь гадаадын жуулчдын сонирхолыг татах үзвэр болдог байна. Сүм хийдийн дэргэд түүх, соёл, гар урлал, худалдааны үйлчилгээ бүхий төвүүдтэй. Тэндээс цөөнгүй иргэд амжиргаагаа залгуулж байдаг. Өвөрмонголын Хөх хотод монгол лам нар бүхий хоёр хийдийн үйл ажиллагаа нь шашны зан үйл, жуулчдын сонирхолыг татах үзвэрүүд, монгол гар урлал, худалдааны төв, монгол үндэсний хоолны газар гэсэн цогцолбороос бүрдэж байна.  Өвөрмонголын аялал жуулчлалын өөр нэгэн цогцолбор нь Ордос хот, түүний дэргэдэх Чингис хааны онгон юм. Шинэ Ордос хот хүртэл автомашины хурданы болон галт тэрэгний зам тавьж, Чингис хааны хөшөө цогцолбор бүхий төв талбай, өвөрмөц загвараар барьсан театр, соёлын болон номын сан, хиймэл нуур, таван одтой зочид буудал бүхий хотыг байгуулсан байна. Мөн Чингис хааны онгон, хөшөө, их нүүдэл, эзэнт гүрний зураглал, музей, зочид буудал, хоолны газар, урлагийн тоглолт зэрэг иж бүрэн байгууламж бүхий томоохон амралт, үзвэрийн газар энд ажиллаж байна. Чингис хааны онгоны газарт онгоныг хамгаалагч ордос  хүмүүс тахилга үйлдэх шашны зан үйлийг үзүүлдэг. Энэ нь нөгөө талдаа дотоод, гадаадын жуулчлагчдын сонирхолыг татах нөлөө бүхий зан үйл болж байна. Мөн Бээжин хот дахь монгол хэл дээр шашны үйл ажиллагаа явуулдаг гол сүм, хийд нь төрөөс шийдвэрлэсний дагуу гадаадын жуулчдыг заавал үзүүлдэг маршрутад ордог үзвэрийн газар болжээ. Энэхүү хийдэд 300-500 лам оролцсон шашин номын уншлага байнга явуулдаг, шашны бусад зан үйлүүд хийгдэж хэвшсэн нь сүсэгтэн олноос илүүтэй гадаадын жуулчдын сонирхолыг татаж, орлого олох гол нөхцлийг бүрдүүлдэг байна. Сүм, хийдэд гол орлогыг гадаадын жуулчид бүрдүүлдэг учраас тэдэнд үйлчилгээ явуулах тусгай албатай болон хөгжсөн байна.  Тэрчлэн Түвдийн Лхас хот бол Буддагийн шашны гол төв болон хөгжсөөр өнөөг хүрч иржээ. БНХАУ-ын төр засгаас Түвд нь Далай ламтай холбоотой, олны анхаарал татах газар болсонтой холбоотой тусгайлсан бодлого явуулж, Түвдийн Лхас хотоос 90 км зайд Лхас мөрний эргийг ашиглан олон улсын нисэх онгоцны орчин үеийн нисэх буудлыг байгуулжээ. Энэ буудал нь гадаадын жуулчдын дамжин өнгөрөх гол төв болсон байна. Түвд үндэстний ёс заншил, зан үйл, шашин шүтлэгтэй нягт уялдуулан жуулчдыг татах тодорхой маршрутыг байгуулжээ. Үүнд Лхас хот дахь Далай ламын ордон болон бусад сүм хийд, Тэнгэр нуур гэсэн багтдаг юм. Гадаадын жуулчдад зориулсан энэ маршрутын дагуу төрөөс зориуд хөрөнгө оруулж зам харилцаа, барилга байшинг тохижуулсан байна.  Түвдийн Лхас Хотын гол гудамж, байгууламжийг Хятадын өндөр хөгжсөн муж, хотын Намын хороодод даалган өгч тохижуулжээ. Ингэснээр Лхас нь гадаадын жуулчдын сонирхолыг татсан орчин үеийн барилга бүхий хот болжээ.  Жуулчдад Далай ламыг тодруулдаг Тэнгэр нуур хүртэл замын дагуу түвд үндэстний амьдардаг майхан, мал аж ахуй эрхэлдэг байдал болон түвдүүдийн ахуй амьдралыг жуулчдад үзүүлж үйлчилдэг. Малчид цагаан идээ худалдаж, сарлаг унуулах, гар урлалын зүйлээр үйлчлэн орлого олдог. Замын дагуу байдаг малчдад улсаас зориуд түвд уламжлалыг тусгасан орон сууцыг барьж өгсөн байдаг. Тэнгэр нуур бол өндөр уулын бүсэд байрладаг цэнгэг ус бүхий нуур юм. Энд аялал жуулчлалын зочид буудал, хоолны газрууд, Түвд үндэстэний соёл, зан заншил, шашин шүтлэгийг харуулсан үйлчилгээний газрууд ажилладаг. Дэлхийн хамгийн өндөр газар байгуулсан төмөр зам, түүний туннел, гүүрүүд зэрэг нь хүмүүс, жуулчдын анхаарлыг татах байгууламж болж чаджээ. Түвдэд зуны улирал маш богино болдог боловч энэ хугацаанд жуулчдад зориулж дулааны цахилгаан станцын усан хөргөлтийг ашиглан ил задгай усан байгуулж ажиллуулсан нь сонирхолтой шийдэл юм.  ОХУ-ын Буриад, Тыба иргэдийн шүтдэг үндсэн шашин нь Будда байна. Хөрш зэргэлдээ улс гүрэнд шашны талаар явуулж байгаа бодлого ийм байна.

Зураг түүхийг авч үлдэнэ-32 ТҮВДЭД ХИЙСЭН ОНЦГОЙ АЯЛАЛ

   Зураг түүхийг авч үлдэнэ-32                                                               ТҮВДЭД ХИЙСЭН ОНЦГОЙ АЯЛАЛ                                                                                                                              /товч тэмдэглэл/ Бага наснаасаа түвдийн тухай сонсож байснаас тэнд очино гэж бодож байсангүй. Тэгээд энэ аялал онцгой байв. Түвдэд аялахын өмнө Монгол дахь Буддагийн шашины гол зүтгэлтэн нартай  бүгдтэй нь уулзсан юм. Тэднээс өргөсөн хадагууд ачааны ихэнхийг бүрдүүлж байлаа. Бээжингийн нисэх онгоцны буудлаас хөөрсөн онгоц замдаа Ланжоу хотод бууж цэнэг аваад цааш түвдийн зүг нисэв. Цаг агаар сайхан байсан болохоор үүлгээс тээр дор харагдах уулс өвөрмөц төрхтэй сэтгэлд бууна. Лхас мөрний өргөн хэсгийг ашиглан байгуулсан Түвдийн гол нисэх онгоцны буудалд онгоц газардлаа.   Нисэх буудалд буугаад Лхас хот хүртэл 70 орчим км засмал замаар явлаа. Замдаа машинаа зогсоож Лхас мөрний уснаас амсаж, сэтгэлдээ залбирав. Ил залбирч  чадаагүй нь би албан ёсоор танилцах айлчлал хийж байгаа учир албаны төлөөлөгч нар дэргэд байв. Холоос хадаг яндаг болсон их сарьдаг харагдав. Олон мянган жилийн түүхтэй бурханы зураг тодров. Тэнд буусан жуулчид хадан хясаанд чулуу боосон хадгийг өргөдөг бөгөөд тусгайлан дүйгүүрдэж шидээд мөнгө авдаг түвдүүд байна. Би тэр үйлдлийг өөрөө хийсэн юм. Манайхаас өөр ямар хүмүүс ингэж дүйгүүрдэж шиддэг байна гэж гайхана билээ. Түвдийн лхас хотын билэгдэл сарлагын хөшөө биднийг угтлаа. Түвдийн өөртөө засах районы өнгө үзэмж, түүх соёл, шашин шүтлэг, иргэдийн зан үйлүүд нь дэлхийн олон орны аялагч жуулчлагчдын сонирхлыг татаж байдаг. Түвдийн өөртөө засах районы төв Лхас хотод Түвдчүүд төвлөрөн суудаг. Лхас хотыг "Ариун дархан тэнгэрийн сахиусын нутаг" гэдэг. Бид Лхас хотын төвд байрлах зочид буудалд байрлав. Далай лам Түвдийн төр шашнийг хослуулсан хамгийн дээд байр суурийг эзэлж, засгийн эрхийг авсанаар Лхас хот дахин Түвдийн орон нутгийн төв гэсэн статустай болсон байна. 1965 онд Түвдийн өөртөө засах район байгуулагдаж, Лхасыг өөртөө засах районы төв болгожээ. Үүний зэрэгцээ Лхас нь Хятадын засгийн газраас тогтоосон түүх соёлын 24 нэрт хотын нэг болов. Лхас хот дохь их зуу хийд, Будда ордон, Норбу линка, Жайбун хийд, Сера хийд, Гандан хийд нь Хятадын түүхийн дурсгалт газар болно. Их зуу хийдтэй зэрэг байгуулагдсан бага зуу хийд, Лхасын хамгийн эртний зах, Лхасын хуучин яамны газар, Чин улсаас Түвдэд суугаа элчний сайдын яамны газар зэрэг түүх соёлын зуу гаран өв бий. Мянга гарай жилийн турш Баркур гудамж нь Түвдийн бараа таваарыг төвлөрүүлэн худалдаалах хамгийн том газар байсан.             Цастын орны нийслэл Лхас хот 1300 жилийн түүхтэй. Потала ордон өнөөг хүртэл ертөнцийн гайхамшигийн нэг болон сүндэрлэж байдаг билээ. Эртний түүхт Лхас хотын төвд Далай ламын ариун ордон болох Потала ордон оршино. Уран барилга, уран баримлын хосгүй гайхамшигийг илтгэсэн Потала ордныг холоос харахад өмнө зүг харсан заан хэлбэртэй бөгөөд олон давхар мэт урлажээ. Энэ ордонд би өглөө нээгдэнгүүт орж орой16 цагийн үед гарч ирсэн юм. Нэг бүтэн өдөр явсан нэг цаг болсон мэт байлаа. Потала ордоны хамгийн дээд хэсэгт Далай ламын өргөө байх агаад хуралдааны танхимд түр сууж амарч авсан юм. Дараа нь Лхас хотыг бүтэн харж их зүйл бодож зогслоо.               Монголын удаа дараагийн далай лам нарыг сургаж байсан хийдүүдээр орсон. Хамгийн олон монголчууд /Өвөрмонгол лам нар/ байрладаг гэх хийдээр зочилсон. Монголчуудаас шашины хамгийн өндөр цолтой гэх Бурханч ламтай уулзаж билээ. Тэрхүү ламтай хийсэн уулзалт маш сонирхолтой байсан. Монголоос ирж уулзсан ихэс дээдэс, түүний төлөөлөл, монголын шашины байгууллагын харилцаа, санаа зовинон нүүр улаам зүйлс яригдаж билээ. Дараа нь монгол лам нартай дурсгалын зураг авахуулав.             Түвдийн орон нутгаар аялав. Далай ламын хойд дүрийн чигийг тодруулдаг гэх Түвдийн далайн тэвшнээс 4718 метр өндөрт өргөгдсөн Намцо гэсэн нь түвдээр "тэнгэр нуур" гэсэн утгатай нууранд очлоо. Түвд уламжлалын Буддын шашны дархан газар мөн. Уг нуур нь 1920 хавтгай дөрвөлжин метр талбайтай, дэлхий дээр далайн төвшнөөс хамгийн өндөрт өргөгдсөн хужирлаг нуур юм.              Бид түвдийн орон нутгийн олон газраас аялсан, тэрхүү сониноос бичихэд уншигч нараа чилээх тул ингээд завсарлав.             Юуны өмнө Түвдийн бүтээн байгуулалт нүдэнд тусч байсан юм. Өндөр уулын энэ бүсэд төв газруудыг асфальтан замаар холбож, төмөр зам тавьсан нь дэлхийд бахархах бүтээн байгуулалт байв. Тэгээд энэ том бүтээн байгуулалтаа аялал, жуулчлал, хөгжил дэвшлээр уялдуулан хөгжүүлж чадсан байна.                                                     Д.Жаргалсайхан  

Дэлхийн улс гүрнүүдийн шашны байдал

 ШАШИНЫ ӨНӨӨГИЙН БАЙДАЛ №1                                                                         Илтгэгч нь:    Д.Жаргалсайхан. МБНЭ-ийг санаачлагч                                  Дэлхийн улс гүрнүүдийн шашны байдал   Улс гүрнүүдийн газарзүйн байршил, байгалийн баялаг, эдийн засаг, нийгэм улс төрийн байдал зэрэгтэй уялдан дэлхийд даяаршлын үйл явц эрчимтэй явагдаж байна. Шинжлэх ухаан техникийн үсрэнгүй хөгжлийн энэ зуунд дэлхийн улс орнуудын хөгжил, улс төр, эдийн засгийн хүчин зүйлээс шалтгаалан харилцан адилгүй байгаа. Өндөр хөгжилтэй улсуудад эдийн хямрал газар авч, тэдгээрийн анхааралд байгалийн баялаг бүхий бага буурай хөгжилтэй улсууд өртөх боллоо. Харьцангуй хөгжлөөрөө дорой буурай хөгжилттэй боловч байгалийн их баялаг нөөцтэй Ирак, Афганистан, Африкын улсуудад улс төрийн байдал хурцдаж, Египэт, Ливи, Сири зэрэг арабын хойгийн улсуудад улс төрийн хямрал нүүрлэв. Зарим орнуудад иргэний дайны гал дүрэлзэн асч эхэллээ. Түүний зэрэгцээ бүс нутгуудад нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн үйл явцаас гадна шашны хөгжил, нөлөөлөлтэй шууд холбоотой үйл явдлууд эрчимтэй өрнөх боллоо. Америк, Европыг хамарсан Христын, Ази тивийг хамарч байсан Буддагийн шашны хөгжил саармагжих хандлагатай болж, Арабын хойг, азийн өмнө хэсгийг эзэлж байсан лалын шашин хүрээгээ тэлж, америк, европ тив рүү нүүдэллэх болов. Энэ их нүүдлийг хязгаарлах зорилт эдгээр улсуудад тулгарч байгаа бөгөөд одоохондоо дорвитой үр дүнд хүрч чадаагүй байна. АНУ-д гарсан террорист үйл ажиллагаа өрнө, дорны хооронд харилцааны шинэ нөхцөл бий болгов. АНУ болон европын орнуудад болсон террорист ажиллагаануудыг лалын үндэсэрхэх үзэлтнүүд зохион байгуулсан ба террористуудыг бэлтгэх гол төв нь лалын шашинт орнууд болох Афганистан, иран, пакистанд  байрлаж сургалтаа явуулж байна. Эдгээр улс дээр латин америкын хэд хэдэн орон нэмэгдээд  дэлхийн хар тамхины түүхий эдийн гол бааз, наймааны эх үүсвэр болсон байна. Өнөөдөр терроризм, хар тамхины худалдаатай тэмцэх онолын үндэс нь  шашинтай холбогдох болсон. Øàøíû íèéãýìä ã¿йöýòãýõ ¿¿ðýã èõ òºëºâ óëàìæëàëûã õàäãàëàõ õýëáýðýýð îðøèí òîãòíîäîã áàéíà. Îäîî õóó÷èí сîöèàëèñò ãýãäýæ áàéñàí îðíóóäûí èõýíõ íü “óëàìæëàëò” áóþó “¿íäýñíèé” øàøíûã “øèíý” õýìýýãäýõ øàøíààñ ÿëãàí çààãëàæ áàéíà. Óëàìæëàëûí õóâüä îðîí òóñ á¿ð õàðèëöàí àäèëã¿é, åâðîïûí óëñ îðíóóäàä õðèñòîñ øàøíû àëü íýã ÷èãëýë, Äóíäàä Àçèéí îðíóóäад èñëàìûí øàøèí äàâàìãàéëæ èðñýí áàéõàä çàðèì îðîíä “óëàìæëàëò” øàøíû òîîíä õýä õýäýí øàøèí, òóõàéëáàë õðèñòîñ øàøíû ººð ººð ÷èãëýë áà æ¿¿äèéí øàøèí îðäîã áàéía Áàðóóí Åâðîï õèéãýýä Õîéä Àìåðèêèéí íèéãýì-óëñ òºðèéí òîãòîëöîî íü ø¿òýõ, ýñ ø¿òýõ ýðõèéã õóóëèàð õàìãààëàõ, ò¿¿íä õýí ÷ ¿ë õàëäàõ çàð÷èì äýýð òóëãóóðëàñàí áàéäàã. Ãýõäýý “ýðõ ÷ºëºº õàíãàãäñàí áàéäàë” ãýäýã îéëãîëòûã “àëèâàà äàðàíãóé äýãëýìýýñ øàøíûã àëáàäàí õ¿ëýýëãýõ, ýñ áºãººñ àëáàäàí  Европт. Èõ Áðèòàíè, Øâåä, Íîðâåãè, Äàíè çýðýã ¿íäñýí õóóëüò õààíò çàñàã á¿õèé óëñóóäàä òºðèéí òýðã¿¿í – õàí, õàòàí íü òóõàéí óëñûí õ¿í àìûí îëîíõèéí óëàìæëàëò ø¿òëýã áîëîõ Åâàíãåëèéí ëþòåðàí øàøèíòàí áàéõ ¸ñòîéã õààí øèðýýã çàëãàìæëàõ òóõàé õóóëü, òîãòîîìæóóäààð áàòàëãààæóóëñàí áàéäàã. Ò¿¿í÷ëýí Èõ Áðèòàíèéí õàí (õàòàí) íü òºðèéí òýðã¿¿íýýñ ãàäíà øàøíû òýðã¿¿í ãýæ òîîöîãääîã áà ò¿¿íèé àëáàí ¸ñíû öîë ãóíøèíä “Òýíãýðýýñ èâýýëò” (By the grace of God), “Øàøíûã ñàõèí õàìãààëàã÷” (Defender of the Faith) ãýñýí ¿ãñ îðäîã. Èòàëèéí ¯íäñýí õóóëèíä ÁÍ Èòàëè Óëñ, Ðîìûí Ãýãýýí Øèðýýò Óëñ (Âàòèêàí)-ûí õîîðîíä 1929 îíä áàéãóóëñàí Ëàòåðàíû êîíêîðäàò (“òàíãàðãèéí ãýðýý”)-ûí õýä õýäýí çààëòóóäûã õàâñàðãàñàí áà ¿¿ãýýð Èòàëè óëñ äàõü êàòîëèê øàøíû îíöãîé áàéð ñóóðèéã áàòàëãààæóóëñàí áàéäàã. Òºð, ñ¿ì õèéäèéí óëàìæëàëò òîãòñîí õàðèëöààã èéíõ¿¿ õóóëü÷ëàõ íü èðãýíèé ø¿òýõ, ýñ ø¿òýõ ýðõèéã õÿçãààðëàñàí ìýò àæèãëàãäàõ áîëîâ÷ ýðõ ç¿éí ¿¿äíýýñ õÿçãààðëàëò ãýæ ¿çýõ àðãàã¿é àæýý. Òóõàéëáàë, õààíò çàñàã á¿õèé óëñàä õààí øèðýý çàëãàìæëàõ ýðõ íü çºâõºí õààí óðãèéíõàíä, òýð äîòðîî òîäîðõîé äàðààëàë á¿õèé öººí õ¿ì¿¿ñò õàäãàëàãäàæ áàéäàã áºãººä ýíý ýðõ ¿íýíäýý áóñàä èðãýäýä õ¿ðòýýìæã¿é ç¿éë, òèéìýýñ èéì çîõèöóóëàëò íü èðãýäèéí ø¿òýõ ýðõèéã õÿçãààðëàñàí áóñ, õàðèí õààí óãñààíûõàíä òàâüæ áóé óëàìæëàëàà õàäãàëàõ øààðäëàãà ãýæ îéëãîãääîã àæýý. Ãýõäýý ë Åâàíãåëèéí ëþòåðàí øàøèíò õààíò ¸ñûã óëàìæëàí õàäãàëñààð áàéãàà íü èðãýä íü ò¿¿íèéã äýýäëýõ ¸ñ çàíøëààð õ¿ì¿¿æèæ áàéãààãèéí ãîë ¿íäýñ áîëäîã. Ýíý ìýò÷èëýí øàøíû óëàìæëàëààð òóõàéí ¿íäýñòýí, àðä ò¿ìíèé îþóíû ñî¸ëûí óëàìæëàëûã õàäãàëàõ äàâõàð áîäëîãî ÿâàãäàæ áàéäãèéí æèøýýã îëíîîð íü òîî÷èæ áîëíî.                         Àçèéí ºíäºð õºãæèëòýé áóñàä îðîíä ÷ ýíý àñóóäàëä àíõààðëàà õàíäóóëæ èðæýý. ªìíºä Ñîëîíãîñò áóðõàíû øàøíû ñ¿ì õèéä òýðã¿¿òýé ñî¸ëûí ºâ äóðñãàëûã õàìãààëæ õàéðëàõûã 1987 îíä õóóëèíäàà òóñãàñíààñ ¿çâýë Áóääûí øàøèí íýëýýä óëàìæëàëò áàéð ñóóðèéã ýçýëäýã áàéæ áîëîõûã õàðóóëíà Ýíä ñî¸ë õèéãýýä Àÿëàë æóóë÷ëàëûí ÿàìíû “Øàøíû àñóóäàë ýðõýëñýí òîâ÷îî” íü àëèâàà øàøíû ¿éë àæèëëàãàà, òóõàéëáàë, áàÿð òýìäýãëýõ, õóðàë çºâëºãººí õèéõ, øàøíû òàëààð ñîíèí ñýòã¿¿ë ãàðãàõ àñóóäëûã õàðèóöàí àæèëëàäàã áàéíà. ̺í òýíä øàøèí õîîðîíäûí õàðèëöàà õýäèéãýýð èõ íàéðñàã ÷ õýäýí æèëèéí ºìíº “ïðîòåñòàíò ôàíàòèêóóä” ãýãäñýí õýñýã çàëóóñ Áóääûí øàøíû ñ¿ì õèéä, ñî¸ëûí äóðñãàëò ç¿éëñèéã ñ¿éòãýõ ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ áîëñíûã õóóëèéí õ¿ðýýíä øèéäâýðëýæýý. ªìíºä Ñîëîíãîñ îéðîëöîîãîîð 48 ñàÿ õ¿í àìòàé. 1995 îíû èíòåðíåò ìýäýýãýýð áóðõàíû øàøíûã ø¿òýí áèøðýã÷ 1Î,3 сая õ¿í, ïðîòåñòàíò øàøíûã 8,7 сая õ¿í, êàòîëèê øàøíûã ø¿òýã÷ 2,9 сая õ¿í, êóíçèéí ñóðòãààëûã áàðèìòëàã÷ 21Î мян х¿í, âîí õýìýýõ ñîëîíãîñûí ºâºðìºö øàøíûã ø¿òýí áèøðýã÷ 86.9 мян õ¿í, áóñàä øàøíûã ø¿òäýã 267.9 мян õ¿í áàéñàí ãýñýí òîäîðõîé áàðèìò áàéäàã þì áàéíà. Ýíä Áóääûí áà Õðèñòîñ øàøèí ø¿òýãñäèéí òîî îéðîëöîî áàéõàä Áóääûí øàøíû 38, Êàòîëèê øàøíû 15, Ïðîòåñòàíò øàøíû 83 áàéãóóëëàãà áàéäàã ãýñýí ä¿íãýýð áîë Õðèñòîñ øàøíû, ò¿¿íèé äîòðîîñ Ïðîòåñòàíò øàøíû áàéãóóëëàãûí òîî 2-3 äàõèí èõ áàéãàà íü õàðàãäàæ áàéíà. Øàøíû áàéãóóëëàãûã á¿ðòãýõ, çºâøººðºë îëãîõ àñóóäàëä улс болгонд ººð ººðèéí ãýñýí îíöëîã áàéð ñóóðèéã áàðèìòàëäàã áàéíà. Ñîöèàëèñò ãýãäýæ áàéñàí Åâðîïûí îðíóóäûí õóâüä èõýíõ íü øàøíû áàéãóóëëàãóóäûã òºðèéí á¿ðòãýëèéí àëáàíä á¿ðòãýæ, øàøíû àñóóäàë ýðõýëñýí çºâëºõ ãýõ ìýò àëáàí òóøààëòàí òîìèëîí àæèëëóóëäàã áàéíà. Á¿ðòã¿¿ëýõ ýðõèéã íü òàòãàëçóóëñàí áàéãóóëëàãà ñîíèí õýâëýë ãàðãàõ, õóðàë öóãëààíû çîðèóëàëòààð òºðèéí ºì÷èéí îðîí áàéð ò¿ðýýñëýõ, òåëåâèç, ðàäèîãîîð íýâòð¿¿ëýã öàöàõ, àëáàí ¸ñîîð âèç ãàðãàõ ýðõã¿é áàéäàã áàéíà. 1995 îíä Àóì Øèíðèê¸ Òîê¸î õîòûí ìåòðîíä òýñðýõ áîäèñ òàâüñàí ÿâäàë ßïîíû çàñãèéí ãàçðûã “Øàøíû íýãäëèéí áàðèìò áè÷èãò” ººð÷ëºëò îðóóëàõàä õ¿ðãýñýí áàéäàã. Òý𠺺ð÷ëºëò ¸ñîîð øàøíû áàéãóóëëàãóóä “Ìîíáóøî” áóþó ßïîíû Áîëîâñðîëûí ÿàìíû õÿíàëòàíä áàéõ, Ìîíáóøî íü øàøíû áàéãóóëëàãóóäààñ ñàíõ¿¿ãèéí ýõ ¿¿ñâýðèéíõ íü òàëààð äýëãýðýíã¿é òàéëàí ãàðãóóëæ àâ÷ áàéõààð áîëãîñîí áàéäàã. Òýð÷ëýí, ãèø¿¿í÷ëýë, õºòºëáºð áîëîí ¿éë àæèëëàãààíûõ íü òàëààð ÷ øàëãàõ ýðõèéã Ìîíáóøî-ä ºã÷ýý 1951 îíä Øàøíû íýãäëèéí áàðèìò áè÷èãò øàøíû áàéãóóëëàãóóä îðîí íóòãèéí áîëîí ¿íäýñíèé çàñàã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä àëáàí ¸ñîîð á¿ðòã¿¿ëñíýýð òàòâàðààñ ÷ºëººëºãäºõ ýðõòýé áîëîõûã çààñàí áóé. Òóñ áàðèìò áè÷ãèéí 86 äóãààðò õýðâýý øàøíû íýãäýë øàøíû ¿éë àæèëëàãààíààñàà óõðàõ áóþó õàçàéõ ýñâýë àðä èðãýäýä àþóë çàíàë ó÷ðóóëâàë ø¿¿õèéí ç¿ãýýñ òýð áàéãóóëëàãûã òàðààõ õ¿ðòýë àðãà õýìæýý àâíà ãýæýý. Ìºí ªìíºä Ñîëîíãîñò 1991 îíû ãóðàâäóãààð ñàðûí 1-íä ãàäààäûí øàøíû íîìëîã÷èä óäààí õóãàöààãààð ºìíºä ñîëîíãîñûí íóòàãò áàéæ áîëîõã¿é ãýæ “Öàãàà÷ëàëûí õÿíàëòûí õóóëèíäàà” íýìýëò çààëò îðóóëæýý. Èñëàì øàøèíòàé îðíóóäûí äîòðîîñ õàìãèéí àðä÷èëàãäñàíä òîîöîãääîã Òóðê óëñàä øàøíû ýðõ ÷ºëººã ¯íäñýí õóóëèàð õàíãàõààð çààñàí áàéäàã, ò¿¿íèéã Çàñãèéí ãàçàð íü ïðàêòèêò õ¿íäýòãýæ õýðýãæ¿¿ëäýã. Ãýâ÷ çàñãèéí ãàçðûí á¿òöèéí áîëîí õàðúÿà ãàçðóóä, ø¿¿õ, öàãäàà, ýðäýì øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, èõ äýýä ñóðãóóëüä øàøíû á¿ëýã, áàéãóóëëàãà àæèëëàõûã õÿçãààðëàäàã áàéíà. Ýíý íü äóðüäñàí áàéãóóëëàãóóäààð äàìæóóëæ òºð, çàñãèéí ãàçàðò øàøèí, ñ¿ì õèéä íºëººëºõººñ áîëãîîìæëîõ çîðèëãîòîé þì.    

Хуудаснууд

Subscribe to Индэр