logo

logo.jpg

Advertisement

Индэр

Зураг түүхийг авч үлдэнэ-43 ДЭЭД МОНГОЛЧУУДАД ЗОЧИЛСОН МИНЬ

Зураг түүхийг авч үлдэнэ-43 ДЭЭД МОНГОЛЧУУДАД ЗОЧИЛСОН МИНЬ 1. Аян замын зураг Энэ удаа Эрээн хотоос машинаар Хөх нуурыг зорин хөдөллөө. Аян зам холыг туулах ч дандаа хурдны замаар явах учир биед амар байв. Машин дотроо котпьютерт тэмдэглэл хийгээд явахад ямар ч саадгүй ажээ. Бид замдаа ӨМӨЗО-ны Хөх, Бугат, Баян гол хотоор дайрч өнгөрөв. Бугат хот бол Орос Хятадын хамтын ажиллагааны бэлэг тэмдэг болсон аж үйлдвэрийн хот юм. Авто хурдны зам Шар мөрнийг эмжиж үргэлжлэнэ. Энэ урт зам хятадын бүтээн байгуулалтын толь болон харагдана. ӨМӨЗО-ны Нинься-хуэнски автономны районоор дайран өнгөрөв. Замын хоёр талаар шинээр байгуулсан хот, тосгод тасралтгүй үргэлжлэнэ. Шар мөрөн дээгүүр гарч Ланжоу хотод ирлээ. Хятадад хүн амын тоогоор дээгүүр ордог Ланжоу хот зарим онцлог зүйлээр бусдаас тодорно. Ганьсу мужийн ойролцоох Вэй Ли цогцолбор дурсгалаас МТӨ VII зуунд холбогдох хүрэл морь гарчээ. Энэ нь тус Ланжоу хотын бэлгэдэл болсон байна. Мөн бунхны малтлагын зураг, олдвор, зохион байгуулалтын тухай үзмэрт тавьсан нь сонирхол ихэд татаж байлаа. Учир нь гэвэл Булган аймгийн Баяннуур сумын “Шороон бумбагар” ын бунхантай тун төстэй харагдаж байлаа. Ялгаатай нь Монголын нутаг дэвсгэр дээрээс олдсон оршуулгын байгууламжийн ханан дээр зураг зурсан байдаг бол уг Ланжоу-гийн байгууламж дутуу шатсан тоосгоор нягт нямбай өрж үүдэвчийг хийсэн байна. Ланжау хотоос хөдлөөд Монголын түүхтэй салшүй холбоотой Хөх нуурын ойролцоо оршин монголчуудын Богд болон лам нарын өвөл өнжин Төвөдийг зорьдог хийдээр очсон билээ. Тэрхүү хийдээр аялахад нэг өдрийг зориулав. Шинээр байгуулсан номын сан бусдаас тодхон харагдана. Залуу лам нар энд тэнд алгаа ташин ном хаялцах ажээ. Бидэнд монголын богдын амьдарч байсан дуганыг танилцуулав.  Хийд үзэж явахад монголоор цэвэр ярьдаг ламтай таарсан бөгөөд надруу нэг л таагүй харцаар ширтэж, хэг ёг гэсэн маягаар асуултад хариулна. Тэгээд дараа нь хаанахын монгол вэ гэж орчуулагчаас асуув. Тэр энэ бол Тангад хүмүүс гэв. Тиймээ өнөө ч гэсэн тангадууд монголчуудад таагүй ханддаг эртний өв хүрч ирсэнийг ойлгов.  Энэ хийдэд монгол лам нар сурч байсан боловч 2-3 жил болоод нутгаа буцсан тухай танилцуулна билээ. Хөх Нуурт буй алдартай газар гэвээс Бурхан шашны 6 том хийдийн нэг Күмбум болно. Буман бурханы орон хэмээгдэх утгатай, шарын шашныг үүсгэн байгуулагч Богд Зонхивын өлгий нутаг билээ. Хөх Нуурын баруун хэсгийг Хайсэ ("нуурын баруун") гэх агаад үүгээр Цайдамын Монголчуус нутагладаг ба Ажиа гэгээний өлгий нутаг болно. Ажиа гэгээн нь Богд Зонхивын аавынх нь 21 дүгээр дүр, "ажиа" нь төвдөөр аав гэсэн утгатай үг билээ. Нуурын өмнөд ("Хэнанг") хэсэгт амьдрах Монголчуус нь төвдүүдэд хэт ойрхон байснаар тэдэнд уусаж бараг төвдөөр ярьдаг болжээ. Харин тэгэхэд Цайдамын Монголчуус нь төрөлх Монгол хэлээрээ ярьж "Цайдамын сонин", "Цэцэгт Цайдам" сэтгүүлүүд одоогоор гаргасаар байна.  2. Цэнхэртэн долгиотох Хөх нуур минь.  Монгол мөргөлчид, жинчид Хөхнуурын алдарт Гүнбэн хийдээс гарч Зуу xүрэх замыг “Зандан Зуугийн зам” хэмээн нэрлэж байсан нь бадарчингийн домогт тодoрхой үлджээ. Энэ зам бол ариун Зуугийн зам гэсэн утгатай, Төвөдийн нийслэл Лхаст хүрдэг тогтсон зам байж. Лхас хот Хөхнуураас баруун урд алс хол оршиx боловч аянчид, мөргөлчид Баян Хараатын нурууг шууд давч чадахгүй учир эхлээд Гүнбэнээс баруунтaaг чиглэж Боохойн гол, Туулайн гол, Цайдамын голыг гатлаад Бурхан Буудай уулаар их нуруудыг эхлэн давдаг байжээ.  Төвөдийн өндөрлөгт гарахдаа Бурхан Буудай уулыг давах л хамгийн бэрх байсан гэгддэг юм. Буудай гэдэг баруун монгол хэлээр тогоо гэсэн үг болохоор “Бурханы тогоо уул” гэсэн утгатай ажээ. Энэ уулыг бүтэн өдөр явган мацаж оройд нь гарч хоноод маргааш нь бэл рүүгээ буудаг заншилтай байсaн байна.  Тэндээс цааш Хөх нуурыг зорьлоо. Яагаад ч юм газрын байдал монголын Увс нууртай тун төстэй ажээ. Монголын нэг эгэлхэн талаар давхиж яваа мэт сэтгэгдэл төрнө. Бид шууд явсаар нэгэн жижиг шарын шашины сүмэнд ирж, нэг ламыг суулгаад Хөх нуурын эрэг дээр очлоо.  Хятадаар “Хөх нуур” гэж бичсэн пайзны дэргэд дурсгалын зураг даруулав. Тэндээс хөдөлж, нуурын эрэгт байрлах жижигхэн тосгонд ирлээ. Тэнд нутгийн олон цугларч ар монголоос ирсэн зочныг харахыг хүснэ. Гэвч хамгаалалт гаргаж тэднийг бидэнд ойртуулсангүй. Харин төлөөлөгч нар ирж уулзав. Тэд надад дурсгалын зүйл гардуулсан нь бурхан байв. Түүнийг сэтгэл гарган бүтээж, төвөдөд аваачиж амилуулсан гэж тайлбарлав. Хөх нуурын Дээд монголчуудын төлөөлөл надад ном ёсоор амилуулсан Ногоон дарь эх гардуулж өгч билээ. Сэтгэл огшоосон тэр үйл явдал насны туршид үл мартагдана. Түүнийг алсын замд монгол нутагт хүргэхээр нандигнан зохих зан үйлээр босоо байрлалаар хайрцаглан бэлджээ. Тэрхүү бурхан дээд монголчуудын нандин дурсгал манай гэрт хүндтэй байранд залагдан буй.  Хөх нуур бол хятадын шинжлэх ухаан, батлан хамгаалах салбарт өөрийн гэсэн түүхэн мөрөө үлдээсэн онцлог нутаг юм. Тэр нуурын эрэг дээр хөл тавин зогсном. Дээд монголчууд нь баруун хойд Хятадын Цинхай буюу монголоор Хөх нуур мужид төвөд, хятад болон хасаг, хуй, салар лалын шашинтнуудын дунд аж төрдөг монголчууд юм. Хөх нуурын монголчууд нь Хошууд, Цорос, Торгууд, Хойд, Халх зэрэг олон аймгийн хүмүүсээс бүрддэг. Гэвч хүн амын ихэнхийг нь ойрадууд бүрдүүлж байсан учир “Хөх нуурын Өөлд” гэж нэрлэх нь бий. Цинхай мужид Баянхар уул, Голмуд хот (олон тооны гол мөрөн гэсэн утгатай), Цайдам гэх мэт монгол нэртэй газар усны нэр олон бий. 3. Дээд монголчуудын түүх  Хөх нуурын газар нь монголчуудтай эртнээс холбоотой. Эрт цагт тэнд монгол угсааны Тогоон (Тугухунь)-ы улс оршин тогтнож байв. XIII зууны эхээр Өгэдэй хааны хүү Годангийн эзэмшилд багтах болжээ.  Хошуудын хант улс нь анх (1642-1716) 1642 онд хошуудын Гүш ханы Төвөдийн өндөрлөгт байгуулсан улс юм. Хошуудын улс байгуулагдсан нь шарын шашин Төвөд орныг эрхшээх эхлэл болсон. Хошуудын хант улсаас өмнө Хүннү Цинхай мужийн зүүн хэсгийг дараа нь Сяньбийн угсааны Тугухунь улс Хөх нуурыг хэдэн 100 жил захирч байсан бөгөөд Тугухуний хил уртаашаа 1500 км, хойноос урагш 1000 км үргэлжилж байжээ. Тугухунь улсын сяньбичууд яваандаа монгор гэж нэрлэгдэх болсон бөгөөд Их Монгол Улс унасны дараа ноёд нь хятадын Мин улсад дагаар оржээ. Хэсигийн уйгурууд 11-р зууны дунд үед Тангудын хаант улсын захиргаанд орж яваандаа Хөх нуур, Ганьсу орчмын бусад үндэстэнтэй холилдон шар югур үндэстнийг бүрэлдүүлсэн байна. 1509 онд Өмнөд Монголын нэгэн ноён өөрийн цэргийг авч Хөх нуур луу довтлон орж суурьшсан нь Их Монгол Улсаас хойш монголчууд Хөх нуур орчмыг захирах болсон анхны тохиолдол болжээ. 1566 оны Сэцэн гүний, 1573 онд Түмэдийн Алтан ханы цэргүүд нэмэгдэн ирж монголчуудын нөлөө Хөх нуур орчим улам бэхэжсэн байна. 1633 онд Хошуудын Гүш ханы цэрэг тэнд очсоноор Хошуудын улсын үндэсийг тавьжээ. 1636 онд Гүүш хан Камыг, 1642 онд Төвдийн төв хэсгийг эзэлсэнээр Хошуудын нөлөө Төвдөд бүрэн тогтсон байна. 1637 онд Халхын Цогт тайж Хөхнуурт хяналтаа тогтоогоод Төвд рүү довтлох үед шарын шашны толгойлогч IV Банчинбогд болон V Далай лам Хошуудын удирдагч Төрбайхыг Төвдөд морилохыг урьсан. Улмаар тус ондоо Ойрaдын цэрэг ирж Цогт тайжын цэргийг бут цохин устгаснаар Төвдөд хяналтаа тогтоох эхлэлийг тавьсан. 1641 онд Төрбайх Түвдийн Замба хааныг товтолж 1642 онд Замба хаан ялагдаж алагдсан. Үүний дараагаар Төрбайх бүх Түвдийг эзэлж өөрөө Шигаце орчимыг хяналтдаа байлгаж, ууган хүү Даян ханаар Лхас орчмыг захируулжээ. Ийнхүү тэрээр Төвдийн хаан болсон ба шарын шашныг мандуулагч сахиус хэмээн алдаршжээ. Тэрээр найман хүүтэй байсан ба найман хүү нь бүгд Хөхнуурт үлдэж хаант улсаа хамгаалах хүнд үүрэг хүлээсэн учраас түүхэнд найман тайш хэмээх нэрээр үлджээ. 1630-аад оны сүүлчээр Хошуудын Гүүш хан Төрбайх хүн амынхаа ихэнхийг дагуулан Хөх нуурт очиж нутагласнаар “Хөх нуурын Өөлд”-ийн үндэс тавигджээ.  1670-аад оны эхээр Ойрадын Галдан эцэг нэгтэй ах Сэцэнийг хороосонд түүний дүү Зодов баатар, Бандари, Зоригт хошууч нар харьяат албатаа авч Алтайгаас Хөх нуурт зайлан суужээ. Түүнчлэн XVII зууны сүүлчээр болсон дайн самууны үед Халхын Урианхай отгийн зарим ноёд албатаа дагуулан Хөх нуурт суужээ. Хожим тэдний зарим нь нутагтаа буцсан боловч, зарим нь Хөх нуурт үлджээ. 1698 онд Манжийн Энх амгалан хаан Хөх нуурын ноёд, тайж нарт Манжийн хэргэм зэрэг олгосон боловч, манж маягаар хошуу сум байгуулсангүй. Харин Манжийг эсэргүүцсэн Лувсанданзангийн бослого дарагдсаны дараа манж нар 1725 онд Хөх нуурт нийт 28 хошуу байгуулж, Сининд суух сайдад захируулжээ. Хожим 1738 онд Халхын 1 хошууг нэмж байгуулснаар Хөх нуурын монголчууд 29 засаг хошуутай болов. Төрбайх хаан нь Чингис хааны төрсөн дүү Хавт Хасарын 15 дүгээр үе болох агаад Тарвагатайн нуруугаар нутаглаж ирсэн баруун Монголчуусын хаан юм. Төрбайх хаан нь Хөх Нуурт харъяат ардуудаа аван нүүдэллэн ирсэн нь Манж хүчирхэгжиж баруун зүүн Монголын хооронд яс хаяж түүнээс үүдэж улс төрийн тэмцэл үүссэнээс залхан дайжсан гэж ойлговол үнэнд ойрхон буух мэт ажуу. Төрбайх хааны албат 100 мянга байсан гэж үздэг. Удалгүй Хөх Нуур нутагт Халхын Цогт тайж 200 мянган харъяат албатаа авч нутагласнаар тэр хоёрын хооронд зөрчил ихсэж, Цогт тайж ялагдан Хөх Нуурын Монгол, Тангадуудыг Төрбайх хаан захирах болжээ. Улмаар төвөдүүдийг нөлөөндөө оруулж Лхасааг захиран суух болсон тул Төвөдийн Далай лам түүнийг "гүүш хаан" гэж нэрийджээ. Д.ЖАРГАЛСАЙХАН-МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч, Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн ажлын албаны дарга асан, Зэвсэгт хүчний хурандаа

Монголчуудын дэлхийн Эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд оруулсан хувь нэмэр

Монголчуудын дэлхийн Эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд оруулсан хувь нэмэр а\Соёл, боловсрол, шинжлэх ухааны хөгжил Монголчуудын хүн ам зүйн бодлого өвөрмөц байж, хүн амынхаа тоог нууцалдаг байсан. Юан гүрний эхэн үед 40 түмэн монгол, дөрвөн түмэн ойрад байсан хэмээн түүх сударт тэмдэглэгджээ. Үүнээс үзэхэд тэр үед монгол нутагт 40 түмэн монгол өрх, 4 түмэн ойрад монгол өрх бүгд нийт 44 түмэн өрх бүх айл байсан гэсэн үг мөн билээ. Юан гүрний хаад монголчуудыг хятадтай холилдон уусах явдлаас сэргийлж монгол, хятад хүмүүс ураг холбох, монгол хүн хятад хувцас өмсөх, хятад зан заншилд орох зэргийг хуулиар чандлан хориглож байжээ. Улс төр, шашин, соёлын талаар монгол хаад иймэрхүү бодлого явуулж байсан нь цөөн тооны монголчуудыг хятадын соёлын нөлөөнд автагдуулахгүй, харин монгол хаад ноёдын ноёрхлыг үзэл суртлын аймагт аль болохоор бэхжүүлэхийг оролдсон хэрэг ажээ. Монгол нутагт байсан тархай олон аймаг нэгдэж нэгэн улс гэр болсны үрээр нийт монголын үндэсний соёл бүрэлдэн хөгжих аятай нөхцөл тухайн үедээ бий болсон байна. Монголын эзэнт гүрэн янз бүрийн улс түмнийг нэгэн хүчтэй засаг төрд нэгтгэсэн нь тэдний соёл, уламжлал хоорондоо нэгдэн нягтарч харилцан нөлөөлөхөд түлхэц өгсөн нь тодорхой юм. Эртний монголын соёлын түүхэнд гарсан нэг том үйл явдал бол монголчуудын дунд уйгуржин бичиг үсэг дэлгэрэн улмаар нийт монгол улсын албан ёсны бичиг үсэг болон явдал мөн. Монгол энэ бичиг үсэг нь уг гарлаараа эртний Финикид /Ойрхи Дорнодын/ анх үүсэн финикийн бичгийн системд хамаарагдах бичиг үсгүүдийн нэг байжээ. Учир нь финикийн бичиг үсгээс арамей бичиг үсэг, түүнээс согдбичиг, түүнээс уйгур салбарлан гарч улмаар согд, уйгур бичиг үсгээс монголын уйгуржин хэмээх хуучин бичиг үсэг бий болсон түүхтэй. Хубилай хааны шинэ үсэг авч хэрэглэсний учир бол ихэнх эрдэмтэний үзэж байгаагаар Юан төрийг үндэслэгч нь зөвхөн монгол хэл төдийгүй их гүрний бүрэлдэхүүнд багтсан бүх улс үндэстний хэлүүдийг нэгэн зэрэг үйлчилж чадах, хятад дахь монгол төрийн олон улс аймгийн нийт дундын тусгай бичиг зохион бий болгохыг эрмэлзсэнээс болжээ. Пагва лам дөрвөлжин үсгийг түвэд, энэтхэг үсгийн үндсэн дээр монгол хэлний аялгуунд түшиглэн зохиожээ. Монгол аймгуудын дунд нэгэнт зүгшрэн тогтсон аман бичгийн буюу аман уран зохиолын хэл байжээ. Энэхүү эртний аман зохиолын хэл бол ард түмний аман зохиолын удаан хугацааны хөгжлийн үр дүн мөн байжээ. Эртний монголчуудын аман зохиол нь үлгэр, домог, дуу, шүлэг, зүйр үг, оньсого зэргийн олон хэлбэртэй байжээ. Ерөөс эртний монголчуудын дунд уран яруугаар толгой холбон шүлэглэх заншил өргөн дэлгэрсэн байжээ.  Эртний монгол хүмүүсийн дунд яруу найргийн авъяас билигтэй шүлэгчин, үлгэрчин, хуурчин хүн цөөнгүй байжээ. Монгол шүлэгчид Хабул хааны хүү Хотулаханд зориулан эр чадлыг нь магтан дуулсан олон шүлэг зохиожээ” гэж бичсэн байдаг.44 Рашид-ад-Дин.т.1 кн.2.стр 39. “Нууц товчоо” бол монголын язгууртан ноёдын талыг баримталсан зохиол боловч үзэл санааны хувьд дэвшилт зохиол гэж эрдэмтэд нэгэн дуугаар үзэж байна.2 Энэ зохиол монгол орон, эртний овог төрлийн нийгмээс феодалын нийгэмд дэвшин орж, тархай бутархай олон монгол аймаг нэгэн улс гэрт нэгдэн төвлөрч, монгол угсаатан бүрэлдэн тогтож байсан түүхэн үеийн уран зохиолын бүтээгдэхүүн гэж тодорхойлжээ. 2Б.Я.Владимирцов “Общественный срой монголов” Л. 1934: С.А.Козин “Сокровенное сказание” Введение в изучение памятника. М-Л.1941, Ц.Дамдинсүрэн “Монголын уран зохиолын тойм” УБ. 1957. 57-61-р тал. Монголын их гүрний үед хамгийн дээд зэргийн багажаар төхөөрөмжилсөн номын сан нь 400 000 номтой байсан гэдэг.1 Алтан Ордоны улсад монгол хэл бичгийг албан баримтанд ашиглаж байжээ. XIV зууны дунд үеэс монголоор бичсэн зарим нэгэн зарлиг, ханы тунхаг бидний үед уламжлагдан иржээ. Мөн үед хамрагдах ханы нэрийг монгол үсгээр дээр нь бичсэн нь Тогтамын ханы сүүлчийн зооснуудад байдаг. Ил хаад шинжлэх ухаан, эрдэмтдийг тэтгэх талаар их нэрд гарсан байна. Хүлэгү хан өөрийн зөвлөх нэрт гүн ухаантан, одон орон судлаач Насирад-Динат-Гүш /1201-1274/-д Табризийн хойд талд Азербайджаны Марагхад одон орон судлалын төв байгуулах ажлыг даалгаж байжээ. Монголчуудын шинжлэх ухааны хөгжилд оруулсан хувь нэмэр нь зурхай, одон орон судлал, математик, физик, химийн салбарт өөрийн гэсэн хувь нэмэрээ оруулсан байдаг.  Монголын их гүрэн байгуулагдсаны дараагаар монголчууд соёлт орнуудтай харилцаа холбоотой болж ирэхийн хамтад монголын хаад ноёд тансаг хээнцэр амьдралыг эрхэмлэн дагах болж, хээр талын нутгийн нүүдэлчдийн бэрх амьдралаасаа суурин газрын тохилог боловсронгуй аж байдалд аажмаар шилжин орж, байлдан дагуулсан орнуудынхаа соёлын өмнө өөрсдөө сөгдөн бууж эрдэм соёлын нь ололт амжилтад амтархан шунаж, өөрсдийн амьдралын жаргал цэнгэлд хэрэглэхийг аль болохоор эрмэлзэж байжээ. б. Төрийн байгуулалт, хууль эрх зүйг эрхэмлэх байдал Монгол их гүрний үед төрийн дээд байгууллага нь Чжүншүшэн хэмээх Дотоод бичгийн яам байжээ. Мөн Шумиюан буюу Нууц бичгийн яам, Юйшитай буюу Дэвшүүлэх буруулах яам хэмээх яамд байжээ. Дотоод бичгийн яамны шууд харъяалалд тодорхой ажил эрхэлсэн 6 яам оршиж байжээ. Тухайлбал: Түшмэлийн яам, Сангийн яам, Ёслолын яам, Цэргийн яам, Шүүх яам, Үйлдвэрийн яам болно. Харъяа зургаан яам нь тус бүрийн оногдолт ажлыг хариуцан гүйцэтгэж байжээ. Сангийн яамны эрхлэх ажилд өрх айл, хүн амын тоо бүртгэл байцаан явуулах явдал чухал суурь эзэлж байв. Үйлдвэрийн яам хэмээх нь мал тариалангаас бусад гар үйлдвэр уран дархны ажил болон суваг малтах, усны аюулаас хамгаалах, далан үйлдэх зэрэг нийгмийн чанартай томхон ажлуудыг эрхэлж байжээ. Монголын хаад мөн л Их Монгол улсын засаг төрийн хэлбэрийг үргэлжлүүлэн, үндсэн Монгол улсынхаа засаг засаглалыг явуулж байсан ажээ. Чингис хааны дэргэд Сэцэдийн зөвлөл гэж байсан бөгөөд аливаа ажил явуулахдаа, тэдний зөвөлгөөг анхааран сонсдог байжээ. Шинэ хаан сонгох, байлдах, найрамдах зэрэг онцгой чухала суудлыг ,,Их хуралдай,, хэмээх улсын ихэс ноёдын чуулганаар хэлэлцэн шийдвэрлэж байжээ. Чингис хаан засаг төрийн захиран баримтлах түмт, мянгатын системийг давын өмнө зохион байгуулж хэрэглүүлсэн байна. Өгэдэй хааны үед төрийн аппарат нарийсаж гүйцэтгэх үүрэг нь уламтодорхой болжээ. XIII зууны эхэн үеэр Монголын нэгдсэн төр байгуулагдахын хамтад төр ба хууль зүйн мэдлэг ухаан нэлээд хөгжжээ. Тархай бутархай олон монгол аймаг дор дорынхоо хэв ёсыг сахин дагаж ирсэн бол харин XIII зууны эхээр эдгээр аймаг хоорондоо нэгдэн, төр улс байгуулагдахын хамтад олон аймгийн хэв ёсыг нэгтгэн эмхтгэж, улмаар нийт Монгол дундын эмхлэн цэгцэлсэн бичигдмэл хууль үүсэн гарах нь зайлшгүй болж иржээ. Үүний дүнд монголд анх удаа бичигдмэл хууль гарчээ. Энэ нь “Их засаг хууль” /Их жаса/ гэж алдаршжээ. Энэ хуульд овгийн байгууллын үеийн зарим үлдэгдэл хэв заншлын зүйл байсан боловч бүхэлдээ монгол төрийн жинхэнэ хууль мөн ажээ. Энэ хууль эзэлсэн бүх нутагт үйлчилж байсныг араб, егептийн эрдэмтэд гэрчлэн үлдээжээ. Засаг хуулиас гадна Чингисийн хэлсэн үг, зарлиг тушаалыг эмхтгэсэн “Билэг” гэдэг сургаал байжээ.  Чингисийн засаг захиргааны бас нэг шинэтгэл бол улсын заргач (шүүгч)-ыг бий болгосон явдал мөн. Хууль хэнд ч алагчилгүй хатуу үйлчилдэг байсны жишээнд асар их нөлөөтэй, тэнгэр нартай шууд харилцан ярилцдаг, агуу хүчтэй, ид шидтэй хүн гэж жирийн нүүдэлчид шүтэн биширдэг байсан Тэб тэнгэр хэмээх Хөхөчү бөөг эрэмшин дур зоргоороо аашласан хууль ёсыг зөрчсөнд цаазласан явдал орно. Үүнийг зарим нь одоо цагт бөөг устгасан мэт ташаа, гуйвуулж бичсэн байна. МБНЭ-ИЙН ИЛТГЭЛ. Д.ЖАРГАЛСАЙХАН

Дэлхийн хамтын ажилагааны ёс дэглэмийн эхлэлийг тавив.

Дэлхийн хамтын ажилагааны ёс дэглэмийн эхлэлийг тавив. Түүхэн өвөрмөц нөхцөлд олон улс түмний янз бүрийн иргэншлийн өргөн харилцаа холбоо дэлхий даяар дэлгэрч эд, оюуны үнэт зүйлс улс түмний дунд түгэн тархаж, ард түмнүүд ойртон нягтарч байсан үйл явц нь хүн төрөлхтний дэвшил хөгжилд нааштай нөлөө үзүүлсэн болохыг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй. Хөгжлөөрөө янз бүрийн түвшинд орших, эдийн засгийн болон нийгмийн өөр, өөр тогтолцоотой, өөр өөрийн шашин шүтдэг улс гүрнүүдийг хамтран ажиллах, харилцан ойлголцох дэлхийг хамарсан тогтолцоог бий болгож чадсан. Тиймээс дэлхийн хамтын нийгэмлэгийн байгууллагын харилцааны эхлэл тэр үед тавигдаж, олон улсын харилцаанд хэрэглэгддэг дипломат ёс, журам чухамхүү монголын их эзэнт гүрний үеээс өнөөг хүртэл хэрэглэгдэж байна. Монгол их гүрний эхний дөрвөн хааны үед явуулж байсан монголын гадаад харилцааны бүх үйл ажиллагаа жинхэнэ монгол нутгийг хамарч, монгол дахь нэгэн төвөөс чиглэгдэн гүйцэтгэгдэж байсан байна. Чингис ба Их Монгол улсын бусад хаадаас харь орнуудын эзэн, хаадад явуулж байсан зарлиг, жуух, дипломат бусад баримт бичгүүд нь уг тавигдаж буй асуудлаархи өөрийн байр суурийг нарийн үндэслэлтэй гаргаж дипломат харилцааны ёсонд нэн шинэ зүйл бий болгосон хэмээн Б.Я.Владимирцов тэмдэглэсэн байна. Өгэдэй хаан Их Монгол улсын засаг захиргаа, төрийн зохион байгуулалтыг улам боловсронгуй болгож, гадаад харилцааг ихэд өргөжүүлсэн юм. Харилцан анд бололцоход эртнээс уламжилсан нарийн хэв ёсыг баримталдаг байжээ. Анд бололцох хоёр этгээд нь газар болзон уулзаж, бие биедээ бэлэг барилцан, эрхий хурууны цусыг амсалцан андгай тангараг өргөдөг байжээ. Тангараг нь хоёр этгээдийн хоорондын нэг ёсны ам гэрээ байжээ. Тангараг өргөхдөө хоёр этгээд хүч хавсран дайсантай тэмцэх, бие биедээ үнэнч шударга байх, харилцан эрх мэдэл тэгш байх, завсрын хэрүүл маргааныг нүүр учран хэлэлцэж, учрыг нь олж байх зэрэг зүйлийг хэлэлцэн тохиролцдог журамтай байжээ.  Монгол аймгуудын харилцааны түүхэнд элч нар их чухал үүрэг гүйцэтгэж байсныг мөн тэмдэглэвэл зохино. Алс холын харь орнуудад зарагдан явдаг тусгай мэргэжсэн элч нарын эрх үүрэг үлэмж болжээ. Элчин харилцааг хөгжүүлэх хэрэгт нийт их гүрний хэмжээгээр байгуулсан өртөө их ач тустай болсон байна.Энэхүү андын харилцаа өргөжин тэлж, аймаг хоорондын элч, цаашлаад улс хоорондын албан ёсны харилцаа болсон байдаг. Их гүрний үеэр монголын гадаад хэргийн зохион байгуулалт, арга ажиллагаа, дипломатын өвөрмөц арга барил, ёс дэглэм, хэв заншил ч үүсэн бий болж байжээ. Гадаадтай харилцах дээд эрхийг хаан өөрөө барьж байсан учир бүх дипломат харилцааны хэргийг гагцхүү хааны нэрийн өмнөөс гүйцэтгэн явуулдаг байжээ. Хааны дэргэд гадаад харилцааны албан хэргийг хөтөлдөг тусгай битэгч /бичээч/ нар ажиллаж, харь орнуудад явуулах бичиг захидлыг уул орных нь хэл бичгээр зохион үйлдэж, төгсгөлд нь уйгаржин бичгийн сайд “үзэг ину” гэж уйгаржин үсгээр гарын үсэг зурж3 хааны их тамгыг дарж гүйцэтгэдэг заншилтай байжээ. Гадаад харилцааны гол чухал асуудал дайн найрамдлын асуудлыг хаан өөрийн төрөл садан ба том язгууртан ноёдын хуралдайгаар хэлэлцүүлэн шийдвэрлэдэг байсан нь монголын эртний овог аймгуудын ардчиллын үлдэц улбаа мөн байжээ. Нэгдсэн улс байгуулагдсаны дүнд монгол орон дэлхийн олон улс оронтой харилцах болж, улмаар монголын их гүрэн бий болсны дараагаар гадаад харилцаа нь урьдаас илүү өргөжин хөгжжээ. Монгол улс шинээр гарч ирсэн нь монгол ба хөрш орнуудын харилцааны шинж төрхийг өөрчлөн хувиргасан төдийгүй, мөн нийт Төв Азийн улс хоорондын харилцаанд томхон өөрчлөлт оруулжээ. Монгол улсын дипломатын үйл ажиллагаа нь харь орнуудад тусгай тамга тэмдэг бүхий гэрэгэтэй /мөн пайз ч гэдэг/ элч нарыг довтолгох буюу гадны элч нарыг хүлээн авах, гадаад орнуудтай бичиг захидлаар харилцах буюу элдэв төрлийн гэрээ хэлэлцээр эвсэл холбоо байгуулах, бусад улс орныг улс төр, цэргийн талаар туршин тагнах зэргээр гадаад бодлогыг гүйцэтгэн хөтлөх элдэв арга ажиллагаа тогтворжин төрөлжиж байсан байна. Чингис хаан дайны өмнөх дипломатын элдэв төрлийн бэлтгэл ажлыг их хийж, дайсан улсаа олон улсын талаар бүрэн ганцаардуулах бодлого явуулдаг байжээ.Монгол хаадын хувь улсууд юуны урьд өөрсдийн ойр зэргэлдээ улс оронтой харилцаа холбоотой байж хүч хүрэх нэгий нь зэр зэвсэг, дипломат арга мэхийн аль алины нь хэрэглэн эрх мэдэлдээ оруулан авах гадаад бодлого явуулсаар байжээ. Монгол хаад Европын орнуудад довтолгох элч зарлагын ажилдаа эрдэм мэдлэг бүхий гаднын хүмүүсийг хэрэглэж байжээ. Жишээ нь: Юан улсад анх удаа худалдааны хэргээр хүрэлцэн ирсэн Италийн Венец хотын ах дүү хоёр худалдаачин Николо Поло, Маффео Поло нарыг өөрийн элч болгон зарж байжээ. Хубилай хааны элч нар лалын шашны ариун орон Иерусалимд шашны мөргөлийн нэрээр очиж тагнах турших ба христос шашны толгой Ромын паптай харилцаа холбоо тогтоох зорилготой явуулж байжээ. Энэ бол өргөмжлөлт консулын эхлэл байв.Монголын эрхшээлд орсон солонгосын ван зарим үед Юан улс ба споны хаадын хооронд зуучийн үүрэг гүйцэтгүүлж байв. Монголын эмэгтэй элч солонгост очиж байсан нь монгол солонгосын гадаад харилцааны түүхэнд үнэхээрийн чухал зүйл юм. Эзлэгдсэн орнуудад урьдах хаадын нэгэн адил төлөөний сайд суулган захируулж, Мухамед Ялавачийг Хятадад, Масуд бэгийг Туркестан, Мавереннахр, Уйгур, Ферган, Хорезмд, Аргуныг Иранд тус тус томилон суулгажээ. Монгол хаадын улсууд гадаад бодлогоо хэрэгжүүлэн явуулахдаа тэр цагийн дэлхийн хоёр том шашин христос, лалын шашны нэр хүндийг идэвхитэй ашиглан хэрэглэж, тэдгээр шашныг бишрэн шүтэгчдийг аль болохоор биедээ татахыг чармайн оролдож байжээ. Ил хаадын бичиг бол цөм уйгуржин бичгээр монгол хэлээр бичигдсэн эртний монголын дипломатын үнэт дурсгалт бичгүүд мөн бөгөөд тэд нь монголын дипломат харилцааны бичиг баримтын хэлбэр маяг, хэллэг, найруулгыг нарийвчлан судлахад үлэмж ач холбогдолтой юм.  Монголын их хаадын үед зочин хүлээж авах, хүндлэх, үдэх олон улсад хэрэглэдэг дипломат дэг журам бий болжээ. Гадны элч нарыг хаан хүлээж авах ёс дэглэм их сүр дүрэмтэй байсан нь “Далай хаан” хаан хэмээн өргөмжлөгдөж байсан монгол хаадын сүр хүчийг илэрхийлэх зорилготой байжээ. Хаанд бараалхахын өмнө хааны өргөөний бараа бологч нараас урьдчилан элч нартай уулзаж ямар зорилготой яваагий нь сайн асууж мэдэж явдаг байсан. Мөн өргөөнд орохын өмнө элч нарыг нэгжин үзэж, хоёр галын хоорондуур оруулан “ариутгаж” өргөөний эсгий үүдний зүүн талаар босгонд хөл хүргэхгүй орохыг урьдаас сануулан хэлж хаанд бараалхуулдаг заншилтай байжээ. Элч нар хаанд бараалхахдаа зүүн хөлөөрөө сөгдөж мэндлэх ёстой байжээ. Монгол хаад “гадаадын ямар ч элстэй шууд өөрөө ярилцдаггүй, гурав дахь этгээдээр дамжуулан ярилцдаг” ёстой байжээ. Гэхдээ элч нар нь хаантай бусад хэнээс ч илүү юу дуртайгаа чөлөөтэй ярилцах давуу эрхтэй байсан гэнэ.1 Гильом Рубрук. 145-р тал.  Ийнхүү монгол улс өнөөгийн дэлхий дахинд өргөн хэрэглэдэг дипломат ёс жаяг, харилцааны соёлыг бий болгожээ.

Зураг түүхийг авч үлддэг-42 Хамтарсан сургалт зохион байгуулав

Хамтарсан сургалт зохион байгуулав Монгол Улсын төрийн байгууллагуудын хамтын ажиллагааг уялдуулан зохицуулах зорилгоор АНУ-аас тус улсад  суугаа Элчин сайдын яамтай хамтран “Аюулгүй байдлын стратеги” сэдвээр сургалт зохион байгуулж, төр, олон нийтийн болон эрдэм шинжилгээ судалгааны байгууллагын 150 гаруй хүмүүс оролцов. Энэхүү сургалт төрийн бүх байгууллагын төлөөлөл бүрэн хамарсан юм. Мөн төрийн байгууллагууд төлөвлөлт, үйл ажиллагаагаа хэрхэн уялдуулах талаар онол, практикын мэдээлэл сонсож, хамтын ажиллагааны даалгавар боловсруулж, санал бодлоо солилцож билээ.  Төгсгөлд нь Хавайн аюулгүй байдлын төвийн захирал ирж, Батлан хамгаалахын сайд Сономпил хүлээн авч уулзаж, оройн хүндэтгэлийн зоог болж, хаалтаа хийсэн юм. Чухамхүү тэр үед ҮАБЗ-ийн Ажлын албаны даргын хувьд ирсэн багш гартай уулзаж, дараагийн хамтын ажиллагааны эхлэл тавьж билээ. Дэлхийн улс орнууд аюулгүй байдалд анхаарч, улс орны хил хязгаар, зэр зэвсгийн хүчийг зузаатгах, улмаар эдийн засгийн бие даасан байдлыг бэхжүүлэх, хүн амын удмын санг хамгаалах, хүнсний, экологийн болон соёлын асуудлын хүрээнд олон асуудлыг шийдвэрлэх болов. НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөрөөс аюулгүй байдлын цөм нь улс гүрэн биш, хүвь хүн байх учиртайг анхааруулснаар “Хүний аюулгүй байдал” өнөөдөр дэлхийн хэмжээний бодлогын тулгуур үзэл баримтлал боллоо. Хүн өдөр тутмын амьдралын баталгаагаа дэлхий дахины үйл явдал, улс орнуудын хоорондын харилцаанаас илүүтэйгээр гэр бүл, орлого, хүнс, орон байрны тухайн нөхцөл дэх баталгаа, үр удмынхаа ирээдүйтэй холбон үзэх болсон бөгөөд өлсгөлөн, ажилгүйдэл, өвчин эмгэг, сөргөлдөөн, хэлмэгдүүлэлт, байгаль орчны элдэв бохирдлоос хамгаалагдсан байхыг эн тэргүүнд хүсч байна. Улс орны хөгжил, эдийн засгийн өсөлтийн гол зорилго нь өнөөгийн төдийгүй ирээдүйн хүний сайн сайхан байдлын төлөө байх ёстой гэж үздэг. Хүн төвтэй хөгжлийн үзэл хандлагаар үндэсний болон хүний аюулгүй байдал нь тогтвортой зөв бодлого, онч мэргэн удирдлагын хүчээр хангагдана. Хүний аюулгүй байдлыг хангах нь хөгжлийн зорилго төдийгүй тухайн улс орны хөгжлийн үр дүн байдаг. Гэхдээ хүний аюулгүй байдлыг хангахад зөвхөн төрийн төдийгүй, хувь хүний өөрийнх нь үүрэг хариуцлагыг тодорхой болгох шаардлагатай. ХХ зуун хүний аюулгүй байдлын тухай ойлголтоо үндсээр нь шинэчлэх шаардлагыг хүн төрөлхтөнд бий болгожээ. Үндэсний аюулгүй байдал нь хувь хүний амьд явах, эрхэмсэг оршихуйн аюулгүй байдлын нэг урьдчилсан нөхцөл мөн боловч зөвхөн үүгээр хязгаарлагдахгүй. Улс орон хэдийгээр баян, хүчирхэг байлаа ч энэ нь тухайн улс орны хүн ам айх аюулгүй, баян чинээлэг байхын баталгаа биш. Засгийн газрын үүрэг нь хувь хүмүүс өөрсдийгөө аваад явах чадах, чадвар боломжоо зүй бус хориг хязгаарлалтгүй хөгжүүлэх үндэс, суурь орчинг бий болгоход оршино. Аюулгүй байдлын үзэл баримтлалыг олон жилийн туршид хэт явцуу байдлаар, тухайлбал гадаадын түрэмгийллээс нутаг дэвсгэрээ хамгаалах, цөмийн сүйрлийн аюулаас дэлхий дахиныг хамгаалах зэргээр тайлбарлаж ирсэн. Энэ нь ард түмнээс илүү улс оронд хамааралтай. Гэтэл өдөр тутам айх аюулгүй амьдрах гэсэн хүний зүй ёсны хүсэл эрмэлзлэлийг орхигдуулсан юм. Ядуурал, тэгш бус байдал, хөгжлийн ялгаатай түвшин, улс төрийн тогтворгүй байдал зэрэгтэй холбогдон гарах зөрчил, хүчирхийлэл, гэмт халдлага, дарамт, шахалтаас хувь хүмүүсийг хамгаалах асуудал нь төсөөлөгдөж буй айдас, түгшүүрээс хамгаалагдсан байхыг шаардана. Дутагдах, гачигдах зүйлгүй байх гэдэг нь хүний аюулгүй байдлын нэлээд олон талт хандлагын илрэл бөгөөд өлсгөлөн, өвчин, байгалийн гамшиг, осол зэрэг өргөн хүрээний асуудлыг хамруулан үздэг. Дээрх хүчин зүйлүүд нь хүний аюулгүй байдалд сөргөөр нөлөөлж, дайн, удмын сангийн өөрчлөлт, алан хядах ажиллагаа зэргээс ч илүүтэйгээр олон хүнийг амь нас, эрүүл мэндэд аюул занал учруулдаг. Энэ нь зөвхөн хүчирхийлэл бус, хөгжил ба аюулгүй байдлын зорилтуудыг илүү тодорхой авч үзэхийг анхаардагаараа айдас, хүйдэсгүй байхаас ялгаатай. Үүнийг улс орны хөгжил, эдийн засгийн өсөлтийн эцсийн зорилго нь өнөө хийгээд хойч үеийн хүний сайн сайхан байдал, сэтгэл хангалуун амьдралын төлөө байх ёстой гэж үздэг хүн төвтэй хөгжлийн үзэл хандлагаар хувь хүний болон улс орны аюулгүй байдал нь зэвсгийн хүчээр бус, тогтвортой хөгжлөөр хангагдана гэж хэлж болох юм Улс орнууд аюулгүй байдлаа зэвсгийн хүчээр хамгаалах үзлээс хүний хөгжлөөр хамгаалах үзэлд шилжиж байна. Хүний аюулгүй байдалд нөлөөлөх хүчин зүйлийг эх сурвалжаар нь дотоод ба гадаад, цаг хугацааны хувьд гэнэтийн ба тодорхой хугацааны, хэмжээ, далайцаар нь дэлхий дахины ба бүсийн, аюул учруулах магадлалаар нь бодит ба болзошгүй, нөлөөлөх хүчин зүйлийн шинж байдлаар нь объектив ба субъектив гэж ангилан авч үздэг. Хүн төрөлхтний оюун ухаан, эрдэм мэдлэг, шинжлэх ухаан технологийн хөгжил явагдахын хэрээр хүн төрөлхтөн хүчирхэгжиж чөлөөт байдлын хүрээ тэлсээр байгаа нь хүний аюулгүй байдлыг хангахад голлох үүрэг гүйцэтгэж байна. Эдгээрээс улс төр, эдийн засаг, байгаль орчны аюулгүй байдлыг нийгмийн аюулгүй байдал гэнэ. Хүний аюулгүй байдлын эдгээр үндсэн чиглэл хоорондоо салшгүй холбоотой, нэгийг нь нөгөөгөөс салган тайлбарлахад төвөгтэй.  

ИТГЭЛ ТЭЭСЭН ОН ЖИЛҮҮД ИЛТГЭЛ № 3. Мөнх тэнгэрийн хүчин дор

№ 3. Мөнх тэнгэрийн хүчин дор /МБНЭ-ийн таван жилд зориулсан илтгэл. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан/ Төрийн хаантай, төрийн хуралдайтай, улс төр, өвөрмөц эдийн засаг, зохион байгуулалтын тогтолцоотой, асар хурдан эрчимтэй өөрчлөгдөх чадвартай, хүчирхэг цэрэгтэй болсон нь дэлхийн хуурай газрын ихэнхийг эзэлсэн монголын их эзэнт улс байгуулагдах нөхцлийг бүрдүүлжээ. Мөнх тэнгэрийн үзэл нь нэгэнт амьдралд бий болсон бодит нөхцөлд үйл ажиллагааг явуулахдаа онгон байгалийн далд хүчийг ашиглан давагдашгүй зүйлийг дийлж, мөнх тэнгэрийн хүчин дор их үйлсийг бүтээсэн байдаг. Түүний тодорхой жишээ нь Хүн төрөлхтний түүхэнд таагдашгүй байгаа нэгэн асуудал бол монголчууд тэр үеийн дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэлсэн их гүрнийг байгуулсан явдал юм. Тэр үед хагас сая гаруйхан хүн амтай, овог аймгаараа дөнгөж нэгдсэн, зэр зэвсгийн хангамж хүрэлцээгүй, нүүдэлчин монголчууд дэлхий дахины тэн хагасаас илүүг цөөхөн жилийн дотор эзлэн авч урт удаан хугацаагаар ноёрхож байсны бодит учир шалтгааныг мөнх тэнгэрийн хүчин зүйлээр тайлбарлаж болно. Үүнд Өмнөд Хятадад 30 сая хүн амтай Сүн улс, Хойд Хятадад 60 сая орчим хүн амтай эрэлхэг дайчин Алтан улс, хүчирхэг, баян чинээлэг Тангуд, Уйгар улсууд оршиж байв. Өмнөд этгээдийн эдгээр улсууд нийлээд 100 гаруй сая хүн амтай байжээ. Баруун зүгт Дундад Ази, Иранд баян тансаг хот цогцолсон 20 сая гаруй хүн амтай Хорезмын хант улс, Дорнод Европод Ижил мөрөн, Карпатын завсар газар найман сая, Гүржид таван сая, Сирид таван сая хүн оршин сууж байсан ажээ.  Гэтэл бидний өмнө өгүүлсэн цөөн хүнтэй Монголчууд нэгэн зэрэг гурван этгээдэд аян дайн хийсээр бүгдийг эрхшээлдээ оруулж дэлхийн их эзэнт гүрэн байгуулсныг монголчуудын гайхамшиг гэж үзэхээс аргагүй. Гарааны байдлыг үнэлэхэд байгалийн ямар ч хүнд, хатуу нөхцлийг даван туулах тэсвэр хатуужилтай, тулалдаанд амиа эрсдэлээс хамгаалж чаддаг, эрэмгий эр зориг бүхий дайчид төлөвшсөн нь харагддаг. Тэд тэр үеийн маш хөнгөн, маняварлах чадвар бүхий унаа болсон моринд эрэмгий суралцсан, алс холын замд найдвартай ар тал болсон тээврийн гол хэрэгсэл үхэр, тэмээг чадамгай ашиглаж сурсан байсан. Цэргийн албыг 25 наснаас 70 нас хүртэл хаах Чингисийн үеийн ёс журмыг олон жил хуульчилж мөрдөж иржээ. Цэрэг дагаж яваа бүсгүйчүүд бол эрчүүдээ дайн тулалдаанд явахад тэдэнд элбэлцэж ажил үүргий нь гүйцэтгэх ёстой гэж Чингисийн Засаг хуульд заасан байжээ. Яваандаа монголын цэргийн байлдах урлаг, техник хэрэгсэл нь тухайн цаг үедээ хамгийн сүүлийн үеийн ололтод тулгуурласан техник хэрэгсэл, зэвсгээр баяжин төлжсөн байдаг. Шинжлэх ухааны сүүлийн үеийн ололтод тулгуурласан инженерийн техник хэрэгсэлтэй цэрэг нь тэр үеийн хэрэм, хамгаалалтыг цаг алдалгүй нурааж чадаж байлаа.  Цэргийн шинэтгэлд цэргийн бүрэлдэхүүнд нүүдэлчин аймгийн цэргээс гадна суурьшмал иргэдээс цэрэг дайчилж оруулах, цэргийн зэвсэгт чөдөр оньст нум, хэрэм эвдэх оньс, чулуу ба шатахуун тос харвах чавх орж байсан. Дайралтад инженерийн ололтыг ашигласан шидэгч хэрэгсэл бүхий нум сум, гал шидэх зэвсгүүд, бактерлиогыг ашигласан химийн тусгай цэрэг зэрэг орчин үеийн цэрэг, армийн салбар нэгжийн үүсэл суурийг тавьсан байдаг. Мөн том жижиг хэдэн мянган усан онгоц хөлөглөсөн, хүчирхэг усан флоттой болсон байдаг.  Хүчирхэг цэргийн байлдах зэвсгийн хангалт, хээрийн байрлалт, хоол хүнсний тасралтгүй байдлыг бүрдүүлэх, аян замын явцад энэ бүхнийг зохион байгуулах өндөр чадвартай менежмент, чадварлаг ар талын удирдлага их үүрэг гүйцэтгэсэн нь гарцаагүй юм.  Хүчирхэг цэрэг орон бүхнээс цуглуулсан эрдэмтдийн хүчирхэг багтай болсон байлаа. Энэ нь цэргийн байлдах чадварт чухал нөлөө үзүүлэх болсон. Мөн цэргийн урлагыг төгс эзэмшсэн цэргийн жанжинууд бий болсон байлаа. Томоохон тулалдаануудад ялалт байгуулахад тэдний гүйцэтгэсэн үүрэг асар их бий. Их хаадын дэргэд байсан цэргийн жанжинууд нь цэргийн гарамгай удирдагч төдийгүй, зөвлөгч, нийгмийн зүтгэлтнүүд байсан байна. Юуны урьд цэрэг дайны бэлтгэл хийж, цэргээ сургуулилдаг буюу мэргэн харваач, анчид дотроос цэргийн жанжин шалгаруулдаг байсан монгол уламжлалт заншил хэвээр байжээ. Унгарын Мухи тосгоны дэргэд болсон түүхэн тулалдаанд европын шигшмэл 85мянган цэрэгтэй, монголын цэрэг тулгаран байлдах явцад Монгол цэргийн байлдах хосгүй ур чадварыг харуулж, тэдний 65 мянган цэргийг хиар цохин устгахад Монгол цэргээс нэг мянган цэрэг үрэгдсэн байдаг.  Хүннү гүрний үед манжийн гурван замаар хөдөлсөн цэргийн удирдлагыг нэгэн зэрэг мөнх тэнгэрийн шидийг ашиглан устгаж байсан бол, байгалийн далд хүчийг ашиглах чадвар Монголын их гүрэн байгуулах явцад улам төгөлдөржиж ашиглагдсан байдаг.  Лус, савдагийн хүчийг ашиглан байгалийн гоц үзэгдлийг бий болгох, зад барьж бороо, цас оруулах, улмаар үер, салхи шуурга үүсгэх, байгалийн хүндрэл саадыг үүсгэж байсан тухай олон бүтээлд бичиж үлдээжээ.  Тулуй хаан 1231 онд гурван түм орчим цэрэгтэй Хар луу мөрний эрэгт гучин түм орчим цэрэгтэй Хятадын Алтан улсын цэрэгтнй тулгарч хүчинд мөхөсдөн их мөрний тохой газар руу шахагдан амь үрэгдэх, эсвэл их мөрний усанд үйж үхэх хоёр зам тулгарч гэнэ.Аргагүй байдалд орсон Тулуй хаан Хангал бөөгөө дуудаж, үхлийн аюулаас гарах арга замыг дээд тэнгэрээс гуйж зад барихыг тушаажээ. Хааны зарлиг ёсоор Хангал бөө гал тахин бөөлж, тэнгэрийг дуудан аврал эрэн зад буух бүх аргыг хэрэглэсэн байна. Энэ үед олон хун шувууд гарч ирэн их дуугаар хашгиралдан байснаа гэнэт алга болж, зуны цаг байсан атал эхлээд бороо орж, дараа нь шувуун зад буун улмаар цасан шамарга болон хувирсан нь халуун зунаар ийм хүйтэн шамарга тулгарна гэж бодоогүй явсан хятад цэргүүд балмагдан сандарч, сүйрэх аюулд орж Монгол цэргийг бүслэн хаахаа зогсоож, цэргүүд нь барьсан нум сумтайгаа хөлдөн царцаж, хиаран үхэхдэхийн унацгааж эхэлсэн байна. Ингэж Тулуй хааны Монгол цэргүүд Мөнх тэнгэрийн ивээл, Хангал бөөгийн эрдэм чадлын ач тусаар эсэн мэнд үлдсэн гэдэг. Ингэж зад барьж Тулуй хааны цэргүүд сүйрэлээс аврагдсан тухай Рашид Ад Дин “Судрын чуулган-д бичиж түүхэн баримт болгон үлдээжээ. Их Монгол улсын үед эртний монголын цэрэг аж ахуйн нэгж болох удаан оршин тогнож байсан хүрээний нүсэр тогтолцоог бүрмөсөн халж хот айлын системд шилжин оржээ. Түмт, мянгат, зуут зэргийн цэргийн дээд тушаал цөм монгол язгууртан ноёдын гарт байлаа.  Монгол цэргийн удирдлагын ухаан чадал, байлдааны арга тактик сайн, цэрэг нь сахилга, зохион байгуулалт өндөр байсан байна. Монголын түүхийн салшгүй чухал бол мөнх тэнгэрийн үзэл, номлол, шашин шүтлэгийн асуудал юм. Шашны талаар их хааны явуулж байсан бодлого их л учиртай ажээ. Хэдий зарим хаад нийслэлийг нүүлгэж байсан ч Монгол нутаг Эзэнт Гүрний төв нь байсаар ирсэн. Яагаад гэвэл эцэг өвгөдийн онгод орших онгон байгаль эх нутаг Монголд байршиж байсанд оршино. Тиймээс монгол хаадын дээд шүтлэг нь мөнх тэнгэр, бөө мөргөл байсан бөгөөд бусад шашин нь дараа нь эрэмблэгдэж, тэднийг бүгд эрх тэгш хэмжээнд авч үздэг байжээ. Зөвхөн монгол оронд оршин тогтнож байсан аймгуудыг нэгтгэх төдийгүй харин соёлжсон харь орнуудыг байлдан дагуулах бодлоготой байсан Чингис болон бусад хаад нь энэ төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэн улс гүрнээ “төвхнүүлэх” хүртлээ эзлэн авсан улс үндэстний олон төрлийн шашин шүтлэгийн “тэгш эрх”-ийг хангах бодлогыг хатуу баримтлаж байжээ. Энэ бол янз бүрийн улс үндэстний шашин шүтлэгий нь ашиглан өөрсдийн ноёрхол дор олон улс гүрний ард түмнийг хооронд нь хямралдуулахгүй дуулгавартай захирч байх гэсэн монгол хаадын бодлоготой нягт уялдсан байлаа. Монголын их засаг хуульд хүртэл шашныг ялгаварлахгүй байх тухай заасан байжээ. Монголын хаадын энэ бодлогын тухай тэр үеийн Персийн түүхч Жувейни бичсэн нь: “...тэр нь /Чингис/ ямар нэгэн шашныг бишрэгч аль нэгэн шүтлэгийг дагагч биш байсан учир аливаа үгширмэл бишрэл, нэг шашныг нөгөөгөөс нь илүү үзэх, нэгий нь нөгөөгий нь дээр тавихаас зайлсхийж байв. Харин тэр аливаа бүлгийн шашны сэцэн мэргэд, санваартан нарыг дахин хүндэтгэж байсан ба ийм бодлогоо бурханы оронд орох зам” гэж үзэж байв. Өгэдэй хаан өөрөө бөө мөргөлийг голдуу итгэн шүтдэг байсан мөртлөө бас бурхны шашин болон бусад шашныг хүндлэн тэгш үздэг байжээ. Ялангуяа лалын шашинтан хүмүүстэй эвгүй харьцаж хэзээ ч болохгүй гэж сургадаг байжээ. Шашины байдал өнөөгийн Улаанбаатар хот шиг сүм хийдийн тоо мянгаар тоологдож байсангүй. Нийслэл Хархорумд янз бүрийн улс үндэстний 12 хийд, лалын шашны 2 сүм, хотын зах дахь христос шашны 1 сүм болон буддын сүм хийд ажиллаж байсан байна.2 Г.Рубрук.Путешествие в восточные страны. СПб, 1911. Стр.165. Эдгээр шашныг номлогчид нь Монголын хаадыг тус тусын шашиндаа татаж эрх мэдлээ ихэсгэхийн төлөө шаргуу чармайн ажилладаг байв. “Тэд хааны хойноос баланд шавсан батгана шиг хөөцөлдөн хаадыг дор дорынхоо шашинд ятган оруулахыг элдвээр чармайж байсан” гэнэ.3 Г.Рубрук.Мөн тэнд.146-р тал. Хархорумд байсан олон шашны төлөөлөгчид тус тусын шашны давуу талыг нотлох гэж бие биетэйгээ их өрсөлдөн тэмцэлдэж байв. Монголын хаад ч энэ талаар өөрсдийн ордонд чөлөөт маргаан зохион явуулж христос, лал, буддын шашны номлогчдын хооронд ном хаялцуулж байжээ. Хубилай эзэнт гүрний хэмжээгээр нэг шашин бий болгох оролдлогыг анх санаачлан хийгч байв.  Монголын Юан төрийн үед бурхны шашин эзэнт улсын гол шашин боловч энэхүү шашин нь ихэвчлэн хятад нутагт оршин сууж байсан монголын язгууртан нарын дунд тархаж байжээ. Харин бурхны шашин жинхэнэ монгол оронд хүчтэй дэлгэрч нийт монголчуудын шашин болж чадаагүй юм. Монгол нутагт нийт монголчуудын гол шүтдэг нь мөнх тэнгэр, бөө мөргөл хэвээр байлаа. Буддын шашин нь нийт гүрний хэмжээгээр ч төдий л тарж түгээгүй ажээ. Монголын их эзэнт гүрний бүрэлдэхүүнд байсан олон улс үндэстний дунд оршин сууж байсан цөөн тооны монголчууд нь тухайн орныхоо гол шашны нөлөөнд автагдаж байлаа.  Хятадад Юан төр мөхөж монголын байлдан дагуулагчид эх нутагтаа буцаж ирсний дараагаар буддийн шашны нөлөө нь мөн бусад шашнуудын нэгэн адил багасаж бөө мөргөл урьдын адил монголчуудын дунд ноёрхох байр сууриа дахин эзэлж байжээ

ИТГЭЛ ТЭЭСЭН ОН ЖИЛҮҮД № 2. Тэнгэр үзэл ба Монголчууд

ИТГЭЛ ТЭЭСЭН ОН ЖИЛҮҮД  № 2. Тэнгэр үзэл ба Монголчууд МБНЭ-ийн таван жилд зориулсан илтгэл.  Илтгэгч: МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Монгол бол нэн эртний түүхтэй улс орон бөгөөд нүүдэлчин монголчуудын овог, хүн төрөлхтөний соёлын гурван их өв бүтээлийн нэгийг цогцлоон бүтээсэн ард түмэн билээ. Хүн төрөлхтөний суурь их соёлын нэгэн төв нь эртний Монгол нутаг юм. Бөө мөргөл бол монгол нутагт хүн бий болсоноос хойш үүсэн хөгжиж уламжлагдан ирсэн байгаль дэлхий-хүн хоорондын хүйн холбооны илэрхийлэл, шүтээн болсон Мөнх тэнгэр, эзэн Чингисээ эрхэмлэн шүтсэн, үндэсний үзэл, монгол нүүдлийн соёл иргэншил, зан үйл, ёс заншил, дэг журмын цогц, тэнгэрлэг ард түмний минь үеийн үед мөргөж, шүтэж ирсэн хөх мөнх тэнгэрийн мөнхийн үзэл билээ.  Мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн хэмжээнд шүтэж, дэлхийг эзэлсэн их гүрнийг байгуулсан ганц үндэстэн бол Монголчууд, тиймээс Монголчуудад нэн ховор, өвөрмөц хувь аз заяагдсан нь учиртай. Монголчуудын үндэсний үзэл, бахархал, омогшил, огшил бүгд Мөнх тэнгэр, бөө шүтлэг, байгаль дэлхий-Өвгөдийн минь онгод, эзэн Чингисийн бүтээсэн Их монгол гүрэн, үндэсний үзэл бүгд уялдаа холбоотой. Тэгээд Монголчуудын үндэсний үзэл, үндэсний бахархал, Монгол хүний судсаар гүйх цусаар дамжих сэтгэлийн огшлоор бадамлан асч урган цэцэглэсэн.  Мөнх тэнгэрийн үзэл нь өнөөдрийн өнцөгөөс харвал шинэ зүйл огтхон ч биш бөгөөд нэгэнт амьдрал дээр биелэлээ олон хэрэгжсэн “мартагдсан” зүйл юм. Ингэхдээ мартуулахын тул бусад гүрнээс явуулсан бодлогыг нарийвчлан судлах юм бол аугаа их зүйл тодрон гэрэлтэх болно.  Ш.Бирагийн “Монголын тэнгэрийн үзэл ба эдүгэгийн дэлхийчлэлийн үзэл” гэсэн товхимолд 13-14 зуунд оршин тогтнож байсан Монголын Их эзэнт гүрний үед монголчууд нь өөрсдийн дэлхийн ноёрхлыг үндэслэн зөвтгөх талаар дэлхий дахины шинж чанартай нэгэн төрлийн сонирхолтой үзэл санааг анх үүсгэн гаргасан гэжээ. Тэрхүү үзэл санаа нь Тэнгэрийн үзэл буюу Тэнгэрийн хэмээн нэрлэж болохоор ихээхэн хөгжсөн онол, тэр ч бүү хэл улс төрийн үзэл суртал байсан хэмээн үзэж түүнийгээ гүнзгийрүүлэн судалж эдүгэгийн дэлхийчлэлийн үзэлтэй зарим талаар харьцуулан үзсэн нь эрдэм шижилгээний хувьд шинэ соргог зүйл болжээ. Мөнх тэнгэрийн үзэл нь зөвхөн Монголын Их эзэнт гүрний хамааралтай суудал биш юм. Энэ үзэл санаа Монголын их Хүннү гүрний үеээс улбаалан тогтож, улам төгөлдөржин хөгжиж, Монголын их эзэнт гүрний үед хөгжлийн дээд түвшиндээ хүрсэн Монголчуудын эрхэмлэн дээдлэн шүтлэг юм. Энэ нь дэлхийг эзэлсэн их гүрэн байгуулахад онцгой чухал үүрэг гүйцэтгэсэн юм.  Их Монгол Улсын үндэслэн байгуулагч Чингис хаан цаг үргэлж тэнгэр эцэг газар эх этүгэн хоёрт шүтэн залбирч хувь заяагаа даатгаж байсны нэгэн адил Өгэдэй хаан өглөө босч наран зүг харж мөргөхдөө би эцэг хааны адил тэнгэр эцэг таны тааллаар газар эх-этүгэнээ түшин явж байна хэмээн амандаа үглэн залбирдаг байжээ. Их Монгол Улс, Чингис эцгээс залгамжлан авсан дайтахад барих хийморь сэргээх догшин хар сүлд, төрийн туг есөн хөхөлт цагаан тугийг Хархорум доторхи Мөнх амгалан ордны үүдэнд сүр жавхлантайгаар байрлуулдаг байжээ. Сүлдийг манаж хөдлөхгүй зогсох хүндэт харуулын цэрэг ч их сүртэй, дэгтэй байсан тухай сурвалжид тэмдэглэсэн байна. Мөн дорно дахины улс гүрэнд төрийн хамгийн дээд хууль ёсны баталгаа нь тамга байдаг бөгөөд монголчууд ч төрийн тийм тамга хэрэглэсэн өнө удаан уламжлалтай билээ. Эцэг Чингис хааны сүлд тахих тахилгын найман цагаан гэрийг төрсөн нутагт нь бий болгож, Чингисийн нас эцэслэсэн өдрөөр тахилга үйлддэг байв. Гол дунд нь байрлуулсан Чингисийн есөн хөхөлт сүрлэг том цагаан тугийн зүүн талд дөрөв, баруун талд дөрөв, бүгд найман цагаан гэр барьж ес дэхь билэг дэмбэрэл нь цагаан туг өөрөө болдог байжээ. Хаан хуралдайд оролцсон сайд, бараа бологсдоо дагуулж ордноос гараад наран өөд гурван удаа сөхрөн мөргөж, Их хаан буцаж ордондоо орж ирээд их суудалдаа заларч сайд ноёдоо баруун гартаа, хатад гүнж нараа зүүн гартаа зэрэгцүүлэн зогсоож, ”Эцэг хаан Чингисийн байгуулсан улсыг бүү зовооё, Хөлийг нь хөсөр, гарыг нь газар тавиулж жаргуульяа. Хаан эцгийн цуурийг эзлээд иргэнийг нь үл зовоохыг эрхэм болгоцгооё” гэж давтан тангарагладаг байжээ. Энэ тангарагийг үе үеийн хаад уламжлан дамжуулж мөрдөж ирсэн.  Хаан өргөмжлөхөд уламжлалт монгол ёсыг баримтлан цагаан эсгий дээр суулгаж, олон бөө удган бууж, долоон цагаан гүү, цагаан хонины сүү газар цацаж өнө мөнхийн үржил шимийн билгэдэл болгосон тухайн сурвалжид тэмдэглэсэн байдаг. 1 Д.Оссон. “Монголын түүх” II боть. 359-р тал. “Юан улсын судар”-т хааны тухай өгүүлэхдээ: “Бөө удган ба бэлэгдэх, төлөгдөх ёсыг даанч итгэмүй”1, “... гэвч бурхан, хүний гарыг янз бүрийн хуруутай болгон бүтээсний нэгэн адил хүмүүст бас янз бүрийн зам зааж өгжээ... Бурхан та нарт судар ном хайрласан, түүний нь та нар сахихгүй байна. Бидэнд оточ, төлөгч /бөө, удган Н.И/ оноож өгсөн бөгөөд бид, тэдний зааврыг мөрдөж энэ ертөнцөд амьдардаг”2 гэж хэлж байсныг тэмдэглэж үлдээжээ. / Плано Карпини...174-р тал / Монголын их хаад онгод юугаа эх нутагтаа байлгаж, түүний амин сүнс болсон онгон байгалиа хамгаалах бодлогыг хатуу баримталж ирсэн түүхтэй.  Мөнх тэнгэрийн үзэл бол дэлхийд гайхагдах гайхамшигтай соёлын өв уламжлал юм. Дэлхийн бүх улсад бөө байдаг боловч Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж, төрийн түвшинд хүндлэгдэж, дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэгнэсэн, Төр улсыг байгуулж, шүтэгдэж ирсэн Бөөгийн түүх манайхаас өөр хаана ч байхгүй, хаанаас ч олохгүй. Энэ бол Монгол бахархал, Монгол Бөөгийн гайхамшиг юм. Дэлхийн хүчирхэг гүрнүүд өнөөдөр энэхүү туршлагаас суралцахыг эрмэлзэж байгаа билээ. Хүн төрлөхтөн, дэлхийн хэмжээний улс төрийн манлайлагчийн хэв маягийг жухамхүү монголчууд тогтоосон байдаг юм.  Жижиг омог аймгаас нэгтгэх үйл ажиллагаагаа эхэлсэн монголчуудын улс төрийн тэмцэл, хүрээгээ тэлсээр улс хоорондыг багтаасан бүс нутгийн, улмаар дэлхийн хэмжээний улс төрийн томоохон бодлого болон тэлж хөгжсөн байдаг. Хубилай яаран сандран ганцхан өдөр “их хуралдай”-г зарлан хурсан бол, Аригбөх хууль ёсны дагуу Хархорумд 20 гаруй хоног хуралдсан ажээ. Улс төр, эрх мэдлийн төлөө тэмцэл чухамхүү ингэж эхлээд удсангүй цус урсгасан зэвсэгт мөргөлдөөнөөр хувь заяагаа шийдэж байлаа.  Мөнх тэнгэрийг жинхэнэ утгаар нь шүтэж, үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлж чадсан улс төрийн манлайлагч хүн бол Чингис хаан мөн. Дэлхийг донсолгосон эзэнт гүрэн байгуулах явцдаа Чингис хаан Мөнх тэнгэрийн шүтлэгийг жинхэнэ үндэсний уламжлалт зан заншил, гүн ухаан болгон хөгжүүлсэн байдаг.  Чингис хаан бол тэнгэрээс заяасан далд их хүчтэй, увидастай, алсын хараатай, улсыг удирдах, бусдыг дагуулах чадвартай, цэргийн хэргийн өндөр мэдлэгтэй, өндөр нуруу, сүрлэг том биетэй, өргөн дух магнай, урт сахалтай хүн бөгөөд дайчин зан чанартай, шийдэмгий, хүчирхэг эр болой.  Өгэдэй хаан арав гаруйхан жилд дэг журамтай, Хөгжилтэй, Хүчтэй нэгдэл нягтралтай, гадаад харилцаа ихэд өргөжсөн Их Монгол улс байгуулж чаджээ. Энэ бол Өгэдэй хааны түүхэн гавьяа мөн. Ер нь хүссэн хэн бүхэн хаан болж үл чадах бөгөөд хэрэв хаан байвал жинхэнэ хаан дүр төрхтэй хаан байх учиртай хэмээн Чингисийн айлдсан сургаалийг Өгэдэй хаан үнэнхүү хэрэгжүүлж чаджээ. Өгэдэй хаан угаас уур уцааргүй, налгар тайван, алсын хараатай, илүү дутуу үггүй, бусдын үгийг тоож сонсоод эрэгцүүлэн боддог, эрдэмтэн хүнийг дээдэлдэг, түүх намтар их мэддэг, үлгэр сонсох дуртай, ядуу доодсыг өрөвдөн хайралдаг, хувийн аминцар үзэл байхгүй, юмны арга эвийг аятайхан олдог, цэргийн хэргийн өндөр мэдлэгтэй, улсыг удирдах их увидастай хүн байжээ. Монголын их гүрнийг байгуулах улс төрийн тэмцлийн түүх бол дэлхийн хэмжээнд мөрөө үлдээсэн туршлага, хүн төрлөхтний өнөөгийн сонирхон судлах зүйлийн нэг болж байна. / Үргэлжлэл бий / .

Зураг түүхийг авч үлдэнэ-41 Хамтын ажиллагааг ойртуулсан айлчлал

Зураг түүхийг авч үлдэнэ-41 Хамтын ажиллагааг ойртуулсан айлчлал Монгол Улс-ОХУ-ын хооронд хамтран ажиллах протоколд миний гарын үсэг зурж байгаа гэрэл зураг түүх болон үлджээ. Энэ зургийн цаана их түүх бичигдэх учиртай. Гэвч тэр бүхнийг ил бичих боломжгүй.  Хоёр орны төрийн зохих байгууллагуудын оролцоотой, бэлтгэл ажлууд олон арван сарын турш хангагдан, албан ёсны айлчлал эхлэв.  Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийхээр ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга В.Б.Рушайло хүрэлцэн ирэв. Хүндтэй зочноо нисэх онгоцны буудалд угтаж авахаас үдэж мордуулах хүртэл манай хамт олны ажил үргэлжлэнэ.  В.Б.Рушайло бол ОХУ-ын АБЗ-ийн нарийн бичгийн даргыг гурван жил хийсэн, Төрийн чухал албанд томилогдож үүрэг гүйцэтгэж байсан, шинжлэх ухаан технологийн туршилтын хүрээлэнгээс ажлын гараагаа эхэлсэн, Цагдаагийн дээд сургууль, Дотоод Хэргийн Академи төгссөн, Эрүүгийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх шуурхай чиглэлээр ажилласан туршлагатай, аюулгүй байдлын хууль эрх зүйн чиглэлээр мэргэжсэн эрдэмтэн, ОХУ-ын Дотоод хэргийн сайдаар ажиллаж байгаад ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар томилогдсон, Түүхийн ухааны доктор, ОХУ-ын баатар, хурандаа генерал цолтой. Манайх шиг хамааралгүй, хэн нэгнийг томилдоггүй. Хоёр орны Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга нарын уулзалт бүр нь маш чухал ажлын эхлэл болдог. Түүгээрээ чухал ач холбогдолтой байдаг. Энэ үеэр хоёр тал хоёр улсын стратегийн түншлэлийн харилцааг хөгжүүлэх, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах салбарт хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх талаар ярилцаж, олон улсын болон бүс нутгийн зарим асуудлаар санал солилцдог. Түүний дараа олон ажил, хамтын харилцааны гараа эхлэдэг.  Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдад бараалхана. Гол гол салбарын яамдын сайд нартай ажил хэргийн уулзалтууд болдог. Хэвлэлд товчхон мэдээ тавигдана.  Хоёр орны Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөл хоорондын протоколуудад гарын үсэг зурж, цаашдын ажлууд тодордог. Монгол-Оросын хамтын ажиллагааны гол салбар Эрдэнэтийн үйлдвэрт зочилж, Монголын байгалийн сайхан, онгон байгальд амрах богинохон завсар олддог. Хамтын ажиллагааны талаар маш товчхон мэдээлэл үлдэж, асар их ажил цаана нь хийгдээд өнгөрдөг. Түүхэнд хийгдсэн ажил, зураг нь ховор үлддэг, хоёр орны хамтын ажиллагааг ойртуулсан түүхэн явдал болоод өнгөрдөг билээ. Д.Жаргалсайхан  

Зураг түүхийг авч үлдэнэ-39 “АЛДАР”-ЫН ШИГШЭЭ, УЛААНХУРАНГЫХАН.

                   “АЛДАР”-ЫН ШИГШЭЭ, УЛААНХУРАНГЫХАН. Одоогоос олон арван жилийн өмнө “Алдар” нийгэмлэгийн чөлөөт бөхийн дасгалжуулагч, дэслэгч Дамдиншарав шавь нарын хамт зургаа татуулжээ. Өнөөгийн Монгол Улсын Ардын багш, чөлөөт бөхийн нэртэй дасгалжуулагч Дамдиншаравын олон мянган шавь нарын нэг би байлаа. Багаасаа “Алдарын” нэрээр тэмцээн оролцож, бие бялдар минь хүний зэрэгт хүрсэн. Би “Алдарын” хоёр өсвөрийн шигшээд багтана. “Алдар”-ын чөлөөт бөхийн шигшээ, Дамдиншарав багштай, нөгөө нь “Алдар”-ын өсвөр үеийн хөл бөмбөгийн шигшээ багт,Сандагдорж багш удирдана.  Чөлөөт бөхийн өсвөрийн шигшээ баг хотдоо нэртэй байлаа. Бид эхлээд офицерын ордны хойшоо харсан хаалгатай танхимд бэлтгэлээ хийдэг байв. Дэвжээгээ өөрсдөө засаад бэлтгэлээ хийчихээд хураана. Хэрвээ зөрчил гаргавал дэвжээгээ зөөж засах ажлыг тамираа бартал хийж, хэдэн удаа ч давтан үйлддэг байв. Угтаа тэр нь хүчний бэлтгэл байлаа. Тэр зааланд”Алдар”-ын спортын олон төрөл бэлтгэлээ хийдэг байв. Тэр үед одоогийн 032-р ангийн байрлал дээр “Алдар” нийгэмлэгийн спортын модон хашаатай стадион байсан юм. Хүмүүсийн суудаг сандалын доод хэсэгт байруудад спортын багууд байрладаг. Чөлөөт бөхийн ах нар урагшаа харсан хэсэгт байрлана. Бид ах нартаа хоол хийхэд туслаж, гурилыг нь зуурч, махыг хэрчих, цэвэрлэгээ хийх ажилд оролцоно. Биднийг тэд маш их өхөөрдөнө. Бөхийн хэд, \бусад нь мөн адил байсан байх аа\ сарын эхний 10-д хоногт хоол хүнсээр баян, сүүлийн хэдэн хоногт тэр хавийн айлаар тараад хувиа борлуулдаг байв. Олон сонин үйл явдал өрнөнө. Нэг бэлтгэлийн дараа “Алдар” стадионы байрандаа бөхийнхөн хоолоо идээд сууж байтал хашаан дээр гурван хүүхэд авирч гараад “гоожуурууд, гоожуурууд...” хэмээн хошигорч гарлаа. Бидэнд Хадаа аварга тэднийг барьж ирэх үүрэг өгөв. Бид ч дор нь бариад ирэв. Бэлтгэлийн дараа хийх ажилгүй уйдсан хэд тэднийг хооронд нь боксын бээлий өмсгөн зодолдуулав. Хүчтэй цохуилсандаа уйлаад хоёр нь суллагдав. Үлдсэн нэг нь их гүрийв. Тэгээд дахиж цэрэг доромжилохоо болих уу гэв. Болихгүй гэж байна аа. Тэгээд амандаа талханы зөөлөн хэсэг чихүүлэх нь тэр. Түүний дараа тэр аман дахь талхаа хуруугаараа гаргангуутаа дахиж доромжлохгүй гэж ам тангараг өргөж, бүгд инээдэм болж билээ. Алдар нийгэмлэгийн шинэ ордон ашиглалтанд оров. Бид өөрсдийн гэсэн бэлтгэлийн танхимтай болж, амжилт бусад газруудаар тасрах болсон. Тэр үед “хөдөлмөр”, “хоршоолол” нийгэмлэг өөрийн заалтай байсан санагддаг юм. Бидний бага нас спортын алдартнуудын дунд өнгөрчээ. Олон арван нэрийг дурьдаж болно. Биднийг үе, үе томчуудтай хамт бэлтгэл хийлгэнэ. Хүүхдүүдтэй хамт дасгал, сургуулилт хийх нь уян налархай барилдаанд тустай гэж үзнэ. Хойлогдорж гуйа өөрөө дөрвөн хөллөөд 5-6 хүүхэдээр оноо авах дасгал их хийдэг байсан. Хадбаатар, Цэрэнтогтох, Цэрэндаш, Энхтайван, Улаанхүү, Оюунболд гээд ирээдүйн алдартангууд дунд хүүхэд нас минь өнгөрсөн. Бид “Алдар”-ын өсвөрийн шигшээгээр бахархана, бас онгирно. Тэр нэр дээр барилдаж, миний хувьд хотын өсвөр үеийн гурван удаагийн аварга болсон түүхтэй. Дамдиншарав багшийн удирдлага дор телевизийн өндөр цамхагийн дор чөлөөт бөхийн дэвжээгээ гадаа засч, барилдааны шүүж зурагтаар гарч байсан үеээ дурсах дуртай. Багш бидэнд та бүхэн чөлөөт бөхийн спортоор анхны өсвөр насныхан шүүгч хийж, цэнхэр дэлгэцээр гарлаа гэж хэлж байсан. Үеийнхэн дотроо би нуруу өндөр байсан. Тэгээд “Алдар”-ын өсвөрийн хөлбөмбөгийн шигшээд олон жил хаалгач хийсэн. Алдар нийгэмлэгийн стадионд хөлбөмбөгийн тэмцээн голдуу болно. Энэ стадион нураагдаад, цэргийн анги баригдаж, хүүхдийн паркын хөлбөмбөгийн талбай үлдсэн. Тэнд тэмцээн их болдог байсан. Аравдугаар ангиа төгсөөд спортоо хөөх үү, эрдэмийн мөрөө хөөх үү гэдэг асуулт тулгардаг. Тэгээд бидний ихэнх нь амьдралын зам, мэргэжлээ сонгон спортын их ачаалалаас хөндийрсөн.   Гэвч спорт надад тэсвэр, хатуужил, дэг журам, ахас дээдсээ хүнлэх хүндлэл, бие бялдарын хүмүүжил, эрүүл саруул сэтгэлгээ гээд олон зүйлийг өгсөн. Бид спортын амжилтад хүрээгүй ч, Монгол Улсынхаа бүтээн байгуулалт гар бие оролцох олон сайхан эрүүл чийрэг иргэдийг хүмүүжүүлсэн Монгол Улсын ардын багш Дамдиншарав, Гавьяат багш Сандагдорж нараараа бахархадаг юм. Энэ л спорт хороонд, Зэвсэгт хүчинтэй нэр холбогдсон, алба хааж зүтгэсэн хүний амьдралын цэлийсэн урт хугацаа 47 жил өнгөрчээ. Би Зэвсэгт хүчний хурандаа, Зэвсэгт хүчнээрээ ийнхүү урт хугацаанд овоглох хувьтай нэгэн байсан болов уу.             Тавин жилийн өмнө ҮБХИС-аас Офицерийн ордон хүртэл зайг хэд, хэдэн дошинд хуваадаг байлаа. Үндсэн хэсэг нь цэргийн улаан байшингууд байрладаг “Улаанхуаран”-гынхан байсан юм. 1910-аад оноос энэ нэр түүхэнд бичигдэж ирсэн. Улаанхуарангийн хойд хэсэгт байрлагдагсадыг “Сүүний үйлдвэрийнхэн”, баруун чигтээ “далан хоёрынхон”, баруун хойд хэсгийг “талхан заводынхан”, түүнээс цааш “Маахуур” толгойнхон гэж зааглана. Цэргийн сургуулийн зүүн хэсэгт япон толгой \одоо Эрдэнэ толгой\ -д цөөн хэдэн казак айлууд, сургуулийн зуны байрлал болох карантины модон байшин, зэвсгийн склад байрлана. Улаан хуарангийн хойд, зүүн хойд хэсэгт Зөвлөлтийн цэргийн анги байрлах бөгөөд  хүн зорчих хориотой бүс байв. Дош, дошон дээр бяцхан тодорно. Гэхдээ тэр үеийн хүүхдүүд  даруулгатай  өссөн.             Сүүний үйлдвэрийн урд томоохон зүлэгтэй, бас булагтай байв. Тэр талбайд бид хөлбөмбөг тоглож, булгын цэвэр усаар “угжиж” өссөн билээ. Тэр талбай хожим Улаанхурангийн автобусны эцсийн буудал болж, бид тоглох талбайгүй болсон.             Улаанхуарангийн алдарт “тавдугаар гуанз”-ыг энд цэргийн алба хаасан бүхэн андахгүй. Түүний ар талд манай гэр байрлана. Аав маань хороо, хорины даргын сонгуульт ажлыг их олон жил хийсэн болохоор хүмүүс анддаггүй юм. Тоосгоны дэлгүүрийн ард нэг давхар, гурван хичээлийн танхимтай, 44 дүгээр бага сургууль байгуулагдаж, ээж минь сахиулыг хийх болсоноор манайх гэдэг айл нүүж хашаанд нь буусан. Би ч өөрөө 44-р бага сургуулийн анхны, 53-р дунд сургуулийн найман жилийн төгсөлтийн хоёр дахь төгсөгч болж, дүүргийн бүх онц төгсөгчдийг нэгтгэсэн 14-р сургуулийн физик, математикын сонгоны 10-р ангийг дүүргэсэн намтартай.             Энэ л газартай миний бүх амьдрал холбоотой. Хотод хоёр настайдаа ирсэн гэвэл бүх л хугацаанд энд амьдарчээ. Бага, идэр, залуу, өтлөх нас бүгд энд өнгөрчээ. Алс хол эрдэм өвөрлөхөөр явна, эргээд л эндээ ажиллаж амьдарна. Би Улаанхуарангийн унаган хүүхэд яах аргагүй мөн билээ. Энэ нэрийг хуваалцах өөр хүмүүс бий, хотыг дарга асан Батбаяр, онцгой байдлын хурандаа Буяндэлгэр нар бол улаанхурангийн улаан шавартай зууралдаж өссөн хүмүүс юм. Д.Жаргалсайхан

Зураг түүхийг авч үлдэнэ-40 КРЫМЛЬД

            КРЫМЛЬД             Хар өнгийн хоёр Бенз суудлын хар машин Улаан талбайн хэсгээр өнгөрч, Крымлын хаалгаар орж, байрны төв хаалганы өмнө зогсож билээ. Энэ удаагийн ажлын айлчлал, ОХУ-ын Ерөнхийлөгч Путины анхаарлын төвд байж, биднийг Прездент зочид буудалд байрлуулсан юм. Жирийн малчны хүүхэд, миний бие Монгол төрийг төлөөлөн ОХУ, Москвад уригдан ажлын айлчлалыг ахлан, Улаан талбай, Крымльдотор хөл тавина гэж бодож явсангүй.             Төрийн өндөр хэмжээний айлчлалууд болж Кремльд хүлээж авлаа гэж сониноос уншиж, телевизээс үзэж байснаас өөрт ийм хувь тавилан ирнэ гэж бодож байсангүй.             Монголын улс төрийн бодлого таамаглахын аргагүй өөрчлөгддөгийн нэг жишээ надад тохиосон. Учир нь ингэж дээд хэмжээнд харилцаж байсан миний бие Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдоржийн үед шууд гудамжинд ажилгүйчүүдийн эгнээнд шилжсэн. Үнэн хэрэгтээ энэ харилцааг зөв үнэлж хөгжүүлсэн бол өөр үр дүнд хүрэх байсан. Улс хоорондын харилцаанд хувь хүний гүйцэтгэх үүрэг гэж байдаг юм билээ. Гэхдээ энэ бүхэн надаас шалтгаалахгүй асуудал юм. Анх 1989 онд Москвад улаан талбайд анх хөл тавьсан юм. Тэгэхэд ЗХУ-ын Нийгмийн ухааны Академид Социологийн чиглэлээр суралцахаар очсон байсан. Цэргийн сургууль төгссөн надад  дахин Орос оронд суралцах, мэргэжлээ өөрчлөх хүслийг бадраасан билээ. Монголд өөрчлөн байгуулалт өрнөж, цаг төр өөр болж байгааг мэдэрсэний хувьд яаралтай энгийн мэргэжилтэй болох нь чухал байлаа. Тэгээд ч тэр хүслээ биелүүлж чадсан юм. 1991 онд Москвагийн Нийгэм, эдийн засгийн их сургууль эдийн засгийн мэргэжилээр суралцахаар болсон. Тэр жилдээ аав, ээж хоёрыгоо Москвад аваачиж, Улаан талбайд хөл тавьж, Лениний мовзалейд орсон билээ.             Миний эцэг, эх хоёр жирийн малчин байгаад малаа орхин хэдэн хүүхдээ сургахаар амьдралдаа эрс шийдэмгий өөрчлөлт хийж хотод орж ирсэн улсууд байв. Социалист бүтээн байгуулалт, Зөвлөлт улс, Лениныг хүндлэнэ гэдэг тэдэнд их бишрэл байлаа. Тэгээд аавынхаа хүслийг биелүүлж, мовзалейн урт дугаарт зогсож, Лениний шарилд хүндэтгэл үзүүлсэн юм. Мовзалей дотор урт цуваанаас гарч аав минь Лениний шарилд мөргөсөн юмдаг. Би ихэд сандарч билээ. Үнэндээ тийм үйлдэл хийнэ гэж бодоогүй юм. Харуул хамгаалалт нь яах бол гэж санаа зовсон хэрэг л дээ. Настай хүн болохоор бүх үйл явдалд хамгаалалтынхан тайван хандаж өнгөрсөн билээ. Энэ бол миний хоёр дахь Улаан талбайд аялсан аялал байв. Дараа нь монголоос ирсэн олон хүнийг дагуулж Улаан талбайг зорьсон доо.             Ажлын айлчлал эхлэхээс 3 хоногийн өмнө Москвад Монголын ЭСЯ-д очиж байрлав. Цаг зав гаргаж төгссөн сургууль Москвагийн Нийгэм, Эдийн засгийн их сургуульдаа очиж, Төв байр болох 20-30-аад оны Коментерний төв байр байрлаж байсан байранд захирал В.И.Жуковтай уулзсан. Бид удаан ярилцаж сууж, дурсгалын зураг үлдээжээ.             Прездент зочид буудлын цонхны харалдаа Их Петр хааны хөшөө сүндэрлэнэ. Яагаад ч юм, азаар гэж болохоор дурсгалын зургаа авахуулжээ. Бидний энэ уулзалт Прездент зочид буудлын танхимуудад өрнөж, амжилттай болж, бидний гол хүсэлтийг биелүүлсэн билээ. Энэ хэдэн зураг байгаагүй бол түүх өөрөөр, миний дотоод санаанд л үлдэх байв. Зураг түүхийг авч үлддэг гэдэг энэ билээ. Төр нэгэнт ажлын туршлагыг минь ашиглахгүй болсон тодорхой учраас дурсамж бичиж байгаа юм. Иймэрхүү уулзалт 13-14 удаа хийгдсэн. Уншигч олонд сонирхуулах зорилгоор нэг удаагийн ажлын айлчлалыг тоймлон толилуулж байна. Тэгэхдээ бичиж болохгүй асуудлууд хасаж байгааг ойлгоно биз ээ. ОХУ-ын Аюулгүй Байдлын Зөвлөлийн санаачилгаар Москва хотноо Монгол Улсын ҮАБЗ, ОХУ-ын АБЗ-ийн хамтарсан зохицуулах бүлгийн Ажлын зөвлөлдөх уулзалт болж,  монголын хэсгийн ахлагч, Ажлын албаны дарга, миний бие оролцов.             Москвад очсон өдөр ОХУ-ын Аюулгүй байдлын Зөвлөлийн санал болгосон ажлын айлчлалын хөтөлбөртэй танилцаж, ярилцлагын бэлтгэл, боловсруулалтыг хийв. Эхний өдөр ОХУ-ын ГХЯ-ны байранд Ази тивийн нэгдүгээр департаментын захирлын өрөөнд уулзалт, ярилцлага болж, ОХУ-ын талаас; ОХУ-ын ГХЯ-ны Ази тивийн нэгдүгээр департаментын захирлын үүрэг гүйцэтгэгч К.В.Внуков,  ОХУ-ын Монгол дахь элчин сайдын яаманд зөвлөх асан Б.Б.Мещанинов, ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн референтууд Н.Н.Успенский, А.В.Поповнароролцов. Манай хоёр орон өнө эртний найрамдалт харилцаатай , өргөн хүрээн дүр бүтээлтэй хамтран ажиллаж ирсэн уламжлал, ОХУ-тай тогтоосон найрамдалт харилцаа, тал бүрийн хамтын ажиллагаа нь манай улсын аюулгүй байдлын таатай орчинг бүрдүүлж байгаа, Монгол Улс, ОХУ-ын хооронд тогтсон улс төр, эдийн засгийн болон бусад салбарын харилцаа, хамтын ажиллагаа ч амжилттай хөгжиж байгаа тухай, Монгол, Оросын харилцаанд түүхийн өмнөх үеэс өвлөгдөн, олон жил үргэлжилсэн“Их өр”-ийн асуудал шийвэрлэгдсэн нь манай орны хувьд цаашид эдийн засгийг хөгжүүлэх  таатай нөхцлийг бүрдүүлж байгаа тухай ярилцсан. ОХУ-ын төрийн тэргүүн Монголд айлчилж, хоёр орны харилцааны үндсийг тодорхойлсон “Улаанбаатарын Тунхаглал”-ын хэрэгжүүлснээр хоёр орны харилцаа шинэ шатанд дэвшин гарсан, хүрсэн үр дүнг дүгнэж, цэгнэхэд Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн ОХУ-д хийх айлчлал нэн чухал ач холбогдолтой байгааг тэмдэглэж, айлчлалын товийг манай тал санал болгосон. Монгол-ОХУ харилцааны талаар санал солилцлоо. ОХУ-ын Гадаад хэргийн сайд И.Иванов, ОХУ-ын АБЗ-ийн Нарийн бичгийн дарга В.Рушайлонар Монгол улсад, Мөн муж, аймгийн төвшинд хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагаа хөгжиж байна, үүний тод жишээ нь захирагч Говорины Монголд хийсэн айлчлал болно. Ноён Миронов УИХ-ын удирдлагатай уулзаж санал солилцсон нь хоёр улсын парламентийн хоорондынхарилцаа, хамтын ажиллагаа хөгжиж байгаагийн нэг илэрхийлэлюм. Мөн Халхын голын ялалтын 65 жилийн ойг хамтран зохион байгуулсанд ихээхэн ач холбогдол өгсөн.              К.В.Внуков хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагаа амжилттай хөгжихийн зэрэгцээ хоёр улс олон талт харилцааны асуудлаар байр суурь нэг буюу ойролцоо байдгийг онцгойлон тэмдэглэж байсан. Тэрээр Монгол Улсад Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагад ажиглагч статустай оролцож байгаад баяр хүргэж, цаашид ОХУ нь энэ байгууллагын хүрээнд Монгол Улстай хамтран ажиллах сонирхолтой байгаагаа илэрхийллээ. Монгол талын төлөөлөгчид энэ саналыг дэмжиж, төмөр замын шинэчлэл, транзит тээвэр зэрэг олон асуудал гурван талын хэлэлцээр дээр авч үзэх боломжтой гэв.             ОХУ-тай тогтоосон найрамдалт харилцаа, тал бүрийн хамтын ажиллагаа маань манай улсын аюулгүй байдлын таатай орчинг бүрдүүлж байна. Монгол Улс, ОХУ-ын хооронд тогтсон улс төр, эдийн засгийн болон бусад салбарын харилцаа, хамтын ажиллагаа ч амжилттай хөгжиж байна. ОХУ-тай тогтоосон уламжлалт харилцаа маань шинэ шатанд гарч байгааг тэмдэглэсэн.             Энэ удаа уулзалт, ярилцлага “Президент” зочидбуудлын “Изразец” танхимд болж,Монголынталаас; МонголУлсаас ОХУ-д суугааонцбөгөөдбүрэнэрхтэлчинсайдС.Баяр, Элчин сайдын яамны батлан хамгаалахын атташе, хошууч генерал Д.Бадам,ОХУ-ын талаас; ОХУ-ынАюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргын орлогч Н.Н.Спасский, ОХУ-ын ГХЯ-ныАзи тивийн нэгдүгээр департаментын захирлын үүрэг гүйцэтгэгч К.В.Внуков нар оролцов. Н.Н.Спасский, МонголУлсын ҮАБЗ-ийн Ажлын албаны төлөөлөгчидөд бэлтгэсэн хөтөлбөрт оросын талын онцгой ач холбогдол өгч байгаа асуудлуудыг товч дурдлаа. Олон асуудлаар өргөн хүрээтэй ярилцав.             Мөн Ази дахь бүс нутгийн аюулгүй байдлын тухай, Умард солонгосын цөмийн аюул, бусад хурцатмал асуудлууд, Бүс нутгийн өндөрхөгжилтэй орнуудтай хийж байгаа хоёр талын хамтын ажиллагаа, Иракын байдал зэрэг асуудлаар санал солилцсон юм.             “Прездент” зочидбуудлын “Жёстово” танхимд Монгол, Оросын зохицуулах бүлгийн ажлын гуравдугаар уулзалт ОХУ-ын талаас; ОХУ Аюулгүй байдлын албаны олон улсын хамтын ажиллагааны газрын орлогч захирал В.И. Ульяов, ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн референт Н.Н.Успенский, А.В.Попов, В.Г.Силинский нар оролцов. Энд олон улсын терроризм, Оросын тал хилийн байгууллагууд хооронд хийгдсэн үйл ажиллагааны талаар ярьсан. Сүүлийн  үед үндэсний аюулгүй байдалд холбоотой  гадаад, дотоод нөхцөл байдал, хүчин зүйлүүд өөрчлөгдөж байна. Хуучин аюул холдож, магадгүй илүү ноцтой шинэ шинэ аюул бий болж байна. Тиймээс, аюулгүй байдлын тухай ойлголтод шинэлэг байдлаар хандах шаардлага тавигдаж байна гэж үзсэн. Эдийн засаг, экологийн, хүний аюулгүй байдлыг хангах, олон улсын терроризм, үндэстэн дамнасан зохион байгуулалттай гэмт хэрэг, хар тамхи мансууруулах бодисын хууль бус наймааны эсрэг тэмцэхзэрэг амаргүй зорилтууд тулгарч байна. Уламжлалт бус ийм аюул занал хувь хүмүүсийн төдийгүй, үндэсний аюулгүй байдалд  ноцтой нөлөөлөх болж байгаатай холбогдон үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад улс төр-нийгэм-эдийн засгийн бодлого, үйл ажиллагааны талаас нь цогц байдлаар хандах шаардлага гарч байна. Зөвлөлдөх уулзалтын явцад эдгээр асуудалд анхаарал хандуулж байгаа нь цаг үеэ олсон  арга хэмжээ гэж үзэж байв. Анхаарал татсан нэг асуудал бол хил дамнасан малын хулгайтай тэмцэх асуудал юм. Малчдын амжиргааны үндсэн эх үүсвэр болсон малын хулгай гарсаар байна. ОХУ-ын Тувагийн талаас хил давж мал хулгайлах гэмт хэрэг, оролдлогууд буурахгүй, харин ч зэвсэглэсэн бүлэг этгээдүүд зохион байгуулалттай байнга халдах болов. Уулзалтын өмнөхөн Монголд Хил дамнасан малын хулгайтай тэмцэхэд, аймаг орон нутаг, хүчний болон хууль хяналтын байгууллагуудын хамтын ажиллагааг сайжруулах чиглэлээр орон нутгийн хамтарсан зөвлөлдөх уулзалтыг  хийсэн байсан нь ярилцлагад тус төхөм болсон. ОХУ-ын цэргийн их, дээд сургууль болон төрөл мэргэжлийн сургуулиудад  сургах асуудлыг хөндсөн.             Улаан талбайн ойролцоо орших Төрийн Думын байранд Төрийн Думын Олон улсын асуудлын байнгын хорооны дарга К.И.Косачёв өрөөнд уулзалт, ярилцлага эхлэв.ОХУ-д суугаа ЭСЯ-ны Цэргийн атташе хошууч генерал Бадам, Элчин сайдын зөвлөх Дамдинсүрэн нар байлцав.             Монгол Улсын төлөөлөгчтэй анх удаа уулзаж байгаагаа тэмдэглээд цаашид уулзалтын давтамж илүү ойрхон болно гэдэгт найдаж байгаагаа, Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын хороотой шууд холбоо тогтоох сонирхолтой байгаагаа илэрхийлэв. Монгол Улсын аюулгүй байдлын гадаад орчинд харьцангуй таатай нөхцөл бүрэлдсэнээр үндэсний эрх ашигт нийцсэн, нээлттэй гадаад бодлого хэрэгжүүлэх өргөн бололцоо бий болж, өнөөгийн нөхцөлд манай төр, засгийн бодлого  үндэсний аюулгүй байдлыг явцуу хэлбэрээр бус шинэлэг байдлаар нэлээд өргөн хүрээнд хангахад чиглэгдэж байна. Уламжлалт бус аюул занал хувь хүмүүсийн төдийгүй, үндэсний аюулгүй байдалд  ноцтой нөлөөлөх болж байгаатай холбогдон үндэсний аюулгүй байдлыг хангахад улс төр-нийгэм-эдийн засгийн бодлого, үйл ажиллагааны талаас нь цогц байдлаар хандах шаардлага гарч байна. Миний бие Манай хоёр орон өнө эртний найрамдалт харилцаатай, өргөн хүрээнд үр бүтээлтэй хамтран ажиллаж ирсэн уламжлалтай.ОХУ-тай тогтоосон найрамдалт харилцаа, тал бүрийн хамтын ажиллагаа маань манай улсын аюулгүй байдлын таатай орчинг бүрдүүлж байна.Монгол Улс, ОХУ-ын хооронд тогтсон улс төр, эдийн засгийн болон бусад салбарын харилцаа, хамтын ажиллагаа  ч амжилттай хөгжиж байна. Монгол Улс олон тулгуурт гадаад бодлогыг хэрэгжүүлж Европын Холбоо, түүний гишүүн орнууд, АНУ, Япон, Өмнөд Солонгос зэрэг болон Ази, Номхон далайн бүс нутгийн улс орнуудтай тогтоосон харилцаа, хамтын ажиллагаагаа гүнзгийрүүлэн хөгжүүлэхэд анхаарч байна.    Монгол Улсаас бүс нутагт явуулж байгаа бодлого, идэвхтэй үйл ажиллагааны хүрээнд Ази, Номхон далайн бүсийн бусад орон, ялангуяа АСЕАН-ы гишүүн орнуудтай хоёр болон олон талын харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх чиглэлд ахиц гарч байна. Монгол Улс сүүлийн үед энэ чиглэлээр зарим тодорхой алхам хийж,  тус бүс нутгийн хамтын ажиллагааны байгууллагууд болох Азид хамтран ажиллах, итгэлцлийг бэхжүүлэх Зөвлөлгөөн (АХАИБЗ), Азийн хамтын ажиллагааны яриа хэлцээний (Asian Cooperation Dialogue) гишүүн болсноос гадна ШХАБ,  АПЕК-т ажиглагчийн  статус аваад  байна. Манай улсын цөмийн зэвсэггүй статус бүс нутгийн энх тайван, тогтвортой байдлыг бэхжүүлэхэд тодорхой хувь нэмэр оруулж байгаа гэж бид үздэг.             “Президент” зочидбуудлын “Синяягостиная” танхимд, МонголУлсаас ОХУ-д суугааонцбөгөөдбүрэнэрхтэлчинсайдС.Баяроролцсон.             ОХУ-ынталаас; ОХУ Аюулгүй байдлын албаны олон улсын хамтын ажиллагааны газрын орлогч захирал В.И. Ульяов, ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн зөвлөх В.И.Верещака, мөн зөвлөх А.А.Бойцов, референтН.Н.Успенский, А.В. Поповнароролцов.             Хоёр талын онцгой сонирхлыг татсан эрчим хүчний экспорт, газрын тосны транзит тээврийн, хөдөө аж ахуйн салбарын хамтын ажиллаганы асуудлыг ярилцахыг санал болов.             В.И.Верещака, газрын тосны транзит тээврийн асуудлаар санал солилцлоо. Улаанбаатар төмөр зам компанийн байдал, гэрээний талаар оросын талд танилцуулаад давхар татварын асуудлыг оросын талд сонирхууллаа. Миний хувьд, Байгаль цагуурын байдал манай орны хөдөө аж ахуйд нөлөөлж байдгийн хувьд онцгой ач холбогдолтой байдаг. ОХУ-тай хамтран ажиллах чиглэлд мах, махан бүтээгдэхүүний борлуулалт нэн чухал ач холбогдолтой юм. Хөрш зэргэл дээ оршдог Монгол Улсын хувьд мах, махан бүтээгдэхүүнийг ханган нийлүүлэх өргөн боломжийн тухай санал дэвшүүлсэн.             Үүний дараа А.А.Бойцов Монгол, ОХУ хооронд байгуулагдсан цэрэг, техникийн буцалтгүй тусламжийн хэлэлцээрийн биелэлтийн журам үе шатуудын талаар дэлгэрэнгүй ярив. ОХУ-д төрийн сангийн зардлаар суралцаж байгаа сонсогчдын тоо, сургалтын төлбөрийн талаар оросын талтай санал солилцлоо.             Ярилцлагын төгсгөлд хоёр тал уулзалтын дүнг нэгтгэн дүгнэв. Монгол Улсын ҮАБЗ, ОХУ-ын АБЗ-ийн хамтарсан зохицуулах бүлгийн Ажлын зөвлөлдөх уулзалт болж, тулгамдсан асуудлаар санал бодлоо солилцов. Хамтарсан зохицуулах бүлгийн Ажлын зөвлөлдөх уулзалт нь харилцан ойлголцсон, бүтээлч болж өнгөрлөө. Бидний хамтын ажиллагаа шинэ агуулга, хэлбэрээр баяжиж өргөжив. Уулзалтаар ярилцсан сэдвүүд сонирхолтой, ажил хэрэгч байсан учраас бид цаг хугацаа хэрхэн өнгөрсөнийг ч анзааралгүй, ярилцаж байв.             Оросын стратеги судлалын хүрээлэнгийн захирал Е.М. Кожокинтай уулзаж, тус хүрээлэнгийн үйл ажиллагаатай ажилтай танилцав. Москва хотын түгжрэл дунд ирж, очихдоо ихэнх цагаа зарцуулж билээ. Хамтарсан зохицуулах бүлгийн Ажлын зөвлөлдөх уулзалтын талаар Москва дахь МОНЦАМЭ-ийн сурвалчлагч Ш.Шагдарт ярилцлага өгснөөр энэ удаагийн ажлын айлчлал  өндөрлөж билээ. Д.Жаргалсайхан  

ИТГЭЛ ТЭЭСЭН ОН ЖИЛҮҮД

ИТГЭЛ ТЭЭСЭН ОН ЖИЛҮҮД МБНЭ-ийн таван жилд зориулсан илтгэл. Илтгэгч: МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан -Эрхэм хүндэт Мөнх тэнгэрийн улаач нар аа -Мөнх тэнгэрээ эрхэмлэн дээдэлдэг Шүтлэгтэн нар аа, -Хүрэлцэн ирсэн эрхэм хүндэт зочид, төлөөлөгчид өө, Эрхэм хүндэт анд нөхөд өө, МБНЭ-ийн байгуулагдсаны таван жилийг хамтдаа тэмдэглэж байгаа Мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэн, “Тэнгэрийн улаач” нартаа баярын мэндчилгээг дэвшүүлж байна. Түүхийн бол багахан, хүний бол байгагүйд тооцох таван жил бидэнд цөөнгүй сургамжийг үлдээв. Нэгдэх бол хямд зүйл биш, асар их үнээр олдоно гэдгийг харууллаа. Миний хувьд амьдралынхаа таван жилийг Мөнх тэнгэрийн үзэл, монгол бөөгийн төлөө бүтэн зориуллаа. Шаардлагатай санхүүжилтийг өөрөөсөө гаргаж ажиллаа.  Хамгийн гол нь ажиллах их урам зориг өгч байсан Монголын бөөгийн төлөө зүрх сэтгэл нь цохилж, зүтгэж туслаж явсан олон сайхан “Тэнгэрийн улаач” нартаа баярлаж байна. Энэ их урам зоригыг хайрласан та бүхэнгүйгээр бартаат замыг туулж чадахгүй байсан. Монголын мөнх тэнгэрийнхээ төлөө, бөөгийн төлөө ингэж зүтгэх хувь заяа та бидэнд тохиожээ.  МБНЭ-ийн үйл ажиллагааг жигдрүүлэхийн төлөө цаг хугацаа, бие сэтгэл, хөрөнгө мөнгөө хайрлалгүй зүтгэсэн Монгол бөөгийн Их дархан Удган Д.Батчулуун, Дархан Удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, П.Батжаргал, Г.Болд, Ч.Дангаасүрэн, Э.Балжир, Д.Нямдаваа, П.Ганболд, Их Удган Г.Гэрэлтуяа, Б.Бадамсүрэн, В.Жавзансүрэн, Тэргүүн дээд зайран Н.Баярсайхан, Тэргүүн зайран Ж.Өсөхбаяр, Г.Ялалтбаатар, тэргүүн Удган Я.Мөнгөнсувд, Б.Нанжаа, Н.Даарий, Монгол бөөгийн удган Б.Солонго, Т.Баттогтох, зайран Б.Батсайхан, шүтлэгтэн Бадам, Балжиймаа нарын түшиг тулгуур болсон хүмүүсийн туслалцаатайгаар бид амжилтанд хүрсэн.  Хувь хүмүүсийн дусал дусал хувь нэмэр нийлж байж бидний их зорилго бүтнэ. Дусал дусал ус урсацыг, урсац, урсац нийлж горхийг, олон горхи нийлжголыг, олон голууд нийлж их мөрөнг, их мөрөнгүүд нийлж нуур, далайг сэлгэдэг билээ. Тэгэхлээр бага гэлтгүй хүн болгоны зүтгэлийн дэмээр бидний ажил урагшилж явна. Итгэл тээсэн он жилүүдийг бид хамтдаа өнгөрүүлсэн, цаашид хамтдаа үргэлжлүүлнэ. Бидэнд хийх ажил их бий. МБНЭ байгуулагдаад таван жил болжээ. Бид өнгөрсөн хугацаанд бие биенээ улам илүү мэддэг болж, зохион байгуулалтын хувьд бэхжиж, хуралдаж, харилцан ойлголцож сурчээ. МБНЭ байгуулж үйл ажиллагаа нэгтгэх гэж байхад нэг хэсэг нь салж одож, салаалж мөчирлөх, бутаргах гэж оролдов. Дараа нь тулхаггүй зарим нэгний болчимгүй үйлдэл, хийж байгаа ажлуудын эхлэлийг нурааж орхисон. Нэр төр, ашиг хонжоо хайгч зарим нэг нь бидний нэрийг ашиглах гэж оролдов.  Хийсэн бүтээснийг үнэлэхийн оронд, хүний нэр төрд халдсан, гутаан доромжилсон, гэр бүлийн амьдралд нь орсон, хүйсээр нь холбон шоолсон, хийсэн бүтээснийг нь үгүйсгэсэн, тарааж бутраахын шаардсан, хүнийг шантраахаар цаг үеийн их шуургыг сөрж, тал талаас онилон буудах пулемётын гал мэт “үг”-ийн шүршээн дор явж ирэв. Гэвч бид шантрахгүй, ховоор ажил хийгчдэд ичиж амьдрах цаг үе иртэл нь зүтгэж ажиллах болно.  Бидний дэлхий орчлон Азийн цээжинд орших жижиг улсаас хүн төрлөхтний итгэлийн гал гэрэлтэж,тэр зүгт хүний ертөнц шинэ эрэл хайгуулыг хийж байна. Тэр бол Монголчуудын хэлдгээр “Шинэ зүйл гэдэг бол мартагдсан хуучин зүйл байдаг” гэсэн үгэнд оршиж байгаа. Хүн төрлөхтөн шинийг эрэлхийлсээр хорин нэгдүгээр зуунд орсон.  Францын их зөнч Нострадамус “ирж буй 2000-н жил үргэлжлэх Бумбын эриний алтан босгонд Тэнгэрээс нэгэн их хаан энэ газар дэлхийд бууж ирнэ, гэхдээ тэр Монголд дахин заларна” хэмээн 500-гаад жилийн тэртээ айлдсаныг түүний ном бүтээлд буй олон дөрвөн мөртүүд нотолдог.Энэ зөгнөл нь “хэн нэгэн хүн, хэн нэгний залгамжлагчаар бус,харин их Чингис хааны үзэл санаагаар эргэж хүний ертөнц амьсгалах, амьдрах шаардлага урган гарсаныг хэлж байгаад болов уу,” хэмээн мунхаглан би бодов. Хүн төрлөхтний хөгжлийн манлайд яваа тэргүүлэгч гүрэн Америкийн ерөнхийлөгч асан Билл Клинтон “Өнөөдрийн хүн төрөлхтний хөгжил зогсонги байдалд орлоо. Энэ нь өнөөдөр дэлхийд улс төрийн сайн удирдагч байхгүй байгаагийн илрэл. Ер нь хүн төрөлхтний түүхэнд ганцхан улстөрийн удирдагч байсан нь Монгол Улсыг үндэслэгч их эзэн Чингис хаан байжээ. Тиймээс одоо дэлхий нийтээрээ Монголчуудаас болон Чингис хаанаас суралцах цаг нэгэнт болжээ ”гэж мэдэгдэв. Хэдхэн сарын дараа Монгол Улсад суугаа АНУ-ын элчин сайд Ж.Галт Монгол бөөгийн төлөөлөгчтэй уулзаж, Монгол бөөгийн өргөөгөөр зочилсон нь гадаадын элчин сайд нараас анхлан зочилсон түүхэн үйл явдал байлаа. Түүний дараахан Оксфордын их сургуулийн эрдэмтэн, судлаачид Монгол бөөгийн удирдлагуудтай уулзаж судалгааны ажил эхэлж байгааг мэдэгдсэн. АНУ-ын ерөнхийлөгч агсаны хэлсэн үг нь санамсаргүй зүйл байгаагүйг дээрхи явдалууд нотолж байна. Ойрмогхон хэдэн жилийн дотор цөөнгүй улс орнууд задран салж, шашин хоорондын асуудал хурцдаж, Афганистан, Ирак, Кувейт, Сирид дайны гал дүрэлзэж олон сая дүрвэгсэдийн нүүдэл өрнөв. Африкаас европт шилжих хүний их урсгал олон шинэ аюулыг өөртөө тээн авчирч байна. Иран, Умард солонгост тэсэрхэд бэлэн “торхтой дарь”, улс төрийн шийдэл хүлээж сууна.  Европоор хэсүүчижлж явсан “хий үзэгдлийн манан” бодит биелэлээ олж хүн төрлөхтний нэг хэсэг нь хоёрзуу орчим жил тэрхүү үзэл, санаагаар зүг чигээ тодорхойлж амьдрав. Максизм, хүн төрлөхтний эрэл хайгуулын нэг тод жишээ болж сүндэрлэв. Социализмын бүтээн байгуулах ажил хүн төрлөхтөнд өөрийн гэсэн ул мөрөө үлдээв. Марксист онолыг өөрийн онцлогт тохируулан бүтээлчээр хөгжүүлж, их удирдагч Мао Зэдун, Дэн Сяопин, Си зинь пиннарын удирдлагаар Хятад улс, өнөөдөр дэлхийн тэргүүлэгч АНУ-тай өрсөлдөгч гүрэн болж тодорч байна. Бүх хүний ертөнц, улс орнууд энэ орны хөгжлөөс шим хүртэн амьдрахын төлөө зорьж, зүтгэж эрмэлзэж байна. Монголчууд, зарим нэг тэднийг яаж ч шүлсээ үсэргэж, хамаг муу муухайгаар хараагаад, тэднийг хөгжлийг зогсоож чадахгүй гэдгийг ойлгох хэргэтэй. Бидний өмнөд зүгт хил залгаа орших гүрэн, дэлхийн хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлдог хөгжингүй гүрэн боллоо.  Хүн төрөлхтөнд хөгжлийн бас нэг чиг хандлага, Лениний сургаалийг удирдлага болгосон Орос орон социалист хамтын нөхөрлөлийн орнуудын нэгдлийн манлайлагч болж нэгэн зууныг өнгөрөөлөө. Октябрын хувьсгалын зуун жилийн ойгоо өөр нэрээр нэрлэсэн тэд, улс орон даяр бүх нийтээр өргөн дэлгэр тэмдэглэн өнгөрүүллээ. Хэдий муугаар хэлэгдэн, олон нэр хаяг зүүж байгаач Лениний үзэл санаа, Орос орныг шинэ хүчирхэг гүрэн болгож чадсан юм. Задарч, салж, бутарч, хагарч байсан, нойрмоглон зүйрмэглэж байсан гүрэн, ичээнээс боссон баавгай адил, нэг л сэгсрээд өндийгөөд ирэв. Хүн төрлөхтний байгалын нөөцийн ихэнх орших, Орос орон дэлхийн тэргүүлэгчийн нэг болон тодрох цаг айсуй. Ийм хоёр гүрэнтэй Монгол улс хөршлөн оршиж байгаа нь юутай азтай хэрэг вэ?. Энэ хоёр улстай хөршлөн оршиж байгаа монгол улс “Ардчилсан” хэмээх өрнөдийн гүрнүүдийн замаар сонголт хийвээ. Хүн төрөлхтөн хөгжлийн ямар замаар явж байна, тэр бүхнийг өөрийн биеэр турших хувь заяа монголчуудад тохиожээ. Энэ бол жирийн бус тохиолдол байлаа. Ардчиллын замнал нь Монголчуудыг хувийн өмч дээр тулгуурласан, эрх чөлөөтэй сэтгэх, шашинг эрхэмлэн шүтдэг, хүний эрх чөлөөг дээдэлдэг нийгэм байгуулахад чиглэв. Маш богино хугацаанд, хорин таван жилд, хүн төрлөхтөний бүтээсэн түүхийн олон зуун жилийн ололтыг туулахыг оролдов. Бид феодалын зууныг товчилсон гэж ярьдаг байсантайгаа адил, капитализмын хамгийн харгис хатуу, зэрлэг үе, орчин үеийн чиг хандлага бүхий хөгжлийн замыг товчлон туулахыг зорив.  Тэгээд монголчууд, мөнх тэнгэрээ шүтэж ирсэн 2226 жил, шарын шашины төрийн зонхилох шашин болтол хөгжүүлсэн 300, иссусын шашин эрчимтэй 25 жилийн алийг сонгох вэ гэдэг сонголтын өмнө ирэв. Хүний ертөнцөд бүгд л хорин тавийг сонгож байна. Гэвч ардчилал нь үнэн хэрэгтэй Монголчуудын хүсэж байсан тэр зүйлийг өгч чадсангүй. Монголд сошиалаар чиг хандлагаа тодорхойлсон, хуулийг “гууль” болгосон, цөөнхөд үйлчилсэн нийгэм тодорч байна. Хүн төрөлхтөн хөгжлийн эрчимтэй үе рүүгээ орлоо. Баялаг хаана байна, тэнд улс төр, эдийн засгийн эрчимтэй үйл явц өрнөж байна. Энэхүү өрнөл Монголд аль хэдийнээ орж иржээ. Улс оронд хөрөнгөтэй, хүчтэй, нөлөөлөл ихтэй гадны гуч гаруй янз бүрийн шашны байгууллага идэвхтэй ажиллаж, монгол хүний оюун санааг эзэмшихээр эрчимтэй зорьж байна.  Гэвч харийнхан бидний нутгийг хамгаалахгүй, харийн сэтгэлтэн бидний нутгийг хайрлахгүй, тиймээс Монголоо Монголоор нь авч явах хариуцлагатай үүрэг Та бидэнд, Тэнгэрийн улаач нарт ногдож байна.  Хөгжлөөрөө хоцронгуй нүүдлийн соёл иргэншилээ, сууршимал болгох туршилтийг туулсан, хүн төрлөхтний хөгжлийн бүх чиг хандлагыг өөрийн бие дээр туршсан монгол орон одоо хүнд хэцүү адармаатай цаг үедээ тулж ирээд байна. Тэгээд түүнээс гарах чиг хандлагыг хайж байна. Тэр нь тэгээд юу юм вэ ? /ҮРГЭЛЖЛЭЛ БИЙ/

Хуудаснууд

Subscribe to Индэр