Category: Бидний тухай

 ХОВД АЙМГИЙН ДАРВИ СУМЫН ХАРЪЯАТ
 МОНГОЛ БӨӨГ ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ АЖИЛЛАДАГ.
 БИЕ ДААСААН ҮЙЛ АЖИЛЛАГАА ЯВУУЛДАГ.
 МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн байсан

• 2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн
“Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
• 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон.

– 2013 оны 04 дүгээр сарын 20-ны өдөр, Дугаар 15, Найм.16. Ж.Өсөхбаярт-Монгол бөөгийн Тэргүүн Зайран цол олгох тухай,
– 2013 оны 04 дүгээр сарын 20-ны өдөр, Дугаар 16, Найм.16. Ж.Өсөхбаярт-Мөнх тэнгэрийн төлөө “Мөнгөн шонхор” медалиар шагнах тухай.
– 2013 оны 12 дугаар сарын 13-ны өдөр, Дугаар 25, Хоёр. Ж.Өсөхбаярт- Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медалиар шагнах тухай,
-2015 оны 10 дугаар сарын 02-ны өдөр, Дугаар 59, Нэг. Ж.Өсөхбаярт-Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон Од” одонгоор шагнах тухай,
Тус тус заалтуудыг хүчингүй болсонд тооцсугай.

 АРХАНГАЙ АЙМГИЙН ХАРЪЯАТ
 МБНЭ-ИЙГ БАЙГУУЛАХАД ҮНЭТЭЙ ХУВЬ НЭМЭР ОРУУЛСАН.
 ТӨРИЙН ДЭЭД АЛТАН ГАДАС ОДОНГООР ШАГНАГДСАН

• 2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн
“Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
• 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон.
• 2013.05.25-26-ны өдөр. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
• 2013.6.21-22-ны өдөр. Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
• 2013.09.12-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
• 2014.05.15-ны өдөр. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
• 2014.06.22-ны өдөр. Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон.
• 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
• 2014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд оролцсон.
• 2015.05.25-.05.26-ны өдөр Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
• 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
• 2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
• 2015.07.14-15-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн Их Тахилгын лусын тахилгад оролцсон.
• 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
• 2016.08.10 Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон.
• 2017.06.03-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Галын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.

 Ховд аймгийн харъяат
 МБНЭ-ИЙГ БАЙГУУЛАХ ДЭЭД ХУРАЛДАЙД ОРОЛЦСОН.
 МБНЭ-ИЙГ БАЙГУУЛАХАД ХУВЬ НЭМЭР ОРУУЛСАН.
 МОНГОЛ БӨӨГ ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ БҮХИЙ Л АМЬДРАЛАА ЗОРИУЛСАН.
 “МӨНГӨН ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
 “ХҮРЭЛ ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.

• 2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн
“Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
• 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон.
• 2013.05.25-26-ны өдөр. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
• 2013.6.21-22-ны өдөр. Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
• 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
• 2014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд оролцсон.
• 2015.05.25-.05.26-ны өдөр Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
• 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.

 МБНЭ-ИЙГ БАЙГУУЛСАН ДЭЭД ХУРАЛДАЙД ОРОЛЦСОН.
 МБНЭ-ИЙГ БАЙГУУЛАХАД НЭМЭР ОРУУЛСАН.
 МОНГОЛ БӨӨГИЙН ТӨЛӨӨ ҮЙЛ АЖИЛЛАГААГАА ЗОРИУЛДАГ.
 БИЕ ДААСАН БАЙГУУЛЛАГА УДИРДАЖ АЖИЛЛАДАГ.
 ОЛОН ЗУУН ШАВЬ БОСГОЖ, БӨӨГИЙН ЁС ЗҮЙГ ЗӨРЧИХ БОЛСОН.
 МБНЭ-ИЙН ХҮРЭЛ ШОНХОР МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.

• 2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
• 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон.
• 2014.05.15-ны өдөр. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
• Чингисийн талбайд болсон бөөлөлтөд оролцсон.
• 2018 он. Бөө нарын тэнгэрт мэдүүлэх нэгдсэн зан үйлийг удирдсан.

Орос оронд бол шинжлэх ухааны эрдмийн зэрэг хамгаална гэдэг бол нэгэн сэдэвт бүтээлд ихэнх насаа зориулан байж хүртдэг докторын цол, олон арван жил дээд сургуульд хичээл заан байж авдаг профессорын цолыг ихэд дээдлэн хүндэлнэ.
Харин манайд сүүлийн 20 жилд дэлхийд тоо толгойгоор толгой цохих олон доктор, профессорууд төрөн гарав. Ийм олон доктор, профессортойг гадаадыхан дуулбал биднийг ёстой биширч гүйцнэ. Гадаадад бол доктор нь эрдэмтэй, мэдлэг чадвартай чухам мундаг хүн. Тэдний төсөөлдөг шиг тийм олон хүмүүс монголд байгаа нь нөгөө талдаа шинжлэх ухааны салбараас төрсөн олон доктор, профессоруудыг үнэгүйтүүлж орхив.
Түүнийг дагаад жинхэнэ шинжлэх ухааны доктор, профессоруудыг бодвол сүнс, “даллагны уут”, бөөгийн докторууд нь хэл яриа, олныг татах чадвараар хэд дэхин илүү байдаг.
Монгол Улс ялих шалихгүй докторуудын орон болсонг тодруулахад нэг их цаг орохгүй. Шинжлэх ухааны Академи хэмээх үүнийг хариуцсан байгууллага ажилаа хийдэггүйтээ шууд холбоотой. Улс төрд хүчээ үзэх гэсэн нэгэн нь ихэд мундаг хүн болох гэсэн, аль болох олон түмнийг өөртөө татах гэсэн сүнс, “даллагны уут”, бөөгийн докторууд нийлээд бүртгэл муутай Шинжлэх ухааны байгуулагуудаараа “тоглоом, шоглоом” хийсээр өнөөдрийг хүрч ирсэн. Докторын зэрэгтэй сүнс, “даллагны уут”, бөөгийн докторуудаар улс орноо залаад явж байгаа болохоор “хөгжиж цэцэглэх” нягууртай болж байгаа юм.
Хамгийн хөгтэй нь өдгөө манайд яг хэчнээн доктор (Ph.D) төрөн гараад байгаа тухай тоймтой статистик мэдээлэл өгчих газар алга. Ямартай ч БСШУСЯ-наас авсан мэдээллээр 2017-2018 оны хичээлийн жилд 3616 хүн төрийн өмчийн сургуульд докторын зэрэг горилон суралцаж буй аж. Зөвхөн энэ хавар гэхэд 1637 доктор төгсөн гарч байгаа юм байна. Монголд өдгөө 40 шахам сургууль докторын сургалт явуулж байгаа аж. Үүнээс 18 нь хувийнх. Хувийн сургуулиудад 679 хүн докторантурт суралцаж буйн 144 нь 2017-2018 оны хичээлийн жилд шинээр элсэгч гэнэ. Үүн дээр улсын сургуульд шинээр элссэн 443 хүнийг нэмбэл дэд эрдэмтэн болохын төлөөх “донтолт” манайд хэр зэрэг газар авсныг харуулна.Өмнөх жил нь мөн л 680 орчим хүн докторантурт элссэн байгаа юм. Төрийн болон төрийн бус өмчийн их сургуулиуд жил бүрийн хавар 2000 шахам “эрдэмтэн” бэлтгэн гаргаж буй ч үнэндээ Монголын шинжлэх ухаан “ясны” эрдэмтдээр цангах болсныг энэ тоо харуулна.
Үүн дээр манай бөөгийн байгууллага, элдэв нэртэй хүмүүсээс олгодог доктор, профессорын цолыг нэмбэл төөрөхийн “манан”-д умбана. Олдохоороо өлдөнө гэдэг үг бий. Уг нь докторын зэрэг хамгаалж буй хүмүүс нь салбараа гүнзгий судалсан, эрдэм шинжилгээний ажил хийх эрх өвөртөлсөн мундгууд байх учиртай. Гэвч манай докторуудын олонх нь нэрэндээ хэтэрхий жулдсан хоосон толгойтой байгаад л асуудлын гол гогцоо оршино.
Дээрх доктор, профессоруудаас сүнс, “даллагны уут”, бөөгийн докторуудыг тодруулахын зорьсон юм. Өнөө цагт эрдмийн зэрэг худалдан авах нь дориун ашигтай бизнес болсныг хэн хүнгүй хэлдэг, 2-3 сая төгрөгөөр дэд эрдэмтний (Ph.D) үнэмлэх худалдаж авч болно.
Эрдэм шинжилгээний зэрэглэл олгох журмын дагуу хүрээлэнгийн дадлагажигч ажилтан, дэд ажилтан, ахлах, тэргүүлэх гэх мэт шат дамжлагаар зайлшгүй өгсөх учиртай судлаачид хүртэл цааш үргэлжлүүлэн шинжлэх ухааны доктор болж дэвшдэг журамтай, харин бөөд бол байдагүйг улаач нар бүгд мэднэ.
Нийгэмд чухал хүн болж харагдахад, өндөр сэнтийд морилох, олны танил эрхэм болж харагдах, бас амбийцтай хүмүүсийн хувьд докторын сэнтийд залрах нь их чухал бололтой.
Монголд бөөгийн докторуудын “бөөний үйлдвэрлэл” эрчимтэй хөгжихөд хувь нэмрээ оруулж байгаа нэг суваг бий. Тэр олгогчид доктор цол нь улс оронд хэрэгтэй ямар сэдвээр хэр зэрэг үр бүтээлтэй эрдмийн ажил хийсэн, докторын зэрэг хамгаалуулах эрдмийн зөвлөл гээч байгууллага огт хэрэгггүй. Хүний нүд булаам сайхан хавтас, эрээн цаас чухал байдаг. Өөрөөр хэлбэл үзүүлэх талаасаа илүү, хүнийг өөртөө татахад л анхаардаг. Бөөгөөр доктор бологсодын сэдвийн ажил гээчийг хэнч харж байгаагүй.
Монголын бөөгийн докторын шившигээ дэлгэх цаг ойртсоор байна. Түүнийг үйлдвэрлэгч нь улам бүр ил болж байгаа гэхэд болно. Монголд бөөгийн докторын орон зай хумигдаж байгаа болохоор тэр нь Өвөрмонголд “бизнис”-ээ цэцэгдүүдж байгаа юм. Тэр нь ч цаг хугацааны үнэнд гүйцэгдэх цаг нь ойртсоор байна.
Чин үнэнийг хэлэхэд, би өнөөдөр монгол бөө, соёлын өвийн судлалаар эрдэм шинжилгээний өгүүлэл бичиж, ном хэвлүүлсэн судлаач Ш.Сүхбатаас өөр хүн байхгүй гэхэд болно. Судлаач Ш.Сүхбат өөрөө илүү чимэг нэрэнд дургүй, даруухан, шинжлэх ухаанч талын хүн. Гэтэл зарим нэг нь нэг л номыг дахин дахин хэвлүүлсээр ирсэн түүхтэй.
Доктор гэсэн сэтрийг нэрийнхээ өмнө зүүх гэсэн хийрхлийг хазаарлах, хүмүүсийн энэ их хөөрүү хүсэл зорилго дээр дөрөөлөн бизнес хийж буй хүмүүсийн шуналыг хязгаарлах бодит нөхцөл үүсээд байна.
Эцэст нь тэгээд баахан мөнгө төлж доктор болсон бөө нар эрдэм мэдлэгээ цэцэрлэгийн жаалуудад “гайхуулахаас” хэтрэхгүй дээрээ тулсан нь хайран.
Хадуурч давхиад буй “докторын үйлдвэрлэл”-г хязгаарлах цорын ганц зам бол түүнийг худалдан авахгүй байх, хүчээр өгсөн цолыг хэрэглэхгүй байхад болоо. Тэр бол тийм хэцүү зүйл биш юм.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Олгосугай

 БАЯН-ӨЛНИЙ АЙМГИЙН БУЯНТ СУМЫН ХАРЪЯАТ, УРИАНХАЙ ЗАЙРАН
 МБНЭ-ИЙГ БАЙГУУЛАХАД ҮНЭТЭЙ ХУВЬ НЭМЭР ОРУУЛСАН. МОНГОЛ БӨӨГИЙН НЭГДСЭН АНХНЫ ТАХИЛГЫГ ЗОХИОН БАЙГУУЛАХАД ИДЭВХТЭЙ АЖИЛЛАСАН.
 БАГААР ХАМТРАН АЖИЛЛАХ ЧАДВАР СУЛ, НИЙТЭЭРЭЭ САХИЖ МӨРДДӨГ ЁС ЗҮЙГ ЗӨРЧСӨН, БИЕЭ ТООСОН ҮЙЛДЛҮҮД ГАРГАСАН.
 ХАМТЫН БҮТЭЭЛИЙН ҮР ДҮНГ ГАНЦААРАА ЭЗЭМШИХ, ХАМТЫН ОЛОЛТЫН ҮР ДҮНГ ХУВЬДАА АШИГЛАХ ГЭСЭН ЁС ЗҮЙН АЛДАА ГАРГАСАН ТУЛ ДЦХ-Н ГИШҮҮНЭЭС ХАСАГДСАН.
 ТӨРИЙН “АЛТАН ГАДАС” ОДОН
 БАЯН-ӨЛГИЙ АЙМГИЙН ЗАСАГ ДАРГЫН ЖУУХ БИЧИГ

• 2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн
“Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
• 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон.
• 2013.05.25-26-ны өдөр. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгийг удирдаж, Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
• 2013.6.21-22-ны өдөр. Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
• 2013.09.12-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
• 2013.10.4-6-ны өдөр. БНСУ-д болсон ЮНЕСКО-оос зохион байгуулсан олон улсын фистовальд бөөлж, Дэлхий нийтэд Монгол бөөг сурталчлахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан.
• 2014.05.15-ны өдөр. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад Хайрханы Тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
• 2014.06.22-ны өдөр. Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон.
• 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад Лусын тахилгад оролцсон.
• 2014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд Толгойлж бөөлсөн.
• 2015.05.25-.05.26-ны өдөр Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгын Атаа таван тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
• 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
• 2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
• 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
• 2016.08.10 Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон.
• 2017.06.03-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
• 2017.06.15-ны өдөр. Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон.
•
 2013 оны “Шилдэгийн шилдэг- Удган” шагналыг хүртсэн
 Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон од” одонгоор шагнагдсан.
 “Хүрэл шонхор” медалиар шагнагдсан.
 “Мөнгөн шонхор” медалиар шагнагдсан.
 “Алтан шонхор” медалиар шагнагдсан.

Нөгөө талд нь гажуудал бий болсон. Улс төрөөс явсан хэн ч өнөөдөр шууд хурандаа, маргааш нь генерал болж болох жишиг тогтсон. Тиймээс цэргийнхэний дотор “малчин”, “уран сайханч” нэр устай ар талын мэргэжлийн олон хүн генерал болсон нь энэ цаг үед цолыг бас санхүү, мөнгөтэй холбож онигоотоход хүрсэн байж болох юм.
Саяханыг хүртэл зэвсэгт хүчнийг мэргэжлийн хүмүүс удирдаж байлаа. Одоо бол өөрчлөгдсөн. Яагаад гэвэл зорилго, чиглэл, үйл ажиллагаа удирдлагын байдалд ихээхэн өөрчлөлт орсон. Улс төрчдийн гар их орох болсон. Нөгөө талдаа байлдах урлаг шаардлагагүй болж, хэн ч удирдаж болох мэт шалтгаан шаардлагууд гарч ирсэн.
Улс орноо батлан хамгаалах үндсэн зорилго өнөөдөр энхийг сахиулах нэрийн дор харь оронд албан үүрэг гүйцэтгэхэд чиглэгдэх болсон. Улс орны эдийн засгийн хүндрэлтэй нөхцөл тул яах аргагүй ингэхээс өөр аргагүй болсон гэх тайлбарыг өгөх нэгэн байж байгаа.
Цэргийн мэргэжлийн удирдлага болох төрөл мэргэжлийн зангидан нэгтгэх чадвар шаардлагагүй болж зэвсэгт хүчнийг төлөөлөн удирдах мэргэжилтэн байхад л хангалттай болсон. Байлдааны ажиллагаа байхгүй бол энгийн байгууллага шиг хэн ч удирдаж болно гэсэн үг гэлтэй.
Зэвсэгт хүчний жанжин штаб хэмээх цэргийн цогц удирдлагыг сүүлийн жилүүдэд инженер, агаарын цэргийн болон ар талын хангалтын мэргэжилтнүүд дагнан удирдаж ирэв. Ийм үзэгдэл нь зэвсэгт хүчнийг ямар ч мэргэжилтэн удирдаж болох юм гэсэн санааг улс төрчдөд өгч улмаар энгийн мэргэжилтэн, цагдаа, төрийн хамгаалалт, онцгой байдлын мэргэжлийн хүмүүсээр цэргийн удирдах мэргэжлийн байгууллагууд дүүрэх шинжтэй болов. Хөөрхий цэргийн жинхэнэ мэргэжилтнүүд одоо анги, салбарт ажиллах хувь заяа ногдож байна.
Байлдааны буудлагатай хээрийн сургууль-цэргийнхэний бахархал. Хүн нэг бүрийн зэвсэгээс аваад артиллерийн бүх систем, хуяг тээвэр, танк оролцсон байлдааны сургууль оролцож, үзэж байхад мэргэжилээрээ бахархах сэтгэл төрдөг. Саяхан тийм нэг хамтарсан сургууль болж билээ. Тэгэхдээ энэ сургууль нь энхийг сахиулах бус жинхэнэ цэргийн удирдлагын ур чадвар, чадамжийг харуулсан байлдааны буудлагатай хээрийн сургууль байсан. Тэр үед л жинхэнэ цэргийн удирдлагын чадвар шаардсан. Харамсалтай нь Зэвсэгт хүчний дээд удирдлагад төрөл мэргэжлийн ангиудын харилцан ажиллагааг удирдах цэргийн удирдлагч харагдсангүй. Тэгээд цэргийн сургуулийн багш хүн манай талаас нөгөө талаас хошууч генерал хүн удирдаж таарав. Цэргийн мэргэжилтэн нь байна, гагцхүү олж, дэвшүүлж, томилж чадахгүй улс төрчдийн удирдлагад алдаа нь ногдоно.
Энэхүү байлдааны буудлагатай хээрийн сургуулийг удирдсан хурандаад Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медалиар манай байгууллага шагнасан, тэр булган сүүл дагуулж генералын алтан мөрдөс авчирсан.
Би Цэргийн Нэгдсэн Дээд сургуульд цэргийн мэргэжлийг нь эзэмшсэн, дараа нь ОХУ, АНУ, ХБНГУ-д дээд, их, академийн түвшинд мэргэжил эзэмшсэн, дээшлүүлсэн. Дараа нь ажлын дадлага, туршлага эзэмшсэн. Одоо л ажилмаар байна гэх насанд минь даань ч улс төрчдийн шалгуур үзүүрт тэнцэлгүй “гудамжинд” явна даа.
Цэл залуухан насандээ эх орондоо зориулж өргөсөн тангарагтаа эрчүүд бид үнэнч хэвээр, мөнх тэнгэр шүтлэгтэнгүүдийн хамт Мөнх тэнгэрийн хүчин дор зүтгэсээр явна.
Мөнх хөх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээх болтугай.

Д.Жаргалсайхан-МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч,
Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн
ажлын албаны дарга асан, Зэвсэгт хүчний хурандаа

 ХЭНТИЙ АЙМГИЙН НОРОВЛИН СУМЫН ХАРЪЯАТ.
 МБНЭ-ИЙГ БАЙГУУЛАХАД ҮНЭТЭЙ ХУВЬ НЭМЭР ОРУУЛСАН.
 МОНГОЛ БӨӨГ УЛАМЖЛАЛТ ЁСООР ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ БҮХИЙ Л АМЬДРАЛАА ЗОРИУЛСАН,
 ХЭНТИЙ АЙМГИЙН ХҮНДЭТ ИРГЭН

• 2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн
“Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
• 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон.
• 2013.05.25-26-ны өдөр. Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
• 2013.6.21-22-ны өдөр. Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
• 2013.09.12-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
• 2014.05.15-ны өдөр. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
• 2014.06.22-ны өдөр. Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон.
• 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
• 2014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон.
• 2015.05.25-.05.26-ны өдөр Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
• 2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
• 2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
• 2015.07.14-15-ны өдөр. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн Их Тахилгын лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.
• 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
• 2016.08.10 Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон.
 Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон од” одонгоор шагнагдсан.
 “Хүрэл шонхор” медалиар шагнагдсан.
 “Мөнгөн шонхор” медалиар шагнагдсан.
 “Алтан шонхор” медалиар шагнагдсан.

зөрчилдөн барьцалдан зодолдох шахаж байж, Монгол бөөгийн ёс зүйн (цаашид МБЁЗ) төслийг бэлэн болгосон билээ. Монгол бөөгийн зайран Батсайханы олон хоног хөдөлмөрлөсний үр дүнд МБЁЗ-ийн үндэс нь үзэглэгдэв. Монгол бөөгийн их зайран Одонхүү МБЁЗ-ийн холбоотой олон нэмэлт заалтууд, зарчмын гол саналуудийг нэмж дэвшүүлэв. Ингээд МБНЭ-ийн Бага хуралдайн Гуравдугаар хуралдаанаар МБЁЗ-г хэлэлцэн, олон гишүүдийн ажил хэрэгч саналыг тусган батласан билээ. Монгол бөөгийн ёс зүйг боловсруулан гаргасан нь Монгол бөөгийн түүхэнд марташгүй нэгэн өвөрмөц нэгэн хөшөөг сүндэрлүүлж чадлаа. МБЁЗ-н баримт нь Мөнх тэнгэр үзэлтэн бөө нарын олон мянган жилийн турш хуримтлагдсан, амаас ам дамжин ирсэн сургааль номлолын нэгтгэл байлаа. Цаг үеийн шаардлага байснаас цөөнгүй мөрүүд орчин цагийн тусгал болон МБЁЗ-д орсон юм. МБНЭ-ээс “Монгол бөөгийн ёс зүй”-г цаасан дээр буулгаж, “Тэнгэрийн улаач” нар мөрдөж ажиллах “үндсэн хууль” болгон тунхагласан билээ. “Монгол бөөгийн ёс зүй” бол амьдралаар улам баяжиж, боловсронгуй болж байх их ажлын эхлэл гэж ойлгох хэрэгтэй.
МБЁЗ бол Монголын мөнх тэнгэрийн үзэлтэн бөө нарийн заавал биелүүлж, мөрдөх “Үндсэн хууль” мөн билээ. Энэхүү баримтын ачаар Тэнгэр үзэлтэн бөө нар олон асуудлаа зохицуулан эмх журамдаа оруулах боломж бүрдэж байгаа юм.
Монголын бөөгийн ёс зүйн шаардлага нь цаг үеийн асуудал биш түүхэн уламжлалаар тавигдаж ирсэн зүйл билээ. МБЁЗ-г зөрчих явдал олон бөө нарт амь бөхтэй байсан. Ялангуяа багш шавийн хоорондын харилцааны асуудал анхаарал татсаар байна. Бөө олноор төрж зах замбраагүй байдал бий болж, бөөгийн нэр барьж, халуун чулуунд хорхоглох гэж, бөөгийн чанар хийх нэрийн доор архидан согтуурч хоорондоо зодолдон хүний амь насанд хүрсэн тохиолдол гарч байсныг тодорхой дурьдсан билээ.
Бөө нэртэн хүүхдээ зодож алах, үйлчлүүлэгчээ хүчиндэх, тархины элдэв өвчтэй иргэнийг бөө болгон мөнгө хүүлэх, бусдын машинд тэсрэх хэрэгсэл тавьж дэлбэлэх зэрэг бөөгийн нэрийг бузардуулсан тохиолдол гарлаа. Энэ бүхэн бөөг муу муухайн шавар, шавхайтай хольж нэр хүндийг нь унагаалаа. Хар нэрийг хусавч арилахгүй.
Зарим нэг улаач нар өөрийн дутагдлаа ойлгохгүй байна. Хамтын бүтээлийн үр дүнг ганцаараа эзэмших тохиолдол гарсан. Олон арван хүнтэй уулзаж, багагүй цаг зарцуулж хүрсэн хамтын ололтын үр дүнг хувьдаа ашиглах нь ноцтой алдаа юм. Энэ бол хамтарч ажиллаж чадахгүй байгаагийн тодорхой илэрхийлэл билээ.
Нийтээрээ сахиж мөрддөг ёс зүйг зөрчих үндсэн шалтгаан нь биеэ тоох үзэгдэл болж байна. Ёс зүйг үл мөрдөх нь байгууллагын нэр хүнд үйл ажиллагаанд дахиж өндийхгүй болтол сэв суулгах аюултай үйлдэл мөн. Тиймээс энэ асуудалд хэн ч байсан, хатуу хандах шаардлагатай.
Нэгдсэн болон хамтарсан бөөлөлт дээр толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх улаачийн үйлийг булаах гэсэн, өөрөө бэлтгэлгүй ирсэн мөртлөө тахилгад бэлтгэгдсэн зүйлийг ашиглан бөөлөх гэсэн зохисгүй үйлдэл хэд хэд гарсан. Бөөгийн эрхэмлэн дээдлэх зэмсэг болсон хэнгэргээ галд шатаах үйлдэл гаргалаа. Ийм зүйл давтагдаж таарахгүй.
Нэгдсэн арга хэмжээний үеэр бусдыг үл хүндлэн дураараа аяглах, онгирон сагсуурах явдал зарим бөөгийн байгууллагад гарсаар байна. Тэд оролцсон тахилга бүртээ бөөгийн хориотой зан үйл хийдэг. Ийм байдлаар тахилгад оролцох шаардлагагүй юм. Түүний оронд дангаараа үйлээ хийгээд явсан нь дээр болов уу. Магтаалд “согтож” болохгүй, улам ухаажих хэрэгтэй юм.
МБЁЗ-г зөрчисөн залилангын хэрэг маш их байна. Сүүлийн хоёр удаагийн өршөөлийн хуулиар олон зуугаар тоологдох бөөгийн нэр барьсан залилангын хэрэг өршөөгдсөн болно.
МБЁЗ-д заагдсан ноцтой зөрчил бол багш хэт олон шавь төрүүлэх хандлага юм. Зарим талаар эерэг нөлөө үзүүлж байгаа боловч хэт олон зуун шавь төрүүлэх нь гэмт явдалтай зүйрлэж болохоор байна. Олон хүний амьдралыг даатгаж, дааж авч явж чадахгүйгээс хойш шавийг олон зуугаар нь төрүүлэхээс татгалзах хэрэгтэй байна. Зарим нэртэй удган зайрангын шавь нарийн тоо 60-8000-аас дээш байна. Тэгээд энэ олон тоо нь чанаргүй бөөг төрүүлэх эх сурвалж болж байна.
Шавь нарын тоо олон зуугийн босго давсан байгаа ч, шавийн тоог нэмсээр байгаа цөөнгүй багш нар байна. Түүний нэг тодорхой жишээ нь Өмнөговь аймгийг бүхэлд нь хамарсан нэг багшийн шавь гэгдэх олон зуун шавь байна. Улаанбаатарт амьдарч байгаа зарим удганд энэ дутагдал хамаарна. Ихэнхи олон шавьтай бөө нарт шавь нараа хөрөнгө мөнгөөр нь ялгавралан гадуурхах, шавь нараа зааж сургах үүргээ умартах, орон гэрээ байн байн нүүлгэж зугтаах, нэрээ нууцлах, зэрэг явдал их гардаг. Хуурамч бөөгийн нэг тодорхой илэрхийлэл бол үхэл, хараал, чатга хийхээр заналхийлэх, айлган сүрдүүлэх арга хэлбэр юм. Шавь нар нь олон зуугаар биеэ “тэгштгэх”-ээр байдаг мөнгөө сэгсэрч багшийн үйлд өргөж байхад, багш нь улс, улсаар аялсан шиг яваа цөөнгүй тохиолдол байна. Багш хүн бусдын зовлонгоор жаргал хийж таарахгүй.
Одоо цагт хавтгайрсан хэмээр бөөгийн зан үйлийг буруу үйлдэх тохиолдол байсаар байна. Багшаас улбаатай энэ үйлдлийг засахад их цаг орно. Би бүхнийг мэднэ гэж онгирч сагсуурах, биеэ тоох хандлага залуусийн дунд амь бөхтэй байна.
Яаж учирыг нь олж үйлээ зөв хийх вэ? гэхийн оронд дутуу, дулимаг ойлголтоор зан үйлдээ хандсаар байгаад хэн ч биш болсоор байгаа тохиолдол их байна. Үнэндээ бид хуяг дуулга, малгайвч, гутал, суудал, зул, гал гээд олон зүйлд уламжлалаараа хандах ойлгох гэж оролдох зүтгэл хэрэгтэй байна. Бөөгийн эрдэмд суралцах нь энэ орчлонд амьдрах хугацаанд ч, харанхуй оронд ч тасралтгүй үргэлжилсээр байх зүйл юм.
Монгол бөөгийн уламжлалт зан үйлийн залгамж халаа өсөн өндийж байгаад баяртай байна. МБНЭ-ээс бөөгийн өвийг авч яваа Дархад, Буриад, Тувагийн нутагт ажилласан билээ. Өнөөдөр бид эгнээндээ бөөгийн байгууллагуудийн 90 орчим хувийг нэгтгэсэн бөө нарын гол манлайлах бүрэлдэхүүн болсон багш нарийн үндсэн хэсгийг хамарсан хатуу гишүүнчлэлтэй байгууллага болж чадсан байна.
Тэнгэрийн улаачийн замнал бол маш хатуу үйл юм. Энэ жил бидний хувьд хатуу жил байлаа. Бид хамтран зүтгэж явсан тэднийгээ байнга дурсаж, алдрыг нь мөнхжүүлэх болно.
МБНЭ нь бөөгийн зан үйлийн бөөгийн чадварын тухай ёс зүй, мэдээллийн сан байгуулсан билээ. Үүнтэй уялдаад бөөгийн ёс зүй соёл харилцааны мэдээллийн сан төвлөрч байна.
Монгол бөөгийн нэн чухал асуудал бол Бөөгийн холбоотой нууцлалын тухай асуудал байлаа. Энэ чиглэлээр тусгайлан цөөнгүй удаа хэлэлцсэн бөгөөд түүний биелэлтэд анхаарч ажиллаж байна. Энэ чиглэлээр алдаа гаргаж байгаа зарим улаач нартай ганцаарчлан ажиллаж байгаа болно.

МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ

2016.08.12 Дугаар 65 Улаанбаатар хот

Цол олгох тухай 2015 оны 8 дугаар сарын 12-ын өдрийн ”МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүн,“МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ын заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:

Нэг: Монгол бөөгийн ИХ зайран цолоор 1. Б БАЯРАА (Моко) –Хөвсгөл аймгийн Цагааннуур сумын Бөөгийн зөвлөлийн удирдагч

 Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан,

• 2014.07.3-4-ний өдөр. Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн.

• 2016.08.10 Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн.

 “Мөнгөн шонхор” медалиар шагнагдсан.

 “Алтан шонхор” медалиар шагнагдсан.