logo

logo.jpg

Advertisement

Нийтлэл

Дэлхийн хамгийн сүрлэг 10 хөшөө

Дэлхийн хамгийн сүрлэг 10 хөшөө Дэлхийн орон бүрт жуулчдын сонирхлыг татсан эрт, эдүгээгийн олон дурсгалт зүйлс байдаг. Цайз бэхлэлт, орд харш, гудамж талбай, цэцэрлэгт хүрээлэнгээс эхлээд жуулчдын нэг их сонирхдоггүй хөшөөнүүд хааяагүй бий. Өнөөдөр соёлт хүн бүрийн заавал мэдэж байх шаардлагатай агуу хөшөөнүүдийг танилцуулъя. Аврагч Христийн хөшөө Бразилийн Рио-де-Жанейрод байдаг, дэлхийн хамгийн алдартай хөшөөнүүдийн нэг. Жилд 1,8 сая хүн энд ирж, үзэсгэлэнт Пан-ди-Асукар уулын бэлд орших хот, Копакабана, Ипанема хэмээх алдартай наран шарлагын газрууд, «Маракана» нэрт аварга том цэнгэлдэх хүрээлэн зэрэг Бразилийн бэлгэ тэмдгүүдийг харан нүд хужирладаг аж.  ________________________________________ Моаи Чилийн Пасхи аралд оршдог галт уулын үнсэн чулуулгаар хийгдсэн хөшөөнүүд. Бүх хөшөө зүйдэлгүй, нэгэн цул чулуугаар хийгдсэн. Зарим хөшөөний өндөр 6 метр гаруй, жин нь 20 тонн хүрдэг. Сүүлд 20 метр урт, 270 тонн жинтэй дуусгаагүй хөшөө олдсон байна. Энд нийт 997 моаи бий. Эдгээрийг хэн, яаж, юуны тулд босгосон талаар тодорхой мэдээлэл байдаггүй. ________________________________________ Бяцхан лусын дагина Дани улсын нийслэл Копенгаген хотод байдаг Андерсений үлгэрийн баатрыг дүрсэлсэн хөшөө. Өндөр нь 1,25 метр, жин нь 175 кг боловч үлгэрийн сэдэвт хамгийн гайхалтай хөшөө гэсэн алдрыг зүүхэд нь саад болоогүй юм. ________________________________________ Будда бурхны хөшөө Хятадын Сычуань мужид 3 голын уулзвар дээр, Линъюньшань уулын зузаан хясаанд босгосон энэ хөшөө нь Будда бурхны хамгийн өндөр баримлуудын нэг юм. Бүтээн босголтын ажил нь Тан угсааныхны хаанчлалын үеэс (713 он) эхлэн 90 жил үргэлжилжээ. Хөшөөний өндөр нь 71 м, мөрний өргөн 30 м, гарын хурууны урт 8 м, хөлийнх 1,6 м, хамрын урт 5,5 м гэнэ. Энэ хөшөө ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд бүртгэгджээ. ________________________________________ Нельсоны багана Их Британы Лондон хотод оршдог, адмирал Горацио Нельсоны дурсгалд зориулан босгосон хөшөө юм. 5,5 метр өндөр хөшөөг 46 метрийн боржин чулуун багана дээр босгосон байдаг. Хөшөө өмнө зүг, Их Британы Эзэн хааны тэнгисийн цэргийн флотын HMS Victorу хөлөг зогсоо зүг рүү харж байдаг гэнэ. Гитлер Их Британыг эзэлж чадвал энэ баганыг Берлинд аваачихаар төлөвлөж байсан ажээ. ________________________________________ Агуу Сфинкс Египтийн Гиз хотод Нил мөрний баруун эрэг дээр байдаг, эртний дэлхийн хадгалагдан үлдсэн уран баримлуудын нэг. Элсэн дээр хэвтээ арслангийн дүрийг цул шохойн чулуугаар сийлэн хийсэн уг баримлын нүүрийг Хефрен фараоныхтой ( МЭӨ 2500 он ) адилхан гэлцдэг. Энэ фараоны пирамид эндээс холгүйхэн оршдог юм байна. Хөшөөний өндөр 20 м, урт нь 73 м бөгөөд эрт цагт урд хоёр хөлнийх нь хооронд бяцхан хийд байсан гэдэг. ________________________________________ Эрх чөлөөний хөшөө АНУ-ын Эрх чөлөөний арал дээр орших энэ хөшөөг Америкийн бэлгэ тэмдэг, мөн эрх чөлөө, ардчиллын бэлгэ тэмдэг гэж нэрлэдэг. Гайхалтай нь, Америкийн энэ бэлгэдлийг францчууд урлаж бэлэглэсэн юм байна. ________________________________________ Шээж буй хүү Энэ бол Бельгийн Брюселль хотын хамгийн алдартай газруудын нэг юм. Хөшөөг хэдэн онд, хэрхэн барьсан нь тодорхойгүй. 15-р зууны үеэс, магадгүй 1388 оны үед баригдсан байх гэсэн таамаглал бий. Нэгэн домогт Гримбергений дайны үеэр III Готфрид хааны бяцхан агийн өлгийг модонд өлгөж хотынхныг зоригжуулж байсан бөгөөд байлдааны үеэр хүү модон дор тулалдаж байсан цэргүүдийн толгой дээр шээж байсан түүхийн дурсгалд зориулж хөшөөг босгосон гэж бичжээ. Бас асаж буй түймрийг шээсээрээ унтраасан зоригт хүүгийн дурсгалд зориулж хөшөөг босгосон гэсэн хувилбар ч байдаг юм байна. ________________________________________ Шива бурхны хөшөө Непалд орших энэ хөшөө бол Шива бурхны хамгийн өндөр хөшөө, ер нь дэлхийн хамгийн өндөр хөшөөнүүдийн нэг юм байна. Зэс, цемент, цайр, гангаар хийгдсэн энэ хөшөөний барилга хэдхэн жилийн өмнө л дууссан бөгөөд Непалын орчин үеийн дурсгалт зүйлсийн нэг болж байна. ________________________________________ Венера Милосская МЭӨ өмнөх 130-100 оны үед бүтээгдсэн, эртний Грекийн Афродита бурхны энэхүү суут баримал нь одоогоор Луврт байдаг ажээ. Дэлхийн хамгийн алдартай бөгөөд хамгийн эртний хөшөөнүүдийн нэг. Хугарч унасан гар нь түүнд онцгой өнгө төрхийг оруулж өгсөн

Ээж нь охиндоо ганц л зүйлийг захье

Ээж нь охиндоо ганц л зүйлийг захье “`Ээж нь охиндоо ганц л зүйлийг захье““ Бэлтэй эрийн энгэр нь цоорхой, сэтгэл нь нимгэн болчихсон байдаг юм. Түүнд буруу байгаа юм биш шүү! Сэтгэлийг нь нимгэртэл зүлгэсэн, энгэрийг нь цоо, цоо хатгасан эдэнд нь дурладаг бүсгүйчүүдэд байдаг юм. Үнэтэй зүйлсээр биеэ ороогоод сэтгэл дүүрэн жаргалтай байна гэж бодвол алт, мөнгө, эрдэнэс аль нь ч бай “чулууг” тэвэрлээ гээд өвлийн хүйтэнд дулаацуулахгүйг, шөнийн харанхуйд чамайг минь хамгаалахгүйг ойлго. Албаны өрөөнд хаан шиг загналаа ч бурхан биднийг хатан бай гэж амьдралд илгээснийг мартаж болохгүй. Алдар нэртэй сайхан бүсгүй ч хорвоогийн жамаар хуучирдаг учраас амьдралд чамаас юу үлдэхийг, үлдэгсэд чамайг юу гэж дурсахыг ахиад нэг тунгаан бод. Халаасандаа юу ч үгүй байлаа ч харанхуйд түшээд алхах, даарах үед чинь энгэрээ дэлгээд зогсох, хазахад чинь өхөөрдөөд үнсэх, элгэндээ бөөцийлж тэврэх яг л чиний аав юм шиг загнадаг эр хүнийг л сонго. Тэд чамд гомдвол нулимсаа унагана. Харин хэзээ ч чамайг уйлуулж чадахгүй. Тэд чамайг урвах юм бол өөрийгөө зэмлэнэ. Харин хэзээ ч чамайг зүхэхгүй. Эр хүнийг ирээдүйд аав болох хүн мөн үү? гэж харж ханил. Түүнээс биш эд баялагтай болох нь уу? гэж бодвол ирээдүй чинь яг л энэ өчүүхэн бодол шиг тарчигхан байх болно. Ээж аавых нь хувьд охинд минь таарах эр хүн хорвоо дээр ганцын төдий ч байхгүй. Учир нь чи минь юу юунаас илүү төгс төгөлдөр. Гэхдээ охинд минь хайрлагдах азтай залуу ганц л бий. Тэр бол бидний гараа өргөн бууж өгч чадах чиний минь сонголт юм шүү! Хамтдаа хоосон байж үз, хамтдаа өлсөж үз, хамтдаа унаж үз. Хамтдаа бус гагцхүү нэг нь л босох гэж хичээвэл ганц далавчтай шувуу тэнгэрт нисч чадахгүйтэй адилхан. Хэрвээ хамтдаа босч чадвал тэр чинь жинхэнэ хайр бас аз жаргалтай төгсгөл байх болно…

Ер нь айл өөдлөн дэвжих үү, уруудан доройтох уу гэдэг нь Гэр-улсын тэргүүнээс ихээхэн шалтгаална

Ер нь айл өөдлөн дэвжих үү, уруудан доройтох уу гэдэг нь Гэр-улсын тэргүүнээс ихээхэн шалтгаална Ардын уран зохиолч Тангадын Галсантай ярилцлаа. -Та өнгөрөгч морин жил хэд хэдэн ном гаргажээ? -Манай хөдөлмөрийн баатар Дэндэвийн Пүрэвдорж насныхаа намраар “Тарчилсан сүнс", “Нарны жавар", “Улаан зүүд” зэрэг роман, тууж туурвисан. Ардын уран зохиолч Дөнгөтийн Цоодолын “Хонины өвгөн”, Пунцагийн Бадарчийн “Эсэг бусаг” зэрэг номыг залуус тан нар унш. Хүүрнэл зохиол шүү дээ. Яагаад тэд үргэлжилсэн үгийн зохиол хэцлэх болов. Сэдэв бүхэн өөрийн агуулгатай. Агуулга бүхэн өөртөө таарсан хэлбэр, бичлэгийн төрөл зүйлийг нэхдэг. Өөрөөр хэлбэл, сансарын хөлөгийг гацуураар, алтан ээмэгний шигтгээг сүлд модны чимэглэлийг хуваар хийдэггүй. Тэгээд ч хулжран одогч морин жилд хүүрнэл зохиолын хоёр боть, “Төр улсын дотор Гэр-улс бат оршихуйн нууц” эссэ хэвлүүлж ард түмнийхээ алган дээр тавьсан.  -Хоёр боть нь Монголын сэтгүүлчдийн холбооноос хэвлүүлсэн 99 цувралын 16 дугаар ботийн хоёр дэвтэр гэдгийг бид мэднэ. Энэ талаар? -Манай эрдэмтэн ба зохиолч багш До.Цэнджав “Т.Галсан гуайн хоёр ботийг бүрнээ шувтартал уншиж ойлгож чадваас мөн ч их ухаарал таны тархинд үлдэнэ дээ. Энэ хоёр боть зөвхөн сэтгүүлзүй нийтлэл, хүүрнэлийн ном биш Монгол хэлний утгазүй, найруулах ёсон, эх оронч сэтгэлийн илчийг мэдрүүлэх хөөрөл бахархалын товчоон. Энэ номын үг бүхэн дээгүүр алтан цох гүйх шиг мөрлөж уншвал сайнсан” гэж зөвлөсөн.  Сэтгүүлзүйн тэнхимийн эрхлэгч доктор профессор Л .Норовсүрэн багш “Энэ ном нийтлэл, уранзохиолын зааг дээр цогцолсон сургааль номлол, шүүмжлэл зэмлэл, егөөдөл ёгтлол, магтаал сайшаал хосолсон баян тансаг агуулгатай, уламжлал шинэчлэлийг золгуулсан өвөрмөц сонин хэлбэр зохиомжтой бөгөөд бүхэлдээ оюуны бяд зааж, онгодын охиор хөглөгдсөн. Соён гэгээрүүлэгч шинжтэй бүтээлүүд” гэж үнэлж байна лээ. -Та яагаад эссэ гэдэг төрлөөр бүтэн ном бичих болов оо? -Нарны галанд уулын нүүрнээ шар тос мэлцэрсэн намрын нэг сайхан өдөр өвгөн би төрийн нэгэн яамнаа уригдан очлоо. Урьд баригдаж явдаг байсан этгээд одоо уригдаж явдаг эрхэм болчихоод, төрийн яамныханд үгээ хэлэх, сэтгэлээ асгах, зүтгэлээн хамтатгах болсон нь ардчиллын маань буян юм даа. Уулзалт өндөрлөсний дараа төрийн нарийн бичгийн дарга Отгонжаргал хэмээх төв ёстой, зөв сэтгэлт бүсгүй “За та сая ярьсан “Гэр-улс бат байж гэмээ нь төр улс бат оршино” гэсэн сэдвээрээ ном бичиж манай үйлст тусал гэж тулган шаардав. Би “за” ч гэсэнгүй, “үгүй” ч гэсэнгүй. Гэтэл маргааш нь миний урланд Батнаран гэдэг өндөр чийрэг залуу хоёр авдар цаас, тавин харандаа, бичгийн үдээс, цавуу хүргэн ирсэн төдийгүй яг таг бэлдсэн, гагцхүү гарын үсэг зурах нь халаг гэрээ авчрах нь тэр. Энэхүү гэрээний захиалагч нь С.Эрдэнэ сайдын яам. Би “гүйцэтгэгч” нь болох албанд баригдах нь тэр.  Тэгээд л өөрийн үр хүүхэддээ, тэдэн шиг залууст төдийгүй өнөр Монгол түмэндээ, төр улсын дотор “Гэр-улс” байгуулахын, бас бат оршихуйн нууцыг шивнэнгээ чарлаж, уйлангаа инээж түмнийг ч сэрээе, төрийн сонорт ч дэншиг дэлдье гэж шийдээд үүдээ түгжин, үзгээ элээж, үгээ хэлхэж сууснаар нэг ном бүтээсэн. Эссэ бол уран зохиолын бүх төрөл зүйлээр алаглуулан хэлхсэн улс төр нийгмийн сэдэвт туурвил шүү дээ. Исгэл даага гэвэл сүү сайт гүүний унага эхийгээ хөхсөөр цагийн хатууг дажгүй туулах утгатай үг. Исгэх хөрөнгө нь зөв бол айраг сайхан болдог. Тэгээд л Гэр-улс гэдэг сэдвээр эссэ ном бичсэн дээ. -Та Гэр-улс гэж юуг хэлээд байна. Манайд Гэр-улс бий юу? -Монгол бол хүн овогтоны өвөг үндэстэний нэг Гэр-улс нь хүчирхэг үедээ төр улс нь хүчирхэг байсан. Одоо манайд Гэр-улс нь буурсан, буруудсанаас болоод Төр улс нь түйвэргээнтэй байна. -Та яагаад ийм муу өнгөтэй үг хэлнэ вэ? -Нууж болохгүй муу ёрт таван гэр бүл байна. Тэднийг бат бэх гэр-улс гэхэд хэцүү. -Ямар таван гэр бүл? -Нэгдүгээрт, Үнсэх хөөрхөн үртэй, өвлөх их бага хөрөнгө нэгтэй атлаа Монгол төрөөрөө баталгаажуулдагүй, түмний урд хуримладаггүй, өөрөөр хэлбэл гэрлэлтийн баталгаагүй хэврэг гэр бүл. Хоёрт, зуны гурван сар хамт зугаалдаг (намар салдаг) өвөл болохоор бөөрөө бүлээтгэхийн тулд нэг хөнжилд хамт өвөлжөөд, хавар болохоор хар цагаан дуугүй салан одогсод буюу Америк маягийн хамтран амьдрагсад. Дараагийнх нь гадаад ханьтай. Хоёрдмол иргэншилтэй, эрлийз хэл бүхүй хүүхэдтэй, эх орон тодорхойгүй, эвлэх эвдрэх нь цөөнгүй, хэтийн ирээдүй нь хэврэг гэр бүл. Мөн аль нэг улс гүрэнд ажиллаж байгаа, ар гэрийхнээ алсаас тэжээж байгаа, гэвч илгээдэг мөнгө нь ихэсч бус багасч байгаа, энд байгаа нь ч тэнд очсон нь ч “илүүдэл орон тоотой” болж буй тэнэмэл гэр бүл. Тэр хирээрээ хэврэг гэр бүл. Эцэст нь өрөвдөм, өрөөсөн багана шиг ганцаардмал өрхийг толгойлсон эмэгтэйчүүдийн гэр бүл. -Гэр-улс гэж та яг юуг хэлээд байна вэ. Ийм үг Монгол хэлний үгсийн санд байдаг гэж үү? -Гэр, Улс гэдэг хоёр үгсээс бүтсэн юм. Гэр гэдэг нь, Гэрэл урьсан тоонотой Гийчин урьсан үүдтэй Гиймэл нандин өргөө шүү дээ.  Улс гэдэг нь нэгдмэл эрх ашигтай, нэг хэл бичигтэй, ёс заншил хэмээх аман хуультай, эртний түүх нэгтэй, ирээдүйн хувь заяа нэгтай ард түмэн шүү дээ. Энэ хоёр үг хоршиход л ГЭР-УЛС гэдэг шив шинэ сайхан үг үүсч байгаа юм. Шинэ үг бүхэн шинэ ухагдахуун илэрхийлдэг. Төр улс бий болохоос хэдэн мянган жилийн урьд Гэр-улс бий болсон түүхтэй. Монголчууд “Одны гэр”-ийн онолоор Гэр-улсаа байгуулсан. Түүнийхээ ачаар цөөхөн атлаа олноос хүчирхэг улс байв. Өөрөөр хэлбэл, Гэр-улсын хүчирхэгжил нь Төр улсын хүчирхэгжилийн үндэс байжээ. -Жишээ нь танайх ямар гэр улс вэ? -Дээр дурдсан таван муу ёртой гэр бүлээс онхи өөр. Үр ачдаа үлгэр дууриалалтай таван буман ( таван зуун мянган) гэр улс Монголд бий. Тэдний л нэг. Би бол Галсан Бүгд Найрамдах Улсын ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, сангийн сайд миний хань бол Галсан хэмээх гэр улсын эрүүл мэндийн, гэгээрлийн, хөнгөн хүнсний, хүн ам зүйн бодлогын сайд бас төв банкны захирал. Хэдэн хүүхэд маань эрүүл өссөн. Энэ бол эрүүл мэндийн сайдын ач. Нэг нь ч дунд сургуульд дунд, муу сураагүй. Тэр бол Гэгээрлийн сайдын тайлан. Ганц Галсанг дөрвөн хүү, нэг охинтой болгож, манай удмыг өнөржүүлсэн. Энэ бол Хүн ам зүйн бодлогын сайдын том гавъяа. -Таны тайлан? -Манайх гэдэг Гэр-улс хэзээ ч хиртэй, өртэй, хилэнцтэй байгаагүй. Хиргүй гэдэг эрүүл, өргүй гэдэг баян, хилэнцгүй гэдэг буянтай гэсэн үг. Гэр-улсын тэргүүн байх сайхан. Гэвч гэрулсынхаа тусгаар тогтнол, эв эе, тэгш эрх, амь зуулга, хувь заяаг данайтал дааж явна гэдэг өндөр үүрэг, хатуу хариуцлага. Ер нь айл өөдлөн дэвжих үү, уруудан доройтох уу гэдэг нь Гэр-улсын тэргүүнээс ихээхэн шалтгаална. “Удам"-аан доортговоос  Уул нурахын дайтай. Ханиа гомдоовоос  Хайрхан нурахын гайтай." гэж би боддог.  Миний хань “Нэрээ хөдөс болгуузай! Гэрээ гахайн үүр болгуузай!” гэх сургаалиар одоо ч үр ачаа хүмүүнжүүлсээр л. -Төр улс төсөвтэй байдаг. Гэр-улст төсөв байх уу? -Байлгүй яахав. Тоонот гэрт толгой холбож, тостой шөлөнд хошуу холбосон өдрөөсөө Гэр-улс төсөв зохиож сурдаг. Төсвийг хамтран батална. Гэр бүлийн төсөв нь орлого, зарлага, хуримтлал гэсэн үндсэн гуравхан хэсэгтэй. Орлого бол цалин, туслах аж ахуйн унац, хадгаламжийн хүү зэргээс бүрдэнэ. Тогтмол орлогынхоо 25 хувийг хадгаламжинд хийдэг айл хэзээ ч гачигдахын зовлонд тарчилахгүй. Ингэж чадсан айл дөчин наснаасаа эхлээд Яана аа гэхийн гачигдал зовлонгүй  Явган гэлдрэхийн ядаргаат сажлалгүй  Үүц хийх амбан шартай  Ууц тавих халзан ирэгтэй болно шүү дээ.  -Орлогоос гадна бас зарлага гэж нэг сүрхий гайтай юм байдаг биз дээ? -Гайтай бишээ, жамтай юм. Таван шанага цай хийдэг домбонд тавин мянган шанага сүү хийж болно. Тэгэхийн тулд арван мянган удаа суллах хэрэгтэй. Суллах тутамдаа дүүргэх ёстой. Яг түүн шиг зөв гарсан гарлага эргээд олон дахин арвижсан орлого болдог. Зарлагыг орлого болгоход ухаан хэрэгтэй. Зарлагыг яаж орлого болгох вэ? -Гэр улсын сарын зарлага орлогоосоо хэзээ ч давж гарах ёсгүй. Хэрвээ ахиу зарлага гарч гэмээнэ орлогын ондоо эх үүсвэрээр дутсаныг нөхөж, дундуурыг дүүргэх ёстой. Жишээ нь, цагаан сараар малчин хүн хоёр ирэг зарлаа гэхэд оронд нь 3-4 охин төлөг авах жишээтэй. Тэр нь хойтон хавар төллөхдөө 6-8 хонь болно. Хот суурингийнхан бол хос зурагтынхаа нэгийг зарж болно. Илүү өрөөгөө, эзгүй зусдаг зуслангаа түрээслүүлж болно. Итгэлтэй хүнд мөнгө хүүтэй зээлүүлэх ч унацтай. Олон хэл мэддэг бол орчуулга хий. Арван насны хулгайч архи, таван насны хулгайч тамхи авахаа боль. Орой үдэш зорчигч зөөвөрлө. Хэтэрсэн зарлагыг дор нь нөхөөд багагүй орлого олох энэ мэтийн боломж айл бүрт зөндөө бий.  Эрдэм, ажил хоёр эргээд буян арвижуулдаг жамтай. Арга барагдсан үеийн нэг аврал бол зохист зээл. Богино хугацаатай, их хүүтэй зээл бүү ав. Тэр бол түймэртэй адил. Харин урт хугацаатай, бага хүүтэй зээл аваад хурдан эргэлдүүл. Нэг мэгж аваад олон торойтой болох шиг мөнгө чинь үржинэ. Чи зээлийн өрөөс гарах төдийгүй, зээлдүүлэх мөнгөтэй болно. Ер нь гачигдаж өрийн нээнтэгт орох тусмаа хүн гайхалтай сэтгэж, гавшгайлан зүтгэж, олзны орд нээдэг. Лоохууз 17 төгрөгний цалинтай үедээ, би 70 төгрөгний цалинтай болуутаа л тосон чөмөгтэй амьдрахын ухааныг олсон. Тийнхүү гарлагын үүдийг хааж, орлогын үүдийг нээсэн Гэр-улсад,  Эрүүл энхийн цагаан буян  Эд хөрөнгийн арвис буян  Инээд баясалын далай буян  Эрдэм ухааны гэгээн буян  Өдрөөс өдөрт чуулаад эхэлдэг дээ хө.  -Гэр улсаа хэдийд байгуулвал зохистой вэ? -Дурлах насандаа гэрлэж болохгүй. Үнэнхүү үер шиг халгиж цалгих үед л гэр улсаа байгуулах нь зөв. Яагаад? -Дурлал гэдэг үгийн язгуур “Дур”. “Би чамд дурлаж байна аа” гэвэл “Миний дур дийлдэхээ болилоо" гэсэн утгатай тачаангуй өдөөлөг. Дурлалд жолоо алдсан охин л дунд сургуульд байхдаа ижий болж, амьдралдаа алддаг. Харин хайр бол дурлалаас дэндүү тэнгэрлиг. Дурлал харцаар оруутаа доод тив рүү тэмүүлэн тэнэглэдэг. Хайр харцнаас зүрхэнд, зүрхнээс тархинд үүрээ засдаг аз жаргалын алтан хараацай. Өөрөөр хэлбэл, дурлал аавын хүү, ээжийн охиныг ахин залруулашгүй гэмшилд унагадаг. Хайр залуу хосыг бат бэх Гэр-улс болгож өөд татдаг. -Гэр-улсыг байгуулахын тулд ирээдүйн хань буюу таны хэлдэгээр “Хос багана”-ын нэгээ хэрхэн шинжиж олох вэ? -Танилцсан залуу хос төдийгүй, аав ээж нь энэ шинжээнд хамтран орох үүрэгтэй. Яагаад гэвэл Гэр-улсыг байгуулах нь хүүхэд чулуугаар гэр барьж тоглохтой адилгүй. Манай Монголчууд удамаар нь, үг яриагаар нь, эрдэм авьяасаар нь эзэмшсэн ажил мэргэжил, зан аашаар нь заяа төөрөгөөр нь, тэр ч байтугай унаж яваа мориор нь (одоо тэргээр нь) залуусыг шинждэг уламжлалтай. Тэр дунд хамагаас эрхэм нь удам. “Сүх авахдаа онгийг нь хар. Хүн авахдаа удамыг нь хар” гэдэг мундаг сургаал шүү. -Гэр улсыг байгуулахаас татгалзах хориг байх уу? -“Төр улсын дотор Гэр улс бат оршихуйн нууц” номыг гуравдугаар бөлөгт “татгалзах таван хориг’’-ийг нэн бүрчлэн заасан байгаа. -Нэгдэх нь? -Төөрөг нэгтэй, төрөл заяа нэгтэй садангууд ураглах байтугай өвөр нэгтгэх хориотой. Түүнийг цус ойртох гэдэг. “Цус ойртсон дорхноо яс хөсрийтсэн нь дээр” гэдэг үг ч бий. Хэрвээ энэ хоригийг зөрчвөөс Өгөдэй хааны хэлснээр “Өөхөнд ороовч нохой шиншихгүй, Өвсөнд ороовч үхэр хивэхгүй" хүн-торой гардаг. Энэ бол бие нь сул, өвчин салдаггүй. Яс нь сул тахир, махир, бөгтөр төдийгүй амархан хугардаг. Хэл нь сул ээрүү, дүднээ, гацаа, шулга. Оюун нь сул барьсан тавьсанаа мэддэггүй. “1+1=хэд вэ?” гэхэд дав (тав) гээд гөлийж байдаг. Нас нь охор гарахдаа зулбамхай, амьд гарлаа ч нас богино. Энэ бүхэн бол удам бузартсаны гай. Бусад хоригийг номоос нь уншчих. -Залуу хос Гэр-улс байгуулахдаа заавал хуримлах ёстой юу? -Хурим бол гурван их ёслол. Хуримын ордонд бүртгүүлээд, төрийн ордны өмнө батиараа татуулдаг нь төрийн өмнө Гэр-улсаа батлуулж буй сайхан бэлгэдэл. Хийдэд очиж, лам багшаасаа ерөөл сонсож, дурсгалын батиар татуулдаг нь Бурханы урд шажин номын ёс ёмбойлгож буй их хүндэтгэл. Гал голомтондоо анхны галаа асаан, шинэ бэрийн цай хоол хүртэж найрлах нь хамт олны өмнө Гэр улс болсноо тунхаглаж буй их ёслол. Хурим заавал нүсэр байх ёсгүй. Гол нь нэгэн насандаа үл мартагдах нандин дурсгал, хүмүүн ёсны их хүндэтгэл байх ёстой. -Гэр-улсыг өөд татдаг гэгээн буянд юу юу багтдаг вэ? -Гэр-улс бат байхын гам хошлон нь нэг сэтгэл, нэг итгэл үнэмшил. Эрийн ясан чөмөг сунаж, эмийн цусан цэнэг ханасан үедээ нийлсэн гэр нэг, ор нэг, дэр нэг, амь зуулга нэг хосын бие нь тус тус боловч итгэл үнэмшил нь нэг байх ёстой. Нэг нь бөө шүтдэг, нөгөө нь Есүс шүтдэг бол хэтийн заяа гэгээн болохгүй. Арвилан хэмнэлт бол эд хөрөнгөөр дутуухан ч ирээдүйд элбэг дэлбэг амь зуухын нөөц. Балгадаг айлд хэзээ ч буян чуулдаггүй. Бага багаар хэмнэдэг айлын буян дундардаггүй.  Хань ижил, аав ээж, үр хүүхдээн  Хайрлахын дээдээр хайрлан халамжилдаг байх  Эргэн тойрныхоо олон түмэнтэй Эх нэгтэн шиг эвсэг найрсаг явах  Анх цагаас, мөнх цаг хүртэлх  Алсч хараа, холч ухаантай байх зэрэг арван найман гэгээн буян айл гэрийг өөд татдаг юм даа хө. -Гэр-улсыг доройтуулдаг гэмт нүгэл юу юу байдаг вэ? -Аз жаргалыг хөндөгч айл гэрийг түйвээгч арваад муу ёрын нүгэл бий. Нэгдэхь нь хар. Хар бол ижил ханиа эмээлтэй морь, эмжээртэй дээл шиг өмчирхөх дон, аминч үзэл, арчаагүй тэнэглэл. Хар хүүшилсэн айл цоожгүй шоронтой адил. Ханиа хардагч бол буугүй хуягтай адил. Харыг хог дээр хаяж чадсан Гэр-улс жаргалтай. -Хүн амын хөгжил, нийгмийн хамгааллын яам яагаад ийм ном захиалан бүтээсэн юм бол? -Сайд С.Эрдэнэ хэлэхдээ “Монгол улс хүнлэг энэрэнгүй иргэний ардчилсан нийгэм байгуулах зорилготой. Энэ бол иргэн бүрийн төв үзэл зөв ухаан бодлыг Монгол төрийн үйл хэрэгт дайчлан ашиглана гэсэн үг. Манайханд ярьсан Галсан гуайн үгэн дотроос “Төр улсын доторхи гэр улс" гэдэг үг цочирдом содон дуулдсан. Тэгээд л бид захиалж, гэрээ хийж ном бичүүлсэн. Энэ ном ганц бие залууст байтугай гал голомтоо аль эрт бадраасан эхнэр нөхрүүдэд ахин дахин уншууштай, алт мэт санаануудтай, аван шууд хэрэглэх өгөөж хишигтэй юм. Гэр бүлийн хөгжлийг дэмжих жилийн ажлын хүрээнд оюунлаг иргэдийнхээ оролцоо дэмжлэгтэйгээр бүтээсэн олон өөдрөг үйлсийн нэгэн гэгээн зул боллоо” гэж үнэлсэн байна лээ. -Төр улсын дотор Гэр-улс бат оршиход төрийн зүгээс юу хийвэл үр өгөөжтэй болохсон бол? -Гэр-улс баян бол Төр улс баян болно. Гэр-улс хүчирхэг болвол Төр улс хүчирхэг болно. Иймд баян, ядууг эс ялгасан хавтгайрмал халамжаас татгалзууштай. Харин залуу хос заяагаа гагнуут авгай нөхрийн аль алинд ажил өгдөг болууштай. Энэ бол идээд дуусдаг хүнс, үрээд дуусдаг мөнгө биш. Гэр улсыг өөд татах гэгээн бодлого. Салж сарнилгүй гурван жил болуут нь сууцны зээлд шууд хамруулууштай. Хүүхэд төрүүлэхийн тоолонгоор өрөөний үнийг хасууштай. Бат бэх Гэр-улс мөнөө арван жил харуулсан бол гадаад дотоод аялал, эмчилгээний зардал, үр хүүхдийнх нь сургалтын төлбөрийг улс даагууштай. Тэгэж гэмээнэ долоон муу ёрийн гэр бүл цөөрч, тогтвортой батжилтай Гэр-улс олширно. Гэр-улс батжихын хирээр төр улс хүчирхэгжинэ шүү дээ хө. Шувуу хос жигүүрийнхээ ачаар өндөрт нисдэг  Мод олон салаа үндэснийхээ ачаар өндөр ургадаг  Хүн эвлэснийхээ хүчээр жаргалд хүрдэг  Монгол улс минь Морин жилд гурван сая иргэнтэй боллоо. Ойрын үед нэг сая гэр улстай болтугай! Гэр-улсын гишүүн бүхэн нь: Эзэгнэсэн өмч хөрөнгөтэй  Эрхэлсэн ажил хөдөлмөртэй  Эргэж хөрвөдөг орлоготой  Эх оронч сэтгэлтэй  Эрдэм ном шүтээнтэй  Эрх чөлөө жаргалтай  Эв нэгдлийн гагнаастай  Инээн жаргацгаах болтугай! Б.Отгон

Шинжлэх ухааны сонирхолтой 50 баримт

Шинжлэх ухааны сонирхолтой 50 баримт Дэлхий хэмээх гариг дээрээ амьд амьтдын дундаас оюун ухаантай гэдгээрээ ялгардаг цор ганц амьд биет нь ХҮМҮҮН бид билээ. Аж байдал, амьдралынхаа явцад олж мэдсэн мэдлэг, туршлагаа нэгтгэн боловсруулж, системчилснийг ШИНЖЛЭХ УХААН хэмээдэг. Шинжлэх ухааны ачаар хүмүүс аливааг ойлгох гарц нээгдэж, асуудлыг тайлбарлах бүрэн боломж гарчээ. Тэдгээрийг ерөнхийд нь шинжлэх ухааны хуулиуд хэмээдэг юм. Ингээд та бүхэндээ Шинжлэх ухааны сонирхолтой 50 баримтыг хүргэж байна. 1. Дэлхий дахинаа нэрлэдэг Шинжлэх ухаан гэдэг үг нь латинаар МЭДЛЭГ гэсэн утгатай. 2. Үнэндээ хүн 12 цагийн дотор хоол идэхгүй байх нь илүү тохиромжтой байдаг. 3. Бидний биед тархины эсүүд хамгийн удаан амьдардаг бөгөөд бүхий л амьдралын турш тантай хамт байдаг. 4. Зарим хүний тархи бусад амьтдынхаас ч том байдаг бөгөөд хүний хамгийн том тархины жин 2.3 кг хүрч байжээ. 5. Сугар гариг бол манай нарны аймгийн бүрэлдэхүүнээс хамгийн халуун нь бөгөөд гадаргуу дээрээ Цельсийн 450 хэмээс ч илүү халуун байдаг. 6. Хэрвээ эрдэмтдийн мэдэгдэл үнэн гэж үзвэл огторгуйд ойролцоогоор 50 000 000 000 гаруй ГАЛАКТИК байдаг ажээ. 7. Дууны хурд усанд агаараас дөрөв дахин илүү байдаг. Өөрөөр хэлбэл дуу чимээ нь усанд агаараас хурдан тардаг. 8. Хамгийн осолтой нээлт нь богино долгионы зуух байжээ. Энэхүү нээлтийг судлаач нь халаасандаа шоколадтайгаар радарт алхаж орсноор санаагаа олсон гэнэ. 9. Үнсэлцэх үү эсвэл гараа барих уу? Биднийг үнсэлцэхэд гараа барьсанаас илүү их нян дамждаг байна. 10. Манай дэлхийн дагуул сар бол үнэхээр хуурай орчин юм. Хамгийн хуурай говийн цөлөөс даруй арав дахин илүү хуурай байдаг гэнэ. 11. Дэлхий дээр тохиож байсан хамгийн халуун үе бол 1922 онд Ливи улсад Целсийн 58 хэм хүрч байсан тохиолдол аж 12. Харин хамгийн хүйтэн нь 1983 онд Антрактид тивд -89,6 хэм хүрсэн байна. 13. Манай дэлхий дээр байдаг зарим амьтан тархигүй байдаг. Жишээ нь одон загас огт тархигүй гэнэ. 14. Австрали тивийн бэлгэ тэмдэг гэж болох имж хэмээх амьтанд алхах чадвар байдаггүй. 15. Бидний нүдний хэмжээ төрөхөөс аваад үхэх хүртэл огт өсч, жижгэрдэггүй байна. Өөрөөр хэлбэл насан туршдаа хэмжээ нь ижилхэн байдаг. Харин чих болон хамрын харьцаа адилхан өсдөг байна. 16. Зөвхөн хүн л дээшээ харж унтаж чаддаг. 17. Бидний тархины бүтэц биенээсээ төдий л ялгаагүй. Энэ нь тархины 80 хувийг ус эзэлдэг гэсэн үг юм. 18. Хүний биенд агуулагдан, ашиглагдах хүчилтөрөгчийн дөрөвний гурван хувь нь зөвхөн тархинд зарцуулагддаг байна. 19. Матар идсэн амьтнаа бүхлээр нь залгидаг нь зөвхөн хооллохын тулд тэр биш аж. Тэрээр хүнсээ усанд илүү гүн шумбах “хэрэгсэл” болгон ашигладаг байна. 20. Хүн төрөлхтөнд хорт хавдар хамгийн их сүйрэл авчирдаг байхад махчин загас хорт хавдар тусна гэсэн асуудал огтхон ч байдаггүй. 21. Та гайхаж магадгүй шүү. Өчүүхэн жижиг шумууланд биднийхээс олон буюу 47 шүд байдаг байна. 22. Шоргоолж үргэлж л ажиллаж байдаг. Энэ нь түүнийг хэзээ ч унтддаггүйг илэрхийлэх юм. 23. Харх бол үнэхээр хурдан үрждэг амьтан. Хоѐр хархнаас жилд дунджаар нэг саяас илүү гөлчгий гаргадаг байна. 24. Бидний гарын хумс хөлийн хумснаас даруй дөрөв дахин хурдан ургадаг. 25. Хамгийн халуун температурын тухай дээр ярисан бол зохиомлоор гаргасан хамгийн халуун нь Цельсийн 511 000 000 хэм юм. Үүнийг АНУ-ын Нью Жерсийн Токамак Фушин Реокторт үүсгэсэн байна. 26. Хар салхины хүч нь үнэхээр гайхалтай бөгөөд жирийн хүчтэй хар салхи 8000 томоохон дэлбэрэлтийн хүчтэй тэнцдэг. 27. Цагаан баавгай удаан, тарган мэт харагдаж байж болох юм. Тэгвэл үнэн хэрэгтээ тэд цагт 25 км хурдтай гүйж, 1.8 метр өндөрт үсэрдэг аж. 28. Шумуулнууд эмэгтэй хүнд илүү дуртай байдаг бөгөөд дааврын үнэрт илүү дурладаг ажээ. 29. Анаашийг яагаад дуу гаргадаггүй юм бол гэж гайхаж байсан уу? Шалтгааныг нь хэлье. Энэ амьтанд дуу хоолой гаргах ямар ч эрхтэн байдаггүй аж. 30. Ром болон Грекийн эртний домогт Бурхдыг янз бүрээр нэрлэсэн байдаг. Тухайлбал нарны аймгийн гаригуудын нэрс ч түүнд багтсан байдаг. Сонирхолтой нь дэлхий бол Бурхадын нэртэй адил биш гариг юм. 31. Жил нэг өдрөөс бага байдаг гээд бодоод үз дээ. Буд гаригийн нэг өдөр дэлхийн хоѐр жилтэй тэнцдэг. Тиймээс Буд маш удаан эргэдэг аж. Тус гаригийн нэг талд 88 өдөр л нар тусдаг байна 32. Биднийг гэрэлтүүлэх нар агуу том гэдгийг батлах бас нэгэн баримт бий. Нар нь өдөр бүр 360 сая тонн материалаа алдаж байдаг. 33. Та үргэлж л өндөр болохыг хүсдэг, тийм үү? Тэгвэл сансрын нисэгчид дэлхий дээр буцаж ирэхдээ таван см өссөн байдаг гэнэ шүү. 34. Яагаад нэг галлон ус 3.8-хан кг байдаг билээ гэж та гайхаж байсан уу? 35. Маш олон хүн үгүй гэж хэлж магадгүй. Гэхдээ халуун ус хүйтэн уснаас ч илүү хурдан хөлддөг. 36. Альберт Эйнштэйн бага байхдаа ярианы бэрхшээлтэй нэгэн байжээ. 37. Арслангууд бол үнэхээр гайхалтай анчид. Тэд зөвхөн тооцоолж, байлсан ангаа л барьдаг гэнэ. 38. Метан бол хамгийн хүчтэй хүлэмжийн хий. 39. Тун саяхан эрдэмтэд нарны аймгаас гадна 20 гаригийг нээн илрүүлжээ. 40. Хүний бүтээсэн тээврийн хэрэгслүүдээс сансрын хөлөг хамгийн хурдан нь. Ойролцоогоор 40 000 км/цаг хурдтай явдаг байна. 41. Та толгойгүйгээр амьдарч чадах уу? Хэрвээ та бид жоомны оронд байсан бол толгойгүйгээр есөн өдөр ямар ч байсан амьд явна шүү. 42. Хүн үү эсвэл нялцгай биетэн үү? Бид 98.4 хувийн ДНК-гаа хуваалцдаг гэдэгт итгэх үү. Их санагдаж байгаа байх. Гэхдээ нөгөө талаас 70 хувийн ДНК-гаа нялцгай биетэнтэй хуваалцдаг байна. 43. Хүн Рок хөгжмийг хамгийн анх сонсоод гайхалтай дуртай болж салж чаддаггүй болно эсвэл огт эсрэгээр үзэн яддаг аж. 44. Дундаж эрэгтэй хүний тархи дундаж эмэгтэй хүний тархинаас (1.4-1.25 кг хүртэл том байдаг) 45. Дэлхий дээр хүн л ганцаараа уйлдаг амьтан биш гэнэ. Аварга том заан ч гэсэн уйлдаг төрөл ажээ. 46. Цагаан баавгай төгс хулгайч ч байж болох юм. Учир нь тэдний арьсны цаана байх эд зүйлсийг хэт яагаан туяаны камер ч илрүүлж чаддаггүй гэнэ. 47. Харх бол хамгийн хурдан дурлалцдаг амьтан бөгөөд цагийн дотор 122 удаа хурьцал үйлдэж чаддаг байна. 48. Солгой гартнууд бага цөөнх байдгийг бид мэднэ. Харин тоон үзүүлэлтээрээ дэлхийн хүн амын 88 хувь нь баруун гартай байдаг. 49. Муухай үнэр нь таныг асуудалд оруулж болох юм учир нь шумуул ийм үнэрийг илүүд үздэг. 50. Дун бол хамгийн унтаа амьтан бөгөөд тэд гурван жил хүртэл унтчихдаг гэнэ.

Д.Бямбацогт: ”Таавчиг”-нууд минь толгойгоо ажиллуул

Д.Бямбацогт: ”Таавчиг”-нууд минь толгойгоо ажиллуул Монголын тайз, дэлгэцийн олон арван бүтээлд өөрийн дүрээ мөнхөлж, үзэгчдийн сэтгэл зүрхийг хөдөлгөж чаддаг цөөн жүжигчний нэг бол яах аргагүй Монгол Улсын соёлын тэргүүний ажилтан Д.Бямбацогт. Хэдхэн хоногийн дараа түүний тоглосон “Өртөө”, “Бүү март” кино үзэгчдийн хүртээл болно. Их ажлын ард гарсан жүжигчин маань өнөөгийн нийгмийг хэрхэн дүгнэж цэгнэснийг уншигчидтайгаа хуваалцъя.  “Нэг гартаа өөрөөсөө ухаантай гар утас тас атгаж, нөгөө гартаа зурагтын удирдлага бариад хөшчихдөг нь шинэ мянганы монголчуудад тохиолдсон эмгэг юм. Тэд бол 2-3 хэлээр дамжуулан мэдээлэл авч, 2-3 дээд сургууль төгссөн доктор магистрын дипломтой. Сарын цалингаараа гэдэс цатгалан, мөр бүтэн, хүнээс гуйхгүй амьдрах боломжтой ч, тэдний тархи мөнхийн өлсгөлөн. Тэд 25 жил шунал бясалгаж, мөнгө мөрөөдөж амьдарсан. Цаг агаарын мэдээнээс илүү долларын ханшийг амьсгаа даран сонсдог. Улаанбаатар хотын булан тохойд үүрлэсэн хархнууд. Эдний тархийг хэн ийм хавчиг болгоод, мөнгөнөөс өөр зүйл бодохоо больчихсон юм бэ? Мэдээж хэрэг буруутан зөрүүтэн хайдаг болсон энэ цагт үе үеийн Монголын СОЁЛ-ын бодлогыг барьж, удирдаж явж ирсэн нөхөд гэдгийг харин ч нэг бардам хэлж болно. За ингээд алдагдсан боломжуудыг чадахын хэрээр дурдья. Хариуцлага: Соёл гэж юу юм бэ? Энэ бол музей, театр, номын сангаас эхлээд нусаа пирхийтэл олны дунд нийх хүртэлх маш олон зүйлийг хамруулан нэрлэнэ. Номын санд нь хүн очиж ном уншаагүйн төлөө, музейг нь хүн үзээгүйн төлөө, театрт үзэгчид очоогүй төлөө хэн ч хариуцлага хүлээж, уучлал гуйж байсангүй. Уучлал гуйж байгаагүй хүмүүс яаж ч ажлаасаа огцорч чадах билээ. Ер нь, голон голон цалингаа бүтэн авсан хэвээрээ л байгаа шүү дээ. Нус шүлсээ ил задгай хаяхыг хуулиар чандалж, торгож шийтгэх юм гэнэ. Уучлаарай. Энэ үйлдлийг дэлхийн олон оронд соёлын түвшин, үйлчилгээ төлөвшлөөр л шийдэж ирсэн. Үнэлэмж: Хэдийгээр цаг хатуу, цас битүү үе өнгөрөөд 26 жил болсон ч суурь сэтгэлгээ бахь байдгаараа. Соёл урлаг гэхээр л нэг халтайсан хэдэн бүжиг, дуу, хөгжимхөн. Хувь хүн өвөг дээдсийнхээ бурхан шүтээн урлагийн бүтээлийг олж цуглууллаа ч ядахнаа хувьдаа музей барьчих, үзэсгэлэн галерей нээчих эрхзүйн орчин байхгүй. Юм л бол хорино цагдана. Үнэлж цэгнэж болохгүй. Зөвхөн өөр хоорондоо л наймаалцаж солино. Ингэсээр гадагш гарна. Сотби, Нанхай, Ай Поли дуудлага худалдаагаар зарагдана. Тэнд дэлхий үнэлнэ. Нөгөө хорьж цагддаг соёлын газрын дарга нар боож үхэх шахна. Одоо ч энэ дарга нар яамандаа шигдээд л сууцгааж байна. Төрж өсч байгаа шинэ үеийнхэн ”Миний манай юм үнэгүй, хүний юм үнэтэй” гэж бат итгэж өсцгөөнө. Ингэхэд яагаад NHK, KBS мэтийн улс орны нүүр царай болсон сувгуудаар гардаг шиг соёлоо хадгалж, хамгаалж, өвлүүлж яваа улсаа алдаршуулдаггүй юм бэ? Гадаад харилцаа: Эрүүл саруул хөгжиж байгаа соёлтой улс бол өөрийнхөө соёлыг гадаад ертөнцөд хүлээн зөвшөөрүүлэхийн тулд хөлтэй нь хөлхөж, хөлгүй нь мөлхөж, эрвийх дэрвийхээрээ үзнэ. Хамгийн түрүүнд төрийн түүхийн уламжлал. Саарал ордны чийгтэй подвалд байдаг ТӨРИЙН ТҮҮХИЙН МУЗЕЙ бол уучлаарай. Төрийн түүх биш юм аа. Төрийн түүх бол Богд хааны ордон музей. Муу ч сайн ч, нурж унах шахсан ч яах аргагүй Монголын сүүлчийн хааны ордон. Дэлхий дээр 129 хааны ордон байна. Энэ бол хуульчлагдсан, асарч хамгаалдаг, дэлхий дахинд зарлаж, улс орныхоо нэр сүр болгож явдаг ордон шүү. БНХАУ гурван ч хааны ордон бүртгүүлжээ. Нэгэн цагт Төвдийн хааны ордон байсан Лхасын Бодала бол жишээ нь хааны ордон гэж бүртгэгддэггүй. Түүнд зориулсан хууль алга. Ер нь бол дагаар орсон улсын хааны ордонд хууль хэрэггүй. Харин туурга тусгаар Монгол Улсын Богд хааны ордныг яагаад хүлээн зөвшөөрдөггүй юм бэ? Бид өөрсдөө буруутай. Хамгийн сүүлд Хятад, Энэтхэг хоёрт нутгаа алдаад сүйрч буй Непал улс хууль гаргаж, хааны ордноо олон улсад зарлалаа. Хууль, хууль хэрэгтэй байдаг. Эсвэл бид аль нэг улс руу дагаар орж байгаа хэрэг үү? Бид одоо яг ангалын ирмэг дээр байна. Эрүүл саруул улсад бол ордны улс төр ордондоо, ард түмэн гэр орондоо амар амгалан сууж, ном уншиж, театрт очиж, музей үзнэ. Бурхны шашинтай Бирм улсад улс төрөөс шалтгаантай эмх замбараагүй байдал үүсэхэд, хөрш БНХАУ-д санал тавиад Бурхан багшийн шүдийг улс орон даяараа аялуулж, мөргөл хийлгээд, энэ хооронд учир зүйгээ олчих жишээтэй. Уг нь бидэнд ч байгаа л юм шүү дээ. Бурхан багшийн шүд бол Богд хааны ордонд байж л байна. Ямар тархи нь ажилладаг “таавчиг“ төрд ажилладаг биш дээ. ОХУ-д мөн ийм асуудал үүсэх үеэр Грекээс София гүнжийн алтан бүс юм уу? хэн нэгэн гэгээнтний шүтээнийг ил гаргаж, ард түмнээ сүм хийд, музей рүү татаад л асуудлаа шийдчихнэ. Харин бид одоо яах вэ? Бид одоо хагас галзуурчихаж, сайныг ч, мууг ч ойлгож, ялгаж салгах боломжгүй зөвхөн нураах устгах, цусны улайралтай болж. Эхлээд бид хэн нэгний дайсан гэж буруутгасныг алж устгана. Дараа нь бид бие биеэ хөнөөнө. Эцэст нь амьд үлдсэн нь амиа тэвчинэ. Хэн хариуцлага хүлээх вэ? Бид Соёлынхоо алдагдсан боломжуудыг нэрлэж байна. Улс орон минь цаашид оршин тогтнох нь үнэн бол тамга түшиж, төр барьж байгаа “таавчиг”-нууд минь, Толгойгоо ажиллуул. Эх сурвалж:www.assa.mn  

Хориотой хотын нууц тайлагдлаа!

Хориотой хотын нууц тайлагдлаа!   Дэлхийн хамгийн том цогцолбор шилтгээн болох Хятадын хориотой хотыг хэрхэн барьсан нууцыг эрдэмтэд тайлжээ. Нэг бүр нь 100 гаруй тонн жинтэй чулуун блокуудыг хятадууд яаж  хөдөлгөж, зөөж байсан нь удтал тодорхойгүй байв. Бээжингийн төв хэсэгт орших Хориотой хот нь 15-20-р зууны үеийн хятадын хаадын гол шилтгээн болж байсан  юм. 730 мянган ам.метр талбайтай түүхийн  энэхүү үнэт дурсгал нь ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд бүртгэгдсэн байна. Ордныг 1406-1420-иод оны үеэс барьж эхэлсэн бөгөөд, 17м урт, 3м өргөн, 1м зузаантай  аварга том бул чулуунуудыг ашиглажээ. Чулууг хотоос 70 км зайтай орших уурхайгаас зөөдөг байсан ба ямар аргаар Бээжин рүү оруулдаг байсан нь сонин. Учир нь 120 тоннын бул чулууг хөдөлгөхөд 1500 ажилчин шаардлагатай байсан нь боломжгүй хэрэг байв. Тухайн үед хятадад байсан чарга болон бусад тээврийн хэрэгсэл дээд тал нь 80-90 тоннын даацтай байсан гэдэг.  1618 онд хятадын нэгэн судар бичгээс хариуг олжээ. Чулуу олборлох уурхайгаас барилга хүртэл хоорондоо 1 км зайтай сувгууд ухаж усаар дүүргэн мөсөн талбай бэлддэг  байж. Зөөвөрлөлтийг өвлийн цагаар хийнэ. Ажилчид мөсөн дээгүүр цагт 0,3 км хурдтайгаар бул чулууг гэмтээлгүй гулсуулна. Энэ ажилд ердөө 46 хүн шаардлагатай байсан гэнэ.   

Чонын ов мэх

Чонын ов мэх    Жиргэх Чоно гэдэг амьтан Монгол хүн бүрийн зүрхэнд аз хийморь, айдас хүйдсийн аль алиныг нь араатан мал сүрэг, ан амьтан барих, анчин хүнээс өөрийгөө хамгаалж ов мэх хэрэглэхдээ гаргууд амьтан аж. Мал сүргийг хараад чоно эхлээд тойрч гүйдэг. Тэгж аяглаж байхыг үхэр, адуу, тэмээ хараад шохоорхож хошуурч дагана. Тэгэхлээр нь зугатсан болж, хэвтэж, хөрвөөж шарваж маягласаар малыг биедээ дасгаж ойртуулна. Тэгэхэд маль тайвширан дасаж, үргэхээ болих үед нь хүсэл зорилгоо гүйцээж, чирэгдэл багатайхан барьж идэх нь олонт. Чоныг хэвтэж, хөрвөөж байх үед нь мал очиж үнэрлэдэг. Тэр үед зэхэж байгаад ухасхийн багалзуулт нь хадчихна. Хоолойд нь нэг л хүрсэн байхад араа шүд нь шигдчихнэ. Бод мал хэд цанхлаад л пидхийтлээ ойчоод өгнө. Ганц хоёроороо яваа чоно хүчин мөхөсхөн үед ийм л овоо мэхээр бод малыг унагаж иддэг байна. Чоно тэмээний урд өнхөрч байгаад үнэрлэх гээд хүзүүгээ сунгахад нь хоолойноос нь хазаад дөрвөн хөлөөрөө хүзүүгээр нь зуурч зүүгдчихдэг. Энэ тохиолдолд тэмээ тэмцэх ямар ч чадваргүй болно. Үхэр барихдаа сүргийн дотор ороод гүйгээд байдаг. Үхэр орлилдон мөөрөлдөөд мөргөж сэжих гээд дагаад гүйдэг. Тэр үед чоно модруу зугтан, өөрийн эрхшээлд оруулах ов мэхээ хэрэглэж байгаа нь тэр. Үхэр хойноос нь хөөгөөд модны зах руу оронгуут чоно эргээд л гүрээнд нь зүүгдчихдэг байна. Чоно зугтсан том амьтныг барихдаа яг дөрвөн хөл нь газраас хөөрөх тэр торгон эгшинд гуд татдаг байна. Мөн чоно тарвага барихдаа сүүлээ өргөж, модогнуулан, тарвага даллаж байгаа анчин шиг өдөн даллана. Тарваганууд цамнаад л ойртуулаад байхад нь гэнэт дайрч барьж аьаал зуугаад явчихна. Чоно бас хавар тарвагыг нүхнээсээ гарч холдон идэшлэхтэй хамт хэвтээгээрээ сэмхэн гэтэн мөлхөн мөлхсөөр дөхөж очмогц гэнэт сум шиг харайн барина. Хандгай, буга барихдаа чоно тэдгээрийг үргээн хөөсөөр өндөр эрэг, эгц хадан цохионоос нисгэж барьдаг аргатай. Ер нь томоохон амьтдыг урьдчилан тооцоолсон мэт өртөөлөн хөөх замаар эцэст нь эцээх,хаднаас нисгэх, мөсөнд халтиргах, эрэг хунх хаданд тулган хорих зэрэг аргаар барьж идсэн байдаг. Чоно амьдрах, үр зулзагаа үлдээхийн төлөө асар их мэдрэмжтэй амьтан гэж би дээр дурьдсан билээ. Хүн үүрэн дээр ирэхийг мэдэж сэжиглэн өлөгчин(эм чоно) чоно бэлтрэгнүүдээ өөр газар зөөж эхэлжээ.   Анчин хойноос нь мөрдөж очоод буутал нөгөө гичий зууж явсан бэлтрэгээ харганын ёроол руу шидчихээд бэлтрэгийн оронд хээрийн мод зуугаад явсан гэдэг. Дээр үед говьд малын эрэлд явсан нэг хүн дурандаж байтал тэмээний өмнө орог саарал юм бүртэлзэж байна гэнэ. Ойртож очвол тэмээний өмнө чоно явж байснаа зугатжээ. Тэмээ ч буйлаад зогсож. Тэмээг хэвтүүлэхэд хазах ганц ч шүдгүй, хөл дээрээ зогсож чадахгүй болтлоо хөгширчихсөн чоно хажууд нь үлдсэн байжээ. Тэмээний буйлнаас бурантаг унжиж байж. Нөгөө хөгшин зөнөг чоныг залуу чоно нь тэмээн дээр суулгаад хаа нэг газар хүргэхээр авч явсан ажээ. Бас урд хоёр хөлгүй болсон чоныг бүдүүвтэр бургас тэгнүүлээд бургасныхаа хоёр үзүүрийг нэг нэг чоноо зуун дамжлан авч явсныг үзсэн хүн байдаг.  

ХҮҮХДИЙГ ХӨХНӨӨС ГАРГАХ СУДАР

ХҮҮХДИЙГ ХӨХНӨӨС ГАРГАХ СУДАР   Хүүхдэд эхийн хөхний сүү шиг амин дэм, дээдийн сайн тэжээл гэж байхгүй. Гэвч эхийн хөх өвчлөх, сүүгүй болох, хүүхдээ хүнд үрчлүүлэх гэх мэт олон шалтгаанаар хүүхдээ хөхнөөс гаргах тохиолдол бий. Гэхдээ өдөр судар үзэлгүйгээр дуртай өдрөө гаргадаггүй. Монгол зурхайн өдөр үзлэгийн сударт “Эх хүн хүүхдээ хөхнөөс гаргах өдөр” гэж тусгайлан заасан байдаг. Yүнд: 1.    Хулгана өдөр 22 дахь одтой 2.    Үхэр өдөр 19 дахь одтой 3.    Бар өдөр 24 дахь одтой   4.    Туулай өдөр 21 дахь одтой 5.    Луу өдөр 19 дахь одтой 6.    Могой өдөр 16 дахь одтой 7.    Морь өдөр 13 дахь одтой 8.    Хонь өдөр 10 дахь одтой 9.    Бич өдөр 7 дахь одтой 10.    Тахиа өдөр 4 дэх одтой 11.    Нохой өдөр 1 дэх одтой 12.    Гахай өдөр 25 дахь одтой таарч тохиосон өдрүүд сайн гэж сонгодог. Нэг анхаарах зүйл гэвэл зуны тэргүүн могой сар, намрын тэргүүн бич сард хүүхдийг хөхнөөс гаргах цээртэй байдаг.  

Хунгийн хараал ба ерөөлийн тухай хууч яриа

Хунгийн хараал ба ерөөлийн тухай хууч яриа   Үйлийн үр үнэн үү, худал уу гэж эргэлзэх нь  би хүн үү, мал уу гэж эргүүтэхтэй адил. Хун гэгч цасан цагаан шувуу жигүүртний аймаг дотроо тогосын дараа орох сайхан шувуу байж мэдэх юм. Энд  хунгийн гадаад гоо сайхны тухай биш харин хосын амьдралдаа ямархан үнэнчийн тухайд хийгээд хүн-хунгийн амьд холбоо, хунгийн хараал, ерөөлийн тухай ам дамжин яригддаг хууч яриаг өгүүлье.  Хунгийн хараал  Монгол улсын их сургуулийн биологийн ангийн хоёр оюутан 1970-аад онд Ховд аймгийн Хар-Ус нуурын хөвөөнд хээрийн дадлага хийжээ. Дадлагын хугацаандаа хунгийн чихмэл хийх нэг хэцүүхэн даалгавар тэдэнд байсан аж. Оюутнууд нутгийн нэг залуугаас бууг нь гуйж аваад нэг хун буудаж, чихмэлээ хийсэн юм байна. Чихмэл хийж байхад нэг хун тэдний толгой дээгүүр эргэлдэн нисээд байж. Оюутнууд ижил хун нь байх гэсхийгээд нэг их тоосонгүй. Гэтэл оройхон болж байтал майхных нь гадаа түсхийсэн чимээ гарчээ. Гараад харцгаатал нэг хун нөгөө чихмэлийн дэргэд газар мөргөн унаад амьсгал хурааж байв гэнэ. Хоёр оюутан "даалгавараа 200 хувь биелүүлж хоёр чихмэлтэй боллоо” хэмээн баярласан гэдэг.  Харамсалтай нь дадлагын хугацаагаа амжилттай дуусгасан хоёр оюутан замын унаагаар буцаж яваад замдаа онхолдон хоёул амь насаа алдсан ажээ.  Хунгийн ерөөл  Өвгөн эмгэн хоёр хэдэн малтайгаа Хар-Ус нуурын хөвөөнд намаржиж байжээ. Тэнгэр хуйсагнан, ингэн буйлаадас хаялсан өдрүүд үргэлжилж шувууд бараг буцаж дууслаа гэнэ. Гэтэл сүрэг хун үлдэж, хошууран ниссэнээ эргэн газардаад байгааг өвгөн ажиглажээ. Яваад очтол хөөрхий нэг хунгийн даль жигүүр хугархай тул нисч чадахгүй, санжсан жигүүрээ чирэн явгалан салбаганах аж.  Өвгөн түүнийг ихэд өрөвдөн гэрээсээ араг авчраад арайхийн барьж аваад үүрэн харив. Хунгийн сүргээс нэг нь өвгөний хойно урд орон ниснэ. Өвгөн эмгэн хоёр хунгийн хугархай далийг чиг барьж боогоод тугалынхаа хашаанд хийхэд дагаж ирсэн хун гэр дээгүүр нь эргэлдэн ниссээр байжээ. Харанхуй болоход хун сүрэгтээ нийлэхээр нуурын зүг нисэв. Маргааш нь нар мандахын хэрд хунгийн сүрэг өвгөний гэр дээгүүр хэдэнтээ эргээд алсын замдаа шуудрахад нэг нь сүргээсээ хоцорч гэр дээгүүр нь эргэлдсээр байхад хоёр хөгшин гэрээс гарч нулимсаа арчин арчин сүү өргөхөд хөөрхий хун гараараа даллах мэт дэвсээр сүргийнхээ араас одов. Сүрэг нь тэнгэрийн хаяанаас наашлан ирж нөгөө хунгаа тосч аваад зэл татан ниссээр далд орсон гэдэг.  Үлдсэн хунгийн даль жигүүр аяндаа илааршин зүгээр болсон ч хоёр хөгшнөөс огтхон ч хөндийрөлгүй, өгсөн хоолыг нь идсээр тугалынх нь хашаанд тохитой дулаахан өвөлжөөд хаврын улиралтай золгожээ. Өвгөн эмгэн хоёр ууланд өвөлжөөлөөд хавар нуурынхаа хөвөөнд ирж буув. Усны шувуудын түрүүч ирж эхэллээ. Нэг сүрэг хун нуурын захад явгалахад нэгэн хун буулгүй шууд өвгөнийхийг чиглэн ирээд гэр дээгүүр нь эргэлдэн нисэхэд нөгөө хун ч нисэхийг завдан тэмүүлсэн тул хөгшид мөн л нулимсаа шудран шудран ижилдэн дассан хундаа сүү амсуулаад тавьжээ. Хоёр хун агаарт тэврэлдэн золгох мэт болоод өвгөний гэр дээгүүр хэдэнтээ эргэлдээд сүрэгтээ очиж нийлсэн аж. Хоёр хун өдөр бүхэн дээгүүр нь халин ниссээр хаваржаад өвгөнийхийг зусландаа нүүхэд хэсэг дагаж нисээд нуурандаа үлджээ.  Хоёр хөгшин намаржаандаа буухад нөгөө хоёр хун өдөр бүхэн талархлаа илэрхийлсээр байж. Шувуу буцах болоход хос хун өвгөн эмгэн хоёрын гэр дээгүүр шүргэн алдан хэдэнтээ нисээд сүргийнхээ хойноос далд орсон ажээ. Хоёр хөгшин ч нулимсаа мэлмэрүүлсээр сүү өргөн хоцорчээ.  Гайхалтай нь саалийн ганц нэг үнээ, чөдрийн ганц мориноос өөр юмгүй шахам ядуу зүдүү хоёр хөгшиний мал сүрэг өсөн аривжиж, амьдрал ахуй нь эрс дээшлэн жаргалтай сайхан амьдарч, өндөр насыг зооглосон гэдэг.   

​Монголчуудын шашин шүтлэг аюул дагуулах хэмжээнд хүрсэн үү

Монголчуудын шашин шүтлэг аюул дагуулах хэмжээнд хүрсэн үү   Монгол Улс бол шашин шүтэх эрх чөлөөтэй орон. Гэвч сүүлийн үед гадны олон шашин, урсгалуудын хамаарал, нөлөөлөлд хэтэрхий автаж эхэлсэн талаар нийгэмд хүчтэй шүүмж өрнөх болсон. Мүүний шашин гээчийг эсэргүүцсэн олон нийтийн санаа бодлоос энэ нь бодитой аюул занал болж эхэлсэн юм байна гэдэг харанга дэлдээд байгаа билээ. Тэгвэл Монголд байгаа олон шашин, тэдний урсгал чиглэлүүд аюул дагуулах хэмжээнд хүрсэн үү.     Монголчууд бид өнөөдөр туйлын тодорхойгүй амьдарцгааж байна. Бүх нийтээрээ Есүсийн төрсөн өдрийг тэмдэглэж, бүх нийтээрээ Буддагийн төрсөн өдрөөр зул өргөж, бүх нийтээрээ уул овооны эзэн савдгийг тахиж байна. Шашин уг нь хэрэгтэй л дээ. Хувь хүнд итгэлийн, нийгэмд моралийн, улс оронд тусгаар тогтнолын үнэ цэнийг бий болгож өгдөг. Гэвч Монголд олон шашны түрэмгийлэл лав сайн үнэ цэнийг бий болгохгүй нь бололтой. Үндэсний ёс заншил, хэл соёл, уламжлал маань бага багаар эвдэгдэн, хувьсан өөрчлөгдөх нэрийн дор сүйрэн устаж байна. Олон эхнэртэй хар хүн шиг төр засаг нь хүртэл шарын шашны том даншиг наадам хийснээ дараахан нь бөө мөргөл үйлдээд уул тахиад явчих нь энгийн үзэгдэл. Айлын эхнэр өглөө гарч Гандан тойрч гороолоод, ламд үзүүлээд, өдөр нь найзуудтайгаа сүмийн пасторын лекц сонсож, үдэш нь гэртээ бөө авчирч хэнгэрэг дэлдүүлэх нь бас л хэвийн үзэгдэл. Олон юмны холион бантан гэдэг энэ. Өдгөө 15-аас дээш насны монголчуудын 53 хувь нь бурхны шашинтан, 2.1 хувь нь Христийн, 3.0 хувь Исламын, 2.9 хувь нь бөөгийн шашинтай гэх судалгаа байна. Аюултай тоо харагдахгүй байна. Гэвч Исламын шашинтай казахуудыг эс тооцвол шашиндаа туйлын үнэн сүсэг бишрэлтэй хүмүүсийн бодитой тоо мөн үү гэдэг ахиад л эргэлзээтэй. Монголд Христийн шашны ёсоор хуримлаж, Буддын шашны ёсоор хойтохоо уншуулж, бөөгийн уламжлалаар ажил амьдралаа засуулж явдаг бишгүй олон гэр бүл бий. Түүгээр ч зогсохгүй, жинхэнэ эцэг эх хэмээн Солонгос өвөө Мүүн, түүний эхнэр нарыг шүтэж, зурганд нь мөргөж, төрсөн эцэг эхээ үл тоох залуу үе нэмэгдэж байна. Олон шашин цөөн хүнд оногдохын гашуун нь эндээс эхэлнэ. Гэр бүлүүдэд үүнээс болж зөрчил үүсч, хэсэг бүлгүүдийн хооронд маргаан тэмцэл өрнөж, нийгмийн дотор хагарал гарна. Ёс суртахуун, зан заншил, дэг дүрмийн зөрчилдөөн, сөргөлдөөнүүд үүснэ. Шашныг огт хэрэггүй зүйл гэж хуучны номлолыг сэргээх гэсэнгүй. Гагцхүү бид ямар ч нян бактерийг өөртөө шууд нэвтрүүлэн оруулахад нээлттэй байгаа нь айдас төрүүлж байна. Сайн нь ч, эсвэл муу нь ч биднийг эзлэн авах бололцоотой. Хамгийн энгийн жишээ бол Мүүний шашны урсгал юм. Хүнийг зургаар нь харж хооронд нь гэрлүүлдэг, хүний наймаа эрхэлдэг, итгэгчдийнхээ хөдөлмөрийг шулан мөлждөг, маш хатуу дэг жаяг мөрддөг гэх мэт олон шүүмжлэл гардаг атлаа Монголд Мүүний шашинтнууд хүрээгээ тэлсээр байгаа. Мүүний шашныг эсэргүүцсэн хөдөлгөөн эцэстээ ганц БСШУ-ны яаманд ажиллаж байсан Б.Насанбаяр гэгч эмэгтэйн эсрэг хөдөлгөөн болсноор өндөрлөх шив. Зөвхөн Мүүн ч гэхгүй, бусад шашин, урсгалын аюул монголчуудад хэдийнээ ойрон ирсэн байхыг үгүйсгэхгүй. Христийн шашинд хориотой, гаж буруу, хатуу гэх олон урсгал бий. Үнэн алдартан, католик, протестант, евангели, баптист, адвентист, лютеран, пентокост урсгалууд, мормон, мүүн, иеговын гэрчүүд гэх мэт. Тэдний бүх төлөөлөл Монголд байдаг, үр үндсээ тавьсан гэдэг. Хөрсөнд цацсан үр үрждэг бус уу. Манайд албан ёсны бүртгэлтэй 511 сүм хийд байгаагаас 254 буддын, 198 нь христийн, 44 исламын, 7 нь бөө мөргөлийн, 5 нь бахайн болон тодорхой ангилалд үл багтах сүм хийд байдаг ажээ. Өнгөрсөн онд ийм тоотой байсан шашны байгууллагууд маань өнөөдөр гэхэд 683 болж өсөөд буй. Нэг жилийн дотор 173-аар нэмэгдсэн энэ үзүүлэлт бол ямархан хурдтай, орон зайтай өсч байгаагийн тод илэрхийлэл юм. Олон шашин орж ирснээр Монголд шашин хоорондын мөргөлдөөн гарна гэж хэлэх хүмүүс байдаг. Тэр ч юу л бол. Учиргүй Энэтхэг, Пакистан шиг нүдэлдээд, хоёр хуваагдаад, дайсагналцаад унахгүй байх. Манай улсад шашны маргаан гэх хүндрэл одоогоор алга. Нэг ч гэсэн зовлон биднээс хол байна. Харин олон шашин нь бидний үндэсний дархлааг л сулруулах, хуваах, сульдаах талтай. Бидэнд дагаж мөрддөг нэг ёс заншил гэж үгүй болно. Яг л үндэсний Цагаан сарын баярыг зарим гэр бүл тэмдэглэхээ больсон шиг. Бидэнд итгэж үнэмшдэг нэг үзэл баримтлал алга болно. Яг л Шар зурхай, Чингисийн зурхай, Төгс буянтын зурхай гэж хуваагддаг толгой эргүүлсэн хэрүүл шиг. Гэтэл энэ өчүүхэн зөрчилдөөний цаана Будда, Христ, Бөө мөргөлийн гэх шажнуудын хоорондох дажны үр хөврөл нуугдаж байж мэдэх л юм. Төр засаг хүчгүйдэж, ард олны итгэл үнэмшил алдарч, ядуу тарчигт нэрвэгдэхийн хэрээр шашин улам хүчээ авч цэцэглэдэг бичигдээгүй үнэн бий. Ямар сайндаа л түрийвчээ нар зөв даллавал мөнгөтэй болдог гэх мэтийн явган сүсэг цаагуур чинь газар авч байх вэ дээ. Үндэстний дархлаа, оюун санааны бат хана хэрэм маань өдөр ирэх бүр сулран ганхаж буй юм биш биз гэх эмзэглэл олон хүнд төрөх болжээ.    

Хуудаснууд

Subscribe to Нийтлэл