logo

logo.jpg

Advertisement

Нийтлэл

Төр, засгийн байгууламжийн шилдэг загвар Монголын түүхэнд бий

    Түүх, археологийн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, түүхийн ухааны докторДэмбэрэлийн Өлзийбаатартай ярилцлаа. Тэрээр түүх, архивийн байгууллагад олон жил ажилласантуршлага, судалгаандаа түшиглэн Монголын бүрэн түүхийн “Монголчууд” нэртэй сонсдог номбүтээж нийтийн хүртээл болгон түүхээ сурталчилж яваа юм. Мөн “Яагаад 1937 он” ном бичжээ. –Сүүлийн үед түүхээ мэ­дэхгүй энэ талын цогц ойлголтгүйгээс аль нэг түүхэн үйл явдлыг бүдэгрүүлэх, мартагнуулах болсон шиг байна. Үүний нэг илрэл нь 1924 онд БНМАУ–ыг тунхаглаж, анхдугаар Үндсэнхуулиа баталсан өдрийг төдийлэн хайхрахгүй өнгөрүүлэх болсон. Энэ нь алдаа юм шиг? –Тиймээ. Алдаа гэж болно. Харин сая энэ өдрийг бүх нийтийн баярын өдөр болгон тэмдэглэдэг уламжлалыг УИХ–аас сэргээх шийд­вэр гаргасныг олон түмэн таатай хүлээн авч байна. –Тэгэхлээр 1924 оны онцгой үйл явдлын ачхолбогдлыг танаас дэлгэрэнгүй сонсмоор байнал даа? –Энэ тухайд ярихдаа эхлээд 1924 онд БНМАУ–ыгтунхаглаж, шинэ үндсэн хууль батлах тэр үйл явцөмнө нь хэрхэн бэлтгэгдсэн байв гэдгийг чухалчлаххэрэгтэй байх. 1921 оны ардын хувьсгалын дарааүүссэн нөхцөл байдлыг түүхчид бидний хувьдшинээр эргэн харж байна. Урьд нь нэг л чиг зүгээройлгож байсан. Зөвлөлт Оросын тусламжаархувьсгал хийсэн гэж  Октябрийн хувьсгалыннөлөөгөөр бий болсон “Экспортын хувьсгал” гэж чтайлбарладаг байлаа. Тэгвэл одоогийн түвшинд ганц талаас нь биш олонталаас нь харж байна. Тухайн үеийн Монголындотоод байдлыг харахад 1911 оны үндэсний эрхчөлөөний хөдөлгөөн 1921 оны ардын хувьсгал ньМонголын дотоод нөхцлөөс ургаж гарсанмонголчуудын өөрсдийн санаа зоригийн үр дүн байв. 1911 оны эрх чөлөөний хувьсгал нь Манжаас салсангол үйл явц байсан ч эцсийн зорилгодоо хүрччадаагүй. Учир нь 1915 оны Хиагтын гэрээгээрМонгол Улс нь Дундат иргэн улсын нэг автономитмуж болж хувирсан байдаг. Гэхдээ 1915-1919 онытүүхийн цаг хугацаанд монголчуудын тархи толгойдМонгол Улс тусгаар улс байх учиртай, Автономитыгхэзээ ч хүлээн зөвшөөрөхгүй гэсэн бодол эрмэлзлэлбаттай байж. Энэ нь гадныхны шахалт, шаардлагыгдавж чадсан. Октябрийн хувьсгалын дараабольшевикуудын нөлөө хүчтэй байлаа. Дундат иргэнулсын талаас Монголын автономит эрхийг устгажөөрийнхөө бүрэн мэдэлд авахыг гол болгож байв. Гэвч Богдын Засгийн газар зөв чиг бодлого барьжхоёр хөршийн аль алинаас нь болгоомжилж хандсанбайдаг. Энэ талаар урьд өмнө нь бичиж хэлжбайгаагүй түүхэн баримт ч байдаг. –Тухайлбал ямар баримт байна? –Сайн Ноёнхан Намнансүрэн 1917 оны арванхоёрдугаар сард Эрхүүд очиж Оросын хувьсгалчидтай уулзсан байдаг. Энэ тухай социализмын үед түүхэнд тэмдэглэгдээгүй үлдээсэн. Тодруулахыг оролддог ч үгүй байж. Харин сүүлд түүхч Бат–Очир, Лонжид болон уг үйл явдалд оролцож явсан Өлзийнаран мэт хүмүүсийн дурдатгалдүлдсэн юм. Намнансүрэн нар монголчуудаас Оросын хувьсгалчидтай уулзсан нь анхдагч үйл явдал байсан төдийгүй зорилго ньЗөвлөлт оросын бодлого нь ямар юм, бид тэдэнтэй хамтарвал үр дүн гарах эсэх, эцсийн эцэст Монгол Улс тусгаартогтнолоо олж авахад ашигтай юу гэдгийг нь судалсан, ярилцсан байдаг. Харамсалтай нь түүнээс хоёр жил шахмындараа Ерөнхий сайд Намнансүрэн хороогдож нас барсан учир бодлого нь дуусгавар болсон. –Намнансүрэнг хэн хороосон гэдэг билээ. Түүхэнд…? –Шанзав Бадамдорж тэргүүтэй хүмүүс Богдыг ятгаж байж түүнд хор өгүүлж хороолгосон. Үүнийг хар, шарфеодлуудын хоорондын зөрчилтэй холбоотой гэж түүх үздэг. Тэгээд Шанзав Бадамдорж өөрөө Ерөнхий сайд болсон. Ингэснээр Монголд Дундат иргэн улсын нөлөө улам идэвхжсэн. Засаг төр толгойлж тусгаар тогтнолынхоо төлөөтэмцэж явсан ноёд, язгууртнууд эрх мэдлээ алдсан. Хар, шарын хооронд угсаатан, угсаагүйн ялгаа бий болсон. Харынхан засаг аваад шарын талынхнаа хавчиж эхэлсэн. Өнөөдрийн Монголд МАН, АН хоёр төр, засгийн эрхэндгарахад нөгөө талынхнаа хомроглон халдаг шиг л үйл тэр үед өрнөсөн. Улмаар 1919 оны арваннэгдүгээр сарын 17-ндМонголын автономит эрхийг устгаж Хятадын эрх мэдэлд бүрэн орсон. Си Лин Пүгийн яам гэж байгуулагдсан. Тэр яамнь Дундат иргэн улсыг төлөөлөн Монголын хэргийг мэддэг, шийддэг болсон. Энэ үед Хятадын эсрэг үзэл бодолбүрэлдэж тэмцлийн хэлбэр нь олон түмэнд шилжсэн байдаг. Эрдэм номтой бичиг хэргийн түшмэдүүд энэ үйл хэргийгхүлээж авсан. Тухайлбал Данзан, Бодоо, Сүхбаатар нарын бүлэг бий болж тэдний үйл ажиллагаа нам үүсгэх эхлэлийгтавьсан юм.  Консулын бүлгийг Д.Бодоо, Хүрээний бүлгийг С.Данзан, ноёд угсаатны бүлгийг Магсаржав нар толгойлжбайв. Тэд үйл ажлаа нэгтгэж нэгдснээр 1920 оны зургадугаар сарын 25-нд Монгол Ардын Нам гэдэг байгууллага бийболсон. Тэгээд намын анхны хурал Данзангийн гэрт болоход Бодоо тэдний ширээний хөлийг тайрч Намын тамгыгсийлсэн сонин түүх байдаг. Энэ бүх үйл явцыг эхэнд нь яагаад ярьчихваа гэвэл 1924 онд анхдугаар үндсэн хуулиабаталж Бүгд найрамдах улсаа тунхагласантай тэр бүхэн холбоотой юм л даа. Харин зарим хүмүүст буруу ойлголтбайдаг тал бий. –Буруу ойлголт гэдгээ жаахан тодруулна уу? –Ганцхан нэг талаас нь улстөржүүлж харснаар 1924 оны үйл явц нь коммунист засаглалын эх үндсийг тавьсан. Коммунист үзэлд бууж өгсөн. Тэгээд монголчууд нийгмийн хөгжлийн шал ондоо замаар явах байсан гэх зэргээр ташааярьдаг, бичдэг. Бас Монголын түүхийн үйл явцуудыг хооронд нь сөргөлдүүлж тавьдаг. Тухайлбал Ардчилсаннамынхан төр, засаг толгойлж байхдаа өмнөхөө баллуурдахыг оролдсоноос тэрхүү түүхэн үйл зөвхөн тэмдэглэлтөдрөөр хязгаарлагдаж байлаа шүү дээ сүүлийн жилүүдэд. Ер нь бол түүхийн үйл явцад намууд оролцох хэрэггүй лдээ. Харин социализмын үед түүхийг үзэх үзэлд алдаа байсан уу. Байсаан. Олон түмнийг социализм, коммунизмдүнэнч байлгахын тулд түүхийн ийм үнэнийг ил гарга, түүнийг нь хас, үүнийг нь нуу гэсэн алдаа байлаа. Феодлуудынүүрэг ролийг дурдахад тун дургүй байв. Нэг жишээ хэлэхэд Намнансүрэнг Оросын хувьсгалчидтай уулзсан ардынзасгийн анхны зүтгэлтэн гэдгийг саяхан болтол хэлж чадаагүй шүү дээ.  Түүхэн үнэн бол асар их сургамж өгдөг юмшүү. –Түүхийн нэг ахархан хугацаанд Монгол хоёр Засгийн газартай байсан гэдэг дээ? –Тиймээ. Хүрээнд Богдын Засгийн газар ажиллаж байх үед Ардын намынхан Хиагтад 1921 оны III сард хурлаараанамынхаа зохион байгуулалтыг хийж Намын төв хороог байгуулж, намын дүрэм, хөтөлбөрийг баталсан байдаг. Басардын журамт цэргийн зохион байгуулалтаар бослогод бэлдэх  штабтай болсон. Тэр штаб нь 1921 оны гуравдугаарсарын 25-нд байгуулсан Ардын түр Засгийн газар байлаа. Гэвч хоёр Засгийн газар хүсэл зорилго нь нэг байсан учирдолдугаар сарын 10-нд Богдын Засгийн газрын тамгыг Ардын Засгийн газарт ёслол төгөлдөр шилжүүлж өгсөн юм. Тэгээд Ардын Засгийн газрыг байгуулж Богдыг хэмжээт эрхтэй хаанаар өргөмжилсөн. Уг байгуулагдсан Засгийн газарнь эвлэрлийн Засгийн газар байв. Өнөөгийнхөөр бол эвслийн гэж хэлээд байгаа. Гэхдээ тэр Засгийн газар бүтцийн хувьд ард, түшмэл, лам гэлгүйгээрбагтаасан. Ерөнхий сайд нь Бодоо. Ардын эрхэт хэмжээт цаазат Засгийн газар гэж түүхэнд бичигддэг юм. Оршинтогтносон хугацаа нь 1921 оны VIII сараас 1924 оны арваннэгдүгээр сар. –Энэ үед Ардын эрхэт Засгийг тогтоон бэхжүүлэх гол өөрчлөлтүүдийг хийсэн гэдэг байхаа? –Тиймээ. Тэрхүү Ардын эрхэт хэмжээт Засгийн газрын үе буюу Ерөнхий сайд Бодоо, Жалханз хутагт Дамдинбазарнарын үед ардын эрхэт Засгийг тогтоон бэхжүүлэх үндэс суурь нь болсон хамаг өөрчлөлтүүдийг хийсэн байдаг. Хуучин ёсыг ул болгох дэвшил рүү чиглэсэн шинэ бодлогыг хэрэгжүүлж байлаа. Ингэснээр Д.Нацагдоржийн зохиолдгардаг шигээр Монголын нийгэмд хуучин хүү шинэ хүү болж хувирч байсан гэж болно. Хамжлагыг халах бодлогыгхэрэгжүүлж эхэлсэн, засаг ба засаг бус ван гүнгүүдийн эрх хэмжээний дүрэм гаргасан. Дээд, доод хуралтай болсон. Энэ бол парламентийн эхлэл ингэж зөв зүйтэйгээр тавигдсан гэсэн үг. Засгийн хувьд Үндсэн хуульт хаант Засгийнхэлбэрийг сонгосон байдаг. Тэгээд Үндсэн боловсруулах ажлыг эхлүүлсэн дээ. –Үндсэн хууль боловсруулах ажил их нарийн төвөгтэй зам туулсан гэдэг санагдана? –Ардын Засгийн газраас Үндсэн хууль боловсруулах шийдвэрийг бүр 1922 оны тавдугаар сард гаргасан юм шүү дээ. Шүүх яамны сайд Магсаржаваар толгойлуулсан хүмүүст уг баримт бичгийг гурван сарын дотор боловс­руу­лах үүрэгөгсөн. Гэхдээ сонирхолтой нь Автономитын үед боловс­руулж байсан баримт бичиг дээр үндэслэн гэсэн байв. Ер ньМонгол Улсад үндсэн хуультай болох үйл явц 1911-1912 оноос эхлэлтэй юм л даа. 1914 онд Сайн ноён хан Намнансүрэнгийн даалгавраар соён гэгээ­рүүлэгч Жамсрангийн Цэвээн Улсын эрх гэдэгнэртэйгээр Үндсэн хуулийн эх загварыг бичиж гаргасан байдаг. Магсаржав нар 1923 он гэхэд зургаан бүлэг 26 зүйлтэйМонголын хэмжээт засагтай Ард улсын Үндсэн хуулийг боловсруулсан юм билээ. Гол санаа нь гэвэл Үндсэн хуулиархязгаарлагдсан эрхтэй хаантай, хоёр танхимтай парламенттай улс байх санаа энд тусгагдсан. Гэтэл уг хуулийгхэлэлцээд явж байх үед 1924 оны тавдугаар сард Богд хаан бие барсан. Хаангүй болчихсон. Тэгэхлээр засаглалынөөр хэлбэр сонгох шаардлага гарч ирсэн учир мөн оны наймдугаар сард болсон намын III хурлаар хөрөнгөтний бусхөгжлийн замыг сонгож Бүгд Найрамдах засаглал тогтоохоор шийдсэн. Энэ үндсэн дээр дахиад Үндсэн хуульболовсруулах комисс байгуулсан. Энэ комиссыг Б.Цэрэндорж, Элбэгдорж, Ренчино нар тэргүүлж  Зөвлөлтийн талаасВсесвяткий, Рыскулов гэх хүмүүс бүрдүүлж байлаа. Тэдний боловсруулсан Үндсэн хууль Зөвлөлтийн 1918 оныхуулийг загвар болгож авчээ. Уг хуулийг 1924 оны арваннэгдүгээр сарын 26-нд баталсан. Өмнөх Монгол Улсыг БНМАУгэж нэрлэж.  Тэгснээр Бүгд найрамдах засаглалыг тунхаглаж зарласан юм. Мөн үндсэн хуулиа баталж Монгол Улс 50-60 жил тууштай замнах эх суурийг тавьсан гэж түүхчид үздэг. –Анхдугаар үндсэн хуулийн мөн чанарыг өнөөгийнхөн дутуухан ойлгоод байх шиг санагддаг. Энэ талаартүүхч хүний үгийг сонсмоор байна? -1924 оны Үндсэн хуулийн гол үр дүн бол Монголын түүхэнд засаглалын шинэ хэлбэрийг тогтоон өгсөн нь асар томдэвшил, XX  зууны нэг гол үйл явдал байлаа.  Гэтэл зарим нөхөд анхдугаар Үндсэн хууль сайхан, муухай гэж ярихгээд байдаг. Сөрөг тал нь гэвэл намыг төрийн дээр тавих эхлэлийг тавьсан. Уг хэлбэр 1990 он хүртэл байсан гэж шүүмжилдэг. Энэч үнэн. Гэхдээ тэрхүү алдаагаа одоо ч давтсаар л байна шүү дээ. Өнөөдөр Монголын төрийн бодлогыг Монгол Ардыннам л удирдаж байгаа биз дээ. Иймээс өмнөх хуулийн сөрөг талыг дөвийлгөөд сайн, муу гэхийн оронд сургамжтайталыг нь үйл ажиллагаанд тусгах нь зөв юм. –Нэг нам төр, засгийн бодлогыг тодорхойлох нь бүр ч илүү сөрөг үр дагвартай юм биш үү? –Тэгэлгүй яахав. Өмнө нь  ганцхан нам бүхнийг шийдэж байсан бол 2000 оноос хойш МАН, АН гэсэн хоёр намээлжлэн төр, засгийг залж яваа. Үүний сөрөг тал нь ард түмнээ хоёр хувааж байна. Нэг нь нөгөөгөө үзэн ядах үзлийгдэвэргэж, намчирхсан халаа, сэлгээгээр төрийн байгуулалтыг хүчгүйдүүлж байна. Тэр нь эцсийн эцэст нийгмийн болон нийг­мийн эрх ашгийн төлөө биш нэг нам, бүлгийнхэнд үйл­чилдэг систем тогтч­ихоод байгааг бид харж байна. Олон түмэн ч энэ байдалд ихээ­хэн дургүй­цэлтэй байгаа шүү дээ. –Энэ байдлыг засахын тулд яах ёстой вэ? –Монголын ард түмний түүхэн тэмцлүүдийн тухай эргээд санах. 1924 болон түүнээс хойшхи гурван үндсэн хуулиа үз. Үүний дараа өөрчлөлтөө шийдэх учиртай. Миний санал тавьдаг нэг юм бий. Тэр чинь юу вэ? гэвэл 1992 оны Үндсэнхуулиа эргэж харах цаг болсон гэж. Тэгээд сонгуулийн системийг боловсронгуй болгоё гэж байгаа бол төлөөллийнардчиллын зарчмыг чанд сахих ёстой юм. Шинэ Үндсэн хууль баталсан 430 депутат чинь харин хамгийн сонгодог төлөөлөл гэж боддог. Тэднээс гарсан үгсүндэсний язгуур эрх ашигт үнэхээр нийцэж байсан юм. Харин Улсын Их Хурал гэнэ үү. Ардын Их Хурал гэнэ үү, төлөөллийн их хурал гэх үү. Энэ нэрийг бол яаж ч огтчиж болно. Ганцхан Монголын онцлогийг бодох ёстой. –Монголын онцлог гэдгээ та аль талаас нь хэлж байна вэ? –Өнөөдөр Монгол Улсад нүүдлийн болон суурин хоёр иргэншил зэрэгцээд оршин тогтнож байна. Гэтэл сонгуулийнсистемд нүүдлийн соёл иргэншлээ мартах шахаж. Яагаад гэвэл хөдөөгөө иргэншлийн хэлбэр гэж үзэхийн орондхоцрогдол гэж харах гээд байх болсон байна. Тэгвэл энэ нүүдлийн иргэншил дотор Монголыг Монгол гэжхарагдуулдаг амин сүнс нь бий. Гэтэл өнөөгийн сонгуулийн системд суурин иргэншлээ гол болгон үзээд байгаа нь огтбуруу. Төлөөллийг сонгохдоо хүн амын тоонд захируулах нь алдаа. –Тэгвэл яах ётой юм бэ? –Жишээ авч үзэхэд, Хөвсгөлийн Арбулаг сумын иргэдийн эрх ашиг, Өмнөговь аймгийн Номгоны иргэдийн эрх ашигялгаатай юу гэвэл эрс ялгаатай. Байгаль цаг уур, мал аж ахуй эрхлэх онцлог, сүргийн бүтцийг аваад үзэхэд. Тиймээсэнэ сумын аль алинаас УИХ–д төлөөлөл байх ёстой. Тэгтэл Сонгинохайрхан дүүргийн гэр хорооллын иргэдийн эрхашиг, Баянзүрх дүүргийн Дарь эхийн гэр хорооллынхны эрх ашиг яг адилхан. Гэтэл тэндээс хэд хэдэн төлөөлөл гарчирдэг. Тэгэхлээр нэг эрх ашгийн төлөө арваад төлөөлөл УИХ–д байж байна. Тиймээс хуульд  тоонд биш эрх ашигтзахирагддаг зарчим шингээх нь зөв. Тэгж гэмээнэ Улсын Их Хурал чанар чансаатай болно. Хурлын бүрэн эрх зөвдөнө. Төлөөлөл нь буруугаас өнөөгийн их хурал ард түмний дунд нэр хүндгүй, шүүмжлэлийн бай болж байгаа. Ард олныхооэрх ашигт тохирохгүй, хэрэгждэггүй хууль “үйлдвэрлэж” байна. Ний нуугүй хэлэхэд хуульчид нь ч мэдэхгүй хуульхүртэл бий гээд боддоо. Өнөөгийн түшээдийн дийлэнхийг сонгогчид бидний төлөөлөл гэж үзэхгүй байгаа шүү дээ. Үнэндээ төрийн мааньзамнах чиг шугам мухардалд орчихсон юм биш үү. Энэ янзаар цааш хол явахгүй л дээ. –Хамгийн сүүлчийн асуултыг танд үлдээе? – Тэгэхлээр өмнөх үеийнхэн маань ямар их ухаалаг байсныг түүх гэрчилж байгаа юм. Тиймээс тэдний хийж үлдээ­сэн бүх юмны эхийг зөв тавьж өгсөн өмнөх хуулиудаа эргэж хар л гэж би хэлээд байгаа юм шүү. 1924 оны арваннэгдүгээр сарын 26-нд Бүгд Найрамдах улсаа тунхаглаж, анхдугаар Үндсэн хуулиа баталсан өдрийг бүх нийтийн баяр болгон тэмдэглэхээр бол­сонд талархахын ялдамд өнөө үеийнхэн түүхээ хүндэтгэж бас сургамж авч байгаа санаа илэрч байна гэж ойлгож байна. Д.ЦЭРЭННАДМИД

​Геополитик тоглоом

Америкийн нэрд гарсан улстөр судлаач Жоорж Фридман “Дараагийн 100 жил” гэсэн ном бичиж бөөн шуугиан тарьжээ. Ирээдүйд энэ дэлхийн геополитик хэрхэн өөрчлөгдөж ямархуу төрхтэй болохыг үзмэрдсэн хэрэг бизээ. Алга ташилт дэлхий даяар нижигнэсэн учир мань эр “Дараагийн 10 жил” бүтээлээрээ хөгжөөн дэмжигчдээ мялаав. Иймэрхүү үзмэрдэлт ховор бус гардаг. Самүэл Хантинтоны “Иргэншил хоорондын мөргөлдөөн” бүтээл бол цаг өнгөрөх тусам батлагдаад байгаагаараа эрхгүй үнэмшил төрүүлнэ. Хүйтэн дайн дууссанаар асуудал цэгцрэхгүй, харин ч үзэл суртлын зөрчилдөөн алга болсноор үндэстэн болон иргэншлүүд уг сурвалжаараа улам ширүүн шөргөөцөлдөх болно гэж түүний айлдсан нь лалын ертөнцийн терроризмын өсөрөхөл гомдлоор улам бүр  тод томруун харагдах боллоо. Саяхан Америкийн нэг геополитик судлаач хэлэхдээ Путины дараах Орос Сибирийг Хятадад найр тавин олгох ба хариуд нь өөрийн ард түмнийг тайвшруулахын тулд Молдов, Беларусыг өөртөө нэгтгэнэ гэж үзмэрджээ. Шууд л зөн билгээр мухар сүсгийн аргаар хийдэг үзмэрдэлт, хэдэн зуун жилийн турш мухар сүсэгтнүүдийн итгэж биширч явсан Нотродамусын үзмэрдэлт маягаар энэ бүхнийг тайбарлах нь учир дутагдалтай.Ялангуяа шинжлэх ухаан технологийн хөгжил дэвшлийн хувьд ийм маягийн үзмэрдэлт бараг л зуун хувь таардаг. Далаад оны үед Олвин Тофлэрийн бичсэн “Ирээдүйн шок” зохиол шуугиан тарьсан. Зохиогч 2000 онд Бээжингийн Их сургуулийн оюутнуудтай уулзахдаа Ирээдүйн шок зуун хувь биелэлээ олсон гэж бахархаж байлаа. Артур Кларк, Карл Саган, Айзик Азимов зэрэг зөгнөгчдийн шинжлэх ухааны дэвшлийн талаар бичсэн нь биелэгдэж зарим талаар дутуудуулсан нь харагдаж байна. Үүнийг зөн билгийн тулаан гэхээсээ шинжлэх ухааны үндэслэлтэй прогноз гэвэл зохилтой. Техник технологийн дэвшлийн ерөнхий хандлагыг зөв тодорхойлоход харьцангуй амархан байж болно, харин улс төр нийгмийн хөдөлгөөний явцыг урьдчилан таах нь илүү төвөгтэй. Тухайн үндэстэн, шашинтны байр байдал, үүнд нь нөлөөлөх технологийн дэвшил, байгаль орчны нөлөөллийг тооцоолох боломж тун бага. Хайзэнбэргийн тодорхойгүй зарчим үүнийг тайлбарладаг. Тэрээр энэ зарчмаа электроны байрлал дээр хэлсэн боловч илүүтэй философийн утгатай, түгээмэл шинжтэй онолын гаргалгаа юм. Ирээдүйд юу болохыг урьдчилж тооцоолоход оролт гаралт нь хязгааргүй олон учир тооцооноос гадуур, өөрөөр хэлбэл бололцоогүй гэсэн дүгнэлт. Тэгэхээр одоо байгаа энэ байдал нь цаашид үргэлжилсээр байх ахул юунд хүргэж болох вэ гэдгийг урьдчилан харж тооцоолох гэвэл илүү амар. Одоо байгаа байдал юунаас болж хэзээ өөрчлөгдөх нь таашгүй. Байгалийн баялагаас өөр зарах юмгүй хоцрогдсон Монгол орон гадаадын хөрөнгө оруулагчдаа хөөж, юм хумыг нь булааж авснаар хэдийгээр шулуулж буйгаа гайхан эдийн засгаа солонгоруулна, Монгол ялчихлаа гэж  сагсалзаад ч хямралаас мөд салахгүй гэдгийг тааварлахад заавал зөн билгийн тулаанчин байх албагүй.  Африк тивийн хамгийн хөгжингүй орон байсан Өмнөд Родэзи “ардчилсан” болж ширэнгийн баатар Мугаби гарч ирэн улс орныг нь тэжээж байсан цагаан арьстнуудын хөрөнгийг хурааж хөөж гаргаснаар энэ орон маш ойрын хугацаанд гуйлгын тулам болно гэдгийг урьдчилж харахад тийм ч хэцүү биш. Байгалийн баялагаас өөр зарах юмгүй хоцрогдсон Монгол орон гадаадын хөрөнгө оруулагчдаа хөөж, юм хумыг нь булааж авснаар хэдийгээр шулуулж буйгаа гайхан эдийн засгаа солонгоруулна, Монгол ялчихлаа гэж  сагсалзаад ч хямралаас мөд салахгүй гэдгийг тааварлахад заавал зөн билгийн тулаанчин байх албагүй. Гадаад дотоодын аль нь ч бай хувийн хөрөнгийг төр хурааж авснаар үр ашиг нь эрс муудах төдийгүй авилга хээл хахуульд хаалгаа нээнэ гэдгийг заавал үзмэрдэж мэдэх шаардлага байхгүй. Харин энэ байдал нь хэзээ өөрчлөгдөж дэвшил хөгжил рүү хэрхэн хандахыг урьдчилан таах л хэцүү. Гадаад Монгол тусгаар тогтносон орон мөн, Төвд бол Хятадын салшгүй нэг бүрэлдэхүүн юм гэдэг нь Дэлхийн II дайны үр дүнгээр буй болсон шийдэл. III дайн хэзээ болох, болдог юм гэхэд ямар шийдвэр гарахыг өнөөдөр урьдчилан таамаглахад нэн хэцүү. Энэ шийдлийг өдгөө дэлхийд цэрэг улстөр нийгмийн дэвшлээр толгойлж байгаа орнууд мэднэ. Үүнийг геополитик гэж нэрлэх ба чухам тэд шийддэг учраас том орнуудад л геополитик бодлого гээч юм бий. Дэлхийн I дайны өмнө Австри Унгарын геополитик гэж шийдвэрлэх нөлөөтэй бодлого байсан, одоо төвийг сахьсан тэр орон томчуудын үгийг дагасхийгээд л амьдарч байна. Монгол улсын Үндэсний аюулгүй байдлын нарийн бичгийн даргын албыг одоо эрхэлж яваа нэгэн эрхэм “хамаагүй юм ярьчихаар Монгол улсын геополитикийн нууцыг задалчих гээд байна” гэсний хариуд Гомбосүрэн гуай  “Манайх шиг жижиг орон мөрөөрөө байсан нь дээр дээ” гэж хариулсан. Өнөөгийн ертөнцийн төлөв байдлыг тодорхойлох эрх бүхий Орос, Хятад гэсэн хоёр аваргын дунд хавчуулагдсан Монгол улсын ойрын ирээдүй эдний геополитикоос хамаарч хэрхэн өөрчлөгдөж болох вэ гэдэг нь тун сонирхолтой сэдэв юм. Монголчуудын хараа хяналтад байсан Орос орон XVII зуунаас хүчихэгжин дэлхийн бодлогыг тодорхойлогч цөөн улсын нэг болсон. Ялангуяа хуурай газарт илт ноёрхох болсноор II Николай хааны үед түүхэн дахь хамгийн том газар нутгийг нэгтгэж чадсан хоёр дахь орон болжээ. (Тэргүүн байрыг мэдээж XIII зууны монголчууд.) Тэдний колончлол дорно зүгт хязгааргүй тэлж Америк тивийн Аляскад сая таван зуун мянган ам км нутагтай болсон. Төр улсгүй хоцрогдсон үндэстнүүдийн овог отгийн газрыг эзэлснийг буруушаах аргагүй ч иргэншсэн Хятад, тухай үедээ дотоодын тэмцэлдээ туйлдсан байсан Монгол зэргийн газар нутгийг булаан эзэлсэн нь зөвтгөхөд хэцүү.   Хар тамхины дайнаас болж Манж Чин гүрэн туйлдчихсан байхад нь оросууд Хойд Манжуураас сая таван зуун мянган ам км нутгийг сүрдүүлэн булааж авчээ. Хоёр газар зэрэг байлдааны фронт нээхээс айсан манж нар 1860 онд гэрээгээр энэ нутгаа өгч салсан байна. Манж нар Хятадыг эзлэн захирч байхдаа Манжуур ба Гадаад Монголыг тусгай хамгаалалттай хаалттай бүс болгон хятад иргэд орж ирэхийг хуулиар хориглосон байв. Иймээс Манжуур нь нэн сийрэг хүн амтай атар нутаг байжээ. Өмнөд Манжуурыг хамгаалахад хүн амын суурьшлаас өөр арга үгүй учир дархлалаа цуцлан тэнд 10 сая хятад тариачдыг нүүлгэн шилжүүлж хүнээр дүүргэжээ. Өмнөд Манжуурыг Орос, Япон хоёр булаацалдсанаас болж 1905 оны дайн болсон. Ялагдсан Орост Гадаад Монгол, ялсан Японд Өвөр Монгол, Өмнөд Манжуур ноогдсон юм. II дайны үр дүнд Подстамын гэрээгээр Өмнөд Манжуур ЗХУ-ын ээмшилд орсон. Хожим Мао бүх Хятадыг эзэгнэхэд найрамдлын гэрээгээр Өмнөд Манжуурыг Хятадад хүлээлгэн өгчээ.   Өдгөө ч хятад иргэд Уссур, Амар мөрний Хойд Манжуурыг булаалган алдагдсан газар гэж үздэг, эргүүлж авах ёстой ч цаг хугацааг хүлээх ёстой гэсэн итгэл үнэмшилтэй. Орос Хятадын гэрээнүүдийг харуулсан мүзэйд орос хүмүүсийг оруулдаггүй мөртөө өөр гадаадын хүмүүст нээлттэй байдаг нь Хятадын албан бодлого ямар байгааг харуулж буй хэлбэр юм. Харин Гадаад Монголын хувьд тийм ч хүчтэй эсэргүүцэл Хятадын хувьд байхгүй. Манж Чин улсын бүрэлдэхүүнд түрүүлж орсон Өмнөд Монголыг “нэй монгу” буюу “дотоод Монгол”, “дотор талын Монгол”, “манай Монгол” гэж нэрлэдэг, зуу гаруй жилийн дараа эзлэгдсэн боловч хөл хүрч болохгүй дархлагдсан Хойд Монголыг “вэй монгу” буюу “гадаад Монгол”, “гадна талд байгаа Монгол”, “манай биш Монгол” гэж нэрлэх болсон нь манж нараас гарсан нэршил боловч утга нь санаагаа илэрхийлж буй хэрэг. Гадаад Монгол нь албан ёсоор газрын зураг дээр Манж Чин улсын бүрэлдэхүүнд байсан авч үнэн хэрэгтээ бүх асуудлаа өөр дотроо шийддэг бие даасан, дархлагдсан вассал дагуул түшиг улс байжээ. Хятадын 50 гаруй үндэстэн дотор манж, гадаад монгол иргэд дархлагдсан онцгой эрхтэй байсныг бодохул монголчууд 200 гаруй жилийн турш манж нартай нийлж хятад үндэстнийг дээрэлхэж байсан дүр зураг харагддаг. Зөвхөн манж, гадаад монгол иргэд хятад хүнтэй гэрлэж болохгүй, тэд л хааны эхнэр татвар эм болох эрхтэй, монгол манж хүн л цэргийн болон төрийн том албат болох эрхтэй гэх мэт. Хаалттай хотод энэ хоёр үндэстэн л орно, хятад хүн зарц хийхийн тулд заавал тайган болсон байх ёстой гэх мэт. Могой шүтдэг бузрын манж нарын хөөж, хятад үндэстний Мин гүрнээ байгуулъя гэж уриалж байсан Цинхайн хувьсгалынхан ялалтад хүрмэгцээ өөрсдийгөө Манж Чин улсын өв залгамжлагч гэж нэрийдэн тусгаар тогтнолоо заралсан Гадаад Монголыг нэхэж эхэлсэн нь түүхийг гуйвуулсан буруу тайлбар гэлтэй. Энэ шаардлагаа тэд Дэлхийн II дайны төгсгөл хүртэл шургуу тавьж байсан ч ЗХУ, АНУ-ын эсэргүүцлээс болж 1945 онд Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг нэгэн утгатайгаар хүлээн зөвшөөрсөн билээ. Умарт Манжуурыг алдагдсан нутаг хэмээн эргүүлж авах бодлого барималж буй нь түүхийн учир шалтгаантай. Хятад улс хүчирхэгжих тусам энэ шаардлага улам бодитой болно. Хятадууд цагийг биш цаг хугацааг үнэлдэг философитой. 1949 онд маршал Пэн Дэхуа Шинжааныг чөлөөлөв. Тан гүрний үед энэ нь Хятадын нутаг байлаа. Хятадын үндэсний бахархал болсон яруу найрагч Ли Бао ч энд төрсөн. Мянган жил тэвчээртэй хүлээж байж алдагдсан нутгаа эргүүлж авлаа гэж тухайн үед сурталчилж байв. Иймээс алдагдсан Умарт Манжуурыг эргүүлж авахад 160 жил юу ч биш. Гэтэл Гадаад Монгол бол шал өөр үндэстний нутаг. Аль нэг улсын хавсрага биш, тусгаар тогтнолоо юу юунаас илүүд тавьдаг түүхэн улс орон. Тэгээд ч Дэлхийн II дайнаар тусгаар тогтнол нь дэлхий даяар хүлээн зөвшөөрөгдсөн улс. Хятадын хувьд тэд түүхэндээ хэзээ ч империалист гүрэн байгаагүй. Умрын нүүдэлчид л Хятадыг эзлэж төрийг нь эзэгнэхээрээ империалист бодлого явуулж байсны ойрын жишээ гэхэд монголчуудын Юань, манж нарын Чин гүрний түүх тод өгүүлнэ. Орос улсын хувьд Хаант Оросын үед ч, ЗХУ-ын үед ч, өнөөгийн Путины Оросын хувьд ч гадаад Монгол нь эзлэн авч өөртөө хавсруулах сонирхол үл төрүүлэх говь цөл нутаг билээ. Тухайн үедээ Алс дорнодод аюул учруулаад байсан Япон, хожим хүйтэн дайны үед гүн зөрчилд орсон коммунист Хятадаас тусгаарлах жийргэвч бүс тэдэнд хэрэгтэй байсан учраас эхнээсээ Монголыг болбол тусгаар, эс болбол хяналтын нутаг байлгах сонирхолтой байлаа. Өргөн уудам нутагт цөөн тооны нүүдэлчид байнга байраа сэлгэн нүүх энэ нутаг нь цэрэг дайны хувьд тун ашигтай полигон юм. Хэдийгээр 1907 оны Орос-Японы нууц гэрээгээр гадаад Монгол нь Оросын нөлөөний бүс гэж тогтсон ч үүнийг Хятад болон Японтой наймаа хийх аятай хэрэгслэл гэж үзэж байсан болохоос өөртөө нэгтгэх санаа байгаагүй. Дэлхий даяар коммунизм ялуулна гэж сэтгэж байсан Лениний хийрхлийн үед Монголыг Хятадад коммунист халдвар тараах үүд хаалга гэж үзэж байлаа. Дараа нь Коминтерний хийрхэл дэгдэж коммунист туршилт тавихад нэн таатай орчин гэж үзэх болсон. Хүн ам нь гэхээсээ газар нутаг нь илүү хэрэгтэй гэсэн Шмералын тайлан ч бий.  Дэлхийн дайн дуусахад ЗХУ-Хятадын гэрээний үеэр яагаад гадаад Монголыг тусгаарлах гээд байгаагаа Сталин маш тодорхой хэлсэн: “Би яагаад гадаад Монголыг авах гээд байгаа юм бэ гэвэл шулуухан ний нуугүй хэлэхэд энэ газар цэрэг стратегийн байр сууринаас бидэнд хэрэгтэй гэж үзэж байна”.  Харин 1932 оноос гадаад Монголд хандах бодлогыг Сталин гардан авч коммунист хийрхэлээс нь салган цэрэг дайны жийргэвч бүс байлгах чиглэл баримтлах болжээ. Юун түрүүн 1939 онд Халх голын хилийн будилааныг бараг дайны хэмжээнд тулгасан байлдаан болгосон нь энэ бодлого маш зөвийг баталсан юм. Дэлхийн дайн дуусахад ЗХУ-Хятадын гэрээний үеэр яагаад гадаад Монголыг тусгаарлах гээд байгаагаа Сталин маш тодорхой хэлсэн: “Би яагаад гадаад Монголыг авах гээд байгаа юм бэ гэвэл шулуухан ний нуугүй хэлэхэд энэ газар цэрэг стратегийн байр сууринаас бидэнд хэрэгтэй гэж үзэж байна”. Ийм ч учраас Монгол улсыг Зөвлөлтийн бүрэлдхүүнд багтаах Монголын удирдагчдын удаа дараагийн хүсэлтийг үл зөвшөөрсөн төдийгүй энэ балмад санаархлыг нь тун ёозгүй хүлээж авсан юм. Гучин жил үргэлжилсэн Зөвлөлт, Хятадын зөрчилдөөний үед Монголд зуун мянган цэрэг байрлуулснаар стратегийн хувьд илт давуу байдал олж байлаа. Хятад руу гүн хонхойд орсон Монголын нутаг нь стратегийн хувьд шуудаар 700 км алсад орших Бээжинд хамгийн бодит аюул занал үүсгэж байсан. Зөвлөлтөөс Монголд оруулж байсан хөрөнгө оруулалтын илэрхий дийлэнх нь нүүдлийн мал аж ахуйг тэтгэхэд чиглэж байлаа. Энэ нь Монголыг Зөвлөлтийн армийг махаар хангах бааз гэж үзэж байсантай холбоотой.  Гэхдээ урт удаан хугацааны хамтын ажиллагааны үр дүнд хоцрогдсон нүүдэлчин ард түмнийг соёлжуулж, иргэшүүлж, үйлдвэржүүлж, соёлын их хувьсгал хийснийг үгүйсгэх ёсгүй. Удахгүй болох сонгуулиар Путин Орос орныг дахин зургаан жил удирдана. Тэрний дараа дахиад зургаан жил засаглаж магадгүй ч алив юманд хязгаар байдаг болохоор нэг л өдөр дуусгавар болно. Дэлхийд гадуурхагдсан империалист энэ их гүрэн явж явж ягтаа тулна. Шинэ удирдлага, шинэ бодлого өөрийн эрхгүй үнщгүйлэгдэнэ. Нэгэн цагт хилийн цуст мөргөлдөөнд хүргэж байсан Даманы арлыг хятадуудад буцаан өгч байсны нэгэн адил Умарт Манжуурыг найр тавин өгснөөр улстөр эдийн засгийн хүнд байдлаасаа гарахаас өөр аргагүй байдал буй болно. Харин гадаад Монголыг яах вэ? Энэ үндэстэн өөрснөө өргөдлөө бариад Бээжинд очих тийм нөхцлийг бүрдүүлж чадвал мөнөөх Каспаровын хэлсэнчлэн Монголыг Хятадад үнэ хүргэн зарах процесс болох юм. Хятадын эсрэг хийрхлийг Хятад-Зөвлөлтийн хүйтэн дайны үед монголчууд дунд чинээнд нь тултал хөөрөгдөж өгсөн. Бүтэн үеийг ийм байдлаар хүмүүжүүлсний инерци дахиад гучин жил хүчтэй үргэлжилсээр амой. Оросын хормой дор нуугдаж байгаад Хятадтай байлдсан ч ялна гэсэн гэнэн үзэл маш тархмал байдаг. Ард иргэдээ хятад цустай, эрлийз хурлийз, хятадын тал баримтлагч гэх мэтээр зохиомол ялгаварлал үүсгэж байгаа нь энэ үндэстнийг хагалан бутархах гол зэвсэг болсоор. Энэ бол Монголыг ирээдүйд үнэ хүргэн зарах гол хөзөр юм.  Өнөөдөр Монголын гадаад худалдаанд Хятад гол байр суурийг эзэлж буй боловч стратегийн хувьд Оросоос хамаарах хамаарал ноёлсон хэвээр байгаа. Харин сүүлийн үед стратегийн ноёрхлоосоо алхам алхмаар татгалзаж буйн нэг илрэл нь Эрдэнэт билээ. Нийгэм улстөрийн томоохон хагарал буй болгох зорилго нь даруй шууд үр дүнгээ өгч буй. Нөгөө талаас Хятадаас гэхээсээ Өрнөдөөр монголчуудыг айлган сүрдүүлэх, зохиомол хийрхэл явуулах, шууд гар хөл оролцох явдал улам нэмэгдсээр буй нь Тавантолгой, Оюутолгой, Ариава, Ханрисорс зэрэг барууны хөрөнгө оруулалтын эсрэг кампанит ажлаар тод харагдах болсон. Гадны хөрөнгө оруулалт болон стратегийн алив сонирхол үгүй вакуумжсан гадаад Монгол илүү үнэ хүрнэ. Монголын улс төрийн сонгуульд улам идэвхитэй оролцон нөлөөлж байгааг АНУ-ын ТТГ ч нэр заан илчилж байсан. Ийм явдал 2004 онд болж байсан бол мөн 2016, 2017 онд ч давтагдсан билээ. Хоёр хөрштэйгээ харьцуулахад өнөөгийн Монгол нь илүү ардчилсан, нээлттэй, чөлөөт орон юм. Гэвч эрх чөлөөний үнэ цэнийг ойлгодоггүй, чиглэсэн тодорхой бодлогогүй хүмүүст эрх чөлөө нь “муу эрд халдага дараа” гэгчээр гай болох ч тохиолдол бий. Езүс цаазлуулж байхдаа “Тэнгэр минь, энэ хүмүүсийг өршөөж хайрла. Эд мэдэхгүй харанхуйдаа ингэж байгаа юм. Түүнээс цаад санаанаасаа муу хүмүүс биш” хэмээн энэрэл хайр хүсэмжилж байсан гэдэг. Баабар

​Т.Галсан: Ээжийнхээ сүүтэй хамт хөхсөн эх хэлээ бузарлачихгүй юмсан

  Ардын уран зохиолч, Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Т.Галсантай  эх хэлний сэдвээр ярилцлаа. –Та сайхан намаржиж байна уу? -Өвөл жаахан эрт ирлээ. Зунжингаа зугаалавзай, намаржингаа найрлавзай, хаваржингаа гаславзай гэж өвлийн өвгөн жаахан эрт цас жавраа явуулсан байна. Гэхдээ манайхан алзахгүй ээ. –Эх хэл гэдэг өвөг дээдсээс бидэнд өвлүүлсэн хамгийн том соёл юм. Гэвч өнөөдөр энэ уламжлал алдагдах боллоо? -Ярилцлага өгөхөөр ирэхийнхээ өмнө юу ярих тухайгаа их бодсон. Тэгээд ойрын хоёр сард хэвлэл мэдээллийн салбараар гарч буй зохисгүй, буруу үг хэллэгийн тухай яръя гэж шийдлээ. Энэ нь алдаа бүхнээсээ ангижирч, амжилт бүтээлээ бататгахаар тэмүүлж буй энэ цаг үед нийцэх байх. Одоогоос 60 жил 15 хоногийн өмнө их говийн дундах хамгийн өндөр алтайн уулсын оргил Их богд хайрхан шилгээсэн юм. Тэгэхэд ард түмэн их сандарсан. Америк нь атомын бөмбөг гэдгээ шидчихэв үү. Ах нар минь ялагдчихав уу. Нэг юм боллоо гээд л. Энэ үеэр хайрхны дээгүүр царцаа ногоон онгоц нисэхэд нулимсаа арчиж, сүү цайныхаа дээжийг өргөсөн. Бид чинь төртэй, эзэнтэй юм байна гэж баярлаж байсансан. Богд сумын төвөөс гуравхан саахалтын газарт өнөөх онгоц буулаа. Улсын коммиссын дарга Д.Майдар ширвээ урт сахал, савхин дээлтэй. Эрдмийн зэрэг цолгүй атлаа энэ дэлхийд танигдсан их эрдэмтэн О.Намнандорж гуай, өнөөх одон орон судлалын С.Нинжбадгар зэрэг хүмүүс буухад газар хөдөлжээ гэдгийг сая л ард түмэн мэдсэн. Тэд ирэхдээ Их богд, Зүүн богд, Дулаан богдын дээгүүр нисч, 270 км буюу есөн өртөө газар, газар цуурсныг, хэдэн мянган мал, араатан амьтан хаданд дарагдсаныг үзчихсэн байсан. Үүний учрын зангилааг тайлахад тухайн үеийн дарга нар Богд гэдэг нэртэй уул байх учиргүй. Нэрийг нь соль. Уул ус хамаагүй, хашаа хороо барь гэжээ. Үүнээс болж лус савдаг хилэгнэлээ гэж нутгийн буурлууд ярьж байсныг би ортой болов уу гэж бодож байна. Үүнтэй адил саяхан Отгонтэнгэр хайрханд осол боллоо. Ө.Энхтүвшин тэргүүтэй, цэц очиход төр засаг маань яст мэлхий шиг хөдөлж яддаг биш, цаг мөчтэй уралдан авралын гараа сунгах бяртай байгаа юм байна гэж ард түмэн дүгнэсэн. Энэ осол юунаас болов гэтэл цус ойртсон хэвлэл мэдээллийн салбарууд хавтангийн гулсаа гэж ярьж, бичсэн. Монгол хэлэнд хавтан гэдэг үг байгаагүй. Хавтгай гэдэг үг байсан юм. Жишээ нь манай ард түмэн гэдсэнд байдаг шимэгч хорхойг хавтгай хорхой, мөр нь говиор нэг хавтгай тамга болчихдог зэрлэг тэмээгээ хавтгай гэдэг. Гэтэл Орос ах нар Улаанбаатар хотыг түргэн хөгжүүлж, олон барилгатай болгохын тулд угсармал хийцийн үйлдвэр байгуулсан. Тэндээс барилга барих бүтэц хэвлэдэг болжээ. Үүнийг хавтан гэж нэрлэснээр энэ үг гарсан юм. Өнөөгийн хэлний гажуудал эдгээр шинэ бүтээгдэхүүний нэр томъёоноос гадна орчлон ертөнцөд болж буй үйл явдлыг англи хэлнээс бүдүүн тоймыг нь авч, хэн дуртай нь буруу зөрүү орчуулж, нэр өгч байгаатай холбоотой. Энэ бол хүний зажилсан бохийг газраас авч зажилах шиг бүдүүлэг явдал юм. Хэрэв осол хавтангийн гулгаанаас болсон юм бол Отгонтэнгэр хайрхан чинь угсармал байшин болж хувирч байна. Хайрханыг ингэж гүжирдэж байгаа нь өөрөө хилэнцтэй юм шүү. –Тэгвэл энэ ослын тухай юу гэж мэдээллэвэл монгол хэлзүйд нийцэх ёстой байсан бэ? -Үг зүйн хувьд монгол жангарт зулайн хэсгээс нь цас гулсвал өрх хийслээ. Цээжин талдаа цас гулсвал цаваг сэгсэрлээ. Бэл рүүгээ болохоор туурга гулслаа гэж тайлбарласан байдаг. Монгол хүн их ус, их гал, уул савдагийг басдаггүй. Үүнээс хойш эрхэм сэтгүүлч, бичгийн мэргэд хэл шинжээч, эрдэмтэн мэргэд минь хайрханы өрх хийслээ. Эсвэл цаваг сэгсэрлээ, туурга гулслаа гэж хэлж, бичих нь зөв юм. Ахмад үе нь мэддэгээ хэлж өгч, залуу хойч үе нь түүнийг нь өвлөн залруулж байх шаардлагатай үед бид ирчихэж. Саяхан “Залуу манлайлагч” гээд телевизийн нэвтрүүлгээр өмнө нь Гэгээрлийн сайд байсан нэг эрхэм их эвгүй үг хэллээ. “Би хойно сурч байлаа. Гэтэл миний том ах” гэнээ. Өндөр Гонгороос өндөр, сумо бөхөөс бүдүүн хүнийг л том ах гэнэ дээ. Гэгээрлийн сайд хүн ууган гэж ярих нь зүйтэй. Цааш нь “Аягүй гоё зөвлөгөө өгсөн” гэв.  Аягүй гэдэг үг нүдээрээ харшгүй, хэлээрээ долоошгүй хамраараа үнэрлэшгүй, гараараа барьшгүй зүүдэндээ үзэшгүй, сэтгэлдээ бодошгүй зүйлийг хэлдэг. Тэгэхээр энэ бүхнийг гоё гэж дүгнэх нь эрүүл сэтгэхүй мөн үү. Төрийн сайд, тэр дундаа Гэгээрлийн сайд байсан хүн ингэж ярихаар яах вэ. Тандвал нэгэн том гүрэнд эх орноо төлөөлсөн Элчин сайдаар очих бололтой. Тэр гүрэн манайхтай адил хүнийг үгээр нь шинждэг. Тэгэхээр энэ мэтийн утгын алдаатай үгээр яривал монгол үндэстэн доромжлогдоход хүрнэ гэдгийг хүүхдүүд болон төрийн эрхэм түшээд минь бодууштай. –Аягүй, аймар гэсэн үгийг бид өдөр тутмын амьдралдаа хэрэглэж байна. Энэ нэг ёсны монгол хэлний эмгэнэл, мөхөл байх нь ээ? -Манай ерөнхий боловсролын сургуулиудад үгний үг зүй, утгазүйг буюу хэрэглээний үгний тухай үздэггүй. Хэлний дээд зэргийн мэргэжилтнүүдийн мэдвэл зохих хэл шинжлэлийн нарийн хичээлийг үзэх юм. Энэ нь хурга хариулах ёстой хүүхдийг сансарт нисгэсэнтэй адилхан. Өгүүлбэрийн өгүүлэхүүнийг далий зурна, шулуун зурна гээд монгол хэлний хичээлийг зургийн хичээл болгочихсон. Үүний оронд үгийн утгыг сэнхрүүлэх ёстой. Шинэ сайд энэ тухай анхаарах байх гэж найдаж байна. Өмнөх сайдын үед Уран зохиолын хичээлийг хөтөлбөрөөс хасчихсан. Энэ хичээл чинь эх хэлний уран чадварын есөн эрдэнийн цогцолбор шүү дээ. Заагаад сурахгүй байгаа хүүхдүүд яаж бие дааж сурах вэ. Энэ нь гадаад хэлний хичээлийн цагийг уртасгах бодлоготой холбоотой гэж би харж байна. Мөн элсэлтийн шалгалтад монгол хэлээр шалгалт авна. Гэхдээ оноо өгөхгүй гэжээ. Энэ нь эх хэлээ муухайгаар доромжилсон явдал. Ширээ атны үнэтэй үнэлгээг шалзандаа бариулчихсан ишигний үнэлгээгүй болгож байна. Тэгэхээр хүүхдүүдэд монгол хэлний хичээлээр яах вэ гэсэн бодол төрнө. Харин 2018 оноос үүнийг залруулна. Элсэлтийн шалгалтын хамгийн өндөр оноотой нь эх хэлний шалгалт болгоё. Монгол хэлний шалгалтаа давсан хүүхэд дараагийн шалгалт өгөх эрхтэй болно гэж ярьж байсан. Үүнийг л хэрэгжүүлэх хэрэгтэй. –Манай урлагийнхан дунд ч марзганасан яриагаар хүмүүсийг инээлгэх оролдлого их байх шиг ажиглагдах юм? -Ялангуяа хошин урлагийн жүжигчид гэж бөөн авьяас мөртлөө хүн инээлгэхийн тулд марзганасан үг хэллэг хэрэглэх юм. Ээжийнхээ сүүтэй хамт хөхсөн эх хэлээ бузарлачихгүй юмсан гэсэн бодол бага харагдаж байна. Ийм үг, шүүмжлэл сонсч байгаагүй учир аргагүй. Хэрэв зааж, сургавал тэд энэ алдаагаа засч чадна. –Дэлхийн бусад үндэстнүүд эх хэлээ яаж хайрлаж, хамгаалдаг юм бэ. Энэ бол улс орны тусгаар тогтнолтой шууд холбоотой асуудал шүү дээ? -Эх хэлээ алдсан үндэстнээс зөвхөн Еврейчүүд сэргээж чадсан байдаг. Хятад улс эх хэлэндээ харь үг нэгийг ч оруулдаггүй. Зөвхөн утгачилж, галиглаж хэрэглэдэг. Энэ орны хүчирхэг байгаагийн нэг нууц нь эх хэл нь халдашгүй дархан байгаатай холбож тайлбарладаг. Өнөөдөр манай сурагчид монгол үгээ мэддэггүй. Багш нар нь тайлбарлаад өгөх, хэлнийхээ сэтгэлзүй талын боловсрол байхгүй. Хичээлийн ном нь сурах биш урах бичиг болчихоод байна. УИХ-ын гишүүн асан М.Батчимэг тэргүүтэй нөхөд эх хэлний хууль санаачилсан. Шинжлэх ухааны академийн хэл зохиолын хүрээлэнгийн н.Шинэбаяр зэрэг залуу эрдэмтэд оролцож, хэрэгжүүлсэн. Үүнийг амьдралдаа хэрэглэж хэвшмээр байна. Саяхан Зөрчлийн тухай хууль гарлаа. Энэ хуульд хэлний зөрчлийн тухай багтаагүй нь тоогүй. –Эх хэлээ авч үлдэх хамгийн том боломж юу юм бэ. Залуус бид юуг анхаарах ёстой вэ? -Хүн бүхэн би монгол хүн гэж бодох хэрэгтэй. Монгол хүнээ батлах хамгийн том шалгуур нь монголоороо сэтгэж, ярьж, чаддаг байх. Саяхан “Өгөх өдөр” –ийн тухай ярьж байгааг сонслоо. Гэтэл дунд сургуулийн хөвгүүд охидоо өнөөдөр өгөх өдөр шүү дээ, хайртайгаа баталчих  гээд хоргоох хандлагатай. Энэ үг нэгэн хүн арьс нь ясан дээрээ тогтчихсон, үхэх гэж байхад нь нутгийн улаан арьст индианчууд туслаж, явахад нь хүнсийг нь бэлдээд өгсөн тэр буяныг бодож өгсөн нэр юм. Үүнийг англи хэлнээс нь шууд “Өгөх өдөр” гээд орчуулчихсан. Үндсэндээ өглөг буяны өдөр гэсэн утгатай юм. –Өнөөдөр монгол гэсэн нэрнээс цаашгүй, хэтэрхий гадны соёлыг шохоорхсон залуус их болжээ. Та үүнд шүүмжлэлтэй ханддаг байх? -Эх хэлээрээ ярьж чаддагүй хүн золбин гөлөгтэй адилхан. Энэ бол эмгэнэлт хувь заяа. Ирээдүйд чи Монгол Улсын төрийн түшээ сайд ч болж магадгүй. Тэр үед ард түмэнтэйгээ эрлийз хэлээр яривал чамайг дор нь нулимж, өлмий доороо дэвсээд, өсгийгөөрөө нэтгэрэх болно. Чи ард түмнээ эх хэлээрээ л хураана. Манай үе, үеийн төрийн тэргүүнүүд их этгээд шүү. Харин шинэ ерөнхийлөгч Х.Баттулга хүний бичсэн үг уншихгүй, ярьж болоод байна. Б.Ренчин багшийн хэлснээр ээжийнхээ цагаан сүүтэй хөхөж өссөн энэ хэл өөрөө амь юм. Бусад хэл эрдэм сурч, нүд нээхэд хэрэгтэй жигүүр юм гэдгийг залуус та нар санаж явууштай. –Эх хэлээ хөгжүүлэхийн тулд ном унших шаардлагатай. Гэвч ингэж боддог хүн их цөөхөн болж ээ? -Номыг заавал өдөржин унших албагүй. Нэг өдрийн хэсэгхэн цагийг зарцуулахад хангалттай. Гэхдээ зүгээр уншаад өнгөрөхгүй. Урьд нь сонсч байгаагүй, содон үгнийхээ доогуур зурчихаж бай. Харин ой гутам, алдаатай үгний доогуур могойчлоод тахир зурах хэрэгтэй. Түүнийгээ ханьтайгаа, үр хүүхэдтэйгээ ярьж, зөвлөлд. Энэ бол монгол хэлэндээ гаргуун болохын эхний алхам юм. Хүний тархи гэдэг аливааг тунгаан бодож, тогоох чадамжтай. Харин бид залхуураад тэр бүр тархиа ажиллуулдаггүй. Тэгэхээр шүлэг цээжилж бай. Саяхан Эрдэнэт хотод нэг хүү ээжтэйгээ ирээд надтай зурагаа татуулъя гэж байна. Тэгэхээр нь хамт зурагаа татуулахад 100 мянган төгрөг гэсэн юм. Хүү жуумганаад, ээжээ танд мөнгө байгаа юу гэж байна. Хэрэв хүүхэд нь шүлэг унших юм бол үнэгүй зураг авахуулна гэсэн чинь хөөрхөн шүлэг уншиж өгсөн. Хүүхдийг багаас нь уран зохиолын ном, шүлэгтэй нөхөрлүүлж хүмүүжүүлэх хэрэгтэй. –Гадуур байгаа цэцэрлэгийн заруудад гадаад хэлний гүнзгийрүүлсэн сургалттай гэж тодотгосон байх юм. Монгол хэлээ гүйцэд сураагүй энэ хүүхдүүдэд гадаад хэл сурах шаардлага байна уу? -Энэ тухай хууль гаргах байх гэж УИХ-ын гишүүдэд найдаж байна. Монгол төрийн тэргүүн, харь газар цаазаар авахуулсан А.Амар сайд хүүхдэдээ 16 нас хүртэл нь харь хэл бүү сурга, сонсго гэж хэлсэн байдаг. Тэртээ тэргүй монгол хүн гадаад хэлийг өөрийнхөө хэлнээс илүү сурах чадамжтай. ОХУ-ын ерөнхийлөгч Путин манай гурав дахь ерөнхийлөгч Н.Энхбаярыг орос хэлний мэр­гэжилт­нүүдээс илүү ярьж байна гэж биширсэн. Тэдгээр зар тавьсан нөхөд Монголоо биш орлогоо бодож байна. Саяхан багш нар ажил хаялаа. “Сурах бичиг муу байна. Хичээлийн хөтөлбөрийг үндсээр нь өөрчил, буруу бичих дүрмийг зөв бичих дүрэм болгож өгөөч” гэж шаардах байх гэсэн найдлага минь талаар өнгөрсөн. –Б.Ренчин гуай эх хэлний тухай олон асуудал хөндсөн байдаг. Та багшийнхаа энэ үйл хэргийг хэр үргэлжлүүлж байна? -Түрүүхэн үед Б.Ренчин багш ганцаарддаг байсан. Одоо нэг авууштай нь монгол бичиг мэддэг залуус олон болжээ. Тиймээс тэдгээр залуустайгаа хамтраад олон ажил хийхээр төлөвлөж байгаа. Саяхан нэгэн нэр хүндтэй сонины редакци хэд, хэдэн том алдаа гаргасан байна лээ. Нэр хүндтэй хэвлэл учир нэг удаа би өршөөе. Эрхлэгчид нь нэг алдаанд 10 мянган төгрөг. Гурван алдаа гаргавал тус сэтгүүлч өөрөө өөрийгөө ажлаас чөлөөлөх шаардлага тавибал яасан юм гэхэд их таатай хүлээж авсан шүү /инээв/. Мөнгө авахдаа гол нь биш. Хэлний зөрчлийг ингэж дарах хэрэгтэй. Хэл эрүүлжвэл оюун сэтгэхүй эрүүлжинэ. Үүнээс улбаалаад улс Монголын мандан бадралд нарны гэрэл тусна даа. –Үүний хамгийн ойрын жишээ таны “Жирмийн сүлжээ” цомирлог гэж бодох юм? -Өндөр насыг наслах сайхан юм. Ертөнцийн аар саар жижиг явдлууд мартахуйн мананд баллуурдагдаад монгол үндэстний нэрийн өмнөөс хүн төрөлхтөнд өгөх ёстой гэрийн даалгавар урд овойгоод ирдэг юм байна. Түүнийгээ хийж сууна. Энэ даалгаврын маань хамгийн том тайлан нь монгол ертөнцийн гурав юм. Дэлхий дээрх найман монгол язгууртнаас цуглуулахад гурван боть болж байна. Цаана нь дахиад хоёр боть бэлэн байна. Үүнийг ШУА, хэл зохиолын хүрээлэн, их дээд сургуулиуд хийх нь яав. Очиж, очиж энэ муу Т.Галсан хийсэн байна гэж Хөдөлмөрийн баатар Л.Түдэв гуай матах маягаар магтсан байдаг. Үүнийгээ би ард түмэндээ өгөх ёстой өрөө нимгэлж байна гэж боддог. Замын-Үүдэд хүүхэд нь “Хүйтэн архи уушгинд хутга. Халуун архи элгэнд хутга. Аль ч архи аминд хутга” гээд уншаад байхаар аав нь архи амсахаа больчихлоо гэж н.Пүрэвсүрэн эмээ надад хуучилсан. Ертөнцийн гурав гэдэг ийм л хүнд хүрэх, үр өгөөжтэй нь энэ жишээнээс харагдаж байна. –Ертөнцийн гурвыг манай улсаас өөр ямар оронд хэрэглэдэг вэ? -Германы Зайдель гэдэг хүн ертөнцийн гурвын тухай дөрвөн дэвтэр гаргаад байна. Тэд зах зээлийн ухаантай, соёлтой хүмүүс учир эхлээд тандах судалгаагаар бага хэвлэжээ. Гүйлгээ нь ихсэхээр олшруулдаг юм билээ. Нөгөө талаар ор­чуулгынхаа алдаа мадгийг их хянадаг. Ах нь МУИС-ийг 60 жилийн өмнө төгссөн оюутны хувьд, ард түмнийхээ ухааныг ууж өдий хүрсний хувьд, үлд­сэн цөөн насаа хүн төрөлхтний соёлд Монголоос орох бүтээлд зо­риулъя гэж бодож, зүтгэж байна Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин  

Л.Дашням: Монгол гэр бүл үнэлэмжийн зөрчилтэй, төрийн хямрал айл гэрт нөлөөлөх болжээ

  -“Өнөөдөр” сонин намайг уншигч-сурвалжлагчаар сонгож, “Монгол гэр бүл Монголын, монголчуудын үнэт зүйл байж чадаж байна уу” гэсэн сэдвээр өөрийн санал болгож буй хүнтэй ярилцлага хийх боломж олгож байгаад нэг талаар баярлаж, нөгөө талаар их хариуцлага үүрч байгаагаа мэдэрч байна. Өнөөдөр нийгэмд сэтгэл зовоож буй олон асуудал байгаагийн нэг нь гэр бүл, түүний төлөвшил, хөгжил болжээ.Гэр бүл салалт жил ирэх тусам нэмэгдэн, олон хэв шинж бий болж, тэр хэрээр гэр бүл хэврэгшиж байгаа зэргээс дүгнэхэд Монгол төрийн тулгуур багана байх ёстой гэр бүлүүдэд задрал явагдаж, хор хохирол их болж байх шиг санагдах юм.Та юу гэж үзэж байна вэ, багш аа? -Санал нэг байна.Өнөөдөр хүн бүрийн сэтгэл зовоож байгаа асуудал, сэдвүүдийн нэг нь монгол гэр бүл мөн.Хэчнээн гэр бүл салж сарнин, хэдэн эмэгтэй өрх толгойлон амьдарч байна вэ.Мөн хэчнээн аав ганцаараа үр хүүхдээ тэжээх болов.Энэ бүхэн янз бүрийн шалтгаантай.Гол нь хүмүүс, тэр дундаа залуучууд амьдралын гол асуудалдаа хөнгөн хуумгай хандаж байгаагаас болж байна.Монгол уламжлалаа умартаж, гэр бүл, амьдрал хэмээх сонголтдоо хайнга ханддаг, эрт, өөрөөр хэлбэл хариуцлага үүрэх чадамжгүй насандаа гэр бүл зохиох гэж оролдох, харийнхны амьдралыг өнгөцөөр даган дуурайх болсон гэх зэрэг шалтгаантай. Баруунд “Бид сайн хүн бий болгохын тулд эхийн хэвлийд таван сартай байхаас нь санаа тавьж байна.Таван сартай үр хөврөл мэдээлэл хүлээж авч чаддагийг шинжлэх ухаан нотолсон.Тэр үеэс нь сайн, сайхан мэдээлэл өгөхөөс хүүхдийн хүмүүжилд анхаардаг” гэж ярьж байна.Тэнд тийм юм байж.Харин монголчууд төрөх хүүхдийн ирээдүй, төвшин сайхан гэр бүлийн төлөө бүр эрт санаа тавьж ирсэн уламжлалтай.Гэр бүл болох хоёр залуугийн удам судрыг судалж, жил, мэнгэ нь таарах нь уу, үгүй юү, ивээл үү, харш уу гэж судлахаас эхэлдэг байлаа. Одоо ч хардаг, судалдаг тал бий.Эмэгтэй хөл хүнд болоход хорио цээр тавихаас авахуулаад гэр бүл бүрэн бүтэн, эхнэр, нөхөр төлөв амгалан байж, хүүхэд багачууд нь эрүүл саруул өсөж хөгжих нөхцөл бүрдүүлэх тухай бүхэл бүтэн шинжлэх ухаантай улс, бид.Жирэмсэн эхийн дэргэд чанга ярихгүй, айлгаж цочоохгүй, муу муухай, хараалын үг хэлдэггүй.Жирэмсэн эмэгтэй ч өөрөө энэ бүхнийг цээрлэнэ.Ингэж урагт муугаар нөлөөлөхгүй, үр зулбуулахгүй байх тухайд аль аль талаас хичээж ирсэн.Би энэ талаар “Монголчуудын хүн бүтээх эрдэм” гэдэг номондоо бичсэн дээ. Олдохоосоо авахуулаад ннгэж хайрлуулж төрсөн хүүхэд ёстой л өнөө арвай буудай асгахад зүүний толгой олж тогтохтой адил хүн болох хувь заяаг онож төрсөн үр айл гэрийн шүтээн байхаас яах билээ.Энэ ховорхон хувь заяанд хүн болж төрсөн юм шүү гэдгийг хүүхдэд багаас нь ойлгуулахаас, хүмүүжүүлэхээс хэн болох вэ гэдэг нь хамаарна.Тэр хүүхэд нь насанд хүрч айл гэр толгойлох эр, гэр бүл, үр хүүхдээ авч авах гэргий болдог.Эндээс, эхнээс нь ярих ёстой асуудал бол гэр бүл, түүний төлөвлөлт, төлөвшил, хөгжил юм. -Хүмүүн заяаг олох гэдгийг маш их дээдэлдэг, тэндээс хүнээр хүн хийх ухаан бий болгож байсан гэж ойлгох уу? -Болно. Монголчуудын уламжлалт ухаан бол дахин төрөх гэдэг ойлголт агуулсан Дорнын ухаанаас гаралтай.Дахин төрөх явцад янз бүрээр хувирч болно.Гагцхүү хүний төрлийг олж төрөх гэдэг тэр бүр заяахгүй хувь тавилан.Тиймээс энэ тавиландаа эзэн болж амьдрах гэдэг хүмүүний жаргал юм. -Тэгэхээр ээж аав бүр, гэр бүл болгон үүнийг мэддэг учраас хүмүүн заяанд ирсэн хүүхдээ эхийн хэвлийд олдсон цагаас нь эхэлж хайрладаг, бөөцийлдөг, хүндэлдэг байх нь.Хүүхэд тэр их хайрыг мэдэрч төрж, өсөх нь сайн хүн болохын гараа юу? -Тийм ээ.Хүн болох багаасаа, хүлэг болох унаганаасаа гэдгийн учир энэ.Энэ хэдхэн үг бүхэл бүтэн хөтөлбөрийн утга, агуулгатай.Хөтөлбөрт зорилго, зорилт тодорхойлдог биз дээ, түүн шиг зорилгыг ч, зорилтыг ч тодорхойлсон ардын ухаан юм.Хүүхдийг хүн болгоё гэвэл багаас нь анхаар, мундаг сайхан хүлэгтэй болъё гэвэл унаганаас нь сурга. Хүүхдийн хүн болж төлөвших орчин нь гэр бүл.Хүн болсон хүнээ эрдэмтэй, номтой болгохын төлөө сургана гэж авчрах ёстой.Харамсалтай нь одоо хүн хараахан болгож чадалгүй, түүхий, нойтон чигээр нь эрдэмтэй номтой болгоё гэх болжээ. -Тэгэхээр эндээс үүдээд хүнийг бий болгодог, өөрөөр хэлбэл олдог, тээдэг, төрүүлдэг, хүн хийдэг асар том амьдралын процессыг удирддаг гол хариуцлага ээж, аавд, гэр бүлд байна. Монголчуудын хувьд гэр бүл гэдэг нь ариун дагшин, энэрэхүй, нигүүлсэхүй сэтгэл дээр тулгуурласан ойлголт байж.Өнөөдөр энэ ойлголт ямар болоод байна вэ.Их өөрчлөгдсөн юм биш үү? -Амьдралын хэвшил, ахуй, монголчуудын сайн, муу гэх үзэл, амьдралынхаа зорилгыг тодорхойлж байгаа байдал энэ бүхэн уламжлалт ойлголттой харьцуулахад өөрчлөгджээ.Цагийн эрх, нийт хүн төрөлхтний хөгжил, бусад үндэстний соёл, шинжлэх ухаан, техник, технологи нөлөөлж байна.Түүхээ эргэж харахад хүн болгосон хүнээ ямар мэргэжил, чадвартай болгох вэ гэдэг нь их тодорхой байдаг байсан. Малчин бол бүх талын чадвартай малчин болгох, эсвэл сүм, хийд бараадуулж номын мөр хөөлгөх зэргээр замыг нь чиглүүлж өгдөг байсан.Энэ нь малаа зүс, шүдээр нь сайн таньдаг шиг хүүхдээ бас сайн таньж мэддэг байсантай холбоотой. -Монголчуудын үр хүүхдээ шинжих ардын ухаан юм даа. -Үнэн. Монголчууд байгалиа сайн шинждэг.Байгалийг сайн шинжиж таньж мэдэхийн нэг хэсэг нь хүн шинжиж, таньж мэдэх ухаан.Энэ бол хосгүй.Бусад үндэстэнтэй харьцуулахад онцгой чадвартай.Энэ бол бидний бахархал, үнэ цэнэт зүйл мөн.Монгол мэдлэг гэж яриад байдаг маань энэ хүрээнд байдаг.Одоо бол тэр монгол мэдлэг байхгүй.Нийгмийн хөгжилтэй холбоотой амьдрал ахуйн өөрчлөлтөөс болж алга болж байна. Мал маллагааны, нүүдлийн нөхцөл нь хот, суурин газрын болж хувирсантай холбоотой.Үүнтэй холбоотойгоор монгол хүний хүсэл эрмэлзэл, тэмүүлэл нь олон талтай болсон.Ийм болоод байгаад эзэн хүн буруугүй.Энэ бол нийгмийн хөгжлийн асуудал.Нийгэм ийм болж байгааг хүн өөрөө ойлгож мэдэх ёстой.Ойлгож мэдэхгүйн буруу их. Хүүхдээ шинжиж чиглүүлдэггүй, хүн дуурайдаг, тэдний хүүхэд хөгжим мундаг тоглодог болсон байна, чи ч гэсэн тогло, тэдний хүү гадаад хэл гарамгай сурчээ, чи юугаар дутдаг юм, сур гэж тухайн хүүхэд байгалиас ямар өгөгдөлтэйг нь анзаарч мэдээгүй байж өөрийн дураар шахдаг тал байна. Хүүхдүүд өөр өөр чадвар, авьяас, билэгтэй.Түүнийг бодох ёстой, ойлгох хэрэгтэй.Тэгж таньж мэдээгүйгээс болоод хүүхдээ долоо, наймтайгаас нь эрдэмтэн болгох гээд элдэв юмаар шахаад л, яараад л, ядраагаад л байдаг болжээ.Энэ бүхэн монгол хүүхэд монгол хүн болж өсөхөд нь, оюунаараа ухаарч, биежиж төлөвшихөд нь саад болох янзтай. Хоёрдугаарт, залуугаараа гэр бүл болж байна.Өөрсдөө юм мэдэхгүй, чадахгүй байж гэр бүл болоод хүүхэд төрүүлээд, яахаа мэдэхээ байх нь элбэг.Уламжлалаар бол, ялангуяа эрэгтэй хүүхэд айл гэр аваад явах чадвартай болж байж эхнэр авдаг.Хүүхдүүдээ хань ижилтэй болоход аав, ээж нь гэр барьж өгч, мал хөрөнгө тасалж тусад нь гаргадаг байлаа.Одоо тиймгүй болчихоод байна.Үүнээс үүдээд дундаасаа гарсан хүүхдээ яах билээ, амьжиргаа, орлого хаанаас бий болгох билээ гээд асуудал эхэлдэг. -Гэр бүл болох төр ёсны уламжлал ч энэ биз? -Төрийн эдийн засгийн бодлогын гол суурь нь энд, гэр бүлд явж байдаг.Хүүхдүүдээ айл болгоод хажуудаа аваад явж байгаа эцэг, эх тасалж өгсөн хөрөнгийг өсгөж үржүүлээд аваад явж чадах нь уу, үгүй юу, үрэн таран хийх нь үү гэдгийг амьдрал дээр ажиглаж, зааж хэлж өгөх юм байвал чиглүүлж явдаг байсан.Одоо гэтэл хүүхдийг нялх байхаас нь ясли, цэцэрлэгт өгчихөж байна.Гадаадад бол нэг багш тав, зургаан хүүхэдтэй л ажилладаг.Хүүхэд бүртэй тулж ажиллаж, сургаж хүмүүжүүлдэг. Эх, эцгийн үүргийг гүйцэтгэж, хүүхдийн авьяас, чадварыг тодорхойлж эцэг эхэд нь хэлж өгч байдаг.Харин манайд нэг багшид 30-40 хүүхэд ногдож байна.Ясли, цэцэрлэгийн багш бол хүүхдүүдийг “хариулж” өдөр өнгөрүүлэх үүрэг гүйцэтгэх болсон.Орой нь эцэг, эхчүүд хүүхдүүдээ аваад харина.Ядарсан, уур уцаартай, эсвэл буцаж гарах гэж өндөлзсөн хүмүүс хүүхдийнхээ асуултад олигтой хариулахгүй.Өөрөөр хэлбэл, хүүхэдтэй ажиллах, тэднийг сургах, хүмүүжүүлэх цаг зав байхгүй.Яаж сургахаа ч мэдэхгүй. -Хүнээр хүн хийх уламжлалт монгол ухаан орчин үеийн даяаршлын нөхцөлд өөр ухаанаар солигдоод байх шиг.Монголын нүүдлийн соёл иргэншлийн орчин дахь гэр бүл, аав ээж, үр хүүхдийн харилцааны хэм хэмжээ орчин үеийн хотжсон, даяаршсан иргэншлийн нөхцөл дэх харилцаанд ихээхэн өөрчлөлт орж байна аа даа.Үүнд бид хэр дасан зохицож чадаж байна вэ? -Бидний даган дуурайх гээд байдаг хөгжилтэй орнуудад хүнээ хүн болгож буй ухаан бол биднийхээс тэс өөр.Тэнд хүүхдийг төлөвшүүлж хүн болгох ажлыг бага насанд нь цэцэрлэгээс нь эхлүүлээд хийгээд явдаг.Зөв бол дэмжиж тэтгээд, буруу байвал засаж залруулаад, бүр хүмүүжлийн стандарттай байдаг. Монголын уламжлалт ухаантай адилавтар юм нь юу вэ гэвэл хүүхдийн байр байдал, зан төлөвийг олон талаас нь харж тодорхойлдог.Тэгснээр хүүхдийг амьдралын замд нь эртнээс чиглүүлдэг.Өөрөөр хэлбэл, хүнийг эртнээс тодорхойлж, хөгжүүлэх ухаан буюу хөтөлбөр хаа ч байна.Харин манайд нүүдлийн болон суурин амьдралын хоёр хэвшил удаан хугацаанд зэрэгцэн оршиж байна л даа. Нэг хэсэг нь малчдын ахуй, амьдралд суурилсан уламжлалт хэвшлээ болж байна гэх.Тэгэхээс ч аргагүй юм.Гэтэл суурин газрын хэвшилтэй болсон хэсэг нь нөгөөхөө хоцрогдсон гээд байдаг.Тэгэхээр соёл, үзэл, үнэ цэнэтэй гэж үзэж байгаа юм нь зөрүүтэй болж байна. -Үнэлэмжийн зөрүү гарч ирж байна уу? -Тийм ээ.Монголчууд бид үнэт зүйлийн хувьсал өөрчлөлт, үнэлэмжийн зөрчилтэй болчихоод байна шүү дээ.Хотынхон нь “Хөдөөнийхөн нэг тийм юм ярьж л байдаг юм, түүнийгээ лут гэж үздэг” гэдэг бол хөдөөнийхөн нь “Хотынхон тэгж л байдаг юм” гэж шүүмжилдэг.Хоорондоо эвлэдэггүй.Эндээс үүдээд гэр бүлийн суурь орчин үймээнтэй болчихож. -Судалгаанаас харахад гэр бүлийн олон хэв шинж бий болжээ.Хамтран амьдрагч л гэнэ, дан болон нийлмэл гэр бүл гэж байх юм.Яагаад ийм олон хэв шинж үүсээд байна вэ? -Манай орон 1990 оноос нээлттэй орон болсноос хойш энэ орчлон хорвоод хаана юу байна, мэдээгүй, үзээгүй юмгүй болсон.Бүгдийг дуурайлаа.Урьд өмнө монгол амьдралд байгаагүй юмнуудыг зөөж ямар ч шалгуур, шүүлтүүргүйгээр оруулж ирсэн.Жишээ нь, хамтран амьдрагч гэдэг ойлголт бол Баруунд зураачдын дунд бий болсон зүйл. Хоёулаа уран бүтээл, санаа бодлоороо ойлголцдог, бие биедээ урам өгдөг, тэгсэн мөртлөө гэр бүл болох харилцаагүй, хүсэл эрмэлзэл ч төрдөггүй, бие биеийнхээ дотоод хүрээ рүү нэвтэрч ордоггүй, хүний эрх, хувийн амьдралын эрхшээлийг нь хүндэтгэдэг тийм хүмүүс байдаг. Уран бүтээлчийн хувьд хамтраад амьдрах нь эвтэйхэн.Их тооцоотой хамтарч амьдарна.Тийм байхыг харсан манайхан “Их гоё юм байна” гэсэн дутуу ойлголттойгоор зөөж авчраад буруудуулсан. Хоёр хүн хоолоо нийлж хийж эхэлж байтлаа лавшраад гэрлээгүй байж хүүхэдтэй болчихдог.Эндээс хүссэн, эсвэл хүсээгүй гэр бүл үүснэ.Зарим нэгнийх нь хувьд болоод явчихдаг байж болох юм.Ихэнх тохиолдолд хүсээгүй гэр бүл, улмаар хүүхэд бий болчихоор хэн хэнд нь дарамт бий болдог.Тэгээд маргалдаж, зөрчилдөж эхэлнэ. Бас дэлхий нийтэд сүүлийн жилүүдэд амьдралын янз бүрийн бэрхшээл, өөр соёл, дэлхийшлийн нөлөө зэрэг нийгмийн шалтгаанаар зохиомол гэр бүлүүд нэлээд үүссэн. -Манайд тухайлбал, 500 мянган төгрөгийн төлөө зохиомлоор нэлээд гэрлэлээ шүү дээ. -Тийм ээ.Манайх цөөн хүнтэй жижигхэн нийгэм учраас энэ бүх гажуудал илт мэдрэгдэж байгаа юм.Хэдэн сая хүнтэй бол хэн хаана яаж амьдарч байгааг хэн ч мэдэхгүй.Тэр хүмүүс хоорондоо болж байсан ч, салж байсан ч бусдад буюу нийгэмд нөлөө үзүүлэхгүй, өөрөөр хэлбэл, үзүүлэлт болж чадахгүй.Манайд бол нөлөөлнө. -Эндээс үүдээд манай нийгэмд ёс суртахууны уналт явагдаад байна уу.Монгол гэр бүл хот айлаараа хамт амьдрахад зан заншил, бичигдээгүй хуулиараа гэр бүлийг сайхан бойжуулаад байдаг юм байна.Гарааны компанийг бойжуулдаг гэдэг шиг.Эмээ, өвөө, аав, ээж, ахан дүүсээрээ хамт нэг хотонд байхад гэр бүлийн доторх зөрчил маргаан одоогийнх шиг хурц ширүүн байдаггүй юм болов уу. Зодож занчихгүйгээс эхлүүлээд хуурах, мэхлэх хүртэлх ойлголт монгол гэр бүлийн уламжлалд маш ховор байжээ.Харин хотжилт түргэсэхийн хэрээр намайг хэн хэлэх вэ гэж зоргоор аашилсаар гэр бүлийн задрал, гэр бүлийн соёлын хэм хэмжээ алдагдаад байна уу даа? -Яг үнэн.Гэр бүлийн задрал хурдтай явагдаж байна.Ганц манайд биш, дэлхийд бас тийм болов.Энэ байдал Францад хуульд нь тусаж эхэллээ.Гэр бүл болохын тулд зургаан сарын турш гэр бүлийн амьдралаар амьдрах заалттай болсон.Гэр бүлийн угтал үе гэж нэрлэсэн байл уу даа.Олон сая хүнтэй улс оронд хүмүүс бие биеэ олоход хэцүү байдаг юм байна.Хань ижил хайсан зарлал мянга мянгаараа, сонин хэвлэл хүртэл гарч, телевизийн нэвтрүүлгүүд байнга хийж байдаг нь үүнтэй холбоотой. -Энэ бүхнийг гэр бүлийн сэтгэл зүйн зөвлөн туслах үйлчилгээ гэх юм билээ. -Манайх түрүүн хэлсэнчлэн жижиг нийгэм учраас тийм зарлалын хэрэггүй, уламжлалаараа удам, судар, жил, мэнгээ харж судлаад залуусаа гэрлүүлээд яваад байвал ирээдүйд үл ойлголцол, зөрчил, маргаан гарах нь бага байх юм.Тиймгүй болсноос, мөн элдэв нөлөөгөөр ёс суртахуун, хайрлаж, хүндэлдэг, эрхэмлэдэг юмнууд, өөрөөр хэлбэл, үнэ цэнэтэй гэх болгон алга болчихоор яавал ч яаж болно гэсэн сэтгэлгээ давамгайлдаг болж. Ингээд ирэхээр юм болгон задардаг юм байна.Амьдралын, хэв шинжийн өөр загвар хайж олоод, түүгээрээ бүхнийг тайлбарлаад, тэр өөр загваруудаа бусдад нөмөргөх гээд байдаг.Удам угсаа харах нь генийн судалгаа юм.Эрүүл сайхан монгол хүн бий болгож, үнэ цэнэтэй монгол гэр бүлүүд үүсгэх нь төр түвшин, түмэн олон амгалан байхын үндэс. -Нэг талаар дээрээсээ доошоо гэр бүлүүдэд төрийн хямрал нөлөөлөөд байх шиг санагдах юм.Буруу хараад байна уу? -Зөв харжээ.Би ч гэсэн тэгж бодож байна.Төр, нийгмийн олон талт зөв бодлого явуулж байх аваас гэр бүлүүд тайван, үр хүүхдийн хүмүүжил, төлөвшил сайн байх юм.Одоогийн байдлаар ингэж үймж бужигнаж байгаа төрийг хараад нэмэргүй тул эцэг, эх бүр хүүхэд багачуудынхаа ирээдүйн сайхан амьдралын төлөө ухаан зарж, өөрсдөө уншиж, судалж, сайн сайхнаар нөлөөлөх арга зам л байна. Нийгэм бухимдалтай, муу муухайгаар дүүрэн байхтай зэрэгцээд гэр бүлд нөхцөл тийм байх юм бол хүүхэд хэн болж өсөж өндийх вэ.Гэр бүл болгон боловсролтой, соёлтой байж, цэцэглэн хөгжих явцдаа хүүхдүүдээ ухаалгаар хүмүүжүүлж төлөвшүүлэн насанд хүргэх аваас нийгэм доороосоо цэвэрших ганц зөв гарц байна.  

Х.Билгүүн: Хүмүүсийн хайгаад байдаг АЗ ЖАРГАЛ, АМАР АМГАЛАН чинь бидний монгол амьдралд л байна

  “Алтан гар” хөдөлмөрийн бирж дээр 2017 оны 10 дугаар сарын эхээрТөв аймгийн Эрдэнэсант сумын мянгат малчин Д.Гомбо-Очир “Малчид  малгайтай мал, алчууртай адгуус биш” бидэнд 10.000 хүнд  ажлын байр бий болгох боломж байна хэмээн уриалж байсан билээ. Тэгвэл их хотын амьдралд хүүхэд байхаасаа дасаж, сургуульд сурч, дээд боловсрол эзэмшиж, бусдын л адил хүүхэд байхдаа эмээ өвөөгийндөө очиж морь, малын дөртэй болж байснаас өөр зүйлгүй  хоёр залуу Д.Гомбо-Очир малчны уриалгыг хүлээн авч, суурь хонио хүлээж авсан цаг саяхан. Ингээд тэрхүү зоригтой, зорилготой хоёр залуугийн нэг болох Хүрэлбаатарын Билгүүнийг “Breakfast Time” булангийнхаа энэ удаагийн дугаарт урьж, ярилцлаа. - Сайхан хаваржиж байна уу. Манай уншигчдад өөрийгөө танилцуулахгүй юу? Сайн байцгаана уу. Сайхан хаваржиж байна. Та бүхэн сайхан хаваржиж байна уу. Намайг Харгана овогт Хүрэлбаатарын Билгүүн гэдэг. Улаанбаатар хотоос Төв аймгийн Эрдэнэсант суманд Гомбо-Очир малчныд мал маллахаар явсан хоёр залуугийн нэг нь байнаа. - Билгүүн ямар мэргэжилтэй вэ. Хүүхэд ахуй цагтаа мал маллаж байв уу. Аав, ээж нь аль нутгийн хүмүүс вэ? Би Эрдэнэт хотод төрж, өссөн. Наймдугаар дугаар ангидаа Улаанбаатар хотод гэр бүлтэйгээ шилжиж ирээд гадаад хэлний төрөлжсөн сургалттай 23-р бүрэн дунд сургуулийг төгссөн байгаа. Үүний дараагаар гадаад хэлний чадвартаа тулгуурлан Олон улс судлалын дээд сургуулийг Олон улсын эдийн засгийн харилцаа мэргэжлээр төгссөн дөө. Багадаа эмээ өвөөтэйгөө хөдөө явдаг байснаас мал маллаж огт үзээгүй л дээ. Аав минь Хэнтий аймгийн Дадал сумынх, ээж маань Улаанбаатар хотод төрж, өссөн. - Тэгэхэээр мал маллах ямар ч туршлагагүй гэсэн үг байх нь ээ. Төв аймагт очиж мал малахаасаа өмнө ямар ажил хийж байсан бэ? Тийм ээ. Ямар ч туршлага байгаагүй. Төв аймаг явахаасаа өмнө нэг найзтайгаа хамт жижиг хэвлэлийн газар ажиллуулж байсан. - Яагаад гэнэт хөдөө явж мал маллахаар шийдсэн юм бэ? Энэ шийдвэрийг гэнэт гаргаагүй л дээ. Багын мөрөөдөл маань байсан гэх үү дээ. Өвөө эмээтэйгээ багадаа амарч байхдаа аавынхаа нутгаар зочлоход манай садангийн эгч анх морь унуулж үзүүлж байсан юм. Тэр сайхан хангайд цагаан морин дээр урдаа суулгаад ногоон талаар салхи татуулан давхих нь багын мартагдашгүй дурсамжуудын минь нэг болон үлдсэн. Хүн болгон өөрийн амар амгаланг хайж байдаг байх. Миний хувьд өвгөдийнхөө мөрөөр хөдөө нутагтаа малаа маллаад амьдрах нь миний хүсэл болсон доо. - Анх очсоны дараа ямар мэдрэмж төрж байсан бэ. Хөдөө нутгийн хамгийн их сэтгэл татагдаж байгаа зүйл тань юу вэ? Анх ирэх үед намар цаг байсан. Налайгаад л, хонины бэлчээр дээр үнэхээр сайхан. Дээрээс нь цэвэр агаар, цэнгэг ус, эрүүл хөрс, цагт баригдахгүй байдал, өөрийгөө хөгжүүлэх чөлөөт цаг ихтэй зэрэг нь хотын утаа, ханиад томуу, хотын стрессээс хол байгаа нь хамгийн сайхан, таатай санагдаж байгаа зүйлс юм даа.   - Өөрийгөө хөгжүүлэх боломжтой гэхээр сонирхолтой байна л даа. Жирийн хөдөөний малчин залуус чөлөөт цагаараа өөрийгөө хэрхэн хөгжүүлэх боломжтой байдаг юм бэ? Хонины бэлчээр дээр хүссэн номоо уншиж болно. Мөн интeрнeт, зурагт зэрэг байгаа учраас мэдээллээс хоцрогдохгүй. Миний хувьд байгал дэлхий, од гаригсийг судлах бодолтой байгаа. - Уг нь мэргэжил тань Олон Улсын эдийн засгийн харилцаа юм байна шүү дээ. Тэгээд одоо хөдөө очоод мал маллаж байна. Байгал, дэлхий, од гаригсыг судална гэлээ. Ирээдүйн амьдралын тань зорилго юу вэ? Энд ирээд малчидтай танилцаад, амьдарч байхад нэг зүйл ажиглагдсан. Малаас авах ашиг шим, түүхий эдийн үнэ одоогийн зах зээл дээр хэт доогуур байгаагаас малчид чанарыг биш тоог илүүд үзэж байна. Ингэхээс ч аргагүй юм байна. Энэ нь цаашдаа олон хүндрэлийг бий болгож байна. Тодруулбал, мянгат малчид энд олон байна л даа. Гэвч бүл цөөнтэй айлд тэр их малыг маллах хүн хүч дутдаг. Хөдөө орон нутагт чанартай их сургууль байхгүй байгаагаас хүүхдүүд нь хот орж сурч, ажиллаж, тэндээ амьдрахаар шийддэг зэргээс дэлхийд цорын ганц үлдсэн өвөрмөц соёл иргүншил болох Нүүдлийн соёлыг маань үргэлжлүүлэх залгамж халаа хомсдож байна. Тиймээс би малчдынхаа амьдралыг сайжруулах тал дээр олон ажлууд төлөвлөж байгаа. Хуучны уламжлалуудыг сэргээх, мартагдаж байгаа арга тeхнологиудаа өвлөн авч үлдэх, хөдөлмөрөө хоршин залуусдаа хөгжих боломжийг нь гаргаж өгөх цаашлаад их сургууль байгуулах, хотоос дутахааргүй амьдралын нөхцлийг бий болгохын төлөө бодож, төлөвлөж байгаа олон ажлууд байгаа. - Малчид чанарт биш тоонд илүү анхаарч байна гэлээ. Энэ тал дээр яг ямар байдлаар анхаарч ажиллах хэрэгтэй юм бэ? Сайхан асуулт байна. Жишиж хэлвэл жижиг компаниуд нийлж групп, корпораци байгуулдаг шиг хуучныхаа уламжлалаа сэргээнэ. Сорхөхтани бэхи хатнаас уламжилж ирсэн номуудыг судлаад байхад тэр үед отог, айл бүл болж амьдарч байж л дээ. Отог нь ойролцоогоор 10000 иргүнтэй том бүл байж. 8-10 отог нийлэн айл бүлийг үүсгэж байсан юм байна. Үүний давуу тал нь хөдөлмөрийн хуваарилалт сайжирч, хүн бүр өөрийн хүссэн салбартаа мэргэших боломжийг олгодог байсан байна. Энэ үeд нүүдлийн иргүншил маань хөгжлийн алтан үeдээ хүрч, цогц утгаараа хөгжиж байжээ. Үүнийг л энэ асуудлыг шийдэх гарц гэж харж байгаа. Үлгэрийн мэт сонсогдож болох ч эхнээсээ залуучууд маань ирж ажиллаж амьдарч үзэхээр болж байгаа. Хавраас дахин хоёр залуу ирэхээр яригдаж байгаа. - Сайхан мэдээ байна. Гомбо-Очир малчны тухай юу хэлэх вэ. Их зүйл зааж өгч байна уу? Гомбо-Очир гуайн хувьд гэвэл малаа цаг уурт нь дасгаж малладаг хүн л дээ. Бусад малчид хашаагаа саравчтай барьж байхад эднийх саравчгүй өвөлжиж байх жишээтэй. Мөн аль болох задгай хонуулахыг зөвлөдөг. Өглөө болгон цаг агаар, нөхцөл байдлыг лавлаж асуун, зааж зөвлөдөг. - Өмнө нь мал маллаж байгаагүй болохоор ялангуяа өвлийн цаг их хүнд бэрхшээлтэй байсан байх. Мал сүрэг нь өвөлд мэнд оров уу. Юу хамгийн хэцүү санагдаж байсан бэ? Миний хувьд өвлийн нэгдүгээр сард хувийн шалтгаанаар хотод байсан. Надтай хамт байсан Тэнгис гээд залуу маань адуучин ахтай хамт давж гарсан. Өвөл цасан шуурга л хэцүү юм билээ. Бусдаар бол давгүй дээ. - Гомбо-Очир гуайнх хэр малтай айл вэ. Туслах малчин залуусыг ерөнхийдөө бүл дутмаг, их малтай айлууд руу явуулаад байгаа гэж ойлгоод байгаа л даа? Гомбо-Очир гуайнх таван азарга адуу, 50 гаран үхэр, 1500 богтой.   - Нэлээн их малтай айл байна шүү. Анх яаж тэнд очсон тухайгаа сонирхуулаач? Тэнгис бид хоёр “Пийс тауэр” дахь “Алтан гар” хөдөлмөрийн биржийн зуучлалаар гурван талт гэрээ хийж энд ирсэн. Тус бирж руу гэрээт малчин авах хүсэлтэй малчид хандаж, мөн ажиллах хүсэлтэй хүмүүсийг хооронд нь холбож өгдөг юм. Гэрээний талаар сонирхуулахад хоол, гэрээр ханган өрхийн 500 мянган төгрөгийн цалинтайгаар жилийн гэрээ байгуулсан. - Өрхийн 500 гэдэг нь ? Эхнэр, нөхөр нийлээд 500 гэсэн үг. Дундаж ханш нь тийм байдаг юм билээ. Бага сонсогдож байгаа ч мөнгөний шаардлага гарахгүй учир хуримтлагдаад л байна гэсэн үг. Хамгийн гол зүйлийг нь хэлэхээ мартчихаж. Жилийн эцэст ажлыг маань дүгнэн малжуулна. Eр нь залуу малчдадаа мал тасалж өгч малжуулдаг юм байлээ, сайхан шүү. - Мал дагавал ам тосдоно гэдэг дээ. Та их ном уншдаг бололтой. Дийлэнхдээ ямар төрлийн ном уншиж байгаа вэ? 2013 оноос хойш Сорхөхтай хатны дөрвөн номыг уншиж судалж байгаа. Миний ширээний ном л доо. Мөн Ц.Нацагдорж гуайн эмхэтгэсэн “Чингис хааны сургаал”, “Зарлигийн товчоон” хэмээх хоёр боть номыг уншиж байгаа. Бас мал маллах арга ажиллагааны талаар гарын авлагуудыг уншиж байна даа. - Яагаад монгол ёс заншил, уламжлалт арга ухааны талаар илүү их сонирхох болсон юм бэ. Бидний үеийн залуус техник технологи, хууль, эдийн засагт илүү сонирхолтой байх шиг санагддаг? Бидний Монгол улс өөрсдийн агуу соёл, түүхтэй, гавьяатай. Одоо үeд дэлхий даяаршиж сайхан соёлууд устаж үгүй болж байна. Гэтэл Азийн хөгжингүй орнууд болох Хятад, Япон, Солонгос одоо нэмэгдээд Казакстан улс хөгжихийн хажуугаар өөрсдийн соёлоор дэлхийд гайхуулж сурталчилж байна. Бид эдгээр орноос дутахааргүй соёл уламжлалтай улс шүү дээ. - Тодруулбал? Хотын залуус eвроп хувцас, ухаалаг утас, ганган машин уналаа гэхэд гадныхан хараад хятад уу, солонгос уу гэж ялгахгүй шүү дээ. Харин та монгол хувцас, өв уламжлал, түүхээ хэрхэн мэддэг, дээдэлдгээрээ дэлхийд хүндлэгдэнэ. Анзаарсан бол гадаадад олон жил ажиллаж амьдарсан хүмүүс энэ ондоошлынхоо үнэ цэнийг илүү ойлгосон байдаг даа. Үүний нэг жишээ бол Амай. - Өөр шиг тань бодолтой залуучууд хэр олон байгаа бол. Сүүлийн үед залуус их шүүмжлүүлэх болсон л доо? Олон гэж хэлэхгүй ч тодорхой хэмжээгээр байгаа гэж бодож байна. Биe биeнээ олж нэгдэх хэрэгтэй гэж бодож байна. Магадгүй адилхан бодолтой залуус байвал жинхэнэ ахуй дээрээ ирээд нэг хоног магадгүй чадвал долоо хоног ч болсон үзэх хэрэгтэй. Хүрэлцэн ирвэл дуртайяа угтан авах болно. - Монгол залуус нэгдээд юу хийж чадна гэж боддог вэ. Яагаад ч юм эртний сайхан монгол хүний зочломтгой зан байхгүй болсон, жинхэнэ ёс уламжлалаа хадгалсан малчид гэж ховор болсон гээд хүмүүс их шүүмжилдэг л дээ. Хөдөөний малчин айлын амьдрал өглөө хэрхэн эхэлж, шөнийг угтдаг талаар сонирхуулбал? Монгол хүний зочломтгой зан байлгүй яах вэ. Жинхэнэ ёс уламжлалаа өвлүүлэх залгамж тасарч байгаагаас тэд маань мартагдаж байна гэж хэлэх байна. Монгол залуус нэгдээд уулыг эргүүлж, усыг илч болгох чадалтай гэдэгт би итгэдэг. Нэг өдрийнхөө талаар сонирхуулъя л даа. Өглөө зургаан цагт босоод радиогоор цаг агаарын мэдээгээ сонсоод босно. Галаа түлээд, цайгаа чанаж, хоолоо хийж иднэ. Тэгээд гэртээ үлдэх нь хотон дахь үхрийн баасаа цэвэрлэнэ. Цасаа авч усаа хайлуулна. Мод, аргалаа түүнэ. Хонь ямаагаа хариулах нь хоолоо сайн идээд, дулаан хувцаслаад, морио унаад хонио дагаад гарна даа. Хонио хариулж байгаа нь номоо аваад бэлчээр дээр уншиж болно. Хүйтэн үeдээ би утасныхаа хөгжмийг сонсоод явдаг юм. Гэртээ үлдэж байгаа нь оройн хоолоо хийнэ. Мөн талх барьж, боорцог хайрдаг. Интернэтээс гоё хоолны жороор амттай хоол хийж, хоол хийх чадвараа сайжруулах боломжтой - Бага байхаасаа хотод байсан болохоор их хотын амьдралд нэлээд дассан байсан байх. Гэнэт хөдөө очиж мал маллаад, огт танихгүй хүмүүстэйгээ нөхөрлөж, хамт ажиллаж, амьдарна гэдэг нэг талаараа их сонирхолтой юм. Энэ цаг хугацаанд таны үзэл бодол, дотоод хүнд хэр өөрчлөлт орсон бол. Хамгийн их ойлгож, мэдэрч байгаа зүйл тань юу вэ? Хотын амьдралд дасна гэхээсээ илүү салсандаа баяртай байдаг. Сонирхолтой. Гэхдээ нэг гэрт байгаа учраас амархан нэгнээ ойлгож танилцаж нөхөрлөнө дөө. Ойлгож ухаарсан зүйл гэвэл хүн болгон өөрийн давуу болон сул талуудтай. Үүнээс сайн талыг нь олж харан аливаа харилцаанд хүлээцтэй хандах хэрэгтэй гэдгийг ойлгосон доо. - Удахгүй буцна. Тэгэхээр буцаж ирэх сонирхолгүй байгаа байх нь ээ. Хань болох бүсгүйтэйгээ танилцвал хөдөө амьдрах уу? Миний хувьд эндээ амьдралыг цогцлоох зорилготой байгаа. Хань болох бүсгүйтэйгээ танилцвал эндээ амьдарна аа. Эндээ гэж монголын нутаг уудам, нүүж суун, газар орон үзэж, олон сайхан малчидтай танилцаж тэднээсээ эрдэм мэдлэгийг нь өвлөн авч үр хүүхэд болон дараа үeдээ өвлүүлнэ гэж боддог. - Яг одоо их хотод сурч, ажиллаж, амьдарч байгаа залуучууддаа хандаж юу хэлэх вэ? Мал төллөх үeэр залуучууд ирж туславал хэрэгтэй л байна. Тэр өхөөрдөм амьтдыг нэг өлгийдөөд авсан байхад нандин холбоотой болдог юм шиг байна лээ. Ямар ч байсан эргэж тойроод холбоотой байх байх аа. Саяхан манайд нэг үнээ тугалсан. Магнай дээрээ буржгар үстэй, сормуус нь тормолзоод хэчнээн хөөрхөн гээч. Хүмүүс аз жаргалыг мөнгөнөөс, харийн орноос хайгаад байна. Гэтэл айлаас эрэхээр авдараа уудал гэдэг шиг тэрхүү аз жаргал, амар амгалан чинь бидний монгол амьдралд л байна шүү дээ гэж хэлмээр байна даа. Ярилцсанд баярлалаа. Б.Баргужин  

2050 он гэхэд дэлхийн ихэнх хүн усны хомсдолд орж болзошгүй

  2050 он гэхэд таван тэрбум гаруй хүн усны хомсдолд орж болзошгүй байна. Энэ талаар НҮБ-ын мэдэгдсэнээр уур амьсгалын өөрчлөлт, усны эрэлтийн нэмэгдэл, усны эх сурвалжийн бохирдол, дэлхийн цэвэр усны байдал зэрэг нь үүний гол шалтгаан болно гэжээ. Усны хомсдолд хөгжиж буй орнууд илүүтэй өртөнө гэж үзэж байгаа. Мөн уур амьсгалын өөрчлөлт усан хангамжинд нэмэлт дарамт болох төлөвтэй байгаа. Цаг уурын өөрчлөлт чийглэг газрыг улам чийгшүүлж, хуурай газрыг улам хуурайшуулах болно гэж НҮБ-ын гаргасан тайланд дурджээ. 2030 он гэхэд усны хэрэгцээ хангамжаасаа 40 хувиар давж, дэлхийн хүн амын бараг тэн хагас нь усны гачигдалд орох тооцоо гарсныг НҮБ-ын ерөнхий нарийн бичгийн дарга асан Бан Ги Мүн мэдэгдсэн.   Тэрээр Европын орнуудад ажиллахдаа усны салбарын хүмүүстэй уулзжээ. Энэ үеэр усны замбараагүй хэрэглээнд илүү сайн хяналт тавих туйлын шаардлагатай буйг анхааруулсан. Цааш нь ноён Бан Ги Мүн “Дэлхийн бүх улс орны бүх салбарт усыг хайр гамгүй, замбараагүй ашиглаж байна. Энэ нь бүгд усыг хэрхэн хэмнэлттэй, үр ашигтайгаар ашиглах арга замыг олоход хамтарч ажиллах ёстой гэсэн үг. Бизнесийн салбарынхан, хувь хүн бүгдээрээ хүчин чармайлт гаргахгүй бол Засгийн газрууд дангаараа асуудлыг шийдэж чадахгүй” гэжээ. Хөдөө аж ахуйн салбарынхан хамгийн их ус хэрэглэгч байгааг тэрээр сануулаад, дэвшилтэт технологи ашиглан “дусал усаар илүү их үр тариа” гэсэн уриан дор ажиллах хэрэгтэй гэсэн байна.  

​Олны танил эрхмүүд үнэнийг өчив...

Олны танил эрхмүүд үнэнийг өчив...   Хүүхэн, хүйтэн пиво хоёрт хөлсөө дуслуулж олсон мөнгөө үрж,club, pub, буудлуудад цагийг барж, залуу насаа задгай мөнгө шиг үрж яваа зугаа цэнгэлд таршуурч, завхай, хөнгөмсөгт автаж буй ухаан муутай залууст:   - Амьдрал өнөөдрийн зугаа, маргаашийн шарталт шиг хялбар зүйл биш ээ! Бэлэн гоймон шиг бэлэн хүүхнүүд шөнийн цэнгэлд дэргэд чинь байлаа ч, зовлонгийн уртад хань болдоггүй юм.  Хэтэвч нь зузаан ч сэтгэл нь нимгэн залуу жаргал цалгисан мөчүүдэд чинь хамт байлаа ч, гуниг нөмөрсөн үед хулжиж мэднэ. Хувцасны чинь брендлэгт, машины чинь тансагт шунасан хүүхэн хувцас чинь хуучир ч, бензин чинь дуусахад ор мөргүй арилсан байж мэднэ!  Даашинзны чинь богинод татагдсан залуус замын уртад илүү оодгор банзалтай энгэр илхэн нэгнийг хараад урваж мэднэ. Бид удаан амьдарч, хол алхана. Гишгэсэн мөр бүхэн зөв байх албагүй ч, эргээд харахад харуусал төрөм байх ёсгүй. Цаг хугацаа чамайг, намайг хүлээхгүй урсан өнгөрнө. Амсаад үлдээсэн хундага дарсны төлөө, наргиж амжаагүй мөчүүдийн төлөө, тэвэрч үзээгүй бүсгүйчүүлийн төлөө биш!!! Даанч сайхан залуу насыг татаад хаядаг тамхины иш шиг золбин үрсэндээ харамсаж мэднэ ээ УХААРЧ ҮЗ!!! Үрс минь үлдэж  Нэрс минь мөнхөрнө Удам өндөр Нэр цэвэр Мөр зөв байхыг эрхэмлэе ЗАЛУУСАА.. Бавуугийн Лхагвасүрэн Монгол сайхан бүсгүйчүүд нь гадны залуусд дурлаад явж байгаа бол Монгол эрчүүдийн хохь нь ээ ! Чацга царайлаад, нөгөө сайхан дорны соёлоо дагаад эхнэр хүүхдээ зодоод, эмэгтэй хүнийг дорд үзээд, гөх толбоо толинд харж цээжээ дэлдэж мэлмэрээд, залхуурч ажилгүй хэвтээд, архиа гудраад явж байхгүй юу. Ч.Ганжавхлан     Хань юм бол хань шиг л бай Хатуу бор дарсны бөглөө бүү бол Эр юм бол эр шиг л бай эмсийн хормой чангааж үрсээ бүү бузарла Эцэг юм бол эцэгшиг л бай  Эрвээхэй үрсийнхээ харцанд сүүдэр бүү хургаа Түшиг л юм бол түшиг шиг л бай Түмний бузар хэлээр ханиа бүү орхи Эзэн юм бол эзэншиг л бай Эрээн алаг замбууд чамаар дутах хүн олон шүү Хүү нь юм бол хүүшиг л бай  Хүмүүн заяанд мэндлүүлсэн ижий аавыгаа жаргаа Хүн юм бол хүн шиг л бай  Хатууд бүдэрсэнч бэрхэд чанга бай Улаач юм бол улаачшиг л бай Уруудаж ирсэн нэгний зовлонгоор нь бүү жаргал хий Тоост замбуу нь догшин шүү Тоолгүй үйлдсэн үйлийнхээ үрийг чи үүрнэ Хөрсд замбуу нь хатуу шүү Үрч дуусгаагүй бурууг чинь үр чинь үргэлжилүүлээд үүрнэ дээ   Ц.Цэрэнболд  

Д.Трамп Чингис хаанаас юу суралцаж болох вэ?

Д.Трамп Чингис хаанаас юу суралцаж болох вэ?    “Чингис хаан ба орчин үеийн ертөнц” бестселлер номоороо алдаршсан  Ж.Везерфордын бичсэн энэхүү нийтлэлийг  АНУ-ын “The Daily Beast” цахим сонин толилуулжээ. Тус нийтлэлийг бүрэн эхээр нь сийрүүлэн хүргэж байна.   Ж.Чосер, Т.Жефферсон зэрэг алдарт хүмүүсийн бишрэн хүндэлж явсан Монголын нэрт удирдагчийн тухай өдгөө ердөө л хэрцгий зэрлэг хүн байсан гэж цухас дурдах болжээ. Гэвч тэрээр бидний гойд бүтэлгүйтсэн Ойрхи дорнодод чухам яаж амжилтад хүрсэн юм бол?   Дэлхий даяар олон бичил дайнд орооцолдсон АНУ-аас эрс ялгаатай нь Чингис хаан ямагт ялалт байгуулах гэсэн цорын ганц, маш тодорхой зорилтын төлөө тэмцдэг байжээ. Хязгаарлагдмал, хэсэгчилсэн, хэлэлцэгдсэн эсвэл тасалдсан ялалт бус бүрэн ялалтын төлөө шүү.   XXI зуун гарснаас хойш АНУ Афганистан, Ирак болон Сирид ужгирсан дайнд хутгалдаж эхэлсэн. Тэгвэл чухам эдгээр улсад монголчууд маш амжилттай дайтсан түүхтэй. Монголчууд эдгээр улсуудыг хэдхэн сарын дотор эзлэн түрэмгийлж, хойд Ираны уулан дахь цайзуудад байрласан Алуурчдын нийгэмлэг хэмээх цуутай террорист бүлэглэлийг бүрэн устгасан төдийгүй Монголын захиргааг хүлээн зөвшөөрөөгүй эсэргүүцлийн бүхий л голомтыг шуурхай даржээ. Тэд мөн халиф удирдагчийг цаазалсан бөгөөд ийм үйлдлийг Осама Бен Ладен л лав өршөөж боломгүй үйлдэл гэж үзэх байсан биз.   Монголын эрс шийдмэг цуст түрэмгийллийн дараа Ойрхи дорнодод урд хожид үзэгдээгүй амгалан тайван цэцэглэж хөгжлийн зуун тогтсон билээ.   Гэтэл одоо яг тэр газар нутагт Америк цэргийн хүчээ оруулсан ч хүүхэд алаагүй, эмнэлэг бөмбөгдөөгүй, энгийн иргэдийн эсрэг хорт хий хэрэглээгүй нэг ч өдөр алга. Энэ бүхэн Европын тогтвортой байдалд ноцтойгоор заналхийлэх дүрвэгсдийн дуусашгүй цуваа бий болоход хүргэлээ.   Чингис хааны Монгол одоогийн “McDonald’s” түргэн хоолны газрын сүлжээнд ажиллагсдаас хоёр дахин бага буюу ердөө нэг сая хүн амтай, арми нь орчин үеийн ганц том цэнгэлдэх хүрээлэнд багтчих 100 мянган хүнтэй байсан юм. Хэдий тийм ч Чингис хаан ийм л армитайгаа олон зуун сая хүнтэй газар нутгийг эзлэн түрэмгийлээд зогсолгүй амжилттай захирсан билээ.   Тэгвэл АНУ-ын хүн ам Чингис хааны Монголоос даруй 300 дахин их, арми нь хорь дахин их бөгөөд хавьгүй илүү төсөв, технологитой. Монгол цэрэг нум сумаар зэвсэглэн илүү хөгжилтэй баян тансаг Хятад, Хорезмтой дайтсан юм. Тэгвэл яагаад Багдадад монгол цэрэг амжилтад хүрч байсан бол бид ингэтлээ бүтэлгүйтнэ вэ?   Америкууд бид Чингис хаанаас дайтах, амьдрах, ер нь аливаа бусад үйл хэрэгт сургамж авахыг боддоггүй. Учир нь бид түүнийг Александр, Цезар, Наполеон зэрэг өрнөдийн баатарлаг жанжинуудтай харьцуулахын аргагүй Азийн зэрлэг бүдүүлэг нэгэн гэж үзэх нь элбэг тул түүнээс суралцах юм үгүй гэж боддог. Орчин үеийн ертөнцөд бичиг үсэггүй нүүдэлчин эрийг Европын түүхийн аугаа удирдагчид, жанжнуудтай эн зэрэгцүүлэх нь инээдтэй санагддаг биз ээ.   Гэвч өрнөдөд хүртэл түүнийг ихээр хүндэлдэг байсан цаг бий. Жеффри Чосер түүнийг “Эрхэмсэг хаан” хэмээн хүндэлж, “Дэлхийд хэзээ ч, хаана ч аливаа үйл хэрэгт түүн шиг төгс сайн удирдагч байсангүй” гэж бичиж байжээ. Томас Жефферсон Чингис хааны намтрыг цуглуулж, Эдвард Гиббон түүнийг магтан дуулж байв.   Өдгөө хүмүүсийн дийлэнх нь түүний ялал­туудыг харгис хэрц­гийллийн үр дүн гэж үздэг бөгөөд тэрээр дайснуудаа дарахын тулд газрын хөрсийг хуйхлан шатаах тактик баримталдаг байсан нь үнэн билээ. Гэвч зөвхөн хэрцгийлэл ялалтад хүргэдэг бол АНУ Солонгосоос эхлэн хийсэн бүх дайндаа хялбархан ялах байлаа. Чингис хааны ялалтуудыг үл тоомжирлож болох ч тэдгээр нь маш цэгцтэй сэтгэлгээ, нягт төлөвлөлт, гүйцэтгэлээс үүдэлтэй. Чухам дээрх гурван зүйл Америкийн бодлого боловсруулагчид, дайн удирдагчдад дутагдаж байна.   Э.Гиббон, Т.Жефферсон нар бидний харж чадахгүй Чингис хааны ямар чанарыг олж харсан юм бол? Чингис хааны амжилтыг таван үндсэн ойлголтод нэгтгэн авч үзэж болно. Тэдгээрийн ачаар Чингис хаан үр дүнтэй удирдан залуурдаж, хураасан газар нутагтаа энх тайван, цэцэглэл хөгжлийг авчирчээ.   1.БҮРЭН ДҮҮРЭН ИТГЭЛ   Чингис хаан ялалт байгуулна гэдэгтээ бүрэн итгэхээс нааш дайснаа довтолдоггүй байв. Тэрээр юуны түрүүн армиа бэлтгэн дайсны арми болон нийгмийн дотоод байдлын талаархи тагнуулын далайцтай их мэдээллийг цуглуулна. Тэгээд ялах төлөв харагдахгүй бол довтолгоогоо заримдаа бүр бүтэн жилээр хойшлуулавч хэзээ ч зорилгоо мартах юм уу, орхидоггүй байв.   Тэрээр ялна гэсэн бат итгэлийг ард түмэн, нэн ялангуяа армидаа бадраана. Түүнийг дайн зарласан тохиолдолд цэргүүд нь хурдан бөгөөд үр дүнтэй ялалт байгуулна гэдэгтээ итгэдэг бөгөөд Чингис хаан цэргүүдийнхээ амь насыг хамгаалахын тулд боломжтой бүх аргыг сүвэгчилдэг байжээ. Чингис хаан ард иргэддээ итгэдэг шиг тэд ч хаандаа хариу итгэл үзүүлдэг байсан юм.   2. ТОДОРХОЙ БАЙДАЛ   Чингис хаан дайн ба энхийн аливаа зорилгыг маш тодорхой тавьдаг бөгөөд тэдгээрийг дайснууддаа ч, дагалдагчиддаа ч тодорхой болгодог байжээ. Довтлохдоо тэрээр дайсанд амьд үлдэх цорын ганц тодорхой болзол тавина. Америкууд үүнтэй адил дэлхийн хоёрдугаар дайны үед Япон, Германы эсрэг довтлохдоо үг дуугүй шууд бууж өгөх эсвэл устаж мөхөх нөхцөл тулгасан билээ.   Холбоотнууд Германы Дрезден, Вурцбург хотуудыг бөмбөгдөж, АНУ Нагасаки, Хирошимагийн эмэгтэйчүүд, хүүхдүүдийн дээр атомын бөмбөг хаясан шиг Чингис хаан ч энгийн иргэдийн эсрэг харгислал үйлдсэн нь бий. Өөрийнх нь эсрэг тэмцвэл тэр дайснаа устгаж, бууж өгвөл амлалт бүхнээ биелүүлэн ивээл хамгаалалдаа авдаг байв.   3. СОНГОЛТ   Чингис хаан дай­тах болсон шалтгаанаа тайл­барлаж, тулалдахгүйгээр бууж өгвөл ямар ашиг шим хүртэхийг дайсандаа хэлэлгүйгээр довтолсон нь үгүй. Америкийн Ерөнхийлөгчид ардчиллыг сэргээх, хүний эрхийг хүндэтгэх, эмэгтэйчүүдэд тэгш эрх олгох болон шинэ дэлхийн хэв журмыг тогтоох тухай маш бүрхэг элдэв зүйл ярьдаг бол Чингис хаан хувийн элч нараараа дамжуулж, эсвэл дайсны хот руу захиатай сум харвах замаар маш тодорхой үр дүнд хүрэхүйц саналуудыг тавьдаг байв.   Тэрээр эмэгтэйчүүдийг хулгайлж наймаалахыг хориглож, шашны бай­гуул­­лагууд болон эмч, эмийн санч зэрэг нийгмийн үйлчилгээний ажилтнуудыг татвараас чөлөөлж, хүн бүрт өөрийнхөө шашинг шүтэх эрх чөлөө олгож, авилгалд авч худалдагдсан аливаа түшмэл, хулгай нарыг шийтгэх амлалтаа ямагт биелүүлдэг байжээ.   Бууж өгсөн дайсны талд нэмэлт татвар ногдуулдаггүйгээс гадна ялангуяа худалдаачдад татварын хөнгөлөлт үзүүлдэг байсан юм. Тэрээр мөн алдагдсан өмч хөрөнгийг эргүүлэн өгөх явдлыг баталгаажуулж, яалал арилжааг хөнгөвчлөх өртөө бүхий зам, гүүрийн тогтолцоог үүсгэжээ. Бууж өгөхөөс татгалзсаны уршиг аймшигтай бөгөөд монголчууд “Тэнгэр мэдтүгэй” хэмээгээд тэрслэгчдийг харгислан дардаг байв.         4. ҮР ДАГАВАР    Хэдийгээр монголчууд заналхийллээ нэлээд бүрхэг илэрхийлдэг ч бодит үр дагавар нь аймшигтай байжээ. Нэгдүгээрт, эсэр­гүүцэгчдийн удирдагч төдийгүй түүний өв залгамжлагчид, язгуурт­нууд болон дээгүүр албаны нөлөө бүхий түшмэдийг толгой дараалан цаа­зална. Чингис хаан заналт дайснуудаа хэзээ ч ятгадаггүй, дором­жил­доггүй, хамтардаггүй, өөрийн гүрэндээ нэгтгэдэггүй бөгөөд шууд устгадаг байв.   Тэднийг цаг ямагт асуудал үүсгэж, эсэргүүцэн тэмцэх болно гэдгийг мэддэг байсан учраас тэр. Тэд хүн ардаа өөрийнх нь эсрэг босгоод ялж чадаагүй юм чинь түүнд огт хэрэггүй. Тэр тэднийг шууд цаазалдаг байв. Дайсныхаа армид ч тэгж хандана. Хуучин элит давхаргыг устгах ч нэхмэлчин, дархан, шаазан ваарчин, бичиг үсгийн хүмүүс, орчуулагч гээд ур дүйтэй, мэдлэгтэй хүмүүсийг өршөөн ивээлдээ авдаг байжээ. Харин ямар нэг ур дүй, мэдлэггүй хүмүүсийг ээлжит дайнд амьд бамбай болгон ашиглах, суваг шуудуй ухах зэрэг монгол хүн хийхэд гутамшигтай юм уу хортой аливаа ажилд зүтгүүлдэг байсан аж.     5. ХУВИРШГҮЙ ТУУШТАЙ ЧАНАР   Чингис хаан амлалтаа биелүүлэх, хууль ёс, энх тайван цоглуулахдаа тууштай байжээ. Монголын эзэнт гүрний нэг өнцгөөс нөгөө хүртэл толгой дээрээ алтаар дүүрэн ваар авч явах залуу бүсгүй ямар ч дээрэм тонуулаас үл айн аялдаг тухай Персийн он тооллын бичиг хөтлөгч Жувейни бичиж үлдээжээ. Чингис хаан дайтахад тэр нь нийтийн дайн, энх тайван тогтооход тэр нь нийтийн энх тайван байсан гэдэг. Тэрээр тулалдахдаа ч, захирахдаа ч үргэлж хувиршгүй тууштай байсан юм.      Баримталдаг зарч­муудынхаа адил чанд хатуу Чингис хаан түүнчлэн бодит туршлага дээр зог­солтгүй суралцан өөрч­лөгдөх нөхцөл байдалд дасан зохицох шаардлагатайг ойлгодог байжээ. Тухайн нөхцөл байдлаас шалтгаалан тэрээр мэргэн ухаантай, хатан зоригтой зарим дайснаа өршөөсөн нь ч цөөнгүй. Нэгэн тулалдааны үеэр дайсны цэрэг түүн рүү довтлон унаж явсан морийг нь харваж алжээ. Тулалдааны дараа Чингис хаан олзлогдсон дайсны цэргүүдийг жагсаан хэн үүнийг хийснийг асуухад нэг эр аймшигтай үхэл хүлээж буйг мэдсэн ч урагш алхсан гэдэг.   Дайсныхаа удирдагч руу довтолж зүрхэлсэн зоригт эр түүнд хэрэгтэй гэж тэр үзсэн аж. Чингис хаан түүний амийг өршөөгөөд армийнхаа жанжнаар томилжээ. Тэрээр морийг нь алсан нумны зэвийг бодон түүнд Зэв нэр өгсөн бөгөөд Зэв хожим Монголын шилдэг жанжнуудын нэг болсон билээ. Үүнтэй адил Чингис хаан өөрийн өрсөлдөгч Хэрэйдийн Ван ханы цэргийг бут цохисныхоо дараа алагдахаа мэдсэн ч удирдагчаа амь биеэ хайрлалгүй хамгаалж тэмцэх торгон цэргүүдийг бахдан ажиглаад өршөөжээ. Тэгэхдээ тэднээс алагдсан удирдагчаа хамгаалсан шигээ өөрийг нь хамгаалж чадах эсэхийг асуусан гэдэг.   Чингис өөрийн армийн сүр хүч, дайснуудаа уст­ган дарсны ачаар зуун жилийн энх тайвныг тог­тоогоогүй билээ. Тэ­рээр энгийн иргэдэд Монголын удирдлага дор илүү сайхан амьдрал санал болгож, бүх үндэстэнд аливаа мөрдлөг хавчлагаас эмээлгүй уламжлалт соёл, шашнаа дагаж болохыг баталгаажуулж өгсөн юм. Тэрээр бусад үндэстнийг монголчуудын амьдралын хэв маягт хүчээр ний­цүү­лэхийг оролдож ч үзээгүй.   Бүрэн дүүрэн итгэл, тодорхой байдал, сонголт, үр дагаврын мэдрэмж болон хувиршгүй тууштай чанар зэрэг нь түүний хамгийн чухал зэвсэг байжээ. Дэлхий даяар терроризмтэй хийж буй тэмцэлдээ сайтар чиглүүлж төвлөрүүлээгүй, санамсаргүй гэмээр эмх замбараагүй хүчин чармайлт гаргаж буй Америкт дээрх бүх чанар дутагдаж буй нь илт. Манай удирдагчид чанга боловч авцалдаагүй ярьж, террористуудад хатуу боловч үр дүн муутай хариу барьсаар ирлээ. Тэгэхээр манай шинэ Ерөнхийлөгчид Чингис хаанаас суралцах юм их байна даа.   Б.Түшиг

​Бүргэдчин охин шүхрээр бүргэдтэй нисчээ

Бүргэдчин охин шүхрээр бүргэдтэй нисчээ   "The Eagle Huntress" киногоор дэлхийд танигдсан бүргэдчин охин Н.Айшолпан өнгөрсөн онд өөрийн тоглосон баримтат киногооро Монголдоо төдийгүй дэлхий нийтээр олны танил болсон билээ.  Тэрбээр саяхан болсон Бүргэдийн баярт оролцсон бөгөөд үүнээс гадна нэгэн сонирхолтой зураг авахуулсан нь агаарт бүргэдтэй хамт ниссэн аж.  Н.Айшолпан охин Өлгий хотын Заид бүрэн дунд сургуулийн 12 дугаар ангид суралцдаг бөгөөд 2014 онд АНУ-ын Нью-Йорк хотод төвтэй "Олигвы Энтертайнмент"-ын бүтээсэн "The Eagle Huntress" нэртэй баримтат киноны гол дүрд тогложээ. Кинонд Монголын баруун бүс, Алтайн нуруунд 2000 гаруй жил амьдарч буй казах ард түмэн болон бүргэдээр ан хийдэг аавынхаа амьдралд тусалсаар ан хийж сурсан Н.Айшолпан охины тухай өгүүлэх аж. Уг кино 2016 онд АНУ-ын 100 гаруй хотод, 2017 оны дөрөвдүгээр сард Монголд нээлтээ хийж, мэргэжилтнүүдээс өндөр үнэлгээ авч байсан юм.

ПҮРЭВДОРЖИЙН ЦЭРЭНДАГВА: ЖҮЖИГЧНИЙ МЭРГЭЖИЛ СОНГОХОД АХ МААНЬ “ЧИ БУСДЫН ХЭЛЭЭР ЯРЬДАГ АЖИЛТАЙ БОЛОХ НЬ, БУЯНААРАА БОЛОГ” ГЭСЭН ДЭЭ Монгол Улсын Ардын жүжигчин П.Цэрэндагватай уулзаж ярилцлаа.

ПҮРЭВДОРЖИЙН ЦЭРЭНДАГВА: ЖҮЖИГЧНИЙ МЭРГЭЖИЛ СОНГОХОД АХ МААНЬ “ЧИ БУСДЫН ХЭЛЭЭР ЯРЬДАГ АЖИЛТАЙ БОЛОХ НЬ, БУЯНААРАА БОЛОГ” ГЭСЭН ДЭЭ Монгол Улсын Ардын жүжигчин П.Цэрэндагватай уулзаж ярилцлаа. -Соёлын тэргүүний ажилтан, дуучин Д.Отгонжаргалын дуулсан “Миний ээж тэмээчин” дууны клипэнд та ханьтайгаа тоглосон нь үзэгчдийг уйлуулж уяруулсан. Та сүүлийн үед ямар уран бүтээл хийж байна? -Сүүлийн үеийн уран бүтээл гэвэл төлөвлөсөн уран бүтээлүүддээ ороод явж байна. Удахгүй үзэгчидтэйгээ “Говийн домог” хэмээх бүрэн хэмжээний уран сайхны киногоороо уулзана. “UBS” телевизийн хамт олны хийж буй энэ кино л одоохондоо томоохон уран бүтээл маань юм уу даа. Отгонжаргалын “Миний ээж тэмээчин” дуунд ханьтайгаа оролцон тоглосон. Ер нь эхийгээ хайрлаж, хүндэлж, дээдэлж явна гэдэг хүмүүн болж заяасны шинж гэж ойлгодог учраас энэ дууны клипэнд орооч гэсэн саналыг бид хүлээж авсан. Хамгийн гол нь бүтэц нь их сонин санагдсан. Юу вэ гэхээр зүгээр нэг дууг дүрсжүүлэх биш богино хэмжээний кино ч байж болохоор хэмжээнд сэтгэж хийсэн учраас тоглосон гэхэд болно. Дуучин маань ямар сайхан дуулсныг үзэгч, сонсогчид маань таашаан хүлээж авч байгаа нь сайшаалтай. -Удахгүй олон улсын эмэгтэйчүүдийн эрхийг хамгаалах өдөр буюу манайхны хэлж заншсанаар Мартын 8-ны баяр болох гэж байна. Та ханиа яаж баярлуулдаг вэ? -Хүн ханиа яаж баярлуулдаг билээ, тэр жишгээс хазайгаад байх нь хаашаа юм. Би олноос онцгойрох юм уу, олонд чирэгдэх гэдэг хоёр туйлшралыг тэгтлээ нэг их ойшоодоггүй. Ер нь хүн өөрийнхөө үүрэх ёстой ачааг үүрсэн шиг үүрэх ёстой л гэж боддог. Тийм л өрхийн тэргүүн байгаа юм. Ханийнхаа тухай ярина аа гэдэг чинь Цэрэндагва төрдөө үнэлэгдэж, түмэндээ хүндлэгдэж яваагийн цаад талд хатан ухаан сүлсэн ханийн минь нөмөр нөөлөг дэндүү их байдаг юм аа гэдгийг би хэний ч өмнө хэлэхээсээ тэгтлээ нэг их ичдэггүй. “Авгайгаа магтсан хүн адгийн тэнэг” гэлцдэг юм билээ. Ингээд хэлчихсэнийхээ төлөө тэнэг гэж дуудуулахаасаа нэг их эмээгээд байдаг хүн би биш. Юу үнэн гэвэл хань минь надад өнөөг хүртэл нөмөр нөөлөг болж яваа нь орчлонгийн ганц үнэн. Тийм учраас хань бидэн хоёр бие биеэ хүндлэн дээдэлж, учирлан хүлцэх минь уудам хорвоод улам их болж байх шив дээ. Бид хоёр уран бүтээлийн ажилд том жижиг гэлтгүй оролцох ёстой ажилдаа оролцоод явж л байна. Аливаа уран бүтээлд жижиг сажиг гэсэн ойлголт байдаггүй. Гагцхүү тэнд сэтгэл, итгэл, зүтгэл байж л ажил болдог. -Эмэгтэйчүүдийн баярын дараа Монгол цэргийн өдөр гээд л баяр үргэлжилдэг дээ? -Цэргийн баярыг манайхан цэргийн хугацаат албанд зүтгэж байгаа хүмүүсийн баяр мэт ойлгодог тал байдаг байх. Гэхдээ эр хүн бүхний бодож, сэдэж, сэрж явах ёстой баярын нэг нь энэ. Ер нь баяр гэдэг юманд нэг их хөвсөлзөн хөөрөөд байдаг хүн би биш. Баяр тэмдэглэснээрээ улс орон хөгждөг цэцэглэдэг бол Монгол орон хөгжил цэцэглэлтийн туйлд хүрэхээр болчихоод байна. Аливаа баярын үлдээцтэй зүйл, хүртээмжтэй хандлага нь ямар юм бэ гэдгийг бодож хийвээс баяр бүхнийг тэмдэглэж болно. Гагцхүү баярыг тэмдэглэснээр нийгмийн хөгжилд ямар түлхэц өгч байгаа юм бэ гэдэг тал нь илүү байваас баярын утга учир тодорхой болно. -Таны ах Пүрэвжавын Сандуйжав гэж Монгол Улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, нэрт сэтгүүлч, авьяаслаг яруу найрагч хүн байлаа. Ахынхаа тухай яриач? -Ахыгаа маш их үгүйлж байна. (Нүдний шилнийх нь цаана нулимс нь цийлэгнээд ирэв. сур) Маш их санаж явдаг зүйлийн маань нэг ах минь юм. Миний ах нэг их олон юм яриад цээжээ дэлдээд, хашгичаад гуугачаад явдаг хүн биш. Монгол эр хүний амин ухаан гэж ямар юм байдаг юм бол тэр хэмжээнд амьдрал ахуйгаа авч явсан хүн. Зөвхөн өөрийнхөө амьдралыг ч биш өнчин үлдсэн хэдэн дүү нараа өргөж тээж хоолонд нь хүргэсэн, ханьтай болсноосоо хойш ханиа хүндлэх, ханиа хайрлах, үр хүүхдээ өсгөж хүмүүжүүлэх бүх зүйлд өрхийн тэргүүн шиг явсан ийм хүн. Олонтой, найз нөхөдтэй, тэднийхээ итгэл сэтгэлийг үүрч дүүрч явж чадсан хүн байсан гэж би боддог юм. Намайг жүжигчний мэргэжил сонгоход хамгийн их эсэргүүцэж дургүйцэж байсан хүн бол миний ах. Ээж маань ахад “Юу гэх вэ, цаадахаа дураар нь орхи” гэж хэлснээр ах маань буулт хийсэн. Би амьдралдаа ахаасаа зөрсөн ганц тохиолдол энэ байх. Миний ах надад “За, хүү минь чи, насаараа хүний хэлээр ярих мэргэжил сонголоо доо. Энэ хүний хэлийг өөрийн хэл болгох гэж мөн ч их зовох байх даа. Буянаараа болог дээ” гэж хэлсэн. Тэр үедээ энэ үгийг би сайн ухаараагүй. Би энэ үгийг одоо санах сэрэх болгондоо хүний хэлээр ярьж яваа гэдгээ ойлгодог. Хүний хэлийг өөрийн болгох гэж тавь гаруй жилийг жүжигчний ажилд үрчихэж дээ. Тэр үг нэг зорьсноосоо буцахгүй байхын ташуур, чигээрээ зөрүүдэлсэнийхээ хэрээр бодож явах бодлыг тархинд нэвт шингээж өгсөн нь миний ахын ухааны цараагийн нэг илрэл юм даа. Ахыгаа хүндэлж хайрлаж явсан. -Хүндлэл хайраа яаж илэрхийлж байв? -Ахыгаа баярлуулах гэж хичээж байсан. Тэр нь юу вэ гэхээр бурхан болтол нь дэргэд нь архи уух битгий хэл, тамхи татахыг ч цээрлэнэ. Тамхийг нууж татаж явсаар ахыгаа үдэж өгсөн дөө. Тэрийг маань ах мэдээгүй биш мэдрэхийн дээдээр мэдэрсэн байх. Дүүгээ эмээж байхыг хараад баярлаж байсан болов уу. -Ахтайгаа хэдэн насны зөрүүтэй билээ? -Бид хоёр арваад насны зөрүүтэй. -Орчин үед “хүн ахтай, дээл захтай” байх нь алдагдсан юм шиг санагддаг. Танд ийм зүйл анзаарагдах юм уу? -Анзаарлаа гээд яахав дээ. Бидний сонгоод авчихсан нийгэм чинь л энэ шүү дээ. Яг нийгмийнхээ мөн чанарыг таниад ирэхээр “Би, би” гэдэг өвчнөөр билэг танхай болох гэж шуурсны, маш товчхон хэлбэл зээлдмэл ухаан, эшлэлийн онолоор явсныхаа горыг амсаж байна гэхээс биш хэлэх үг олддоггүй юм. Бид чинь монголчуудад өөрийн гэх ухаан гэж юм байдаг бол түүнийгээ гээчихсэн хүмүүс шүү дээ. Тэгээд бусдын гял цал юманд нүдээ унагаснаа соёл гэж эндүүрсэн. Тэрэнд өөрөө юмгүй юм шиг уулгалан дайрсныхаа горыг одоо амсаж явна даа. (Тэрээр яг л жүжгийн галзуу хүний дүр бүтээж буй мэт авзаатай зэвүүнээр чанга хөхрөн инээв. сур) -“Монголоо алдмар” гэж өвгөдийн нэг муухай хараал байдаг даа. Тэр үг биеллээ олж байна гэж хэлж болох уу? -За, тэгж амны алдас хийгээд яах вэ. Одоо цагт ярьж байгаа юм бол амны алдас. Ер нь бодох л ёстой үг. Энэ байтугай юмыг саналгүй, сэрэлгүй орхисныхоо гайг амсаж байна гэж товчхондоо хэлээд байгаа юм шүү дээ. Тэрнээс биш ийм нэг амны алдас болсон зүйлийг яриад байвал улс орны хөгжилд нэмэр болохоос нэрмээс болох нь их болов уу даа. Чиний наад хэлж байгаа үг чинь яг үнэн. Биеллээ олж байна гэж хэлж болно. Бид хэзээ ухаарч, гэгээрч, сэхээрэх юм бэ гэдэг л их бодууштай юм даа. -Улсын драмын эрдмийн театрт ажиллаж байсан алтан үеийнхний олон тэгш ой энэ жил тохиож байгаа. Зуун жилийн ой нь тохиож буй төрийн шагналт, ардын жүжигчин Э.Оюун гуайтай та хэр ойр байв? -Театр гэж буянтай айлын босгоор давж орсноо би өөрийнхөө авьяас билэгтэйдээ бус Монголын тайзны урлагийн ахмадууд, алтан үеийнхэн гэж түүхэнд тэмдэглэгдсэн хүмүүсийн билгийн хараатай холбон бодож явдаг. Тэр хүмүүсийн нэг Оюун багшийнхаа шавь нь болж явлаа. Тэнд Оюун багшийн дуу гарахад энд миний тавхай гялалзаад зугтаж явсан болохоос ойртож ярьж хөөрч байх тийм боломж байсангүй л дээ. Айж эмээхээс гадна тэр агуу хүнийг хүндэлж бишрэхтэй холбоотой. Ганцхан Оюун гуай ч биш бүхий л ахмадуудынхаа үгийг нь сонсож явсан хүн л дээ, би. Энэ жил манай театрын их олон хүний тэгш ой тохиож байгаа. Тэднийхээ талаар бид л ярихгүй бол хэн ярихсан билээ. Бид л хийхгүй бол хэн хийхсэн билээ гэдэгчлэн багшийн зуун жилийн ойг тохиолдуулж УДЭТ-ын удирдлага санаачилж “Би эндээс явахгүй” жүжгийг нь залуу зохиолч Мэндсайханы шинэтгэснээр алтан тайзнаа тавьж үзэгчдэдээ өргөн барьж байгаа юм. Бүтээлч хүн гэдэг бүтээлээрээ мөнхөрдөг юм байна гэдгийг олон түмэндээ хэлээд зогсохгүй энэ бүхнээс авах, гээхийн ухаанаар бодох юм их байна шүү гэдгийг хэлье. -Бид ер нь юугаа гээгээд байгаа бол? -Монгол ёс заншил, монгол соёл, монголтой холбоотой бүхнийг мартагнуулах гээд байна уу даа гэж би их халагладаг. Үүнийг төр засаг руу чичлэхээсээ өмнө хувь хүн би Монгол байхын тулд, Монголоо мэдрэхийн тулд, Монгол гэж ярихын тулд юу хийсэн юм бэ гэдгээ иргэн бүр санаж, сэдэж, ухаарах цаг нь болсон. -Ардын жүжигчин Мэндбаяр гуай та хоёр зохиолч А.Шартолгойн “Ренчиний Чойном” жүжигт тоглосон. Одоо яруу найрагч Намжимын Очирбат агсны “Хөх дэвтэр” номын хуримд уригдан ирж. Яруу найрагчидтай их дотно байв уу? -Миний яриад байгаа монгол хүн байхын жинхэнэ утга учир нь Намжимын Очирбат гэж энэ сайхан яруу найрагч байлаа. Энэ хүн надаас ахмад. Миний ах П.Сандуйжавын МУИС-ийн оюутан ангийн анд. Н.Очирбат найрагч хүнийг хөгшин залуу, хөрөв нялх гэж ялгалгүй хэнийг ч бай хүнтэй хүнийх нь хувьд харьцаж чаддаг нь намайг татдаг байсан. Энд бас мэргэд цуглаж байна. Үгийн урлагийн мастеруудынхаа үгийг сонсохоор би ирлээ. Яагаад бид яруу найрагчдыг хайрлаж хүндэтгэдэг юм бэ. Өнөөдөр монгол хэлнийхээ төлөө бүгд анхаарахгүй бол устаж мөхөх аюулын харанга дэлдэх цаг тулаад ирчихсэн байна шүү гэдгийг санаж сэрэх хэрэгтэй. Зохиол бичдэг хүмүүс ч анхаарах хэрэгтэй. Монгол хэлний эгшиглэнт чанар алдагдаад байна. Эгшиглэнт чанар алдагдана гэдэг ярианы хэлэнд яруу сайхан монгол хэл маань уусаж мөхөж байгаа юм шүү. Эзээгүй унших хүн цөөрчихсөн учраас тайвшраад байх шиг байна. Уншдаг хүн ихдээд ирэхээр нэхэгдэхээс өөр гарцаагүй ажил болж байна гэж би мунхаглаж явдаг юм даа. -Муусайн яруу найрагч, зохиолчид, жүжигчид, дуучид нийгэмд юу ч хийж бүтээдэггүй амьтас гэж дорд үзэх хүмүүс олширлоо... -Ярилгүй яах вэ, наадах чинь монгол эр хүнийг хүчгүйдүүлэх, монгол хүмүүсийг хооронд нь яавал эвтэй найртай байлгахгүй байх вэ гэсэн гаднын хорт бодлого яваад байгаа юм биш байгаа гэж би их эмзэглэдэг. Уран бүтээлчид хийж байгаа бүхнээ илүү их бодож хийх хэрэгтэй болж байна. -Цагаан сар саяхан болж өнгөрлөө. Танд хацраа үнэрлүүлэх дүү нар, шавь нар жилээс жилд олшроод байгаа биз? -Сэтгүүлч та нар ч бас асуух юмаа асууж л байж санаа амардаг улс л даа. Маш товчхон хариулахад миний үнсүүлэх хүний тоо цөөрөөд, үнсэх хүний тоо нэмэгдэж байгааг нуугаад яахав. Насны хувьд ч, элээсэн он жилүүдийнхээ хувьд ч ийм жамтай учирдаг юм байна. Ингэх тусмаа өнгөрсөн үеийг дурсаж, бодож санахдаа “Үлдээх юм маань юусан билээ” гэдгийг эргэцүүлэх цаг гарцаагүй ирж байна даа.  

Хуудаснууд

Subscribe to Нийтлэл