logo

logo.jpg

Advertisement

Онгод тэнгэрийн айлдварууд

​Дом №4

Дом №4   Үг хэлний увдисаар домнох зан үйл: Хүний биед үргэлж гал бадарч байдаг эрчим хүч ихтэй хоёр эрхтэн байдгийн нэг бол хэл юм. Хэлний үзүүрээс урсан гарах үгийн ид шидийг ашиглан алив муу муухай арилган устгаж, сайхан бүхнийг дэлгэрүүлж болно хэмээн монголын бөө нар үзэж ирсэн. Хэлийг түлхүүр эрхтэн ч гэдэг. Хүний зүрх сэтгэлийг хэлний үзүүрээс урсан гарах үгийн хүсээр түлхүүрдэн баяр баясгаан, зовлон жаргалыг авчирч болдог. Бөөгийн дуудлага, тамлага ч үүнтэй холбоотой юм. Үг хэлний дом нь нэг ёсонд уламжлалт сэтгэл засал болой.   Хэлээр илрэн гарах шившлэг нь домын салшгүй дагуул, бүрэлдэхүүн хэсэг юм. Домын үйлдлийг хийхийн хамт шившлэгээ дагалдуулан хэлдэг учраас дом,шившлэг хоёрыг салшгүй холбоотой.Шившлэг нь ардын аман зохиолын биеэ даасан төрөл зүйл болтлоо боловсронгуй болон хэвшсэн төрөл зүйл. Үгийн увидасаар элдэв муу бүхэнтэй үзэлцэхэд зориулсан богино хэлбэрийн яруу цэцэн хэллэгийг шившлэг гэдэг. Шившлэг нь ил далд хоёр хэлбэрээр хэрэглэгдэж ирсэн. Ил хэлэх шившлэг нь ихэвчлэн сайн сайхны ерөөл, хүсэл мөрөөдлийн бэлгэдлийн шинжтэй байдаг. Харин далд унших шившлэг нь мэргэ төлөг тавих, харал зүхэл хийхэд хэрэглэдэг учраас ил тод хэлэгддэггүй. Шившлэг үйлдэж буй хүний зөвхөн уруулын болон нүдний хөдөлгөөнөөр нь мэдэрч болно.   Ил шившлэгийг гол төлөв домноход болон цацал цацахад хэрэглэнэ. Тийнхүү шившлэгийг домын, мэргэ төлгийн, хараал зүхлийн гэсэн гурван төрөлд хувааж болно. Ер нь ч тиймэрхүү хандлагаар хэрэглэгдсээр иржээ. Домын шившлэгийг домч хүн хийнэ. Гэхдээ өргөн олонд ихэд тархсан зан үйл учир заавал дан ганц домчоор зогсохгүй түгээмэл зүйл юм. Харин мэргийн шившлэгийг зөвхөн мэргэ, төлөгч хараал зүхлийн шившлэгийг зөвхөн хараалч,тарнич хүн үйлдэнэ. Хараалын шившлэгийг шүд бүтэн, нас залуу хүн нууцаар хийдэг байжээ.   Шившлэг нь аврал, нигүүсэл, эрсэн, даатгасан шинжтэй бас заримдаа хишиг даллага, урилга заллагын маягтай байдаг. Шившлэг нь хувь хүний хүсэл мөрөөдлийн илрэл юм. Гэхдээ нийтэд түгээмэл сайн сайхны мөрөөдөл шившлэгээр илрэх нь цөөнгүй. Бурханы шашин монголд дэлгэрснээс хойш шившлэг нь агуулга хэлбэрийн хувьд нилээд өөрчлөгдөж хувирсан юм. Монгол хэлээр яруу найргийн хэлбэрээр гарч байсан шившлэг Төвд хэлээр тарнийн үг болон өөрчлөгдсөн нь ч олонтаа билээ. Шившлэг нь зөвхөн монголчуудын дунд дэлгэрсэн үзэгдэл биш юм. Өөр улс үндэстэнгүүдэд үгийн ид шидийг ашиглан шившлэг үйлдэх зан үйл мөн л түгээмэл дэлгэрсэн байдаг.   Үгийг ид шидтэй хэмээн үздэг үндэстэн бүхэнд шившлэг байдаг бөгөөд үгээр анагааж ч болно, алч болно гэж итгэн шившлэг залбирал, зүхэл зэрэг төрөл зүйл буй болгожээ. Шившлэг нь гуйж, аргадсан, урин залсан, даллласан, даатгасан утгатай бол залбирал нь цэвэр өршөөл соёрхол эгээрсэн утгатай болой. Харин зүхлээр айлган сүрдүүлэх, хараан мохоох чиглэлтэй ажээ.   Түүнчлэн аливаа хүн цаг бусын найман зүйлийн үхлээр амь насаа алдаж болох тул тэр бүхнээс  сэрэмжилсэн шившлэг тарни, судар ном байсан ажгуу. Тэдгээр найман зүйл цаг бусын үхэл нь гал, ус салхи, газар хөдлөх, хор, хараал, араатан, аянга зэрэг болно. Аянганд ниргүүлж цаг бусаар үхэх аюулаас сэргийлэн олон төрлийн дом хийдэг байсан. Үүнд: зуны эхэн сард тэнгэр дуугарваас гэрийн эзэн гоёлын хувцсаа өмсөөд савтай тараг, сүүгээ авч гараад гэрээ нар зөв тойрон цацал өргөж: “Зудаа цааш нь Зунаа нааш нь” гэж шившдэг болой.  

​Дом №3

Дом №3   Монгол дом гурван үйлэнд сайн гэдэг. Юуны урьд болзошгүй осол аюул, муу юмнаас биеэ хамгаалахад домнох арга нэн хэрэг болдог байж. Монголчууд дайнд их үрэгдсэн бөгөөд дайтах байлдахыг бараг хорин зуун, түүнээс ч өмнө нийгмийн идэвхийн гол үзүүлэлт болгож явсан түүхтэй. Дайнд явахдаа олон төрлийн дом, шившлэг хийдэг байжээ. Тэрний нэг нь хойлог шувууны мах биедээ авч явах дом юм. Хойлог шувууны махыг биедээ авч явах боломжгүй бол идээд дайнд ордог. Хойлогийн мах идсэн хүн дайнд шарх оловч тэрхүү шархнаасаа болж үхдэггүй буюу шархны халуунаар үхдэггүй гэдэг байжээ. Олон цэрэг шархдаж зовох үед дарга нь “хойлогийн мах идсэн хүн байна уу?” гэж цэргүүдээсээ асуудаг. “Байна” гэвэл тэр хүнийг дор нь харван алж, махыг нь өнөөх шархтангуудад хуваан өгдөг байсан гэх домог бий. Тиймээс “хойлогийн мах идсэн гэж бүү хэлээрэй” хэмээн эцэг эх нь дайнд явах хүүдээ захидаг байжээ.   Монголчууд амьдралын олон талтай үйл явдлуудад тус бүрд нь хамаарах домтой байв. Ялангуяа малд зориулсан домын арвин сан буй бөлгөө. Үүнд мал нядлах, хурга, ишиг хөнгөлөх, хөгширсөн хуц ухнын засааг чимхэх, мал хээл хаях, эргүүтэх, хамуурах, годронтох гэхчлэн элдэв юм тохиоход тус бүрд нь домнож бас шившлэгийн үг хэлж бүүр дадал заншил болсон нь монгол малчдын онцлог өвөрмөц төрх юм. Морь эвшээх юм уу ам цагаан хулгана исгэрэхэд ч гэсэн монгол хүн заавал хариу домыг уруулаа хавсран исгэрэх байдлаар өгдөг юм.   Монгол дом нь тодорхой зан үйлийн хэлбэртэй бөгөөд бас үгээр илэрхийлсэн шившлэг дайж хийдэг нийтээр  зуршил болгосон нэгэн хэвийн үйлдлэг юм. Монгол дом нь монгол ахуй, нүүдэлчний амьдралын онцлогт дулдуйдсан зан үйл зонхилдог учир байгаль хүн хоёр, хүн мал хоёрын харилцан шүтэлцээ, харилцан зохицохуйн хандлагыг илэрхийлдгээрээ онцлог юм. Гэхдээ эм, эмчилгээ анагаахын шаардлагыг тусгасан дом давамгайлдгаас “эм дом” гэсэн хоршоо утгатай нь дийлэнх болой.   Монголын бөөгийн шүтлэгийн зан үйлийн уламжлал дотроос төрсөн монгол ардын домнох зан үйлийн ухаан нь аж төрөх ахуйн үйлдлэгийн арга, бэлэгдэл дүрсийн арга, үг хэлний хүч увдисын арга гэж гурван зүйлд хувааж үздэг.   Хүн амьтны дом: Хүн амьтны тухай дом шившлэг гэдэг нь голдуу хүмүүсийн нийгэм байгалтай харилцаж аж амьдрах явцад тохиолдсон сайн муу алив зүйлийг аргадан илбэх дом шившлэг байдаг. Үүнд юуны өмнө хүмүүст үргэлж тохиолддог өвчин тахал, үхэл зовлонтой холбогдох дом шившлэг нь ихээхэн хувь байрыг эзэлдэг.   Хүний өвчний дом: Эртний хүмүүс өвчин зовлон орох буюу гэнэт ямар нэг зүйлийн гол бус учралаас болж хүмүүст гэнэт хэцүү үйл тохиолдоход дом шившлэгийн аргаар шийдвэрлэж байжээ.    

Дом №2

Дом №2   Мал сүрэг хотондоо ирэлгүй хээр хөдөө хонох үед гарзын үүдийг хааж, чоно нохой зуухаас урьдчилан сэргийлэхийн тулд голцуу галын хайчны амыг тэмээний бурантаг юмуу утсаар боогоод гэрийнхээ баруун урьд завагт хавчуулдаг бол анагаах эдгээх дом хийхэд жишээ нь хүзүү гоётож өвдвөөс ганган хээцэр хүүхэнд очиж өвдөгнөөс нь адис авах маягаар хэдэнтээ бөхөлзөх дом хийдэгчлэн хараал зүхлийн дом гэвэл алив хүний зам дээрээс буруу эрчилсэн хуй салхи дэгдэн өөрийг нь дайран гарвал бугийн тоос гэж үзээд буруу харан бөхийж салтаан доогуураа шороо цацан дом хийдэг. Энэчлэнгээр сэргийлэх, анагаах, зүхэх гурван үйлд дом хийж домнох олон янзын хувилбар байдаг. Өвчнийг ерөндөглөх, дайсныг номхотгох чиглэлтэй домыг “хар дом” гэж заншчээ. Монгол дом нь ам дамжин өвлөгдөж уламжилсаар ирэхийн хамт сүүлдээ судар номд бичигдэн үлджээ. Монголчуудын утаатай бор гэр, хоймрын хар авдранд нь домын судрууд хадгалагдаж үеэс үед шилжин иржээ. “Хар домын судар”, “Ногоон дом” хэмээх судар арваас хорин хувилбар буй. Зарим хувилбар нь өөр хоорондоо маш адилхан ч гэсэн ямар нэгэн юмаар өөр байдаг ажээ.             “Чингис хааны хар домын судар”, “Ловонгийн хар домын судар”, “Элдвээс хамгаалах чадал, үсэг тарнийн судар”, “Эрэндоонацагийн хар домын судар” гэх мэт олон тооны домын ном судар өнөөдөр ч хүмүүсийн гар дээр байсаар байна.               Монгол домнох зан үйл нь эртний уламжлалт сэтгэл заслын арга юм. Дом ийнхүү сэтгэл зүйн үзэгдэл болон үүсээд боловсронгуй, төгөлдөр зэрэгт хүрэх маш урт замыг туулсан ажээ. Тийм урт замд нь домч бөө, удган, ховсч, хараалч, ерөөлч, мэргэч, төлгөч, үзмэрч, тарнич, хувилгаад, гүртэнгүүд төрөн гарсаар хорьдугаар зуунтай золгожээ. Бид бүхий үдэж буй хорьдугаар зууны сүүлийн хагаст “экстрасес” гэхчилэн шинэ маягийн домч нар олноор төрөв. Дом гэдэг ухагдахуун одоогийн хөгжингүй орнуудад “психтроника” /сэтгэл гансруулагч/ хэмээх сэтгэл зүйн дээд шатны үзэгдэл болон хувирчээ.   Алс холын зайнаас хүний үйл ажиллагаа амьдралд нөлөөлдөг хүчийг үндсэндээ дом гэж үзсээр иржээ. Тухайлбал Африкийн бөө нар зомбичлах үйлдлээрээ хүнийг үхүүлээд сэхээдэг дом шившлэгийг хэрэглэдэг байна. Янз бүрийн өвчин эмгэг үүсгэдэг хортой муу газрын хүчнийг нөлөөллийг саармагжуулахад металл толь тэр тусмаа бөөгийн хүрэл зэс оль онцгой нөлөө үзүүлдэг болохыг манай эрдэм мэдлэгтэй бөө удган нар эртнээс олж мэджээ. Гадны нөлөөгөөр хүнд учирч байгаа хүчтэй нөлөөллийг астрал довтолгоон хэмээн нэрлэдэг.   Домын дээд хэлбэр болох “психотронны” /сэтгэл гансруулагч/ нь эдэвгээгийн хүчирхэг том гүрнүүдэд шинэ маягийн зэвсгийн төрөл зүйл болон ашиглах улмаар “психтроникийн дайн” дэгдэхийн босгон дээр тулж ирлээ. Хүн төрөлхтөн уул нь өөрийгөө хамгаалах зэвсэг болгон “дом” гэгчийг бүтээсэн байтал одоо тэр нь хүн төрөлхтөн өөрийгөө егүүтгэх хууль үйлчлэх ёр орж байгаа ч юм бил үү? Ийм аюултай бөгөөд нууцлаг зэвсэг боловсруулж байгаа их гүрнүүд халуун цөмийн зэвсгээ, тухайлбал цөмийн пуужингуудаа устгаж харагдах нь ч ойлгомжтой буй заа.   Дом ийнхүү аюул нүүрлүүлэх хэмжээнд хүрснийг бага буурай орнууд төдий ч анзаарахгүй байх мэт. Харин эрт цагийн домынхоо уламжлалыг дурсах нь идэвхжих янзтай.    

​Дом №1

Дом №1   -Дом бол нэн эрт балар үеэс  үүсэлтэй дохио тэмдгийн шинж чанартай, занга хориг тавих агуулгатай урьдчилан домнох өнгөрсний дараа домнох аргатай. Хүн ахун хүрээлэлд буй юмс үзэгдлийг хооронд нь холбон ухаарахдаа байгаль, амьтан, ургамал зэргийн шидэт хүчин нөлөөлж байна гэж үзэж ирсэн хэлбэр. Ид шидэд биширч түүнийг танин мэдэж, мөн ид шидийн хүч нөлөөгөөр хариулах  оролдлого эмчлэн эдгээр арга болж иржээ. Дотроо хар дом, цагаан дом гэсэн хоёр төрөлтэй. Дом шившлэгийн шүтлэгийн зан үйл бол монголчуудын шүтлэг доторх маш сонин хэлбэр зүйл бөгөөд бөөгийн шүтлэг дотор онцгой байр эзэлдэг. Дом шившлэгийг эртний монголчууд байгаль нийгмийн үзэгдлийг зөв  оновчтойгоор таньж чадахгүй элдэв бүхэнд сүнс эзэдтэй гэж гэнэн ойлголтоор ойлгож түүнийг тахиж шүтэж, гуйж, даатгаж байсны улмаас цаашид ид шидтэй шившлэг домтой үгээр тэрхүү эзэд сахиусыг аргадан илбэж зорилго хүсэлдээ хүрэхийг горьдсон бүхий шашны тахил мөргөлийн нэг зүйлийн зан дадгал болно хэмээн өнгөж хуумгай тайлбарлаж байсныг өнөө үеийн шинжлэх ухааны нээлт  няцааж байна. Дом үг гэдэг нь аливаа зүйлд оршиж бүхий эзэд сахиусыг аргадан тохинуулж өөрийн арга ухаандаа оруулан зорьсондоо хүрэхийг горьдож хэлэх тусгай үг хэллэг болно. Шившлэг үгийг ардын аман зохиолын дутагдаж болшгүй нэгэн бүрэлдэхүүн хэсэг болсны хувьд түүний онцлогийг маш товчхон бүгд нарийн хэмжээ айзам цохилготой, зүйрлэл адилтгал, чимэглэл, хэтрүүлэл, давуулал, авталт дүрслэлийг гоё сайхан өвөрмөц хэв шинжтэйгээр хэрэглэсэн байдаг юм. Дом шившлэгийн агуулга хамрагдахууныг анх алхам хүнд холбогдох дом шившлэг, ан агнууртай холбоотой дом шившлэг, ан агнууртай холбоотой дом шившлэг жич бас бусад онцгой төрлийн дом шившлэг гэж хэдэн талаар нь хуваан ойлгож болно.               Монголын бөөгийн шүтлэгийн зан үйл дотор шившлэг домын зан үйл онцгой байр суурийг эзэлдэг. Хүний сэтгэийн рэчим хүчийг итгэлийн үнэмшилтэй холбон үйлдэж, байгаль, нийгэм, юмсын хооронд гүйн үйлчлэх зай, олон зүйл соронзон гүйдэл долгион, энергийн болон масс, эсийн зайн үйлдлүүдийг нэгтгэсэн гайхамшигт үзэгдэл нэг талын томоохон шинжлэх ухааны нээлтийг Монгол хүн бүтээсэн болох нь олон зууны дараачаар одоо үед хүчирхэг зэвсэг болгон ашиглахаар олон улс орны эрдэмтэн мэргэд ажиллаж байна. Эрт баларын хүмүүс байгалийн догшин үзэгдэл үйлчлэлийг танин мэдэж, тодорхой арга зан үйлийг ашиглан түүнээс зайлах, холдуулах, ойртон ирэхээс  сэргийлэх  аргыг олсны нэг нь домнох-зан үйл болно. Монгол дом нь ямарваа нэг зүйлээс урьдчилан сэргийлэх, өвчин эмгэгийг анагаан эдгээх, харааж зүхэх буюу түүнийг номхотгон дарах чиглэлтэй байдаг. Сэргийлэх домыг үйл явдлын эхлэхээс бүүр өмнө үйл хэрэг бүтээх, алс холд одох зэрэгт үйлддэг бол эмчилгээний домыг өвчилсөн хойно хийдэг ба хараах зүхэх домыг ямарваа үйлийг номхотгон дарах, сэрэмжлэх, халдан дайрч устгах зорилготойгоор хийдэг байна.   Үргэлжлэл бий...  

​Таатай бөөгийн тамлага

Таатай бөөгийн тамлага   Татай, татай, татай, хэ татай Хуймаг, хуймаг, хуймаг, хулгар аа ...Хорондоо ч хордсон би Шарандаа ч шартсан би Тайтан мөнхийн тээхний Таван хүүхний үеэс Тасралтгүй харж энэ болсон бие минь Хүүн үрийн нь өнчинд явсан би Хориутайн тээхний хоньчин соёдтой Эрийн атаан дээрээс Эмийн жөтөөн дээрээс Бухын нүдээр хялайлцаж Буурын шүдээр хавиралцаж Буруу тангараг тавилцаж, энэ болсон би...      

НОЁН УУЛ

НОЁН УУЛ ...Хадан чулуун гэртэй л юмсан Хайрган өвс дэртэй л юмсан Ханатай гэрт чинь ханаран сууж Хамаг учрыг чинь заллуулан хэлэх Шагайтны хүүхдүүд Шанаатны удмууд Хөх нуруутны удмууд Хүннү гүрний биетэнгүүд Халх монголын угсаатангууд Хаад ноёдын үндэстэнгүүд болохоор чинь Түмэн зонд чинь хэрэгтэй л юм бол Төр улсад чинь тустай л юм болвол Ам хэлийг минь удирдуулангүй Ааш уурийг минь хүргэмгүй болох юм бол хэлье Хэлэлцэж болно Өнгөтийн нартын үрсүүд өршөөл журмыг умартан хаяж Өвчүү чээжээс минь өмчлөн авч Өвөр нутгийг минь арилжин одох юм бол Халх угсаа гэдэг чинь хаашдаа мөхөх бусуу Хамаг монгол гэдэг чинь задрах бус уу Түмэн түмнийг дамжсан Түүхт их шастир чинь хаачив Төрүүлсэн эх нутаг чинь хаачих вэ Урсдаг барьсдаг галыг минь унтрааж Уул нутгийг минь нурааж Ургаа модыг минь огтлож ханахгүй байгаа үрсүүд үү та нар Хар цусаа танихгүй үрсүүд үү та нар Хойшдын хойшид хоолын бэлдэхийг нь бодох уу Хот хөдөө нутаг нь хэрэгтэй юу гэдгийг Үнэн сэтгэлээр үнэлээд үзэе Халуун сэтгэлээр ханьлаад үзсэн ч Энэ монгол угсаа чинь эртний их түүхтэй юм шүү үрсүүд минь Туурга ханатай гэрт дугуйлан суудагсан Дугуй тулгыг тулан суудагсан Дэвжих найман лус минь дэргэд минь хүрээлээсээ Хардаг найман лус минь хажуугаар минь байгаасаа гэж Та нар хүсэхгүй байна уу Хүсэл хүсэл чинь ихдээд Хүн зон чинь олдоод Төрсөн газар чинь багадаад Төрмөл биес чинь гологдоод Хувцас хунараа гээгээ юу Хувирч одохыг хүсээ юу Харийн гүрэнд очдог Хамаг юмаа зөөдөг чинь Хаанахын ёс уу Энэ монгол гүрнийг чинь эвхэн авсан Эрхэс тэнгэрийн дээдсүүдийг чинь Хардаг олон сүнснүүд нь Мандаг олон сахиусууд нь Магад та нарт гомдох бус уу Илч дулаан нар чинь илчгүй болохыг мэдэж байна уу Эргэдэг энэ гариг чинь зогсохыг та нар мэдэж байна уу Урсдаг энэ гол чинь хатахыг та нар мэдэж байна уу Уул хөндий нутаг чинь байхгүй болохыг хүсэж байна уу Алтыг амь шигээ бодож Арван хэдэн цаасаар арилжиж Аав ээжийнхээ нутаглуулдаг газрыг Хэний хэнд өгөхөө хэсэгчилэн хуваах гээ юу Мөргөж бай гэж мөнх тэнгэр байдаг юм Сүсэглэж бай гэж сүлд чинь байдаг юм Итгэж бай гэж амь чинь байдаг юм Эргэж төрхийм шүү гэж заяа чинь байдаг юм шүү Бул булуугаараа нийлж бухийн хүзүү гаргаж Дан дангаараа нийлж дахын хүзүү гаргадаг шиг Даяар монголыг минь сүнсгүй мэт бодож Сүлдгүй мэт санаж Өдий найман зуу гаруй жил болж. Түмэн олны хэлийг төрлөөс чинь төрөлд дамжуулж Алтан тэнгэрийн зарлигийг Алд биенээс чинь мордуулж Буулт суулт хийхийг байхад Булталгүй олон үрсүүд мэдэхгүй Харсан ч хараагүй юм шиг Санасан ч санаагүй юм шиг Санчигний чинь үс бууралтаж Сахалт өвгөн болохыг мэдэх үү Эмгэн буурал болохыг санах уу Эрт мөдгүй одохоо бас мэдэх үү Тэнгэр угсаагаа шүүмжилж Тэнэг мангараар нь дууддаг Алтан угсаагаа алагслаж Ар тиврүү зорьдог Ачлалтай хүнийг алж хөнөөдөг Төрийн төлөө явсныг нь Төмөр зэвсэгээр нударгалан алдаг чинь Болих болоогүй юу Борви чинь хатах болоогүй юу Дугариг цагаан гэртээ Дуулж хуурддаг түмэн минь хааччихав Ханатай гэрт суудаг халуун бүл минь хаачив Өмсдөг хувцас чинь өөрчлөгдсөн байна Өнийн заяа чинь хаагдсан байна Засаг төр чинь Замхарсан байна Замилан ард чинь Доройтсон байна Үндэсгүй мод, эхгүй гол гэж байдаггүй Үрдээ хайргүй хүн гэж байдаггүй Үндэстнээ мөхөөх гэж хүн төрдөггүй юм шүү Энэ сайхан нутгаа идэж уугаад байх юм бол Эртний энэ монгол чинь зөвхөн нэр нь л үлдэнэ Нийт монголын заяаг бүгдээрээ бодох юм бол Нийгэм гэдэг үг чинь чухам юу гэсэн бил ээ Нэгтгэх гэсэн нэр чинь бус бол Төр гэдэг үг чинь юу сан бол Түмэн олноо бөөгнүүлж орой дээр гарч Тэргүүлэхийг хэлдэг бус уу. Алтан лусаа тахидаг нь олдоосой Амин хувиа боддог нь цөөдөөсөө Амгалан олон нь ихдээсэй Аюул зовлон нь холдоосой Ачлалтай хүнээ өрөвдөөсэй Аав ээжийгээ хүндлээсэй Алаг үрээ хайрлаасай Ард олноо түшээсэй Мөнгөний төлөө мөчөө тасдахаа болиосоо Мөрөн голоо хайрлаасай Ноцдог улаан галынхаа дөлөнд Намхан борхон ээжийгээ шүтээсэй Хайртай хүнийхээ нүүрлүү атгаа бүү зангидаасай Хар сархад ууж ирчихээд хамгийг бүү түүвээгэээсэй Энэ монголыын минь элэг нь бүтэн байгаасай Ирэх зуун жилдээ бүгдээрэй мэнд ороосой Түмэн жилийн түүх чинь Хааныг харж аваасай Төрсөн ээж аавын сүнс чинь төрхөмдөө очиж залраасай Галынх нь сахиус нь манаж яваасай Галтай эрчүүд нь олон байгаасай Төрийн минь түшмэд дөнгөхгүй ухаан суугаасай Төрсөн багачууд нь эхийнхээ хэвлийнээс үргэж бүү буцаасай Түмний зовлонгоор хөлждөггүй юм аа үрсүүд минь Төрийн сүлдэнд л мөргөдөг юм Энэ байгаа биес чинь илжрэн муудахын цагт Эргэж төрөх сүнс чиинь эрлэг там уруу явахыг Ээ дээ үрс минь ухаарах юм бол их л сайн хэрэг байна Алтан улсыг аргамжиж болдоггүй юм уу Мөлхөө улсыг мөчилж болдоггүй юмуу Ханатай төрсөн эрчүүд нь хайчив Хатан зоригтой ханхар баатрууд минь хайчив Элгэн саднаа боддоггүй эвхэрсэн олон үрсийг л харах юм Хар дарсыг л шүтсэн ханхалзсан олон балчируудыг л үзэх юм даа Түүхийг ноёлон суудаг Түмэн бээрийн ноёдуудтай Азийг алгасан суудаг Алдартай их жанждуудтай байсан шүү гэдгийг Амь эс зүрхэндээ Аюулхай цээжиндээ бод...Зайран Даваасамбуу

монгол бөөгийн ёс зүй №7 Нэгдсэн их тахилгад мөрдөх ёс зүй

Нэгдсэн их тахилгад мөрдөх ёс зүй Монголыг монголоор нь авч үлдэх суу ухааныг өвгөд дээдэс минь бидэнд үлдээсэн нь  Мөнх тэнгэрээ шүтэж дээдлэх явдал юм. Мөнх Тэнгэр бол зөвхөн Монголчуудад заясан аугаа их сургааль, шүтлэг. Мөнх тэнгэрийг шүтэж байхдаа Монголчууд хүчирхэг байсан, шинжлэх ухаан, төрийн удирдлага, эдийн засаг, мөнгө санхүү, харилцан холбоо гээд олон салбарт олон гайхамшигийг бүтээсэн дэлхийн хуурай газрыг эзэлсэн их гүрнийг байгуулж чадсан. Энэ бүхэн дэлхийн хэмжээнд монголчууд сэтгэж, удирдаж, зохион байгуулж чадаж байсны гэрч мөн. Түүний илрэл бол монголчуудын оюуны дархлаа, монголчуудын эв нэгдлийн илэрхийлэл Нэгдсэн тахилга мөн. Монголчуудын сэргэн мандалтыг тунхагласан, өвөг дээдсээс  улбаалан өнөөг хүртэл цусаа үл хайрлан, хөлсөө газар шороондоо шингээн тэмцэж ирсэн баатарлаг түүх, Монгол төр, эзэн Чингис хааны ариун сүнсийг баярлуулж, нэдсэн их хэнгэрэгийн дууг Мөнх хөх тэнгэртээ хүргэх, сэтгэл баясгаж, итгэлийг огшоосон,  монгол бахархалыг бадраасан зуун зуунаар тасарсан бөөгийн нэгдсэн их залбиралыг сэргээсэн нь их тахилга мөн. Монгол Бөө бол дэлхийд гайхагдах гайхамшигт соёл, өв уламжлал билээ. Дэлхийн бүх улсад бөө байдаг боловч Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж, Төрийн түвшинд хүндлэгдэж, Дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэгнэсэн Төр улсыг байгуулж, шүтлэгдэж ирсэн Бөөгийн түүх өөр хаана ч байхгүй, өөр хаанаас олохгүй. Бөөгийн нэгдсэн тахилга нь мөнх тэнгэрт нэгдсэн хүчээр өргөлөө өгөх хэлбэр юм. Мөнх тэнгэрийн шүтлэгтэнгүүд, Хүн төрлөхтний алтан өлгий, Монгол туургатны  толгой шүтээн болсон арван гурван Алтайн их нурууд, Их түүхийн эхлэл болсон гурван голын билчэр, ай сав болон төв хайрхан Ноён уул, Ихэс дээдэс минь Монгол овогтнуудаа нэгтгэх эхийг тавьсан бахархалт зүрх уул, Бурхан халдун хайрхан, Монголын хойморт сувд болон гялалзах Хөвсгөл нуур, Өнө эртнээс өвөг дээдсүүдийн уухайн дуу, морьдын төвөргөөнийг хөрсөн дээрээ тамгалж ирсэн Монголын зүүн хязгаар, тулгуур Хөх уул, Өмнийн их хамгаалалт болж ирсэн гучин гурван говьдоо зориулсан нэгдсэн Их тахилгыг товлон хийнэ. Нэгдсэн тахилгыг тодорхой хайрхан, лус савдагт дагнаж хийхээс гадна бусад чиглэлээр холбож хийж болно.   Бид дэлхийд, бас хойч үедээ бахархах үйлстэй үндэстэн. Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн монгол баатруудынхаа өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх нутагт, цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэж залж, мөнх тэнгэрийн дор газарт лус, савдаг галтай нь хамт, од тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цуг мөнхлөн гагнаж, бөөгийн зан заншлаар хүндэтгэл үзүүлж, монгол орныхоо одоо болон ирээдүйнхээ төлөө шүтэж мөргөж нэгдсэн тахилга хийж байна. Харийнхан бидний нутгийг хамгаалахгүй, харийн сэтгэлтэн бидний нутгийг хайрлахгүй, тиймээс Монголоо авч явах, Байгаль эх дэлхий, онгон дагшин эх нутгаа хамгаалах тэмцэл бидний үндсэн үүрэг мөн. Өвөг дээдсийн ариун сургааль, номлолыг үргэлжлүүлэн авч явах, түгээгчид нь Тэнгэрийн улаач та бүхэн, түүний түшээ нар, шүтлэгтэн олон билээ. Тиймээс нэгдсэн тахилгад тэднийг өргөн олноор оролцуулахыг эрмэлзэнэ.  Бидний хийж байгаа нь энэ олон тахилга, тайлга нийлэн нэгдэж улмаар Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж онгон байгаль, эх нутгаа хамгаалах аугаа их хүч болон илэрнэ. ”Тэнгэрийн улаач”-д бол Мөнх  тэнгэрийн үзлийг түгээгчид мөн. Тэд хийж байгаа үйл бүрээрээ Мөнх тэнгэр, онгодынхоо өмнө амь насаараа тангараг тавин ажилладаг ариун үйлстэн. Нэгдсэн тахилгын товыг Монголын бөөгийн нэгдсэн хуралдайгаар товлоно. Нэгдсэн тахилгын товыг нэг улирлаас багагүй хугацааны өмнө нийтэд зарласан байна. Тус хуралдайгаас Тахилгыг толгойлж бөөлөх “улаач” нарыг батална. Томилогдсон зайран, удган нар хайрхан, овоо, лус савдагт урьдчилан болзоо тавьж ямар идээ, шүүс, өргөл өргөх, онгодын мэдээллийг нийтэд мэдээлнэ. Толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх “улаач” нарыг томилно. Толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх бөө нар тахилга тус бүрт өргөх өргөлөө бэлтгэнэ. Толгойлж бөөлөх бөө нь хуяглан бөөлнө. Тэргүүлж бөөлөх бөө нар хуур, манжигаар нэгдсэн залбирал хийж дэмжиж болно. Нэгдсэн тахилгад Тэнгэрт айлтгах айлтгалыг өргөж болно. Энэхүү айлтгалыг Бөөгийн зөвлөлөөр хэлэлцсэн байна. Айлтгал нь маш нууцын зэрэглэлд хамаарна. Нэгдсэн тахилгад тэнгэрт хүргэх айлтгалыг Бөөгийн зөвлөлөөс тусгайлан томилогдсон төлөөлөгч мэдүүлнэ.  Толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх бөө нар, түшээд нь нэгдсэн тахилгад монгол үндэсний хувцастай байна. Толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх бөө нар тахилгын дараа Онгодын мэдээллийг бичгээр Бөөгийн зөвлөлд өгнө. Шаардлагатай гэж үзвэл Бөөгийн зөвлөлийн зөвшөөрлөөр зарим мэдээллийг нийтэд мэдээлнэ.        

монгол бөөгийн ёс зүй №6 Эгэл олон түмний баримтлах хүндэтгэлийн ёс зүй

Эгэл олон түмний баримтлах хүндэтгэлийн ёс зүй Жирийн олон түмэн мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгээ дээдлэн хүндэлж Монгол ёс заншил өвөг дээдсийн удам угсаа Монгол бөөгийн гэр бүлийн ёсон болон уг гарвалын талаар мэдлэгтэй байх.. Хүн ахтай Дээл захтай гэдэг үгийг санах. Далд ухамсар бөөгийн талаар анхны мэдэгдэхүүнтэй байж хүн бүр бөө болох албагүй ч бөөгийн эрдэмд хичээнгүйлэн суралцах. Наад захын энгийн арга дом, шившлэгийг хийчихдэг байсан уламжлалд суралцах. Бөө бус жирийн хүн, бөө улаач онгод шүтээнтэй нь хүндэтгэлгүй харьцах эд зүйлийг нь зөвшөөрөлгүй өөрийн мэт гар хүрч оролдохыг хатуу цээрлэх. Учир нь хүний хөлстэй гар хүрэв хэмээн онгод сахиус уурлан догширдог болохыг анхаарах.  “Өө ердөө л нэг онгын үг шив дээ” гэж жирийн хүн өөрийгөө дөвийлгөж онгод тэнгэрийн айлдварыг үнэгүйдүүлж хүндэтгэлгүй хандаж болохгүй. Онгод тэнгэрийн айлдвар түүний үнэ цэнэ нарийн учир утгыг ухаж ойлгох, хүндэтгэлтэй хандах. “Хэлсэн дээ хэвийг олж, явсан даа ямбыг олно” гэж онгод тэнгэр айлддаг билээ. Алтнаас үнэтэй агуу их оюун ухаан тэнгэр сахиусанд бий гэдгийг маш сайн ойлгох. Тэнэг хүн тэнгэрээс ахмад гэдгийг асар сайн ойлгох, судлаач нэрээр бөөд хүндэтгэлгүй хандах, онгод тэнгэрийн айлдварыг худал ташаа мэтээр ихэрхэн тайлбарлах, мөчид ойлголтоор өөрийн үзэл бодлыг шинэ бөө нар болон хүмүүст тулгах, алдаатай эцсийн дүгнэлт гаргах, бөөг огтхон ч хүндлэхгүй байж, хүмүүст буруу үлгэр дуурайлал үзүүлэн улмаар олон түмэнд ташаа мэдээлэл өгч болохгүй. Бөөгийн нэр хүндийг буруугаар ашигласан бохир бизнес эрхэлж үл болно. Түүнийгээ амжиргааны эх үүсвэр болгох нь буруу гэдгийг ухамсарлах. Бөөгийн зан үйлийг бөө хүнд багш болон онгод тэнгэрүүд нь мөн хашир туршлагатай бөө нар л зааж сургадаг. Аавдаа адуу манахыг заана гэгчээр эгэл жирийн хүнкнпсйнн өөрөө бөө, тэнгэрийн улаач болсон мэт зааж зааварлах ёсон байхгүй. Бөөг дуурайж хуурамчаар бөөлөх, алдаатай буруу зан үйлийг хийж олон түмнийг төөрөгдүүлэх, мухар сүсэгт хөтлөж,хүмүүсийг хохироох явдлыг хатуу хориглоно. Үйлийн үр хатуу байдаг гэдгийг санах. Бөөгийн аливаа зан үйлд эгэл хүмүүн оролцохдоо Монгол бөөгийн ёс зүйг хүндэтгэн бөө болон түшээгийн (тулмаашын)зөвөлгөөг хүндэтгэн дагаж оролцох. Аливаа хүндрэл саад бэрхшээлээс гарах бүх арга зам чухамдаа аугаа Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгт бий гэдгийг ойлгож хүнэтгэн дээдлэх.  

монгол бөөгийн ёс зүй №5 Өргөл барьцын ёс зүй

Өргөл барьцын ёс зүй Бөө улаач өөрийн хөдөлмөр болох онгод тэнгэрийн үйлээ хийгээд хийсэн үйлийнхээ хариу болгож ажлын хөлс буюу өргөл барьцыг авдаг. Энэ ертөнц дээр бүх зүйл өөрийн гэсэн үнэ цэнэтэй байдаг. Иймээс өргөл барьц бол заавал байх ёстой зүйл мөнөөс мөн. Бөө улаач аливаа хүний заслыг хийхдээ авахын тулд шунан тэмүүлэх, шунаг сэтгэл, мунхаг хүсэл тачаалаас ангид байж, түмэн олны тусын тулд чин шударга, хүнлэг нинжин сэтгэлээр үйлийг хийх хэрэгтэй. Шунал ихэдвэл Шулам болно гэдэг зүйл үг байдаг. Шулам шиг хүнийг ариун онгод тэнгэр хаяна. Бөө улаач өргөл барьц авахдаа нэг хэвийн тогтсон хатуу үнэ ханш тогтоож болохгүй. Мөнгөн орлогын хойноос хэт хөөцөлдөж шунавал онгодын шид увидас сулардаг гэдгийг хатуу санах. Амиа бодсон сэтгэлд Ад шүгэлдэг Олноо бодсон сэтгэлд Онгодын хишиг буян хур мэт Хуралдан буудаг (Онгод тэнгэрийн айлдвараас) Бөө улаач өргөл барьц авахдаа тахүнийхээ бодит нөхцөл байдлыг харгалзан үзэж тухайн зан үйлд тохирсон барьцыг авах. Гэвч хүний баярлаж талархсан сэтгэлийн өргөлд хязгаар байдаггүй. Өргөл барьцыг өгөхдөө аливаа хүмүүн нь харамсаж харамласан сэтгэлээр өгөхийг цээрлэх. Харин чин сэтгэлийн угаас хүндэтгэн өгсөн өргөл байх ёстой. Хараал жатга хариулах, олон хүний хэл ам дарах, онгод тэнгэртэй холбоотой зам засах зэрэг маш хэцүү хатуу бэрх заслыг хийгч улаачийн аминд халтай заслууд байдаг ба аргагүй тохиолдолд онгод тэнгэрийн хүсэлтийг харгалзан үзэж өргөл барьцыг авдаг.

Монгол бөөгийн ёс зүй №4

Бөөгийн өмсгөл, эдлэл хэрэглэлийн ёс зүй   Өөрийн онгод тэнгэрийн буудал суудал, өмсгөл хувцас эдлэл хэрэглэлд тухайн овог аймаг угсаатны ёс журам, урлал, утга, агуулга бэлгэдлийг онгод тэнгэрийн зааж хэлсэний дагуу тусгах. Бөөгийн эдлэл өмсгөл хэрэглэлийг үйлдэхдээ бусдыг хуулбарлан дуурайхгүй, нэгэн хэвэнд цутгасан мэт ижил хэм хэмжээтэй байлгаж болохгүй. Бөө хүний өмсгөл эдлэл хэрэглэлийг үйлдэхдээ амьд байгалиа хайрлан хамгаалахыг эн тэргүүнд бодолцож хийх. Орлуулж хийх нэрээр байгальд үл шингэх хортой хайлш, хуванцар, нийлэг эдээр бөөгийн эд эдлэлийг хийхийг хориглоно. Угсаатны зүй, овог, яс угсааны заншилыг өмсгөл хувцас эд хэрэглэлдээ ойлгомжтой зөв зүйтэй тусгах. Жишээ нь: Халх, Дархад, Буриад, баруун Монгол нь ялгагдахгүй байгааг анхаарах.   2013оны  12 дугаар сарын 14-ны өдрийн МБНЭ-ийн Бага хуралдайн хуралдаанаар батлав.                                                 Үргэлжлэл бий  

Хуудаснууд

Subscribe to Онгод тэнгэрийн айлдварууд