logo

logo.jpg

Advertisement

Үндэсний соёл

М.Намсрай: Нохой жилийн эрхшээсэн гариг сайн биш байна

М.Намсрай: Нохой жилийн эрхшээсэн гариг сайн биш байна   XVII жарны “Тийн унжлагат” хэмээх шороон Нохой жил гараад удаагүй байна. Монголын үндэсний чөлөөт зурхайчдын нэгдсэн холбооны ерөнхийлөгч, шар зурхайч Мэргэд сонгоол Минчиндоржийн Намсрайтай энэ жилийн өнгө төрх, монгол шар зурхайн талаар ярилцлаа.  –Цагаан сарын баяр маань өдөр хоногийн зөрүүгүй сайхан болж өнгөрлөө. Хэдэн жилийн давтамжтай зөрүү гарч ирдэг юм бэ. Энэ юутай холбоотой юм бол? -Энэ жилийн болоод дараа жилийн цагаан сар Төгсбуянт болон Монгол шар зурхайгаар нэг өдөр тохиож байна. Түүний дараагаас зөрдгөөрөө зөрөөд бурууддагаараа буруудаж, ард түмэн гайхшаа барж, төр засаг шашны талаас шийдвэр гаргаж чадахгүй ацан шалаа­тай явдаг тэр байдал дахин давтагдана. Үүний тулд 1990 оны тавдугаар сарын 9-нөөс хойш миний хэлж ярьсан бүхэн ард түмэнд хүрч, энэ асуудлыг нэг тийш нь зөв шийдэж цэгцлэхийг хүлээж байна. Ер нь хүн төрөлхтөнийг цаг зүг л нэгдсэн зохион байгуулалтад оруулдаг. Дөрвөн зүг найман зовхисоо мэдэхгүй хүн байхгүй. Монол зурхайгаар бол 12 цаг, нийтийн тооллоор бол 24 цагийн дотор өдөр, шөнө ээлжилнэ гэсэн ерөнхий ойлголтыг бүх хүн мэднэ. Гагцхүү өвөг дээдсийн бидэнд бэлэглэсэн хугацааг нь тоолох юм бол 20-30 мянган жилийн түүхтэй Монголын Цагаан сар гэдэг том соёлыг өвлөж явах учиртай. Үүний төлөө би 1990 оноос хойш өөрийн дуу хоолойг хүргэж, үзэл бодлоо түгээж, зохих хувь нэмрээ оруулсан. Тасардаг, давхарддаг тоолол бол манжийн хаанаас наашаа малчны хуанли болж зүсээ хувир­гаж явсаар 1990 оны ардчилалтай золгосон. Хүн төрөлхтөн XXI зуун гэгээрлийн зуунд орчихоод байхад бид ийм хуучин улиг болсон зүйлийг баримталж, төрийн цаг тооллоо гадуурхаж, шашны цаг тооллоор явж байдгаа болих ёстой. Өвөг дээдсийн маань бидэнд хийж үлдээсээн өчнөөн олон баримтыг ашиглан төрийн цаг тооллоо зохиох боломж бий. –Төгсбаясгалант зурхай, Монгол шар зурхайгаар Цагаан сар нэг өдөр таарахад жилийн өнгө нь ч ижил байх уу? -Цагаан сар хэдийгээр нэг өдөр таарч байгаа ч бүх зүйл нь яв цав таарахгүй. Өдөр, сар, улирал тутмын зааг ялгааг өнгө ялгаад хүснэгтээр хийсэн байгаа. Үүний хажуугаар Төгсбуянт зурхайн төвд тооллоос болж насан туршдаа хохирч яваа хүмүүсийг он цагаар нь шүүж битүүн, шинийн 1-ний өдрийг ялгаж салгаад зурсан. /хүснэгтээс харна уу./ Монголын ард түмэн нэгдсэн нэг тоололтой, Монгол төр өөрийн гэсэн төрийн тоололтой болох ёстой. Хамгийн багадаа хадан дээр байгаа цаг тооны бичгээ тоолоход л 2000 шахам жилийн түүхтэй Монгол шар зурхайн цаг тооллоо төрийн тоолол болгох цаг болжээ. –Та ирж буй жилийн өнгийн өмнөх өвөл нь зурж, цаг тооны бичигтээ оруулдаг. Өнгөрсөн жилийн хувьд таны зурлага хэр таарав? -Жил бүр л би цаг тооны бичигтээ өмнөх жилийнхээ зурхайг тайлбарлаж дүгнэж оруулдаг. Хэрэглэдэг хүмүүс нь миний зурхайг үнэн хэлж гээд ам сайтай байдаг. Тахиа жилийн зурхайдаа өдөр тутмын сонинд гарсан мэдээлэлд тулгуурлан дүгнэсэн. Тухайлбал, гуравдугаар сард 14 хүн зам тээврийн ослоор нас барж, 48 хүн гэмтсэн мэдээтэй сонин надад байна. Гэтэл би өөрийнхөө цаг тооны бичигт эдгээр өдрүүдэд хас тэмдэгтэй, муу үйлтэй байхыг тэмдэглэсэн байна. Дөрөвдүгээр сарын 12-нд гранат дэлбэрч хоёр хүн амиа алдаж, найман хүн шархтсан харамсалтай явдал болсон. Харин миний цаг тооны бичгийн 55 дугаар хуудсанд энэ өдрийг аюултай гээд А-аар тэмдэглэсэн байх жишээтэй. Байгаль цаг уурын аюулт үзэгдлүүдийн хувьд зургадугаар сарын 20-оор зургаан аймгийн 25 сум тог цахилгаангүй болж, 26 айлын гэр, 20 гаруй айлын хашаа, 400 гаруй бог хорогдож, Эрдэнэт үйлдвэрийн үйл ажиллагаа зогссон тухай мэдээг өдөр тутмын сонинд бичсэн байгаа юм. Миний цаг тооны бичгийн 69 дүгээр хуудсанд энэ өдрүүдийг хас тэмдгээр байгаль цаг уурын аюулт үзэгдэл болно гэж тэмдэглэсэн. Онцгой байдлынхан миний цаг тооны бичгийг харж, аюул ослоос сэргийлж ажиллахад болохгүй юм байхгүй. Төр засгаас ч миний зурхайг зөв, буруу байна уу гэдгийг мэргэжлийн хүнээр судлуулж болно шүү дээ. Энэ мэтчилэн миний тэмдэглэсэн хэлсэн бүхэн бүгд таарсан шүү. Үүнийг угтаж хараад тосож бэлтгэх билэг чанартай болохоор хүнд хэрэгтэй юм шиг, болоод өнгөрсөн хойно нь харахад ёрлосон ч юм шиг янз бүрийн сэтгэгдэл төрөх юм. –Энэ жилийг хөгшдөд халтай, хүүхэд залууст ээлтэй жил гэж байсан. Таныхаар энэ хэр үнэнд нийцэж байна? -Төвд зурхай дагадаг улсуудад жилийн жилд ийм ерөнхий зүйл хэлдэг. Энэ чухал биш. Хамгийн гол нь хэдэн сарын ямар өдөр ээлээ өгөх юм, халтай юм бол ямар өдөр гаригт анхаарч явах юм гэдгийг хэлэх хэрэгтэй. Харин миний цаг тооны бичигт бүх зүйл сайн муутайгаа сар өдөртэйгөө тодорхой бий. Хүн төрөлхтөн цаг зүг гэсэн нэгдсэн ойлголттой. Түүнийг хариуцсан төр улс нь хэрхэн ард түмэндээ зөв хүргэж байгаагаас тэр жилийнх нь ажил амьдралын өнгө тодорхойлогддог. Хүн төрөлхтөн тэнгэр шүтээн, бурхан шүтээн гэсэн хоёр том шүтээнтэй. Тэнгэр шүтээн гэдэг нь байгалийн хуулиар амьдрах ухааныг хэлж байгаа юм. Харин бурхан шүтээн гэдэг нь хүний зохиолоор амьдрахыг хэлдэг гэдгийг ойлгох хэрэгтэй. –Шинэ гарч буй Нохой жилийн зурлага ямар өнгө төрхтэй буув даа?   Ерөнхийлөгчийг санчир гариг эрхшээж байна. Санчир бол тэр жил дор гамшиг болж, амар үгүй. -Нохой жилийн ноён нуруу ямар байхыг төрийн өндөрлөгүүдээр зурж үзлээ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч маань гурван гурав дараалсан есөн эрдэнэ дээр сууж төрсөн хүн. Ерөнхийлөгчийг санчир гариг эрхшээж байна. Санчир бол тэр жил дор гамшиг болж, амар үгүй. Төр гэр дор хэрүүл тэмцэл болон мал дор өвчин тавах болоод муу ёр дагна гэсэн шинжтэй ааш муутай гариг эрхсийн нөлөөнд явж байна. МАН буюу У.Хүрэлсүх Ерөнхий сайд маань Ангараг гаригийн эрхшээлд байна. Судар шастирт хүн ба малд амгалангүй, хичээн сэрэмжилвээс зохимой. Эр хүн цаад хэм хэмжээг хичээж яв. Ер нь хуулийн дор зөв амьдар гэсэн санааг Ерөнхий сайдад хэлж байна. Улс оронд маань сайны ерөөл байна уу гээд үзтэл УИХ-ын гишүүдийн ихэнх нь бар, туулай, бич жилтэй байна. Тэдний эрхшээсэн гариг нэг их сайн биш байна. Ард түмэн түрхэглэж эвийг сахиж чаддаггүй, хоорондоо учраа олдоггүй тэмцэгчдээс болж үр ашиггүй хайран цагийн гарз болоод өнгөрөх вий гэсэн хямрал байна. Жилийн хаан саран гаригийн өгөөжөөр өвс ургамал, шим төгс цэцэглэж, үхэр малын сүү сааль арвижиж, хүн ардын алив үйлс сэтгэлчилэн бүтэж, нэр ашиг хурааж, зөв бодолтой, үнэнийг  эрхэмлэгчдийн оюун санааг гэрэлтүүлэн гийгүүлж, эрчим хүчээрээ гэгээрлийн аялалд хөтлөх жил байх болтугай гэж ерөөл тавья. Х.Монголхатан  

Монгол уламжлал: Нялх үр, нярай эхтэй харьцах ёс

Монгол уламжлал: Нялх үр, нярай эхтэй харьцах ёс   Эх нярайлсны дараа хүүхэд шиг маш эмзэг болдог. Идэж уух, өмсөх зүүх, гээд бүх зүйлс дээр нь ойрын хүн нь анхаарал халамж тавих нь зүйтэй бөгөөд эртнээс уламжлан ирсэн ёс жаягийн дагуу эх хүүхдийг асрах нь нэн чухал. Хэдийгээр 21-р зуун ч гэсэн Монгол хүн болохоор эртний уламжлалаа сахих нь нэн тустай.  - Монголчууд хүүхдийн хүйснээс шалтгаалан гэрийн баруун, зүүн хатавчны аль нэгэнд араг түшин сууж, унинаас уясан бүснээс хоёр гараараа чангааж төрдөг байсан. Учир нь урвуу байрлалын хүчээр хүүхэд төрдөг учраас хагас суугаа байрлал хүүхдийг доош төрүүлэх урвуу арилгагч хийнд саад болдоггүй хэмээн үздэг. /Япон, Америк орнуудад одоо үед ингэж төрөхийг илүүд үзэх болсон/  - Эхийг төрсөний дараа “хүү, охин гарлаа гэж “ шууд хэлдэггүй, зөвхөн “эх хөнгөрлөө” гэж хэлдэг. Шууд зарлах нь нярайд хүндэднэ гэж үздэг - Төрсөний дараа сар гаран хугацаанд гам маш сайн барих хэрэгтэй.  - Хань ижил нь эхийн сэтгэлийг зовоох, түгшээх, айлгахыг цээрлэх.  - Нярайлсан эхэд заавал шинэ хонины шөл уулгадаг. Гэхдээ эм хонь гаргадаг.  - Төрсөний дараа эх хөөрч болзошгүй хэмээн төрсөний дараа шууд унтуулдаггүй. Мөн хөлд нь цус хурч, хууч өвчин тогтоно гэж хөлийг нь нэг их жийлгэдэггүй, хагас суугаа байдлаар хэвтүүлдэг.  - Дөнгөж нярайлсан эхэд хөөрүүлсэн сүү уулгавал унадаг тусдаг өвчтэй болдог.  - Тарган өөх тостой мах идэх, архи, дарс, сармис, халуун ногоо зэрэг идээ ундаа хэрэглэвэл арьсны хууч өвчтэй болж тогтоно.    - Сав муу агшиж, савны амсар нь суларч болзошгүйгээс болгоомжилж давс, хужир бага хэрэглэх, биеэ дааруулж хөөрүүлэх, чих магнай зулайгаараа салхи авахуулахаас сэргийлэх эс тэгвэл насан туршийн хууч өвчтэй болно - Гам алдсан тохиолдолд 3-5 удаа чихэр өвсийг буцалгаж уувал хууч тогтохгүй үлдэж болно.  - Гадны болон холын хүн, өвчин зовлонтой, гаж согогтой хүнийг нялх хүүхэдтэй эх дээр оруулдаггүй цээр байдаг.  - Хөл хорьж байх хугацаанд гадны идээ ундаа амсуулдаггүй.  - Хүүхдийг илт шууд магтдаггүй “Цагаан хэл ам хүрнэ” гэж үздэг ёс бий. Энэ гай зовлон нүүрлэхээс болгоомжилж нэг ёсондоо хүүхдийг төөрүүлэх маягтай хүүхдийн гадаад байдлыг эсрэгээр хэлдэг.  - Эх, хүүхдийн дэргэд тамхи татах тэргүүтэн муу үнэр танар, хиншүү хярвас гаргахыг цээрлэдэг. Нялхсын 15-н ад гэгч байдаг бөгөөд тэр нь үнэрээр дамжин хүүхдийг ороож, ичээнэ гэж үздэг.    

ЦАГААН САРЫН ТҮҮХ, ЁС ЗАНШИЛ ​

ЦАГААН САРЫН ТҮҮХ, ЁС ЗАНШИЛ Цагаан сар нь өвөг дээдсийн үеэс уламжлан ирсэн төрт ёсны хамгийн том баяр юм.              1206 онд Чингис хаан Их Монгол Улсыг байгуулаад, цагаан сарыг хаврын эхэн сард мал төллөж, идээ цагаа, өвс ногоо дэлгэрч байх үеэр тэмдэглэвэл зохилтой хэмээн зарлиг буулгажээ. Харин үүнээс өмнө энэхүү баярыг цагаан идээний баяр хэмээн нэрлэж, намрын улиралд тэмдэглэж байсан гэдэг. Арвандолдугаар зуунд Монголд бурханы шашин сонгодог хэлбэрээ олж, Өндөр гэгээн Занабазар анхдугаар Богдоор тодрох үеэс төрт ёсны энэхүү баярыг шашин номын ёсны баяртай хавсарган тэмдэглэх болсон байна. Хаврын эхэн сарын шинийн нэгнээс шинийн 15 хүртэлх өдрүүдийг бурхан багшийн эрхэт хувилгаан үзүүлсэн өдрүүд хэмээн нэрийддэг бөгөөд энэ өдрүүдэд ном хурах ёсыг Өндөр гэгээн Занабазар тогтоожээ. Олон зууны турш цагаан сарыг тэмдэглэсээр ирсэн нь хүн төрөлхтөний түүхэнд Монгол хэмээх нэрийг бичүүлж байгаа гол хүчин зүйлийн нэг хэмээн үзэх нь ч бий. Энэ баярын гол утга нь ах дүү, төрөл саднаа мэдэлцэх, тэднийгээ хүндэтгэх зан үйлд оршдог. Тиймээс бие биедээ заавал зочилдог заншилтай.   Ууц хөндөх ёсон Ууц нь зургаан хавирга, ууц сүүлийн хамт үргэлжилж байгаа хэсгийг нэрлэх бөгөөд ууцан дээр сээр, эсвэл хүзүү, дал, дөрвөн өндөр, хавирга, хонготой шагайт чөмөг дагуулан тавьдаг. Гийчний өмнө ууц тавихдаа баруун гарт нь дөрвөн өндөр хавиргыг тавих бөгөөд сээрний нарийн үзүүр, шаантыг борви, далны маяа, хавирганы буруу талыг ууцны харцага өөд харуулан тавина. Хэрэв сээрний оронд хүзүү тавих бол аман хүзүү талыг харцага тийш нь, харцагыг зочны зүг харуулан тавина. Ууцыг хөндөхөд зүүн гараараа харцаганаастүшин барьж, баруун гар дахь хутгаар ууц, сүүл хоёрын уулзвар орчинд голд нь нэг, дараа нь олон яс уулзах орчмоос эхлэн өөрийн тийш харцаганы хоёр зураа дагуу цувуулан гурав гурав эсгэнэ. Түүний дагуу сүүлний бөгтрөг орчмын хоёр толионоос дугариг хэлбэртэй хоёр хэсэг өөх хөрслөн халимлаж авна. Дараа нь харцага талын ирмэгний мах өөхний нийлэлт орчмын хоёр талаас хоёр хэсэг халимлан аваад толгой сүүлнээс авсан хоёр дээжтэй нийлүүлэн гал голомтын хувь гэж тусгай тавина. Ийнхvv хөндөж гүйцсэний дараа ууцаа таллана. Хоёр талаас таллаж авснаа гурав гурав хувааж нэгийг нь галын хувь дээр нэмнэ. Харин гурвыг нь дээж болгож тусгай тавина. Үлдсэн хоёрыг хувь болгон үлдээж амсана. Дараа нь ууцныхаа хоёр талаас нэжгээд таллан авч хишиг хэмээн тараадаг ёстой. Шинэлэх ёсон            Хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд цагаан сарын баярыг тэмдэглэхдээ ёслол хүндэтгэлийн идээ, ундаа бэлтгэн, золгож шинэлдэг. Цагаан сарын битүүлгийг шинийн нэгний урьд орой ёсолдог бөгөөд цагаалгын ёслолыг өглөө ургах нарнаар туулай цагт эхлэн үйлддэг. Шинийн нэгний идээний үндсэн хэсэг нь давхарлан өрсөн бяслаг, эсвэл хавсай, ул боов юм. Манай ихэнх нутагт үндсэн тавгийн идээний бяслаг буюу боов хавсайг сондгой тоогоор давхарлан өрдөг. Эцэг, ах нар нь буй айлын тавгийн идээ гурав буюу тав байж болдог. Эцгийнх нь долоон давхар идээ засна. Төрийн шинж чанартай ёслолын тавгийн идээг голчлон есөн давхар засдаг уламжлалтай. Тавгаа өрөм, ааруул, шар, цагаантос зэрэг цагаан идээгээр чимэх ёстой. Цагаалах үеэр эвтэй найртай явахын бэлгэдэл болгож хөөрөг зөрүүлж тамхилах бөгөөд харин хөөрөг харшуулж солилцохыг цээрлэхийн хамт толгойг нь дарж болдоггүй. Хөөргөө төр түших гурван хуруу буюу эрхий, долоовор, дунд хуруугаар түшиж тамхилдаг. Энэ нь тухайн хүнийг төрийн хэмжээнд хүндэлж байгаагийн тэмдэг юм.   Золгох ёсон Өндөр настай, нутаг орондоо хүндтэй хүмүүстэй хадаг барьж золгодог ёс байдаг. Хадагны амыг золгох хүн тийш харуулж хоёр гардан барьсаар золгож байгаа хүний хоёр гар дээр хадгаа эрхий хуруунд нь тулгаж алганд нь багтааж тавьсны дараа золгоно. Авч байгаа хүн хадгийг хоёр гардан аваад толгойн талыг нь баруун гар дээрээ тавьж, баруун гар талыг зүүн гар дээр эвхэн нугалдаг нь хадагны хээ, үсгийн толгойг буруу харуулахгүйг хичээж байгаа ёс юм. Хадаг тавьж байхдаа мэнд мэдэж болохгүй. Харин хадгаа тавьчихаадзолгохдоо мэндийг нь асууна. Цагаан сарын үеэр хэн боловч ёс горим зөрчих, ах захыг эс хүндэтгэх, агсам согтуу тавих, хэрүүл шуугиан гаргах, бие биедээ бардамнан баярхах, үрлэг зарлагыг хэтрүүлэх бүдүүлэг үг хэлэхийг хатуу цээрлэн, энх амгалан, эвтэй найртай ариун сайхан байхыг бэлгэдэн ухаан саруул, цэцэн цэлмэг, цовоо цолгин, мэндтэй хүндтэй байхыг ихэд эрхэмлэдэг сайхан ёс заншилтай. золгох, хадаг барьж золгох нь золгогчоо хүндэтгэж байгаагаа илэрхийлэх талаараа адил боловч ялгаатай тал бий.  Хадаг барьж золгох ёсонд дүү хүн нь ахмаддаа хадгаа бүрмөсөн өгч золгодог бол хадагтай золгох ёслолд хадгаа хүнд өгдөггүй, ямагт өөртөө авч байдаг. Ямар ч насны хүнтэй хадагтай золгож болно. Хадагтай золгоно гэдэг нь хадагныхаа нэг үзүүрээс баруун гарынхаа ядам хурууг дотор талаас нь нар зөв хоёр ороогоод чигчий хурутай тал руу доош унжуулсан чигээрээ злолгоно. Мөн таныг золгох гээд дөхөж очиход цаад хүн хадаг авч хуруугаа ороогоод эхэлбэл та энэ хүн намайг ихэд хүндэтгэж байгаа юм байна гэж бодоорой.   Хадаг барих ёсон Монголчудын баяр ёслолд хадгийг эдийн манлай болгон барьдаг. Хадаг нь хээ угалз, үсэг чигээрээ маш олон янз бөгөөд урт богиноороо ч харилцан адилгүй байдаг.Хээ чимгийн байдлаар хүний дүрстэй Аюуш хадгийг эцэг эх, ахмад настан, эрхэм хүнд голчлон барих бөгөөд нар, сар үсэг бүхий Нанжвандан хадгийг ихэвчлэн оршуулгын ёслолд хэрэглэнэ. Хадгийг барих хүн рүүгээ амыг нь харуулж хүндийн эрэмбээр мэхийх юмуу сөгдөж барина.Авах хүн нь хариу мэхэсхийн хадгийг хоёр гардан аваад нямбай эвхэж хямагдах ёстой. Хадгийг барихдаа уул ёслолын тухай бэлэгтэй үг өгүүлж сүүлд нь эл баярт нийцүүлэн барих хадгийнхаа тухай доорхи үгийн аль нэгийг хэлж хадгаа гардуулна.   Хадаг барихад хэлэх үг Цаглашгүй урт наст ариун хадаг Тэгш эрхийн тэнгэрээс цэцэглэсэн Дэлгэрэнгүй урт наст ариун цагаан хадаг Идээний дээж элгэн цагаан тараг Эдийн дээж ариун цагаан хадаг Хадаг барьж золгох сон /хадгаа барьж золгоно/ Өндөр настай буюу нутаг усандаа нэртэй хүмүүст хадаг барьж золгох ёс байдаг. Дүү хүн хадгаа гаргаж амыг нь золгох хүн тийш харуулж хоёр гардан барьсаар золгож буй хүний хоёр гар дээр тавьсны дараа золгоно. Хадаг авч байгаа хүн хадгаа хавсран хураагаад мөн хадагтайгаа золгож ч болно. Хадаг тавьж буй хүн хадгаараа бүх хурууг бүтээж болохгүй. Хадгаа эрхий хуруунд нь тулгаж алганд нь багтааж тавина. Хадгаа тавихдаа мэнд мэдэж болохгүй. Хадгаа тавьчихаад золгохдоо мэндээ мэднэ. /Ч.Арьяасvрэн "Монгол ёс заншлын их тайлбар толь" Гутгаар боть/  

Золгох ёсон

Золгох ёсон   Өндөр настай, нутаг орондоо хүндтэй хүмүүстэй хадаг барьж золгодог ёс байдаг. Хадагны амыг золгох хүн тийш харуулж хоёр гардан барьсаар золгож байгаа хүний хоёр гар дээр хадгаа эрхий хуруунд нь тулгаж алганд нь багтааж тавьсны дараа золгоно. Авч байгаа хүн хадгийг хоёр гардан аваад толгойн талыг нь баруун гар дээрээ тавьж, баруун гар талыг зүүн гар дээр эвхэн нугалдаг нь хадагны хээ, үсгийн толгойг буруу харуулахгүйг хичээж байгаа ёс юм. Хадаг тавьж байхдаа мэнд мэдэж болохгүй. Харин хадгаа тавьчихаадзолгохдоо мэндийг нь асууна. Цагаан сарын үеэр хэн боловч ёс горим зөрчих, ах захыг эс хүндэтгэх, агсам согтуу тавих, хэрүүл шуугиан гаргах, бие биедээ бардамнан баярхах, үрлэг зарлагыг хэтрүүлэх бүдүүлэг үг хэлэхийг хатуу цээрлэн, энх амгалан, эвтэй найртай ариун сайхан байхыг бэлгэдэн ухаан саруул, цэцэн цэлмэг, цовоо цолгин, мэндтэй хүндтэй байхыг ихэд эрхэмлэдэг сайхан ёс заншилтай. золгох, хадаг барьж золгох нь золгогчоо хүндэтгэж байгаагаа илэрхийлэх талаараа адил боловч ялгаатай тал бий. Хадаг барьж золгох ёсонд дүү хүн нь ахмаддаа хадгаа бүрмөсөн өгч золгодог бол хадагтай золгох ёслолд хадгаа хүнд өгдөггүй, ямагт өөртөө авч байдаг. Ямар ч насны хүнтэй хадагтай золгож болно. Хадагтай золгоно гэдэг нь хадагныхаа нэг үзүүрээс баруун гарынхаа ядам хурууг дотор талаас нь нар зөв хоёр ороогоод чигчий хурутай тал руу доош унжуулсан чигээрээ злолгоно. Мөн таныг золгох гээд дөхөж очиход цаад хүн хадаг авч хуруугаа ороогоод эхэлбэл та энэ хүн намайг ихэд хүндэтгэж байгаа юм байна гэж бодоорой.  

​Монголын уртын дуу, хөөмийн талаар Хятадууд

Монголын уртын дуу, хөөмийн талаар Хятадууд Би хагас бүтэн сайнд боломж л гарвал Бөрклэй дэх Кальфорнын их сургуулийн номын сангуудад сууж, Хятаны талаар судалгааны ажлаа хийж, жаахан ахиулдаг зуршилтай юм. Хэрвээ ажлын өдрүүд бол ажлаа тараад холгүй орших Станфордын их сургуулийн номын сангуудад шөнө дөл болтол сууна. Сайн санаатай, сурах гэсэн хүнд ямагт тусалж байдаг өвгөн буурал профессоруудын буянд эдгээр сайхан сургуулиудын номын сангийн босгыг алхах завшаан олдон нь өчүүхэн надад асар их сэтгэлийн болоод ном эрдмийн тус дэм болж байгаа тул чадлын хэрээр би “эзэн хичээвэл заяа хичээнэ“ хэмээн хичээнгүйлдэг юм. Энэ бол монгол хүн бүрт олдоод байхааргүй ховор завшаан гэдэгт маргах хүн гарахгүй биз ээ. Миний судалгааны ажлыг гараас гарсан эсэхийг хүмүүс сэтгэл догдлон асууна. Зарим нь сонирхож унших, зарим нь гоочилж шүүмжлэх, зарим нь судалгаандаа ашиглах гээд олон санаа явж буй байх аа. Надад удаан хийх олон шалтгаан бий. Нэгт би мэргэжлийн биш, хоёрт би ажил хийж сурангаа ном бичиж байгаа, гуравт ихэнх материал дундад эртний хятад хэл дээр гээд унасан бөхийн шалтаг олон тул миний гараас нэг л сайн чанартай эд гарч өгөхгүй дуншаад л байна. Энэ хагас бүтэн сайн өдөр Сан Францискод бороотой сэрүүхэн байсан тул Бөрклэйд ирж номын санд цагийг нөхцөөж, идэх уухыг умартан олон зузаан номын хуудсыг хүсэл мөрөөдөлдөө хөтлөгдөн эргүүлж, зарим нэгэн тэмдэглэл хийж суунгаа сэтгэлийн жаргалыг дангаар эдлэв. Нэг мэдэхэд гадаа харанхуй болж од мичид тэнгэрт түгжээ. Толгойгоо сэргээж, мэдлэгээ сэргээх зорилгоор Банкрофт хэмээх төв номын сангийн уншлагын саруул том зааланд орж, шинэ сэтгүүл гарчиглав. Энэ уншлагын заалны тааз өндөр, уран нарийн хийцтэй тул нүдний чилээг гаргаж, хааяа адар ширтэхэд нэг л сайхан, сэтгэл уучирдаг юм. Энэ удаа би урд хөршийн 59 дэх жилдээ гаргаж буй Өнөөгийн Xятад хэмээх өнгөт сэтгүүлийн хуудсыг имэрч, зургийг тайшааж, гарчиган дээгүүр хараагаа гүйлгэж аль нэгэн сонирхолтой материал олж уншихаар тэмүүлэв. 2010 оны 4 сарын дугаарын 72 дугаар хуудсанд “Умартын нүүдэлчдийн гайхамшигт уртын дуу” гэсэн гарчигийг ногоон толгодын наанa хуур татах монгол хүний эрхэм дүрийн хамт олж өөрийн эрхгүй хараа тогтоож хөмсөг буулгав. Сэтгүүлийн хоёр нүүр бичсэн энэ нийтлэлийн гол утгыг сийрүүлэн хэлье. Хятадын умартад нутаг олон мянган жил нүүдэллэн ирсэн монгол түмэн бол өөрийн өвөрмөц хэл соёлтой, тэдний ихэнх нь Өвөр Монголд аж төрөх ба Шинжаан, Хөхнуур, Гансу, Шинэн, Лияонин, Хөлөнбуйр мужуураар тархан суудаг гэжээ. Уртын дууны саруул цээлхнийг шагшин магтаад, уртын дуу нь хөөмийтэй нийлэхээрээ юунаас хосгүй сайхан урлаг болдог гэнэ. Уг зохиолчийн хэлснээр хөөмий бол Шинжааны монголчууд, Шилийн голын монголчуудын дунд эртнээс дэлгэрсэн хосгүй урлаг ажээ. Энэ урлагийн хүчинд монгол хүн ботгоо голсон ингийг богино хэлбэрийн уртын дуугаараа уяраадаг гээд Ингэний нулмис киног жишээ татсан байна. Хятадын төрөөс энэ сайхан урлагийг өмгөөлж хамгаaлахын тулд ЮНЕСКО-д уртын дуу, хөөмийг сэтгэл гарган бүртгүүллээ гэжээ. Хятадууд бусдын соёлыг луйвардан ЮНЕСКОД-д өөрийн нэр дээрээ бүртгүүлж, монголчуудын эсэргүүцэлтэй тулгарч, дэлхийн түвшинд нэр хүндээ муутгаснаа ийнхүү хайцаалан цайруулах гэж оролдсон байна. Хачирхалтай нь умарт зүгт Монгол улс оршин тогтнож байгааг нэг үгээр дурдаагүй мөртөө Монгол улсын иргэн хүний бүтээсэн Ингэний нулмис киног ичих юмгүй дахиад л луйвардсан байна. Зах зээлийн чөлөөт харилцаанд орсны дараа урд хөршид очиж амьдрал ахуйгаа дээшлүүлэх гэж манай урлагийнхан ихэд чармайж, тэдэнд хөөмий зааснаар огт үндэс суурьгүй газар хөөмийг хөгжүүлж энэ урлагаа их хятад алдсан нь үнэн. Өвөр Монгол хэдий алтан ургийн тасархай алаг махны хэлтэрхий ч туурга тусгаар бол танай манай гэдэг ёс үйлчилдэг энэ хорвоод хүний миний гэдгийн зааг бас баймаар юм. Эл байдалд өвөр монголын урлагийнхан ч гэсэн дэндүү ухамсаргүй, хятаддаа зулгуйдан хандсан байна. Урлаг соёлын дээл хувцсаа тэдэнд зарснаар Монгол улсын онцлогтой ардын язгуур урлагийн хувцас цөм Xятадад шилжжээ. Одоо өвөр, ар монголын урлагийн хувцас усны дусал мэт адил болж ар өврийн, ах захын, туурга тусгаарын ялаа огт гээгдсэн байна. Энэ бол цаанаa их гүрний идэх бодлого хамт явагдаж байгаагийн нэг илрэл мөн. За бидний монголчууд өнөө маргаашийг харж хэдэн төгрөгний хойноос явсны хариуд их зүйлийг урд хөршид ийнхүү алдaж байна. Бодох цаг үнэхээр ирсэн ажигуу. Цаашид монгол гэсэн эрхэм сайхан өөрийн өв соёлын онцлогоо (identity) алдах асуудал улам гаарах янзтай. Монголчууд минь ээ, эх соёлоо хамгаалах, өөрийн болгон баталгаажуулан дэлхийд түгээхийн тулд эв нэгдлийг эрхэмлэж хамтран ажиллах цаг болжээ гэж би үзэж байна.   Ш.Баатар  

Дарьганга

Дарьганга               Дарьгангач уул нь Сvхбаатар аймгийн нутагт оршин суух бєгєєд нутагласан газар Дарь овоо, Ганга нуурын нэрээр Дарьганга гэж нэрлэгдсэн улс юм. Эд нар нь угтаа 1690-ээд оны сvvлчээр халх Монгол Манжийн захиргаанд орох vест Манжийн хааны тємєр сvргийг адуулгахаар цахар, халх, єєлдєєс татаж халхын Тvшээт хан аймгийн говь Мэргэн вангийн хошуу, Сэцэн хан аймгийн хурц вангийн хошууны дунд суулгасан сvрэгчин хvмvvс болно. Хуучин Дарьгангын сїрэгчин нь доорх 5 гар болж байв.Vvнд:            1. Баруун гар адуучин. Бухын ширээтээс Хар цав хvртэлх газар буюу Сvхбаатар аймгийн Онгон, Халзан сумдын зааг Ноён хєндий, Лонгийн чулуугаар нутаглаж байв.            2. Зvvн гар адуучин. Ухаандайн салаанаас Харгилтай хvртэл Асгат, Дарьганга сумдын нутаг Орлой гурван зээрдээр нутаглана.             3. Баруун гар тэмээчин. Хєшєє цагаан хєєврєєс Тєгрєг жирэм Аргалын уул хvртэл Баяндэлгэр сумын нутаг Дєхєм, Баян, Тээгийн говь буюу Орлой гурван зээрдээр нутаглана.             4. Зvvн гар тэмээчин. Сэвх vvл, Баян булагаас Жингэр цагаан тэмээт, Єєш морин хошууны говь буюу Халхзан, Баяндэлгэр, Онгон, Тєвшин ширээ, Уулбаян сумдын зааг нутагт бїхий говирхог газраар нутаглана.               5. Хоньчин. Их уулаас Дарьганга, Молцогийн онгон элс, Баруун булаг, Шардат, Таван толгой, Бударын чулуу буюу Дарьганга, Онгон, Наран сумд Баяндэлгэрийн Хонгор, Дєхєм бригадын нутгаар сууна. Дарьгангын сvрэгчин нь Чин улсын vед Жанчхvvгийн Гусай амбанд захирагдан <Дарьгангын таван гар> нэртэй засаг захиргааны нэгжид харъяалагдан байгаад 1912 оноос Богд хаант Монгол улсын Дотоод Яаманд, 1921 оноос Ардын засгийн Дотоод Яаманд шууд захирагдах болжээ. 1924 онд Дарьгангын нутгийн захиргааны дvрэм батлагдан хуучин таван гарыг єєрчлєн Дарьганга уулын хошууг 18 сумтай байгуулж, тамгын газрыг нутгийн тєв Ихбулаг гэдэг газар тєвлvvлжээ. Ингээд тус хошууг 1929 онд хан Хэнтий уулын аймагт харъяалуулсан ба 1931 онд Дорнод аймагт захируулан Асгат, Баяндэлгэр, Дарьганга, Молцог, Онгон, Халзан, Хонгор сумд болгосон байна. 1942 онд Жавхлант Шарга (Сїхбаатар) аймагт харъяалагдах болгосны дээр 1955 онд Онгон сумын 1, 6, 7, 10-р багаар Наран сум, 2, 10, 11-р багаар Дариг сум байгуулагдсан ба 1956 онд Ихбулаг сум, Онгон, Наран сумдаас тасран байгуулагдаад 1961 онд татан буугдаж Онгон суманд нийлжээ.   Ийнхvv Дарьгангын одоогийн байршил тогтож, Сvхбаатар аймгийн Дарьганга, Наран, Онгон, Халзан, Асгат, Баяндэлгэр сумнаа Дарьгангачуул оршин сууж байна. Дарьгангачуул нь мал маллагааны арга, алт мєнгє дархлах урлалаар монгол даяар нэрлэгтэй билээ.   Монголын ард түмний дүрслэх урлагийн соёлд Дарьгангын ард түмнээс оруулсан гайхамшигт хувь нэмэр нь  мөнгөн урлал юм.Манжийн дарлалын үед Дарьгангын сүрэгчин хошуунд цагаан мөнгөөр цалин пүнлүү тавьж олгодог байснаас энэ нутагт мөнгө элбэг болсон. Нэгэнт мөнгө элбэг байгаа тул тэр мөнгөөр эдлэл хэрэглэл, гоёл чимэглэлийн зүйл хийх зайлшгүй нөхцөл бий болсон байдаг.  Дарьгангад мөнгөн урлал чимэглэл өөрийн өнгө хэлбэр, хаана ч дахин давтагдахгүй хийцтэйгээр зуун дамжин хөгжиж ирсэн. Дарьгангын дархчууд, Дарьганга хийцийг манай эрдэмтэн судлаачид багагүй судалж өөрсдийн бүтээлдээ арга барил, мөн чанар, онцлогийг нь тусгасан байдаг. Тухайлбал, эрдэмтэн Ш.Баатар “Хархорум хотынТүмэн-Амгалан тордны тухай” өгүүлэлдээ  “Китан нарын ур хийцийг  Их Монгол Улсын дархчууд өвлөн авч одоог хүртэл тээж ирсний бас нэгэн илрэл бол  Монгол Улсын зүүн хязгаар дахь  Дарьганга хийц юм. Дундад Азиас улбаатай соёл бидний өнөөг хүртэл  амь бөхтэй оршсоор байна” гэж тэмдэглэсэн байдаг. Эргэцүүлж бодоход Китан гүрний үеийн түүхийн дурсгалт барилгын хананы болоод  гоёл чимэглэлийн зүйл дэх билэгдлийн чанар нь үнэхээр Дарьганга хийцэд уламжлагдан шингэсэн байдаг юм.              Дарьганга нутагт 1800-1970 оныг хүртэл зуун дал орчим жилийн хугацаанд  хорь гаруй алдартай дархан амьдарч байжээ. Тухайлбал, Сүрэнхор, "хөл" Галай, "жараахай" Балдан, Дугар, Ласран, Очир, Ням, Чойннямбуу, Б.Лхамсүрэн, Д.Молом, Д.Дүйнхэр, Ш.Дондов, М.Сэнгэдоо, М.Балдан-Осор, Д.Цэеэрэгзэн, М.Зундуй, Н.Содов, Загдсүрэн нар байна.    Эдгээр авьяас билэгт урчууд нь олон арван жил хуримтлуулан баяжуулсан  бурхан ухаан, уран гар, хурц сэргэлэн нүд, өвөрмөц арга барилаар  мөнгөн урлалд Дарьганга хийцийг бий болгосон юм . “Матаад давтаад хийнэ л биз Мангийн Зунзуй нь байхгүй биш Матар арслан сийлнэ л биз Дахиад давтаад хийнэ л бизээ Дондов дархан нь байхгүй биш Тахиа нохой сийлнэ л бизээ” гэсэн яриа ч нутгийн ард олны дунд түгсэн байдаг. Дарьгангын нэрт дархчуудын уран ухаан, нарийн ур хийцийг төр засаг өндрөөр үнэлж,  Дамбын Молом, түүний дүү Д.Дүйнхэр, М.Балдан-Осор, М.Зундуй, Содов нарыг урин залж  төрийн захиалгаар алт, мөнгөн эдлэл, бэлэг дурсгал, гоёл чимэглэлийн зүйл хийлгэж байсан түүхтэй. Мэдээ оруулсан: И.Чулуунболд    

Эмэгтэй хүний заавал ЦЭЭРЛЭХ ЁСОН

 Эмэгтэй хүний заавал ЦЭЭРЛЭХ ЁСОН   Эмэгтэй хүн маш эмзэг энергитэй учир ямарваа нэгэн цээрлэх ёсонг зайлшгүй дагаж, сүсэглэж байх хэрэгтэй.   1. Бусaдтай өмд гутлаа сольж өмсөж болохгүй. 2. Хаана нь ч унтсан цээж нүцгэн унтаж болохгүй. 3. Халуун суудал, халуун гутал өмсөж болохгүй. 4. Цусны толботой хувцастай унтаж яасан ч болохгүй 5. Орoндоо бусдыг унтуулах бүү хэл хэвтүүлж болохгүй. 6. Хоолны үлдэгдэл шавхрууг бүү ид, асгаж байгаарай 7. Ээмэг, бөгжөө бусдад өгөх бүр зүүлгэж ч болохгүй 8. Бусдад мах өгөхдөө жаахныг тасалж авч үлдэж бай. 9. Өөрийн дэрийг хаашаа ч бүү авч яв      

Монгол нум

Монгол нум   Хүн төрөлхтөн 60 мянган жилийн өмнөөс нум сумыг хэрэглэж ирсэн гэдэг. Гэтэл хүн төрөлхтөний амьдралд эргэлт гаргасан энэ чухал зэвсгийг ямар хүмүүс анх сэдэж хийв. Монгол нумын гарал үүслийн уг эхийг  сурвалжлан судалж үзэх аваас  хүй нэгдлийн  үед холбогдох төдийгүй Монгол нум сумын хөгжил хувьслыг сурвалжлахад таван том үе шатыг дамжин хөгжиж ирсэн нь тодорч харагддаг. Тухайлбал: Балар эртний үе -Анхан хүй нэгдлийн үеэс МЭӨ XXVIII зуун, Нэн эртний үе-МЭӨ  XXVIII зуунаас МЭӨ XII зуун, Эртний үе- МЭӨ XII зуунаас МЭ IX зуун, Дундад эртний үе IX зуунаас XVIII зуун, Шинэ үе-XVII-XXI зуун гэх мэт үе шатуудыг дамжиж сайжирч боловсорч иржээ.   Балар эртний үед хүн төрөлхтөн ан гөрөөний олз омгоо ихэсгэх зорилгоор нум сумыг анх сэдэн үйлджээ. Тэгэхдээ уян хатан чанартай модны ширвэж тэгшрэх төрөлх чанарт дулдуйдаж байсан гэсэн үг юм. Нумыг хүннүчүүд төр улсаа байгуулсан үеэсээ эхлээд хөрш зэргэлдээх улс орнуудыг нумт  цэргийн хүчээр аагалж, хилийн дээс өөрчлөхийг эс зөвшөөрч байсан юм.   Хүн улсын өмнөд хөрш нанхиадууд хүннүчүүдийн цэрэг зэвсгийн хүчийг барахаа байгаад МЭӨ 307 онд эртний хятадын Жоу улсын ван У Лин гэгч хятадын нүсэр тэрэгт цэргийг өөрчилж, яг хүннүчүүд шиг болцгооё хэмээх уриа дэвшүүлж, нум сум харвахыг сурч хүнчүүдийн хувцас өмсөхийг харъяат нартаа тушааж байжээ. Мөн энэ үед хүнчүүдийн ширэн гутал хятадад нэвтэрч эхэлжээ.  

Б.Ганпүрэв: Балар эртний үеийн монгол ятгыг сэргээхээр ажиллаж байна

Б.Ганпүрэв: Балар эртний үеийн монгол ятгыг сэргээхээр ажиллаж байна   Монгол угсаатны хөгжмийн товчооноос язгуурын өв их соёлоо хөгжүүлэх зорилгоор “Домогт нүүдэлчдийн дуу хуурын асар өргөө”-нд Хүннүгийн үеийн Аху их ятга, Алтай ятга хөгжмийг олон нийтэд танилцуулах гэж байна. Энэ талаар Монголын хөгжмийн зохиолчдын холбооны гүйцэтгэх захирал, Монгол угсаатны хөгжмийн товчооны тэргүүн Б.Ганпүрэвтэй ярилцлаа. -Монгол угсаатны хөгжмийн товчоо ямар үйл ажиллагаа явуулж байна вэ? -Эртний өв соёлыг судлах, тэднийг сэргээх талаар голдуу ажилладаг. Товчооны дэргэд нэрт ятгачин Мөнх-Эрдэнэ, Ятгын чуулга, дөрвөөс арван хоёр үеийн өв уламжлалтай  “Алтай” хамтлаг байдаг. Эдгээр уран бүтээлчдээр дамжуулан олон түмэнд эртний баларлаг үеийн соёлыг таниулахыг зорьж байна. Олон улсад Монгол улсын биет өв маш ховор болсон учир үнэ цэнэтэй зүйлсийг хийж гаргах хэрэгтэй болоод байна. Түүний төлөө л ажиллаж байна. -“Домогт нүүдэлчдийн асар өргөө”-нийхөө талаар манай уншигчдад танилцуулахгүй юу? -Бид энэ асрыг “Домогт нүүдэлчдийн асар өргөө” гэж нэрлэж, домог болсон гэхээс илүү баларлаг болон түүнээс өмнөх үеийн нүүдэлчдийн соёлыг таниулах зорилгоор байгуулсан юм. Орчин үед манай улсад энэ үеийн соёл заншил хэдийнэ мартагдсан. Тиймээс эртний тэр соёлыг судалгаа шинжилгээний үндсэн дээр эргэн сэргээхийн төлөө сүүлийн таван жил багагүй ажил хийлээ. Тухайлбал, 1400 жилийн өмнөх Алтай ятгыг судалж дахин сэргээж нутагшуулаад, уран бүтээл хийж байна. Монгол Түрэг угсаатны энэ зэмсэг нь олон нийтэд танигдахгүй байгаа шалтгаан нь байнга тоглох орчингүй учраас энэ асрыг байгуулахаар шийдсэн. Нэг ёсондоо энд эртний ятгыг бойжуулж байгаа юм.   -Аху болон Алтай ятга бидний мэдэх ятганаас юугаараа ялгаатай вэ? -Монголчууд эрт үеэсээ олон сайхан ятгын зэмсэгтэй байсан. Эдгээр зэмсгүүд нь бичиг баримт, эх сурвалжтайгаар байдаг юм. Гэхдээ өнөөдөр уг зэмсгээс нэг ч байхгүй, уламжлал тасарсан. Байхгүй байгаа учраас тэр хөгжмийн орон зайг Хятад болон солонгосын ижил төстэй хөгжмийн зэмсгүүдээр орлуулж тоглох болсон. Үүнийг бид үндэсний хөгжим хэмээн андуурах тал бий. Бидний нүдэнд үзэгдээд байгаа энэ ятгууд монгол ятга биш. Тиймээс Аху ятга нь Монгол ятга мөн гэсэн судалгаа хийж, бодит олдвор дээр тулгуурлан баталсан. Ая эгшгийн хувьд бүл зэмсэг гэдгээрээ систем нь ижил. Хэлбэр дүрс угсаатны талын соёл, Монголын онцлог шингэсэн байдаг. Монголчууд голдуу хөлгүй ятга тоглодог байсан. -Аху ятгын олдворыг хэзээ хаанаас олсон юм бэ? -2008 онд Ховд аймгийн Манхан сумын Жаргалант хайрханы хадны булшнаас олдсон юм. Энэ ятга нь эртний Түрэгийн үед хамаарах зэмсэг бөгөөд давхар сүг зураг, бичвэртэй олдсон. Ятганы эх хувь одоо Үндэсний түүхийн музейд хадгалагдаж байгаа. Яг энэ хэлбэрээрээ энэхүү дурсгал нь дэлхийд маш үнэт ховор олдворт тооцогддог. Тиймээс Монголын археологийн хүрээлэнд талархаад баршгүй юм. -Энэ бүхнийг сэргээхийн ач холбогдол юунд оршиж байна вэ? -Алтай ятгаас өмнө 1400 жилийн намтартай баримтат түүхт зэмсэг манай улсад байхгүй байсан юм. Тэгэхээр 1400 жилийн өмнөх биет өвийг гаргаад ирэхээр түүнийг дагаад 1400 жилийн өмнөх биет бус өв давхар сэргэж байна гэсэн үг.   -Эдгээр ятгыг олон нийтэд хэзээ танилцуулах вэ? -Өнөөдөр 17:00 цагаас “Домогт нүүдэлчдийн асар өргөө”-ний нээлт болох юм. Нээлтэд Гадаад хэргийн яам, элчин сайд нар, археологи болон эрдэм шинжилгээний хүрээлэнгийн эрдэмтэн судлаачид хүрэлцэн ирнэ. Нээлтийн өдрөөс эхлээд өдөр бүрийн 17:00 цагаас эртний монголчуудын соёл болох Аху их ятга, Алтай ятга, Тойрон бүжгийг танилцуулсан нэг цагийн хөтөлбөр зохион байгуулна. -Тойрон бүжиг монголчуудын эртний соёлын нэг үү? -Монголчууд их олон ястан, үндэстэнтэй. Баруун аймагт гэхэд дөрвөд, урианхай, цахар гээд үндэстэн байна. Мөн төвийн бүс зүүн аймаг гээд өөр өөрийн соёл заншилтай байдаг. Эдгээр үндэстнүүдийг нэгтгэсэн маш том соёл байдаг. Тэр нь тойрон бүжиг юм. Тойрон бүжиг нь баруун аймгийн олон үндэстэн ястны бүжгүүд Буриадын ёохор, Өвөрмонголын андай бүжиг гээд энэ бүжгүүдийг баяр наадмаараа тойрог болж бүжиглэдэг өв байсан байна. Энэ соёл орчин үед үгүй болсон гэж би боддог юм. Энэ үүднээс тойрон бүжгийг сэргээж гаргаж ирсэн.   -Бүжгийн талаар жаахан тодруулахгүй юу? -Энэ бүжигт хүн гэдэг л нэг дүрэм үйлчилнэ. Өндөр настан, хүүхэд, өөр ястан үндэстэн, ядуу, баян байна уу огт хамаагүй. Нэг л хүрээнд бүжихээрээ эрх тэгш байдаг. Бид энэ бүжгийг үндэсний цэцэрлэгт хүрээлэнд олон удаа туршиж үзсэн. Зугаалж явсан хүмүүс тойрон бүжиж эхэлсэн. Үүнээс хойш АНУ-ын Лос Анжелос хотод байгаа монголчууд наадмаа тойрон бүжгээр хийхээр болж, бүжгээ сурч эхэлсэн байна. Говь-Алтай аймгаас холбогдоод энэ тойрон бүжгийг хөгжүүлмээр байна гэсэн саналтай байгаагаа илэрхийлж байна. Дорнодоос мөн холбогдож байна. Олон залуу тойрон бүжгийн бүлгэмтэй болох хүсэлтэй байгаагаа илэрхийлж байна. Ийм том нэгдмэл соёл юм. -Эртний нүүдэлчид соёлын маш их өвтэй байжээ? -Судалгаагаар Хүннүгийн үеийн нүүдэлчдийн соёл маш өндөр хөгжсөн байдаг. Дэлхий дээр тавхан ширхэг байдаг нэг мм-ийн зузаан ирмэгтэй Ромын шилэн аяга Хүннүгийн булшнаас хоёр ч удаа олдоод байгаа юм. Тэнгри илд гэхэд 3000 жилийн түүхтэй. Мөн олон олон судалгаанаас үзвэл тэр үед хөгжим мөн л маш өндөр хөгжсөн байдаг. Б.ЦОГ

Хүргэнээ шинжих монгол ёсон

Хүргэнээ шинжих монгол ёсон   Монголчуудын ураг барилдах ёсон гурван мянга гаруй жилийн түүхтэй билээ. Энэ нь эртний монголчуудын нутгаас олдож байгаа олдвор, хадны сүг зургаас харагддаг. ХII-XIII зууны үеийн монголчуудын баримтлах ёсонд “хүргэдтэй талбихүй” хэмээх тусгай нэгэн заншил байжээ. Нууц товчооноос иш татсан дээрх мэдээг ашиглавал:      Есүхэй баатар хөвүүн Тэмүжинг дагуулж, түүнд гэргий олж өгөхөөр яваад Хонгирод аймгийн Дэй сэцэний охин Бөртэ-г гуйж уриг барилдахаар тохиролцож Дэй сэцэнийд Тэмүжинг " хүргэдүүтэй талбиж" үлдээгээд буцсан тухай өгүүлсэн байдаг. Үүнээс үзэхэд XIII зууны үед “хүргэдүүтэй талбихуй” мөн "хүргэн" хэмээх хоёр нэр томьёо байсан  бөгөөд тийнхүү хоёр янзаар хэлсэн нь бас учиртай байжээ.      Хүргэдэ-тэй талбихуй нь ургийн харилцааг тодорхой нэгэн  овгийн хөвгүүд, нөгөө охид талын овгоос эхнэр болгон буулгаж  авахаар тохиролцоод бага насны (Тэмүжинг есөн  настай байхад) хүргэн хөвгүүнийг эмэгтэй урагт хүргэж  түүнийг ирээдүйн эхнэртэй нь хамт байлгаж ижилсүүлэн  дасгах зорилготой заншил байхад хүргэн нь үүл хэлэлцээт  овогтой ёс төрөө нэгэнт гүйцээж өөрөө уугуул овогтоо эхнэрээ  дагуулан авчирсан хүмүүс юм.  Хүргэдэ-тэй талбихүй, хүргэн хоёр нь аль аль нь хүргэх,  оруулах гэсэн утгатай үг бөгөөд эцгийн овгоос эхийн эрхт ёст  овогт хөвгүүд очиж харьцах үеийн дурсгал нэр боловч дараа нь  эцгийн ноёрхолын үед улиран хадгалагдаж ирсэнийг үзүүлсэн  баримт юм.      Монголын угсаатны энэ нэр тухайлбал Баргад хүргэн хөвүүн эхийн урагт өмнө амьдарч эхнэртэйгээ ханьсан анхны хүүхэд төрсний дараа гэргий, хүүхдийн хамт өөрийн төрсөн нутаг, уугуул овогтоо бүцаж ирдэг заншилтай ч холбоотой. Хүргэнээ хэмээх нь охины талд сүй бэлэг төлж хэвшмэл ёс журмыг гүйцээж өөрийн овог буюу гэр орондоо эхнэрээ богтлон авчирч хань түшиг болгохыг эсвэл хүргэн нь ядуу зүдүү тул эд зүйлээр хавчигдан арга буюу баян чинээлэг айлд шурган орж нэгэн насаар тэднийд сууж, тэдний ураг болж явахыг хэлнэ.      Хүргэдэ-талбихуй нь эртний эхийн эрхт ёсны үлдэц бөгөөд сүүл сүүлдээ нилээд өөрчлөгдсөн. Аливаа айлын хүү өсөж эрийн цээнд хүрээд ханиа сонгодог. Монголчууд эрт үеэс хадамд гаргахын өмнө хүргэн болох хүнээ шинжиж охиндоо сайн хань болох хүн мөн үү гэдгийг урьдчилан мэдэцгээдэг байжээ. Айл гэрийн сүлд, өмөг түшиг болсоор ирсэн эзэн хүний таван шинж байдаг. Үүнд:             - Алсын хараатай             - Холч ухаантай             - Өршөөнгүй сэтгэлтэй             - Эв найртай             - Эрхэмсэг ёсыг сахиж чадвал өрх гэрийн эзэн болж чадна гэж үздэг. Хүүхний эцэг эх ивээл жилтэй хүнийг сонгох, сайн морь, сайхан эдлэл, хэт хутга, нум сум, хөөрөг, гаанс гэх зэргээр шинжих ёс мөн байжээ.  

Хуудаснууд

Subscribe to Үндэсний соёл