logo

logo.jpg

Advertisement

Үндэсний соёл

Юанийн үеийн ханын зурагтай бунхан олдлоо

Юанийн үеийн ханын зурагтай бунхан олдлоо Хятадын Шаньси мужийн Хэн Шань тосгоны ойролцоох уулнаас Юань гүрний үеийн ханын зурагтай томоохон бунхныг илрүүллээ хэмээн тус мужийн Археологийн судалгааны хүрээлэнгийн эрдэмтэн Шин Фү Лай өчигдөр албан ёсоор мэдээллээ.Уг бунхан Гуаньжүн нутгийн Юань гүрний үеийн булшнаас ихээхэн ялгаатай, харин Шаньсигийн хойд хэсэг, Өвөр Монголын төв нутгаас олдсон Юань гүрний үеийн булштай төстэй гэнэ. Бунхныг Шаньси мужийн Юйлин хотын Хэн Шаниас илрүүлсэн бөгөөд чулуугаар өрсөн нэг өрөөтэй ханын зураг бүхий олдвор ажээ.Бунханы ханын зургуудаас гэр бүлийн зургаан хүн зэрэгцэн суугаад хооллож байгаа зураг нь гол бүтээл юм. Уг зурганд гэрийн эзэн голд нь сууж таван хатагтай гэрийн эзний хоёр талд хуваагдан суугаад хоолож байгааг дүрсэлжээ. Мөн урд хойд хананд гурван хөгжимчин, зүүн хананд нэг бөмбөрчин, хажуу талд нь нум сум агссан баатрыг зурсан байна.    

Чингисийн цадиг

 Чингисийн цадиг Чингисийн билиг сургаалд Чингисийн ертөнцийг үзэх үзэл, түүний ухаан оюуныг илэрхийлэн тусгасан учраас  Чингис Засаг хуулиас салгаж үзэх хэрэгтэй. Аливаа хүн ертөнцөд төрсний дараа зан төлөв нь бүрэлдэн тогтохдоо янз бүрийн хандлага дүр билгийг олдог  бөгөөд чингэх нь хүрээлэн буй  нөхцлөөс шалтгаалдаг байна. Алив суутан хүний адил Чингисийн амьдрал хөнгөн байсангүй.Тэмүжиний хүмүүжилд Есүхэйбаатар нөлөө үзүүлж амжаагүй. Харин эх Өүлэн нь түүнд асар их нөлөө үзүүлсэн байна. Эх нь эртний үгийг иш татан, өвгөдийн үгийг үндэс болгон хөвгүүдээ соён сургаж, эцэг өвгөдийн эрэлхэг хүчирхэг явсан гавъяа зүтгэлийг нь магтан сайшааж тэдний үлгэр дууриаллаар явахыг захин сургажээ. Тэмүжин нь бөө мөргөлтэй бөгөөд аливаа юм цөм дээд тэнгэрийн хүч ивээл гэж үзэж байсан. Чингисийн билиг сургаал нь их төлөв хөвгүүд дүү нар охид гүнж, өрлөг нартаа хандан хурим найрын үед эсвэл тэдгээрийн албан ажилд тохиох үеэр өгсөн сургаал сануулга юм. Чингисийн хэлсэн билиг сургаал нь утга уянгын яруу чанартай, гүн ухааны сэтгэлгээ бүхий байдгаараа онцлог юм. Чингис хаан 4 хөвгүүндээ соён зарлиг болгон : Ургахуйгаас шингэхүй хүртэл Улс иргэнийг хураан авж Энэ олон бус элэгтний элгийг нэгэн болгов. Тэдгээр хүчээр нэгтгэсэн олон хүн хэзээ нэгэн цагт санаа хувьсах нь буй Учир тэднийг баримтлан захирахыг бүхий л аргаар хичээх хэрэгтэй хэмээжээ. Чингис хаан улсыг хэрхэн жолоодон засах талаар маш сонирхолтой чухал санааг гаргасан.    Үүнд : Бүлэг иргэнийг залан  эс чадваас бүлхэн /бүлтэй, хүчтэй/ эс бол юу Идээнийг түгээн чадах буурч /тогооч / хуурсан иргэнийг үл хождуульюу Өөрийгөө олж идюу,  их улсыг засах бол идээ хураах лугаа адил хэмээжээ. Хэдийгээр Чингис хаан боол хүнийг ноён болгохыг болгоомжилж байсан ч Төрд хүчээ өгсөн хэнийг ч болов түмний ноён болго Шадарлан явж хүчээ өгсөн бол сандал өгч ноён болго гэж хэлжээ. Мөн өөрийн билиг сургаалдаа архи ууж согтуурахыг хориглон архи уусан хүн үзэх нүдгүй, сонсох чихгүй болдог. Иймээс бор дарсыг хэрхэвч ууж үл болно гэж чанадлан захьсан байна.Чингис Засаг хуулиар ард иргэдийг албадлагын хүчээр барьж байхыг бодсон бол бас аргадан ятгах аргыг хэрэглэн баримталж захирахыг хичээсэн  байна.

Хөвсгөлөөс эртний хүмүүсийн амьдарч байсан маш том агуй олджээ

Хөвсгөлөөс эртний хүмүүсийн амьдарч байсан маш том агуй олджээ Хөвсгөл аймгаас эртний хүмүүсийн амьдарч байсан гэх агуй болон эд өлгийн зүйл олдсон гэх мэдээлэл байна. Энэ талаар эд өлгийн зүйлийг анх олж мэдсэн гэх иргэн н.Бат-Эрдэнэтэй холбогдож дараах зүйлийг тодрууллаа. Хөвсгөлд эртний хүмүүсийн амьдарч бсан маш том агуйг манай ангийн хүүхэд олсон бн. 5 цаг яваад ёроолд нь хүрч чадаагүй гэнэ. Маш том ястай -Та анх хэзээ тэр агуйг олж мэдсэн бэ? -Он гарахаас хоёр гурван сарын өмнө мэдсэн. -Холбогдох газруудад мэдэгдсэн үү? -Энэ талаар би хэвлэлд мэдээлэл өгөөгүй байсан юм. Харин зохих газруудад нь мэдэгдсэн боловч өдий хүртэл арга хэмжээ аваагүй байна. Аймгийн даргадаа арванхоёрдугаар сард мэдэгдэхэд БСШУ-ны Соёлын өвийн дарга Урантөгс гэх хүнтэй холбож өгсөн. Тэгээд холбогдох албаны хүмүүс ирэхэд газарчнаар явж зааж өгөхийг хүссэн юм. Соёлын өвийн дарга Урантөгстөй нь холбогдоход “Энэ асуудлаар баг томилохоор хуралдаж байгаа учраас явахад бэлэн биздээ” гэж байсан юм. Үнэхээр тийм зүйл байгаа үгүй мэдэх хэрэгтэй байна гэж танай аймгийн даргад хэлсэн. Бид ажилтай байна. Бид хэн дуртай хүний хэлснээр нь яваад байдаг хүмүүс биш. Гэвч тэгж хэлснээсээ буюу энэ сарын 05-06-аас хойш өдий хүртэл яг яах нь мэдэгдэхгүй алга болчихсон. Тэгэхээр нь би саяхан нэг холбогдсон юм. Гэтэл “Үнэхээр тийм зүйл байгаа үгүй мэдэх хэрэгтэй байна гэж танай аймгийн даргад хэлсэн. Бид ажилтай байна. Бид хэн дуртай хүний хэлснээр нь яваад байдаг хүмүүс биш” гэх хариулт өгсөн. -Яг ямар нэртэй газраас олдсон бэ? -Би байршлыг нь хэлэхгүй. Төр засагт нь хүлээлгэж өгөх гээд хүлээж байна. -Тэгээд тэр агуйд эртний хүмүүс амьдарч байсныг илтгэх ул мөр байсан хэрэг үү. Яг юу юу байх юм? -Тэр бол маш том агуй. Тэнд эртний хүмүүсийн эдэлж хэрэглэж байсан эд өлгийн зүйл, хүн амьтны маш том яс зэрэг байсан. Үнэт олдвор гэх юм бол байхгүй. Хүний гараар бүтээсэн бүх л зүйл бий. Чухам яг аль үеийн хүмүүсийн амьдарч байсан ул мөр гэдгийг мэргэжлийн хүмүүс нь тогтоох байх. Энгийн алхаагаар 4-5 цаг явахад ч мухарт нь хүрэхгүй. Тэрийг бол ойлгох аргагүй юм билээ. Маш олон салбар салаатай. -Тийм урт агуй гэсэн үг үү? -Агуй дотор хүн ердийн алхаагаар явна гэж байхгүй. Хонгил болон дээш доош олсоор буух мөлхөх зэргээр явсаар нэлээд цаг зарцуулна. Бартаатай учраас нэлээд их цаг зарцуулж байж агуйн төгсгөлд хүрэх юм билээ.  -Нутгийн удирдлагууд чинь очиж үзээгүй хэрэг үү? -Би тэдэнд бичлэгийг нь хүртэл өгсөн. Анх би УИХ-ын гишүүн Ц.Оюунгэрэлд мэдэгдэж байсан. Тэгэхэд холбогдох хүмүүст мэдэгд гэх чиглэл өгсөн юм. Тэгээд би Соёлын өв хариуцсан хүмүүстэй холбогдосон ч өдий хүртэл таг чиг байна. Гэхдээ би хардаад байгаа юм. Тэр агуйгаар хүмүүс орж гараад байгаа гэх мэдээлэл яваад байгаа. Уг нь би Соёлын өвийнхөнд мэдэгдээд тэднийг бараг маргааш нь ирээд л үзчих байх гэж бодсон.  Уг нь Соёлын өвийнхөнд мэдэгдээд тэднийг бараг маргааш нь ирээд л үзчих байх гэж бодсон. Гэтэл оны дараа гээд одоо болтол сураггүй байна. Гэтэл оны дараа гээд одоо болтол сураггүй байна. Сүүлдээ бүр “Ажилтай байна гээд утсаа салгахаар нь энэ чиний ажил биш юмуу” гээд маргалдсан. Уг нь улсад хүлээлгээд өгчихвөл надад ахиж энд оролцоод байх шаардлага алга байна. Цаг алдахгүй л ирээд үзчихээсээ гэж хүсч байна” гэв. Хамгийн сонирхолтой нь тус агуйд байгаа хүний яс жирийн хүнийхээс хамаагүй том, урт мөчтэй гэнэ. Мөн хувцас хэрэглэлийн үлдэгдэл ч нэлээд байгаа аж.      

"Алаг мэлхий өрөх" тоглоомыг хэрхэн тоглох вэ?

"Алаг мэлхий өрөх" тоглоомыг хэрхэн тоглох вэ? Алаг мэлхий буюу яст мэлхийг монголчууд эртнээс нааш тоглосоор ирсэн юм. Энэ тоглоомыг голдуу цагаан сараар тоглодог. Алаг мэлхий нэлээд эртний уламжлалт тоглоом юм. Т оглох хүүхдүүд шоо орхиж нүхний нь тоогоор мэлхийн эрхтэн өрж тоглодог. Мэлхий өрж тоглоход эхэлж өрөх, өрсөн мэлхийнээсээ олон шагай авах хоёр янзаар тоглодог. Мэлхийг 92, 108 шагайгаар тоглохдоо эрхтэн бүрийг тодорхой тооны дараалалтай өрдөг. Тухайлбал: мэлхийн давсгийг 1, бөөр 2 шагай, толгой 3 шагай, шилбэ 4 шагай, хүзүү 9, нуруу 6 шагай гэхчлэн өрдөг. Битүүнд тооны нүхээр алаг мэлхий өрж хонуулаад шинийн нэгэнд буцаан авч тоглодог нь эртний монголчуудын он солигдохтой холбогдсон домогтой билээ. Б.БАТМӨНХ      

Домог амилах цаг (Эрт ба Эдүгээ цаг)

Домог амилах цаг (Эрт ба Эдүгээ цаг)   Тост, Тосон Бумбын нурууны домог Эрт цагт энэ л газар уртаа аварга хар могой амьтан хүнийг зовоож, газар орныг түйвээж байжээ. Гэтэл Шижирээ гэж хүү аварга могойг дарснаар хүн амьтныг амар жимэр амьдруулах болжээ. Могой үхсэн газартаа уул болон тогтжээ. Увс нуурын домог Эртээ урьд энэ газарт ард олноо боддоггуй, атгаг хомхой ноён түмэн олныг дарлан, зовоон суудаг байжээ. Ард олон "Ай, бидэнд сайн ноён заяадаг болоосой" гэж уйлсаар нулимс нь нуур болон тогтож гэнээ. Нулимсаар дүүрсэн учраас Сувсан нуур гэж нэрийдэж, нуурын ус давстай байдгийн учир нь энэ юм гэнэ. Гэтэл нэгэн сайн санаат ядуу хүү атгаг хомхой ноёныг зайлуулж, ноён болсноор ард олон амар жимэр амьдрах болжээ. Оюутолгойн домог Эртээ урьдын цагт энэ газарт их уст далай байжээ. Далайн гүний гүнд эрдэнэсээр баян сантай Хар Лусын Хаан амьдардаг байж гэнээ. Нэг удаа ихээ ган гачиг болж, их уст далай ширгэн алга болсонд хүн амьтан усаар гачигдан ангаж цангаж үхэцгээх болж гэнээ. Тиймээс шаламгай зоригтой нэгнийгээ Лусын Хаантай уулзаж усаа битгий татаач гэж гуйлгахаар явуулжээ. Явсан хүн нь ирэхгүй байсан тул араас нь явуулаад л байж. Хэн ч эргэж ирээгүй тул нэгэн сайхан сэтгэлт ухаантай зоригт хүү явахаар болжээ. Очтол Лусын хаан эрдэнэсийн их сангаа үзүүлээд, "алт эрдэнэс авах уу, ус авах уу?" гэж асуусанд хүү "Ус авъя, алт эрдэнэсийг уух биш, усгүй бол хүн мал бүгд үхэх нь" гэж гэнэ. Тэгсэнд Лусын хаан "За хүслийг чинь биелүүлье. Их далай эргэж гарахгүй ч үеийн үед усаар тасрахгуй, баян булаг ундарч, хүн мал ундаалах болно. Хэрэв чи алт эрдэнэс хүссэн бол бусдын чинь адил чамайг алж, хүн мал чинь үхэх байлаа" гэж гэнэ. Ийнхүү их далай ирээгүй ч, элсэн ёроол нь хуурай хэвээр үлдсэн ч булаг шанд оргилсон баянбүрдүүд бий болж ард олон амар сайхандаа жаргажээ. Тост, Тосон бумбын нуруунаас урт хар могой мэт уурхайн машинууд тоос татан давхина. Тэр цагийн Шижирээ хүү нь энэ цагийн Сүмбээ хүү биз ээ. Бидний дунд үгүй болсон ч бидний дотор хүчирхэгжсээр буй тэр хүү минь уул нутгаа аварч чадах биз ээ. Атгаг хомхой ноёд Увс нуурыг зарж, ард олныг зовоож буй энэ цагт ардын дундаас нэгэн хүү доторч нутаг усаа амирлуулах биз ээ. Лусын хааны эрдэнэсийн санд улсаараа хомхойтон шунаж буй энэ цагт "Усыг уухаас, алтыг уух биш" гэж хэлэн биднийг ухааруулах зоригтой ухаантай хүү гарч ирэх биз ээ. Гагцхүү ард бидэнд буруу зөвийг ялгаж, булт олон дундаас тэр л хөвгүүдээ олж таньж сонсох мэргэн оюун нь байх болтугай!  

“Халуун элгэн нутаг” дууны хөшөө

“Халуун элгэн нутаг” дууны хөшөө   Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Ардын билэг зүйч Жамцын Бадраагийн  “Халуун элгэн нутаг” дуунд зориулсан хөшөө Улаанбаатар хотын төв хэсэгт байдаг. Ардын билэг зүйч Ж. Бадраа  гуай нийтдээ дуу, яруу найргийн 300 орчим бүтээл туурвиж мөнхжүүлжээ. Түүний бүтээлүүдээс ардын дуу мэт мөнхөрсөн нь олон. Тэр дундаа “Халуун элгэн нутаг” дуу нь  ХX зууны манлай дуугаар тодорсон юм        

Хас тэмдэг хаанаас үүсэлтэй вэ

Хас тэмдэг хаанаас үүсэлтэй вэ Барууны ертөнцөд хас тэмдэг нь фашизмыг шууд илэрхийлэх утга болдог ч энэ нь мянга, мянган жилийн түүхтэй, дэлхийн бараг л бүх соёлын үед аливаа төрт улсын бэлгэ, тэмдэг болж иржээ. Адольф Гитлер армийн сүр хүч, Нацист намынхаа логонд тааруулан хүчтэй утга илэрхийлэгдэхүйц тэмдэг хайж, эцэстээ дөрвөн тийш заасан хас тэмдэгийг сонгон авчээ. Энэ тухай түүний амьдралыг харуулсан кинонд ч тодхон харуулдаг. Бас SS үсгийг байрлуулах хамгийн тохиромжтой хувилбар нь хоёр тийш зөрсөн хас тэмдэглэээ болсон юм. Түүхийн өмнөх цаг үе рүү аялж, энэхүү тэмдэг нь ямар утга илэрхийлж, аль соёлын цаг үед анхлан бий болсон талаар бага сага судлая. Эртний санскрит буюу Энэтхэгийн соёлын хэлэнд хас тэмдэг нь “Сайн сайхан” гэсэн утгыг илэрхийлдэг байжээ. Яг л өнөөгийн нар, сар, од, гал гэсэн төрийн бэлгэдлүүд шиг утгатай байж. Анх энэ тэмдэгийг хоёр мянган жилийн өмнө хиндугийн шашинд, буддын болон бусад шашны урсгалуудад дагалдан орж ирсэн төдийгүй Энэтхэгээс гаралтай гэж тооцдог аж. Сүүлд, Герман улсад Нацистын нам олонх болохоос өмнө АНУ-ын график дизайнер, зохиолч Стивен Хиллер хас тэмдэгийг анх удаа бараа, бүтээгдэхүүний загвар дээр ашиглаж, архитектурын шийдлүүд дээр туршиж байсан гэнэ. Гэхдээ түүний сурталчилгаа огт амжилт олоогүй байдаг аж. Хамгийн хачирхалтай нь өдийг хүртэл дэлхийн шилдэг брэндүүдийн нэг “Coca Cola” компани хас тэмдэгийг ашиглаж байсан түүх бий. Түүнчлэн шар айрагны үйлдвэрлэлээр олон улсад танигдсан “Carlsberg” компани хас тэмдэгийг үнэнч үйлчлүүлэгчиддээ борлуулалтын шагнал болгон сэтгүүлээр дамжуулан илгээдэг байжээ. Дэлхийн хоёрдугаар дайн дууссаны дараа АНУ-ын цэргийн яамнаас нацистуудыг хайн илрүүлэх оролдлого гээчийг явуулж бүр дайнаас өмнө ашиглагдаж байсан хас тэмдэгт барааг хадгалсан иргэдийг шийтгэж байв. Дайны дараа л хас тэмдэг жинхнээсээ хүн төрөлхтний үзэл санааны дайсан болж хувирсан юм. Арга ч үгүй биз дээ. 1930 он гэхэд хас тэмдэг хэний ч нүдэнд үл анзаарагдам, хэнд ч сонирхолгүй энгийн л лого байсан бол 1939 оноос хойш энэ ойлголт асар том эргэлт авчирсан түүхтэй. Хас тэмдэгийг үзэн ядах марафон Дайн дууслаа. Хас тэмдэг, зөрсөн S үсэгтэй юм бүхнийг шатааж байв. Холбоотны орнууд болон соц лагерийн орнуудын хооронд хүйтэн дайны эхлэл тавигдсан байсан тул эдгээр орны эрдэмтэд хас тэмдэг аль улсаас гаралтайг идэвхийлэн судалж байлаа. Үзэл суртлын явцад аль, аль орны эрдэмтэд үл тэвчим үр дүнгүүд судалгааны явцад гарсан. Жишээ нь, АНУ-ын уугуул индианчууд хас тэмдэгтэй зүүсгэлтэй байсан бол Энэтхэг улсаас эртний санскрит хэл дээр бичигдсэн үй олон хас тэмдэгт бүхий баримтууд гарч иржээ. Тэгэхээр хас тэмдэг бол Гитлерын зохиол бус түүний санаа авсан хэрэгсэл төдий байжээ. Анх олдсон газар нь Энэтхэг боловч хас тэмдэг нь эртний бүхий л соёлын явцад тааралдана. Европт 7000 мянган жилийн өмнө чулуун зэвсгийн Винца соёлын үед хас тэмдэг нь хүчирхэг овог, аймгийн илэрхийлэл байсан бол 4000 жилийн өмнө олдсон соёлын хэрэглээнд ч хас тэмдэг олноороо ашиглагджээ. Тэд бол Оросын хилээс холгүй оршиж байсан шинэ зэвсгийн үеийн соёлт ертөнц юм. Бүр тодруулбал, одоогийн Украин улсын нийслэл Киев орчимд байжээ.  Түүнээс ч өмнөх хас тэмдэг.. Хас тэмдэгийг хүн төрөлхтөн хүрэл зэвсэг, чулуун зэвсэг болон манай эриний өмнөх, манай эриний бүх тооллын үед ашиглаж байсан баримтууд шинээр олдсоор байна. Тодруулбал, VI зуунд Төв Азийн нутаг буюу одоогийн Монгол, Дундад Азийн нутагт амьдарч байсан түрэг үндэстнүүдийн үлдээсэн зуу, зуун соёлын баримтууд дунд хас тэмдэг нь гал, ус, нар, сарны адил бэлгэдэл илэрхийлдэг байсан гэж үзэх түүхчид бий.  

Ноён уул дахь хүн гүрний булш

Ноён уул дахь хүн гүрний булш Хүннүгийн оршуулгын цогцолбор дурсгал. Монгол улсын Засгийн газрын шийдвэрээр улсын тусггай хамгаалалтад орсон дурсгал.   Ноён уул нь Төв аймгийн Борнуур, Батсүмбэр сум, Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын заагт оршино. Уулын баруун талын Сүжигт, өмнөд талын Журамт, зүүн талын Хужирт гэсэн 3 аманд нийт 230 орчим Хүннү булш бий. Дурсгалт газрын ихэнхи булш газрын өнгөн хөрсөн дээр ил цухуйх дөрвөлжин хэлбэрийн гол байгууламж, түүний өмнө талд залгуулан байгуулсан урт гонзгой үүдэвчтэй Хүннүгийн язгууртны булшнууд юм. Түүнчлэн жирийн иргэдийн цагариган дараастай булш болон том булшны дагуул булшнууд бий.   Ноён уулын дурсгалт газрыг 1912 онд санамсаргүй байдлаар илрүүлсэн бөгөөд Оросын ШУА-иас томилсон "Монгол-Түвдийн экспедиц” 1924 онд анхны малтлагыг хийжээ. Тус экспедиц дурсгалт газарт үүдэвчтэй том булш 6 (Баллодын, 1, 6, 23, 25, Кондратьевын), тодорхойгүй тооны дугуй булш (Андреевын булш зэрэг) малтсан байна. Уг экспедицид томилогдон ирсэн С.А.Теплоухов, Г.И.Боровка нар 1925 онд үүдэвчтэй 2 булш (12, 24-р) нэмж малтжээ. Түүний дараа 1927 онд Судар бичгийн хүрээлэнгийн ажилтан А.Д.Симуков 2 булш (5-р, Симуковын) малтсан байна. 1954-1955 онд Ц.Доржсүрэн үүдэвчтэй 2 болон дугуй хэлбэрийн 9 булш (2-9, 11-р) малтан судалжээ. Мөн тэрээр 1955 онд үүдэвчтэй булшны дэргэд байрлах 8 байгууламж болон 1 дугуй булшийг малтсан юм. 1961 онд Ц.Доржсүрэн Унгарын археологич И.Эрделийн хамт Хужиртын аманд 2 дугуй булш малтжээ. Үүнээс хойш тус дурсгалт газарт хэд хэдэн удаа гүймэг хайгуул хийгдсэн ба 2006-2015 оны хооронд Монгол-Оросын хамтарсан шинжилгээний анги 4 язгууртны булшийг малтан шинжилсэн байна.   Ноён уулын булшнууд нь хөрсний онцлогоос хамаарч оршуулгын хэсэгт байх модон байгууламжууд харьцангуй сайн хадгалагдсан ба хүн амьтны дүрсийг өнгийн утсаар хатгасан нэхмэл эдлэл, домгийн амьтдын дүрсийг зээглэн чимэглэсэн эсгий ширмэл ширдэг, Грек-ромын домгийн бурхадын дүрст хөөмөл мөнгөн эдлэл, хятад бичигтэй чий будагтай аяга, олон төрлийн алт, мөнгө, үнэт чулуун эдлэлүүд, хүрэл сав суулга, том шавар ваар зэрэг ховор содон олдворууд илэрсэн дэлхийд алдартай дурсгал юм.   Үндэстэн агентлаг  

Халх Монголчуудын хувцас гоёл чимэглэл №4 Тэгш төрийн дээл

Халх Монголчуудын хувцас гоёл чимэглэл №4 Тэгш төрийн дээл Ийнхүү нэрлэдэг нь хүний биеийг төв шулуун, тэгш намбатай байхыг ерөөж буй хэрэг юм. Монгол дээл нь аль нэг тийш дарж бүсэлдэг ташуу болон дөрвөлжин энгэр, хоёр ташаа бүхий эх биетэй дотуур гадуур энгэртэй хувцас юм. Монгол дээлний хийц загвар нь олон зуун жилийн турш төдийлөн өөрчлөгдөлгүй хадгалагдаж ирсэн. Хадны зурагт хонины нэхий үзүүрсгэн дээл дүрсэлснийг үзвэл Монгол хувцас балар эртнээс үүсчээ. Монгол дээлийг анхлан зохиохдоо нүүдэлчин Монголчуудын бие, эрүүл мэндийн онцлог хийгээд байгаль цаг уурын байдалд дасан зохицож ирсэн тэдний өдөр тутмын амьдралын хэв маягт нийцүүлэн бодож хийжээ. Монгол дээл нь өмсгөл хувцас болохоос гадна бусад олон янзын зориулалтаар ашиглагддагаараа онцлогтой. Тухайлбал, нударга нь жийргэвч, бээлийний үүрэг гүйцэтгэдэг бол өргөн бүсийг ууц нуруу, бөөрийг хамгаалах зорилгоор бүсэлдэг байна. Үүнээс гадна дээлтэй холбоотой цээрлэх зүйл бий. Тухайлбал, дээлний захыг урагш буюу түрүүлгээ харуулж хаядаггүй, өвчин зовлон гуйна гэдэг. Дээлний захыг гал руу харуулж өрөөлдөж хучдаггүй, хоёр ханцуйг нь зөрүүлж эвхдэггүй, хүний эрхэнд хүлэгдэхийн ёр гэж үздэг. Мөн дээлийг толгой дээгүүр нөмрөх нь ялтан болохын дохио, энгэр заам задгай байх нь гэр бүл салж сарних бэлэвсэрч хагацахын шинж хэмээнэ. Товчийг үмхэж аманд зуух буюу хазаж зууваас өнчрөлийн дохио гэж үздэг. Хожимоо халх эхнэрийн дээл түнтгэр мөртэй болжээ. Энэ нь урьдын их дайн самуунд халхын эрчүүд үрэгдсэн тул эмэгтэйчүүд дайнд мордож ханцуй юугаа шамлан ихэд баатарлаг байлдан ялжээ. Иймд халхын хүүхнүүдийн баатарлаг гавьяаг тэмдэглэх болж ханцуйгаа шуун мөрөө давтал хунируулан овойлгож дайтаж явсан учир ханцуйны дээд угийг мөрөөс нь илүү гаргасан хувцас хийжээ. Ингэж халх эмэгтэйчууд дээлний мөр түнтгэр хэлбэртэй болсон нь бүсгүйчүүдийн ялгуулсан гавьяаг илтгэж буй хэрэг аж. Энэчилэн Монгол үндэсний хувцасны зах ханцуй зэрэг хэсэг бvp нь цаанаа билгэдэл, зан үйл, түүx домгийг агуулж байдаг юм.    

Халх Монголчуудын хувцас гоёл чимэглэл №3 Түших төрийн гутал

Халх Монголчуудын хувцас гоёл чимэглэл №3 Түших төрийн гутал Хүний биеийн тулгуур хөлийн өмсгөл тул тулж түших, бат суурьтай явахыг билгэдсэн. Монгол үндэстэн эрт цагаас арьсан түрийтэй, ширмэл ултай, саарь сарьс хавчуулсан ээтгэр хоншоортой гутал хийж өмсчээ. Монгол Улсад 20 гаруй ястан угсаатан өөр өөрсдийн биет бус өвийн онцлог шинжийг зан заншил, хувцас хэрэгсэл болон ахуй амьдралын уламжлалаараа илэрхийлэн амьдардаг. Тийм ч учраас Монгол гутал хэлбэр хийц, загвар төрлийн хувьд маш олон янз байдаг. Тухайлбал, Монгол гутал, буриад гутал, ойрад госон, цараг, тоокуу, бөхийн гутал зэрэг олон янзын хэлбэр, хэмжээ, өнгө зүстэй гутал байдаг. Монгол гутлыг угалзных нь тоогоор нэрлэдэг ба голдуу наймаас гучин хоёр угалзтай байна. Монгол гутал нь байгаль дэлхийгээ эрхэмлэх, хөрс шороогоо сэндийлэхгүй байх нарийн бэлгэдлийг агуулсан ээтэн хоншоортой байдаг. Хаад ноёд, мяндагтан лам нарын гутлыг битүү зүү ороох буюу ширэн хөөмлийн аргаар битүү угалзлан урладаг байв. Оймсны харааг уран гоё хээ угалз зүү ороох, хонин холбоо, ширэн хөөмөл, саарь сарьс шагайлгах зэргээр урлана. Гутлын оймсны хараа өр хээгээр төвлөж, халаанд хамгаалах, хадгалахын билгэдэлтэй амьтны загварт уран гоё хээ угалзаас бүтнэ.

Хуудаснууд

Subscribe to Үндэсний соёл