logo

logo.jpg

Advertisement

Ярилцлага

Ж.Ганбаатар: “Сентерра гоулд” ХХК Ноён уулыг ухах гэж 34 удаа лобби хийлээ

Ж.Ганбаатар: “Сентерра гоулд” ХХК Ноён уулыг ухах гэж 34 удаа лобби хийлээ  Сүүлийн гурван жилийн турш идэвхтэй яригдсан Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын нутаг, Ноён уулын ашигт малтмал олборлох эрхийн лицензийг авахаар санаархаж буй “Сентерра Гоулд” ХХК, тус хайрханыг аврах хөдөлгөөн, ард иргэдийн хооронд үүссэн тэмцэл Монгол Улсын шүүх засаглалын түүхэнд анх удаа 34 дэх удаагаа хойшилж, дээд “амжилт” тогтоолоо. Тодруулбал, 34 дэх шүүх хурал өчигдөр Нийслэл захиргааны хэргийн анхан шатны шүүхэд болох байсан ч гуравдугаар сарын 5-ны өдөр хүртэл дахин хойшиллоо. Шүүх хурал юуны учир ингэж олон удаа хойшлоод байгаа талаар “Ноён уулаа аврах хөдөлгөөн”-ий Улаанбаатар дахь төлөөлөгч Ж.Ганбаатартай ярилцлаа. Эргэн сануулахад, Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд Ноён уул хүдрийн 27 667 378 тонн, алтны 75 942,11 тонн нөөцтэй нь тогтоогдсон байдаг. Энэ баялгийн 66 хувийг “Сентерра Гоулд” ХХК, 34 хувийг төр эзэмшихээр болсон. Ашиглалтын дөрвөн лиценз нь “Сентерра Гоулд” ХХК-д байдаг. Тиймээс уг лицензүүдийг хүчингүй болгож өгнө үү хэмээн “Ноён уулаа аваръя” ТББ Нийслэлийн захиргааны хэргийн шүүхэд хандсан байдаг.   -“СЕНТЕРРА ГОУЛД”-ЫН ЗАХИАЛГААР ТӨР ЗАХИРГААНЫ БАЙГУУЛЛАГУУДЫН ТӨЛӨӨЛӨЛ ШҮҮХ ХУРАЛД ИРЭХГҮЙ ХОЙШЛУУЛСААР БАЙНА- -Шүүх хурал 34 удаа хойшилчихлоо. Шалтгаан нь юунд байна вэ? -Өчигдрийн шүүх хурал “Сентерра гоулд” компани бие төлөөлөгч болон өмгөөлөгчөөсөө татгалзаж шинэ төлөөлөл, өмгөөлөгчтэй болсон гэсэн шалтгаанаар хойшиллоо. -Өмнөх 33 хурал мөн л “Сентерра гоулд”-ээс шалтгаалж хойшилсон уу? Иргэний хөдөлгөөнийхний зүгээс шүүх хурал хойшлуулж байсан удаа бий юу? -Биднээс шалтгаалж шүүх хурал хойшилсон нэг ч тохиолдол байхгүй. Бид тэмцлийнхээ төлөө тууштай явж байгаа. Гацууртын ордыг ухахын тулд “Сентерра гоулд” нийт 34 удаа лобби хийлээ. -“Сентерра гоулд” албаар шүүх хурлыг хойшлуулах шалтаг гаргаад байгаа гэж ойлгож болох уу? -“Сентерра гоулд” ХХК Засгийн газраар дамжуулж шүүх хуралд нөлөөлөх үйл ажиллагаа идэвхтэй явуулж байгаа. Энэ нь юунаас харагдаж байна вэ гэвэл өнөөдрийг хүртэл түдгэлзүүлээд байгаа лиценз бүхий орд газар дээр “Сентерра гоулд”-ынхан бүх тоног төхөөрөмжөө бэлэн болгоод ухахад бэлэн болчихсон байгаа. Тэд ажлаа эхлэхэд бэлэн болгож байгаад шүүх хурлаар ороод, лицензийг цуцлах зүйл заалтыг хэрэгсэхгүй болгуулаад, түүнийхээ дараа орд руугаа шууд дайраад орчих бодолтой байгаа юм. Биднийг давж заалдаад явах хооронд эд нар үйл ажиллагаагаа эхэлж, нэгэнт хөрөнгө оруулалт хийгдээд эхэлсэн тохиолдолд Засгийн газар эргэлзээтэй байдалд орчих юм.   -Та бүхэн Ноён уулыг ухуулахгүй гэж бараг гурван жил тэмцэж байгаа байх аа? -Тийм ээ. Гурав дахь жилдээ тэмцэж байна. 2014 оны нэгдүгээр сарын 13-нд иргэний хөдөлгөөнийхөн бид хэвлэлийн хурал зарлаж, Ноён уулаа аврах хөдөлгөөн байгуулж тэмцэж эхэлсэн. Үүний дагуу гадны компани Монголын үнэт өв соёл болсон Ноён уулыг эзэмшиж, үгүй болгох гэж байгаа энэ асуудлыг нийгэмд ил болгож, ард иргэдийн сонорт хүргэсэн. -Шүүх хурал ингэж олон удаа хойшлоод байгааг таслан зогсоож, тухайн компанид шүүхээс шаардлага тавьж болохгүй байгаа юм болов уу? -Шүүхийн зүгээс энэ асуудлыг аль болох хурдан шийдвэрлэхийг зорьж байгаа боловч “Сентерра гоулд”-ын захиалгаар төр захиргааны байгууллагын төлөөллүүд шүүх хуралд ирэхгүй байгаа юм. Тухайлбал, Хууль зүйн яам, Байгаль орчны яамны төлөөлөл, эсвэл Уул уурхайн яамны кадастрын хэлтсийн төлөөлөл ирэхгүй бүрэлдэхүүн дутуугаас хойшлоод байна. Бүрэлдэхүүн дутуу шүүх хурлаар шийдвэр гаргасан тохиолдолд ашиг сонирхлын зөрчилтэй гэж үзээд, шүүхээс гаргасан шийдвэрийг хэрэгсэхгүй болгоод явчих магадлал байгаад байна. “Сентерра гоулд” ийм л тоглолт хийгээд байна.   -“СЕНТЕРРА ГОУЛД” КИРГИЗ УЛСАД АЛТ ОЛБОРЛОЖ, БАЙГАЛЬ ОРЧИН,  АРД ИРГЭДЭД НЬ ХОРТ ХӨНӨӨЛ УЧРУУЛСАН- -“Сентерра гоулд” компанийн төлөөллүүд 30 дахь удаагийн шүүх хурал дээр иргэний нийгмийн байгууллагуудын төлөөллүүдтэй зөрчилдсөн талаарх бичлэг сошиал орчинд тарсан. Яг юу болсон юм бэ? -30 дахь шүүх хурал дээр “Сентерра гоулд”-ын хууль ёсны өмгөөлөгч Мэндсайхан шүүх хуралд оролцож байсан иргэний нийгмийн төлөөлөл, ажиглагч нар луу дайрсан. Хэл амаар доромжилж, “Цохичих, зодчих“ гэж өдөөн хатгаж, хөөрөгдөх үйл ажиллагаа явуулсан. Үүнээс болж жаахан зөрчил гарсан. Өөр зүйл байхгүй. -Одоо тэгээд Р.Мэндсайхан өмгөөлөгч солигдсон гэсэн үг үү? -Тийм байна. “Сентерра гоулд” компаниас өчигдөр Захиргааны хэргийн шүүхэд өгсөн мэдүүлэгтээ өмгөөлөгч Р.Мэндсайхан болон бие төлөөлөгч Хатанбат нараасаа татгалзаж, бие төлөөлөгчөөр Алтансүх, өмгөөлөгчөөр Баярсайхан гэж хүнийг хөлсөж авсан байна. Энэ нь шүүх хурал хойшлуулах зорилготой.   -“Сентерра гоулд” гэх энэ компани Киргизэд бас алт олборлоод байгаль орчин сүйтгэж байсан түүх байдаг гэж сонслоо. Үнэн үү? -“Сентерра Гоулд” компани нь Киргизэд алт олборлохдоо мөнх цаст уулыг нь нурааж, усны ундаргыг нь уурхайн химийн бодисоор хордуулж, түүний улмаас ард иргэд нь цианит болон бусад химийн бодист хордож, үхэж үрэгдэж, өвчин зовлонд нэрвэгдсэн тухай Германы "Эрх чөлөөний цэцэгс" баримтат кино хүртэл байдаг юм билээ. Түүнээс хойш энэ компани хөгжиж буй орнуудад ашигт малтмал ашиглахын тулд улс төрчдийг хахуульддагаараа зартай болсон. Ялангуяа Ноён уулын лицензийг эзэмшихдээ Монголын улс төрчдийг ашигласан. 2014 оны нэгдүгээр сарын 26-нд Ноён уулыг стратегийн ордод оруулах гэж хууль бус үйл ажиллагаа явуулсан. Үүний тодорхой жишээ нь 2010 онд “Сентерра гоулд”-ын гүйцэтгэх захирал Монголын хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр дамжуулж Ноён уулыг ашиглахын тулд улс төрчдийг лоббидож байгаа гэдгээ албан ёсоор зарлаж байсан. Ингэж лоббидсоноороо стратегийн ордын жагсаалтын 99-д бичигдсэн байсан ордыг 98-ыг нь алгасаж, 99 дэхийг нь шууд оруулж ирээд баталчихсан. -“Ноён уул ямар уул болоод та нар ингэж тэмцээд байгаа юм бэ” гэж асуух хүмүүс олон байна? -Нэгдүгээрт, бидний түүхийг устгаснаараа Монгол орон эзэнгүйднэ. Түүхтэй байж байж тусгаар тогтнол баталгааждаг юм. Тусгаар тогтнол баталгаажиж байж дэлхий нийттэй эн тэнцүү харилцах эрх зүйн орчин бүрддэг юм. Дэлхийн түүхэн дэх төрт ёсыг бий болгосон газрын эх үндэс нь Ноён уул байхгүй юу. Төрт ёсыг анх бий болгосон Хүннүгийн түүх үгүй болох юм. Энгийн үгээр хэлбэл хамгийн сүүлчийн өвгөдийн булшийг тонож дуусгахад бид хэн гэдгээ мартах болно. Харин хүмүүс бидний түүхийг бичиж хэн гэдгийг минь зааж өгөх болно. Бид өөрсдөө соёлгүй, түүхгүй, уламжлалгүй болж, уул уурхайн компаниуд бидний түүхийг бичиж өгөх нь л дээ. Хоёрдугаарт, геополитикийн хувьд Ноён уулын орчим Сибирийн мөнх цэвдгийн торгон үзүүр дээр байдаг. Цөлжилт, хуурайшилт явагдаж, ой мод устаад байгаа, ургамал хомсдоод байгааг багасгаж, тэднийг тэтгэж байдаг хамгаалалтын бүс юм. Цэвдэггүй болчихвол Монгол орны төвийн эко систем алдагдана. Мөн алт дагасан хүнцэл гэдэг маш хүчтэй хор байдаг. Нэг куб метрээс 4,8 грамм алт олборлодог бол 40 грамм хүнцэл ашигладаг. Тэр нь агаарт гараад задраад ууршихаараа Хараа голоороо дамжиж Сэлэнгэ, Орхон, Байгаль нуур үгүй болно. Үүнийг дагаад Эко систем үгүй болно. Сэлэнгийн Зүүнхараа, Борнуур, Жаргалантын агаар мандалд хүнцлийн хор цацагдсанаар тэнд байгаа ургамал, амьд амьтдын бүтцэд генийн өөрчлөлт өгөх магадлалтай. Бид Борнуур, Жаргалант, Зүүнхараагаас хүнсний ногоогоо авдаг. Ялангуяа Монголын газар тариаланд эрсдэл учруулах өндөр магадлалтай. Б.БУРМАА  

Гал голомтын эзэн тэнгэр гэж юу вэ ?

Гал голомтын эзэн тэнгэр гэж юу вэ ? - Гал голомтын эзэн тэнгэр нь голомтын хулгана зүгт байрладаг учир гэрийн эзэгтэй нар цайныхаа дээжийг голомтын эхэнд буюу хулгана зүгт өргөдөг. Гал голомтын эзэн тэнгэрийг цочоохгүйн тулд дэргэд нь мод түлээ хагалахыг ихэд цээрлэхийн дээр энэхүү эзэн тэнгэрийг ариунаар хүндэтгэн шүтэж байхын тулд,гал руу ус шүлс элдэв муухай үнэр гаргах зүйлийг хийхгүй Хурц үзүүртэй юмаар чихэхгүй, тогооноос хутгаар мах шорлог авахгүй, галын эхээр алхахгүй байх ёстой байв. Харин гал голомтын эзэн тэнгэр архи сархад өөх тоц зэрэг галын дөлийг хялбархан бадраах зүйлсийг өргөж түүнийг үргэлж баясгаж байх ёстой ажээ. О.Пүрэв (Судлаач)

​Гал голомтын тахилга

Гал голомтын тахилга Монгол харын бөө нар гал голомтын эзэн тэнгэрийг баясгахын тулд жил, жилийн намрийн сард түүнийг бөөгөөр хүндэтгэн тахиулж байв. Ийнхүү тахихдаа гал голомтоо сахисан онгодыг дуудаж бөөд оруулахада гэрийн эздийн сайн сайхныг онгодод даатгаж галдаа өөх тос архи сархад өргөх зан үйл үйлдэхдээ үрхийн тэргүүн эзэгтэй нарт улаан утас бариулж утасны нэг үзүүрийг тлганы цагирагт бэхлэн гал голомтод нь мөргүүлдэг байсан бол бөө нар болон лам нар галын тахилгын унших судар ...Дээрх мөн тэнгэрийн тэвшин төдийхөн бүхийгээс Доорх Этүгэн эхийг өлмий чинээхэн бүхийгээс Сүн далайг чалчааг бүхийгээс Өөд заялсан гал галайхан ээждээ Өөх тосийг өргөнөм билээ... гэх мэт дуудаад архи сархад өөх тос өргөдөг байсан   Галт хар тэнгэр Агарын хайрхад хэмээн ээж хүү охин гурван бөөгийн сүнстэй нөхцсөн хамжаа хар тэнгэрүүдийн нэг      

Дүн гарлаа

Дүн гарлаа   Монголчууд бид эх орондоо хүмүүнлэг иргэний ардчилсан нийгэм цогцлоон хөгжүүлэхийг эрхэм зорилго болгож үндсэн хуулиндаа тунхаглаад хориод жил боллоо. Улс орны хөгжлийн хэмжүүр бол иргэдийн элбэг хангалуун, энх тайван амьдрал билээ. АНУ-ын Ерөнхийлөгч Д.Трамп сая зул сарын баярын хүслээ жиргэхдээ “Бидэнд элбэг хангалуун амьдрал байна. Энх тайванг 2018 онд хүсэж байна” гэжээ. Монголд харин энх тайван нь бол байна, элбэг хангалуун амьдрал нь алга. Энх тайван, элбэг хангалуун амьдралтай байхын тулд улс оронд ардчилал, чөлөөт зах зээл, шинэ бүтээл гэх гурван хүчин зүйл бүрдсэн байх учиртай. Энэ гурван хүчин зүйлийн хувьд монголчууд бид 2017 онд ямар өөрчлөлт, дэвшил гаргасан бэ?  Ардчилал  Дэлхийн 167 орныг 60 үзүүлэлт, 10 хүртэл оноогоор дүгнэдэг The Economist сэтгүүлийн Ардчиллын индексээр Монгол улс 2014 - 2016 онуудад яг л нэг байрандаа буюу 6.62 оноогоор “гажигтай ардчилал” (flawed democracy) ангилалд гацжээ. Дэлхийн ардчиллын жагсаалтыг Норвеги улс сүүлийн таван жил 9.93 оноогоор тэргүүлж “төгс ардчилал” (full democracy) ангилалд байна. Харин Хойд Солонгос сүүлийн долоон жил (2010-2016) 1.08 оноогоор “дарангуйллын дэглэм” (authoritarian regime) ангилалд сүүл мушгиж байна. Чөлөөт зах зээл Монголчуудын гуравны нэг нь ядуу байна. Энэ оны 10-р сарын 17-нд зарласан Үндэсний статистикийн хороо, Дэлхийн банктай хамтран хийсэн судалгааны үр дүнд МУ-ын ядуурлын түвшин 29.6 хувьд буюу хүн амын бараг гуравны нэг ядуу байна. 2014 оны мөн судалгааны үр дүнтэй харьцуулахад энэ нь 37 хувиар өссөн үзүүлэлт. Өмнөговь аймагт ядуурал хамгийн бага буюу 15.4 хувь, Говьсүмбэр аймагт хамгийн өндөр буюу 52 хувьд хүрчээ. Хэритэж Сангаас 2017 оны тайлангаар Монгол улс эдийн засгийн эрх чөлөөний индексээр 4.6 нэгжээр буурч, 54.8 оноогоор 180 орноос 129-р байр эзэлж “эдийн засгийн эрх чөлөө багатай” ангилалд оржээ. Эдийн засгийн эрх чөлөөний жагсаалтыг Хонгконг 89.8 оноогоор тэргүүлж, Хойд Солонгос 4.9 оноогоор сүүл мушгижээ. Дэлхийн эдийн засгийн форумаас гаргадаг Хүмүүний капитал индексээр 2017 онд Монгол улс 64.35 оноогоор 130 орноос 51-р байранд орсон. Энэ жагсаалтыг Норвеги 77.12 оноогоор тэргүүлж, Иемэн 35.48 оноогоор сүүл мушгижээ. Шинэ бүтээл Дэлхийн ДНБ-ий 0.03 хувийг бүтээдэг Монгол улс 2017-2018 оны Дэлхийн өрсөлдөх чадварын тайланд 137 орноос 101-т жагсав. Тус тайлангийн 12 тулгуур үзүүлэлтээс 137-оос 65-д буюу хамгийн өндөрт жагссан нь “Дээд боловсрол, мэргэжлийн сургалт” байв. Харин сүүл мушгиж яваа буюу 137-оос 123-т жагссан үзүүлэлт нь “Бизнесийн боловсронгуй байдал”. Инноваци буюу улсыг урагш түлхдэг гол үзүүлэлтээр Монгол улс 101-д жагсчээ. Сүүлийн 10 жилд МУ-ын өрсөлдөх чадварыг тус тайлангийн зэрэглэлээр дүгнэвэл нийт 7 оноогоос 3.6-3.9 онооны хооронд хэлбэлзсэн юм. Манай урд хөрш 5 оноогоор 27-д, хойд хөрш 4.64 оноогоор 38-д жагсаж байна. Гэхдээ “МУ-ын Тогтвортой хөгжлийн үзэл баримтлал-2030” бодлогын баримт бичигт бид 2030 он гэхэд өрсөлдөх чадвараараа дэлхийд эхний 70 орны нэг, харин бизнес эрхлэлтийн үзүүлэлтээр эхний 40 улсын нэг болох гэгээлэг зорилтыг тавиад байна. Монголд бизнес эрхлэхэд хамгийн их асуудалтай хүчин зүйлсийн эхэнд гадаад валютын зохицуулалт, 2-рт авлига, 3-рт бодлогын тогтворгүй байдал, 4-рт нь засгийн газрын тогтворгүй байдлыг жагсаажээ. Монголд үнэхээр энх тайван нь байна, элбэг хангалуун амьдрал харин алга.

С.АРИУНБОЛОР: ЦАХИМ ОРЧИНД ХЭРЭГЛЭГЧИЙГ ХӨТӨЛЖ, ӨӨР ЛИНК РҮҮ ОРУУЛЖ БУЙ ТУХАЙН ХОЛБООСУУД РУУ ОГТХОН Ч НЭВТРЭХ ШААРДЛАГАГҮЙ​

С.АРИУНБОЛОР: ЦАХИМ ОРЧИНД ХЭРЭГЛЭГЧИЙГ ХӨТӨЛЖ, ӨӨР ЛИНК РҮҮ ОРУУЛЖ БУЙ ТУХАЙН ХОЛБООСУУД РУУ ОГТХОН Ч НЭВТРЭХ ШААРДЛАГАГҮЙ ЦЕГ-ын Эрүүгийн цагдаагийн албаны Урьдчилан сэргийлэх тасгийн дарга, цагдаагийн хошууч С.Ариунболортой ярилцлаа. -Сүүлийн үед цахим гэмт хэргийн гаралт ихэссэн гэсэн.Энэ талаар та тодруулахгүй юу? -Сүүлийн үед цахим орчинд үйлдэгдэж байгаа гэмт хэрэг маш ихээр нэмэгдсэн.Цахим гэмт хэрэг, цахим орчинд үйлдэгддэг гэмт хэрэг гэж байна.Энэ нь тус тусдаа ойлголт юм.Энэ оны нэгдүгээр сарын 1-нээс хойш хэрэгжиж эхэлсэн Эрүүгийн хуулийн 26 дугаар бүлэгт цахим гэмт хэрэг гэж юу вэ гэдгийг тодорхой зааж өгсөн байдаг.Тодруулбал, тухайн байгууллагын мэдээллийн аюулгүй байдалд хууль бусаар халдах, мэдээллийн сүлжээнд хууль бусаар нэвтрэх, хортой программ бүтээж түүнийгээ тараах, захидал харилцааны нууцад халдах зэргийг цахим гэмт хэрэг гэж үзнэ.Харин цахим орчинд үйлдэгдэж байгаа гэмт хэрэг бол цахим орчинг ашиглаж хүнийг гүтгэх, доромжлох, гэмт хэрэгт өдөөн турхирна.Садар самууныг сурталчилна, оюуны өмчийг хулгайлна, бусдыг залилан мэхэлнэ.Далайлган сүрдүүлж, заналхийлэхийг хэлж байгаа юм.Эдгээр нь өмнө нь цахим орчинд үйлдэгдэж байгаагүй.1990-ээд оны үед, өмнөх үед хүн хүний хооронд үйлдэгддэг байсан.Нэг хүнийг амаараа гүтгэж доромжилдог, эсвэл цаасан дээр янз бүрийн юм бичнэ, лоозон барьж гудамжинд гардаг байв.Ийнхүү уламжлалт байдлаар үйлдэгдэж байсан гэмт хэргүүд цахим орчин руу шилжчихсэн байна. -Цахим орчинд гэмт этгээд иргэдийг далайлган сүрдүүлж, залилахдаа ямар үйлдэл хийдэг юм бэ? -Энэ оны долдугаар сарын 1-нээс хэрэгжиж эхэлсэн Эрүүгийн хуультай холбоотой Улсын Ерөнхий прокурорын газрын баталснаар гэмт хэргийн харьяаллыг тодорхой тогтоож өгсөн байдаг.Иймээс цахим аюулгүй байдлын эсрэг гэмт хэргүүдийг ЦЕГ-ын Эрүүгийн цагдаагийн алба хариуцахаар болсон.Харин цахимаар бусдыг залилан мэхлэх, гүтгэх, доромжлох, садар самуунд сурталчлах гэмт хэргүүдийг харьяа нутаг дэвсгэрийн цагдаагийн хэлтсүүд шалгана.Ингээд Эрүүгийн цагдаагийн алба хуулийн хүрээнд мэргэжлийн туслалцааг үзүүлдэг. Гэмт этгээд иргэдийн фэйсбүүк рүү хууль бусаар нэвтэрнэ.Хаягаар нь дамжаад тухайн хүний фэйсбүүкийн чат руу орж, найз нөхөд рүү нь “Надад маш хүнд асуудал тохиолдлоо.Яаралтай асуудал тулгарлаа.Санхүүгийн яаралтай туслалцаа үзүүлээч.Мөнгө өгнө үү.Тодорхой хугацааны дараа шилжүүлчихье” гэдэг.Тэгээд дансны дугаараа явуулдаг.Ихэнх тохиолдолд иргэд тэрхүү мэдээллийг харж, банкны төлбөр тооцоог хийхэд амар хялбар болсон учраас гар утсаараа түргэн хугацаанд шилжүүлчихдэг.Тодорхой хугацааны дараа мөнгө өгсөн хүн найз руугаа “Би чамд мөнгө зээлдүүлсэн.Нөгөө мөнгөө өгөх болоогүй юу” гэдэг.Тэгэхээр хариуд нь “Юу яриад байгаа юм бэ.Би чамаас мөнгө нэхэж аваагүй” гэнэ.Ингээд юу болов, яав гэж гайхацгаана.Иргэд фэйсбүүк рүүгээ орохоор өөрийнх нь өмнөөс бусадтай харилцаад залилан мэхлэснийг сайн мэддэггүй.Ийм гэмт хэргүүд ихээр бүртгэгддэг. -Фэйсбүүк, цахим орчинд гэмт хэрэг их гарч байгаа нь юутай холбоотой вэ? -Нэгдүгээрт, фэйсбүүк хэрэглээ өндөр байна.Хоёрдугаарт, фэйсбүүкээр дамжуулан гэмт этгээдүүдийн фишинг сайт буюу тодорхой сайтуудыг хуулбарлах, төсөөтэй маягаар хийх байдал ихэссэн.Тэд төрийн аливаа нэг арилжааны банк, мэдээллийн сайтад олон нийтийн анхаарлыг татсан мэдээллийг тавьдаг.“Та энэ мэдээллийг хэрвээ сонирхмоор байвал, тухайн үйл явдлын талаарх видеог үзмээр байвал доорх линк, хаяг руу орно уу” гэдэг.Иргэд ихэнхдээ тэр линк рүү нь орчихдог.Орохоор “Фэйсбүүкийн паспортоо бичнэ үү” гэдэг.Ингээд биччихдэг.Үүнийг хуурамч сайт буюу фишинг сайт гэж нэрлэдэг.Хуурамч сайтад паспортоо бичээд явуулчихаар программыг хадгалж, өөр хүн рүү илгээнэ.Тэгэхээр иргэд фэйсбүүк рүүгээ нэвтрүүлэх бүрэн боломжийг олгочихдог гэсэн үг. Интернэт орчинд хэрэглэгчийг хөтөлж, өөр линк рүү оруулж буй тухайн холбоосууд руу огтхон ч дарах шаардлагагүй.Ямар нэг мэдээлэл авахдаа албан ёсны сайт, сонин сэтгүүлийг ашиглах хэрэгтэй.Тухайн мэдээллийн сайтын апплейкшнийг ашиглаж, мэдээллийг авах нь иргэдэд эрсдэл багатай.Тэгэхгүй бол хувийн цахим хаягаа ашиглаж маш олон төрлийн сайтууд руу орох нь буцаагаад өөрийнх нь мэдээллийн аюулгүй байдлыг асар их алдагдуулах эрсдэлтэй.Мөн хэрэглэгч өөрөө фэйсбүүкийн цахим хаягийнхаа паспортоо алдснаар бусад мэйл, харилцаа холбоо, сүлжээнийхээ мэдээллийг алдах эрсдлийг үүсгэдэг. -Иргэд цахим хаягийн мэдээллээ алдахгүйн тулд яах ёстой юм бол? -Хүн бүр фэйсбүүк болон мэйлийнхээ паспортыг тодорхой хугацаанд сольж хэвших хэрэгтэй.Магадгүй тухайн хэрэглэгч долоо хоногийн өмнө нэг сайт руу ороод өөрийнхөө фэйсбүүкийн нууц кодоо бусдад алдаж, фишинг сайт руу орж алдсан байж болно.Гэхдээ долоо хоногийн дотор ямар нэг халдлага болоогүй бол паспортоо сольж амжвал цахим хаяг руу орох боломжгүй болно.Орох эрхийг нь хязгаарлана гэсэн үг.Яг программ хангамжийн түвшинд интернэтэд байршчихсан фэйсбүүк эсвэл gmail ч юм уу, албан ёсны сайтуудын паспортыг эвдэж орох боломж бага байдаг. Хувийн хэвшлийн болон төрийн байгууллага ч гэсэн маш олон гадны байгууллагатай мэйл бичиж, харилцдаг болжээ.Ингэхээр мэйл нь албан бичгийн түвшинд, албан ёсны харилцааны түвшинд хүрчихлээ.Тэгэхээр гадаад худалдаа эрхэлдэг аж ахуйн нэгжүүд болон ялангуяа тээвэр зуучийн үйлчилгээ явуулдаг, импортын чиглэлийн үйлчилгээний компаниуд мэйл, төлбөр тооцоогоо цахим хэлбэрээр явуулдаг болсон.Иймээс анхаарал сэрэмжтэй байх хэрэгтэй. Статистик мэдээллээр 2014, 2015, 2016 онуудад цахим шуудангийн залилан мэхлэх гэмт хэргийн тохиолдол 51 удаа бүртгэгдсэн байна.Үүнээс 21-д эрүүгийн хэрэг үүсгэн шалгасан байдаг.23 иргэнд 860 сая төгрөгийн хохирол учирсан.28 аж ахуй нэгжид 1.7 тэрбум төгрөгийн хохирол учирсан юм.Нийтдээ энэ төрлийн гэмт хэрэгт иргэд байгууллагууд 2.5 тэрбум төгрөгийн хохирол учирчээ. -Дээрх гэмт хэргүүд гарсан шалтгааныг тодруулбал? -Манай улсад хэрэглэгддэг үндсэн Windows, soft зэрэг программууд ихэнх тохиолдолд хуурамч байна.Учир нь интернэтээс ямар нэг программ татаж авч, суулгадаг.Энэ нь албан ёсны программ биш байдаг.Иймээс буцаагаад гаднаас цахим халдлагад өртөх нөхцөлийг бүрдүүлдэг.Тухайлбал, албан ёсны программ ашиглаж байгаа тохиолдолд вирус хамгаалсан программтай байдаг.Хуурамч цахим хаягаар мэйл явуулсныг таньдаг юм.Тодорхой антивирусын, үндсэн суурь программ хангамжуудыг авчих юм бол тухайн эрсдлийг маш их хэмжээгээр бууруулах боломжтой. -Иргэд цахим орчинд залилан мэхлүүлчихээд мөнгөө олж авах боломж байдаг болов уу? -Энэ гэмт хэрэг үйлдэгдчихсэн тохиолдолд хохирогч мөнгөө олох гэж явахад маш их хугацаа шаарддаг.Харин иргэд өөрсдөө урьдчилан сэргийлэх ажлыг хийвэл хэрэглэгчийн хохирох эрсдлийг бууруулж, багасгана.Мөн албаны, оффис компьютеруудыг арилжааны сайтууд руу бага оруулах хэрэгтэй.Учир нь цахим орчинд компьютерийн хандалтууд төдий чинээ их байна, тэр хэмжээгээрээ халдлага нь их байх магадлал өндөр.Эрсдлийг бууруулахын тулд ажлын компьютерийг ажилд нь хувийн компьютерийг хувьд нь хэрэглүүлэх нь хамгийн зөв зарчим юм.Ингэхгүй бол хувийн мэдээллээр дамжиж, үндсэн компьютерээс ажлын мэйл, файлыг хулгайлах боломжийг бүрдүүлчихнэ гэсэн үг. -Энэ онд цахим орчинд гэмт хэрэг ямар байгаа бол? -2017 оны III улирлын байдлаар цагдаагийн байгууллагад цахим орчинд үйлдэгдсэн 90, цахим аюулгүй байдлын эсрэг гэмт хэрэг 14 бүртгэгдсэн байна. Эдгээр гэмт хэргүүдээс интернэт худалдаа, зарын сайт, бусад арилжааны чиглэлийн үйл ажиллагаатай холбогдсон 21 төрлийн гэмт хэрэг бүртгэгдсэн байдаг.Фэйсбүүк болон сошиал сайтыг ашиглаж бусдад хохирол учруулсан гэмт хэрэг 59 бүртгэгдсэн.Цагдаагийн байгууллага шалгалтын ажил хийж байна. -Хэдэн насны хүмүүс гэмт хэрэгт ихэвчлэн холбогдож байна.Сүүлийн үед өсвөр насныхны дунд хүчирхийлэл, садар самууныг сурталчлах гэмт хэрэг их байна уу? -Цахим орчин дахь бас нэг том эрсдэл бол садар самууныг сурталчлах асуудал байна.Ялангуяа өсвөр насны хүүхдүүд нэмэх 21, нэмэх 18 гэсэн олон групп нээсэн байдаг.Ингээд биеэ үнэлнэ, эсвэл ямар нэг үйл ажиллагаанд оролцож байна.Интернэт орчин фэйсбүүк өөрөө нэг компанийн өмч шүү дээ.Ямар нэг хаах, блоклох үйл ажиллагаа явагдана.Гэхдээ дан хойноос нь хөөж, явдаг учраас ямар нэг асуудал гарах ч юм уу, ноцтой тохиолдолд хаана.Шууд хүний эрхэнд халдаж хаана гэж байхгүй. -Цагдаагийн байгууллага энэ төрлийн гэмт хэргээс урьдчилан сэргийлэхийн тулд хэрхэн ажиллаж байна? -2005 оноос хойш цахим гэмт хэргийн талаарх ойлголт нэлээд их гарч эхэлсэн. Энэ нь техник технологийн маш хурдтай хөгжилтэй холбоотой.ЦЕГ-ын Эрүүгийн цагдаагийн албанд цахим гэмт хэрэгтэй тэмцэх алба гэж фэйсбүүк хаягийг нээж, идэвхжүүлсэн.Эндээс сүүлийн үед гарч байгаа цахим гэмт хэрэг болон хэрхэн урьдчилан сэргийлэх вэ, эрсдлийг хэрхэн арилгах, бууруулах вэ зэрэг мэдээллийг авч болно.Үүнийг олон нийтэд тараах ажлыг хийж байна.Мөн банкны холбоо, худалдаа аж үйлдвэрийн танхим зэрэг хувийн, төрийн байгууллагатай өдөр тутам хамтарч ажиллах санамж бичиг байгуулсан байдаг.Санамж бичгийн дагуу интернэт орчинд гарч байгаа эрсдлийг банк болгон руу биш, банкны холбоо руу явуулах, интернэт орчны зохистой хэрэглээг бий болгох талаар Харилцаа холбооны зохицуулах хороотой ажиллахаар ажлын хэсэг байгуулсан.Ийнхүү ажлууд хийж байна.Цахим гэмт хэрэг, садар самуун, хүчирхийлэл аюулгүй байдлыг хангах чиглэлээр Ерөнхий боловсролын сургуулийн системд хангалттай тусгагдаагүй байгаа.Иймээс оюутан сурагчид цахим гэмт хэрэгт уруу татагдах, эрсдэл байдаг.Бүх төрлийн гэмт хэрэг цахим орчинд үйлдэгдэх магадлалтай болчихсон учраас аюулгүй байдлыг сайтар хангах хэрэгтэй.Хүүхэд өөрийгөө хамгаалах, хүн бүр өөрийнхөө аюулгүй байдлыг хэрхэн хангах вэ гэдэг тал дээр сайн мэдээлэлтэй, мэдлэгтэй баймаар байна. Иргэд цахим хаягийнхаа хувийн мэдээллээ шинэчилж солих, албан ёсны эрхтэй программ хангамж ашиглах хэрэгтэй. Тодорхой цаг хугацаанд update буюу шинэчлэл хийж байх ёстой. Цахим орчин дахь аюулгүй байдал гэдэг бол зохистой хэрэглээ юм.Эцэг эхчүүд бага насны хүүхдүүдэд заавал гар утас хэрэглүүлэх шаардлагатай үгүй юу, эсвэл интернэтэд орох байдалд нь анхаарал хяналт тавьж, ашиглах боломжийг нь заримдаа хязгаарлаж байх хэрэгтэй.Тухайн хүнээс маш их шалтгаалдаг.Ялангуяа өсвөр насны хүүхдэд сошиал орчин дахь гадуурхалд өртөж, хохирогч болох магадлалтай.Хүүхдүүд хоорондоо “Чи ямар царай муутай юм бэ” гэж шууд хэлэхээсээ илүүтэй сошиал орчинд “Царай муутай юм бэ” гэж бичдэг.Ингээд лайк олон дарж, коммент бичснээс хүүхдийн сэтгэл санаанд сөргөөр нөлөөлдөг.Ерөнхийдөө цахим орчинд эрсдэлгүй байхын тулд олон линк рүү орохгүй байх, зохистой хэрэглээг бий болгож хэвших нь чухал.Хэтэрхий донтсон.Фэйсбүүк хэрэглээнээс хамааралтай болсон хүмүүс гэмт хэргийн хохирогч болдог.Иргэд өөрсдөө урьдчилан сэргийлж, ухамсартай байх хэрэгтэй.  

Л.Одончимэд: Бямбын Ринчен судлалын олон улсын төв байгуулах нь чухал

Л.Одончимэд: Бямбын Ринчен судлалын олон улсын төв байгуулах нь чухал   Хэвлэл, мэдээллийн орчноос ажиглаж байхад та сүүлийн  үед  Б.Ринчен  гуайн  тухай л  яриад  байгаа харагдах  юм.  Энд  бидний  хөөрөлдөх  сэдвийн  сэжүүр байна гэж бодож байна? –Та зөв ажиглажээ. “Эх орончдоо умартваас, Монгол золбинцагаачдын гэр болно. Эрдэмтэн, авьяастнаа мартваас эргүүмунхагийн туурь болно. Эх хэл, бичиг соёлоо мартваас илжиг,луусны үүр болно” гэж Ринчен гуайн үнэнч шавь ТангадынГалсан багш бичсэн шүү дээ. Тэгээд ч түмэн олон, төр засагРинчен гуайн 110 жилийн ойг бүтэн жилийн турш учир утга төгстэмдэглэлээ. Бидний үеийнхэн цөмөөрөө Ринчен гуайг ямарнэг хэмжээнд шүтэн бишрэгчид байсан. Миний хувьд зөвхөншүтэн бишрээд зогсохгүй “далд судлаач” байсан гэж хэлжболно. “Учир холбогдолгүй зүйл гэж огт байдаггүй” гэсэн нэгмэргэн үг байдаг. Анагаах ухааны Соёлч дээд сургуульд сурчбайхад 1965 онд анх бид Ринчен гуайг урьж уулзалт хийсэн.Тэр уулзалтаар их эрдэмтний малгай нь алга болсон. Тэр болхулгай биш. Шүтэн бишрэх үйл байсан гэж боддог. Одоо тэркаракул малгай хэн нэгнийд байгаа. “Үүрийн туяа”, “Заан залуудай”, “Бэр цэцэг”  гээд  олон  зохиолыг  нь уншчихсан  биднар ч тэр  буурлаас  элдвийг  асуусан.  Би саваагүйтээд “та олонхэл мэддэг гэсэн,  одоо ямар хэл  сурч  байгаа  вэ”  гэж асуухад “грек хэлийг хальтилж байна”  гэж хариулсныг мартаагүй явна. 1974 онд аспирантурт суралцахаар Прага хотодочлоо. Тэнд монгол судлаач, Ринчен гуайн шавь доктор Иржи Шиматай танилцлаа. Тэдний гэрийн номын санд биРинчен гуайтай зохиол бүтээлээр нь хоёр дахиа уулзсан юм. Тэднийд бас Зүүн Европын зарим орны монголчэрдэмтэдтэй танилцлаа. Ринчен гуайн анд Поух гуай ч амьд сэрүүн байлаа. Шима, Вацек нарын санаачилгаарКарлын их сургуульд монгол хэлний анги нээгдэж Чой.Лувсанжав гуай уригдаж очлоо. Бас ач хүү Ганибал ньПрагад ЭСЯ–нд  ажиллах болов.  Ийм орчин бүрдэж би Ринчен гуайг ихэд сонирхож, ном бүтээлийг нь уншижчадлаараа цуглуулж ирсэн юм. Бас түүний егөөдсөн ёжтой яриаг цуглуулж байлаа. Далаад оны сүүлчээр НамынТөв Хорооны шинжлэх ухаан хариуцсан хэлтэст ажиллах болж, академичид, ахмад эрдэмтдийн бүтээлтэйтанилцах сайхан боломж олдсон юм. Яг энэ үеэр “Намын амьдрал” сэтгүүлд Ринчен гуайн тухай гүтгэлгийнматериал нийтлэгдэж, бас Ширэндэв гуайн “Хангайн уулын хүү” номыг шатаахад би дотроо өмөөрч, шийтгэлногдуулж байгаа намын байгууллагын өмнөөс ичиж явсан юм. Өвгөнөөс хойш ч Ринчен гуайн тухай үргэлж уншиж,бас домог болсон энэ гэр бүлийнхэнтэй танилцах гэсэн хүсэл маань алхам алхмаар биелж Индра гуайтайхамтарч “Алтан тэмээ” төв байгуулж, Барсболд гуайтай хамт “Үндсэн хууль” батлалцаж ойртож дотносох боломжолдсон юм. Тэгээд домогт эрдэмтний мэндэлсний 100 (2005 он) жилийн ойг хэрхэн тэмдэглэхийг хараад 110жилийг нь арай өөрөөр тэмдэглэхсэн гэж мөрөөдөж эхэлсэн юм. Яагаад гэвэл би тэр үед “Равжаа судлалын төв”байгуулаад, түүхэн хүмүүнийг тодруулахын учрыг бага ч гэсэн гадарлах болоод байсан цаг. Ринчен гуай болмонголд анх удаа “Саран Хөхөө” жүжиг болон Монголын сүм хийдийн дэргэдэх урлангийн тухай бичсэн эрдэмтэн юм. 110 жилийн ойн тухай бодол санаанаас гарахгүй явсаар 2012 оноос эхлэн “Соён гэгээрүүлэгч” теле­­визийнномын тухай нэвтрүүлгийн дугаар бүрт Ринчен гуайг заавал дурьдаж, 2013 онд Олон улсын УБИС дээр Ринченгуайн номын өргөөг нээх ёслолыг орон даяар сурталчилж, 2015  онд ТУ 9 телевизийн “Туурвихуйн урланд” булангаар түүний  тухай  баримтат  киноны  дайтай  нэвтрүүлэг хийсэн юм. Сэлэнгийн Алтанбулагт  болсон монгол хэлний олимпиад, Ринчений хөшөөний нээлт зэргийг олон нийтэд хүргэх гэж чармайж явлаа. Та бодвол энэбүхнийг ажигласан юм байна л даа. –Ринчен гуайн 110 жилийн ойд зориулсан олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлын бэлтгэлийг хангахадтаныг гол үүрэг гүйцэтгэсэн гэж дуулсан. Энэ тухайд? –Ринчен гуайн гарын шавь нар нь цөөрч, тарж бутраад хүч тарамдах болсон юм байна. Бас академи, их, дээдсургууль, Зохиолчдын хороо гээд олон газарт ажиллаж байсан болохоор тэр олон том толгойтой байгууллагынхүчийг хэрхэн зангидах сэтгүүлчид, зохиолчид, орчуулагчид, судлаачдад яаж хүрч ажиллах, үр хүүхдийнх нь зүгээстус дэм авах гээд нарийн төвөгтэй ажил байдаг юм байна. Энэ бүхнийг тооцоод Ринчен гуайн үнэнч шавьТангадын Галсан багштан намайг туслаач гэж хүссэн юм. Угаасаа миний сонирхож байсан асуудал болохоор би ччадах бүхнээ хийе  гэж бодоод Т.Галсан багш, академич Р.Барсболд, тэдний хүүхдүүдтэй зөвлөж байгаад тэрхурлын нарийвчилсан төлөвлөгөөг гаргаж, мөнгө олох арга сүвэгчилж нэг ёсондоо менежментийг боловсруулаад,БСШУЯ, Академийн удирдлага, УБИС, хэл зохиолын хүрээлэнтэй хамтарч хэрэгжүүлсэн юм. Илтгэл тавихсудлаачид, шавь нарын ихэнх нь миний танилууд байсан болохоор нэг их зовлон байгаагүй. Мэдээж хурлынбэлтгэлийг ганцхан би хангачихсан хэрэг биш. Тусалсан гэж хэлж болно. –Зохион байгуулагчдын хувьд шинэлэг, цаашид авууштай зүйл нэлээд анзаарагдсан? Нэгэнт домогт эрдэмтний мэндэлсний ой давхцаж байгаа болохоор эргэн дурсах зүйлийг анхаарсан. Монголкино үйлдвэрийн архив, төв телевизийн дүрс бичлэгийг хуулан авч хурлын үеэр үзүүлэх, түүхэн гэрэл зургийнүзэсгэлэн гаргах, гадаад, дотоодын шагнал хүндэтгэлийн гэрэгэ, ард түмний нүдэнд дасал болтол домог болжүлдсэн дээл, малгай, бүс, мянгын дугуйг оролцуулсан эд өлгий зүйлийн үзмэр тавих ажлыг ач хүү Б.Дэнзэн,Б.Лигдэн нар нь зохион байгуулж тусалсан. Улсын төв  номын сан, Олон улсын УБИС, шавь нар нь их эрдэмтнийном бүтээлийг бараг бүрэн эхээр нь дэлгэж тавьсан. Нэг хүн тийм их зүйл бичиж судалсан гэдгийг үзээд гадныхантөдийгүй монголчууд өөрсдөө гайхширч байсан. Хурлын эхний өдрийг Чингис зочид  буудалд, хоёр дахь өдрийгСэлэнгэд зохион байгуулсан. Сэлэнгэ, Алтан булагийнхныг тэр өдрүүдэд их эрдэмтнээрээ бахархацгааг,гадаадын­хан монголчууд эрдэм номтой хүнээ хэрхэн хүндэлдгийг үзэг гэж бодсон. Хэл зохиолын хүрээлэнгийнзахирал Л.Болд “Дуун ухааны хөмрөгийн сан” байгуулж бас их эрдэмтний эрд­мийн зэрэг горилсон бүтээлийг номболгож, цаана нь судалгаа шинжилгээний ажлын есөн боть ном тус, тус гаргасан. Т.Галсан багш бид хоёр “Бэрцэцэг”-ийг хоёр хэл дээр,  гурван  бичгээр дахин хэвлүүлж хандив өргөсөн. Хуралд оролцогчдын гар дээр ийм олонбүтээл тавина гэж хэн ч бодоогүй биз ээ. Гадаадын монголч эрдэмтэд ёстой башийсан байх аа. Хуралдоролцогчдын цүнхэнд бэлэг болгож өгөх бүтээл дэндүү арвин болсноос Т.Галсан багш Ринчен гуайн тухай “Аугаашооч Ринчений аянгын егөө үгс” хоёр боть номын нээлтээ МЗЭ–ийн ойг тохиолдуулан саяхан хийсэн. Ринченгуайн нэрийг сонссон бүхэн чих нь дэлдийж байгаад тусалсан даа. Чингис зочид буудал, автобус унаа бүгдхямдралтай үйлчилж байж БСШУЯ–ны өгсөн жаахан мөнгийг хүргэсэн байх. Орчин үеийн шинжлэх ухааны өргөөг барьж, өрхийг таталцсан нэртэй эрдэмтэд маань улам л цөөрчбайх шиг. Тэдний үйл хэргийг залгамжлан авч хөгжүүлэх, амьдралын замнал, бүтээл туурвилыг ньсудлах ажил ер нь ямар түвшинд байна гэж та боддог вэ? Энэ тухай ярихын өмнө төрөөс улс орноо хөгжүүлэхдээ шинжлэх ухааны ололтод тулгуурласан тууштай бодлогоболгож чадаж байгаа билүү гэдгийг хэлэх ёстой. Тэгвэл ерээд оны дундуур үнэ цэнэтэй бүхнийг өрсөлдөнхувьчилж аваад, хөгжлийн үндэс болсон шинжлэх ухааны байгууллагууд, тэнд ажиллаж байсан эрдэмтдийггаргуунд нь хаясан. Нэгэнт хүний толгойдохыг хувьчилж авч болохгүй болохоор эрдэмтэд маань модон ширээ,ширэн цүнх хоёртойгоо л үлдсэн байх. Тэр үед академи, хүрээлэнгүүдэд ажиллаж байсан эрдэмтэд чинь таныасуугаад байгаа ахмад үеийнхний эрдмийн өвийг залгамжлан авч хөгжүүлэхээр бэлтгэгдсэн байсан ч амьдрахынэрхээр мөр мөрөө хөөсөн. Ингээд залгамж холбоо алдагдахад Ринчен гуай, түүний үеийнхэн гэгдэх ахмадбуурлуудын мартагдашгүй гавъяат үйлс бүдгэрч эхэлсэн. Энэ хооронд орчин үеийн гэгдэх эрдэмтэн судлаачидолноор тодорч, өнгөрсөн цагийг үгүйсгэх улс төрийн номлолтой хамт шинжлэх ухаанаа ч, ахмад буурлуудаа чхайхрах хүнгүй болсон. Уран сайханчид гавъяат болж, улс төрчид эрдэмтэн болсон гэсэн шог яриа ч гарсан. Төрөөс шинжлэх ухааныг сонирхохоо больсон. Яагаад гэвэл шинжлэх ухааны ололт нээлт бол тэр даруй мөнгөболчихдоггүй. Гэтэл төрийнхөн шууд мөнгө болох, бас хулуу хийж хумсалж болох зүйлийг л сонирхдог. Дөрөвхөнжилийн хугацаанд төр барихын хооронд тэр дөч тавин жилийн дараа үр дүн нь гарах шинжлэх ухааны судалгаагсонирхдог тэнэг улс төрч гэж хэн байх билээ. Байдал ийм байхад ахмад буурлуудын бүтээсэнд хандах хандлагаямар байгаа нь ойлгомжтой биз дээ. Ахмадын тухай ярьж цаг алдаж байхын оронд Америк, Японд нээлт хийсэнгэх амьдралд хэзээ ч хэрэгжихгүй юм сэдсэн залууст сая сая төгрөг өгч шоу хийж шинжлэх ухааныг дэмжсэн мэтхарагддаг заль хэрэглэх нь амар. –Эрдэм шинжилгээний хурлын илтгэлүүдийн талаар танд ямар сэтгэгдэл төрсөн бол? –Эрдэм шинжилгээ­ний хурал бол чухамдаа эсгий туургатны баяр гэж хэлмээр оролцоо­той дэлгэр болсон. Хэлзохиолын хүрээлэн, УБИС–ийнхан гадаа­дын  эрдэмтдийг сайн  оролцуулж чад­сан. Академич Б.Цэрэн­сод­номоос эхлээд Ц.Шаг­дарсүрэн, Б.Сумъяабаатар,  С.Дулам гээд доктор, Го.Аким, Т.Галсан нарын шавь нар ньсонирхолтой илтгэл тавьсан. Үнэндээ бол ойд нь зориулж юу ч хийгээгүй боловч төрийн томчуул илгээлт өгчиндэрийг ашиглахаа яалаа гэж мартахав. Би илтгэлийн чанар чансааны талаар дүгнэлт өгөх хэмжээний хүн биш. Тэр судлаачдын дэргэд сайн дурын урансайханчийн хэмжээний л сонирхогч. Гэхдээ судалгаа шинжилгээний ажил хийж үзсэн хүний хувьд Ринчен гуайнэхлүүлсэн олон судалгааг үргэлжлүүлж, түүний санаа сэдлийг ажил хэрэг болгосон үр дүнгийн тухаи сонсож,цаашид үнэтэй саналууд дэвшүүлнэ гэж харж байсан. Доктор С.Байгатсайхан болон гадаадын зарим эрдэмтдийнилтгэлийг эс тооцвол санасанд хүрсэн илтгэл цөөхөн байлаа. Үг хатуу ч үнэнийг сонсоход сайхан байдаг. Манайговийнхон ямарч ган зуд болсон нүүхгүй хэдэн хармаг шар модны довоо л хожуул болтол нь мэрээд суугаадбайдаг. Түүний адил Ринчен гуайн хийсэн бүтээснийг нааш нь цааш нь эргэлдүүлээд, “тухайн тухай”-гаас хэтрээгүй, цэвэр эрдмийн гэхээсээ  илүү  дурсамж  санамж голлосон яриа өрнөснийг хэлэх нь цаашдын үйлсэд хэрэгтэй болов уу  гэж бодно. Ер нь ганцхан Ринчен гуай ч биш ахмад эрдэмтэд, зохиолчдын ойд зориулсанхурлууд ч нэг тиймэрхүү арга барилаас салахгүй, чангахан хэл­бэл асуудлынхаа гүнд орж  ээдрээ зангилаагтайлахгүй мөлийлгөөд байдаг болчихсон юм. Энэ нь ердөө л судалгаа хийхгүй байгаа юм байна гэж үзэхэдхүргэдэг. Үгүй ядахдаа болсон болоогүйг шуудхан хэлчихдэг Ринчен гуай болон бусад ахмадын арга барилыгэзэмшээсэй билээ гэж бодогдсон шүү. Эрдэм шинжилгээний хуралд бэлтгэхээс эхлээд хурал тойрсон олон ажлын амжилттай болгоход С.Баярцогт сайд,орлогч сайд асан Тулга, Сэлэнгэ аймгийн засаг дарга Бүрэнбат, академич Р.Барсболд, ач хүү Б.Дэнзэн, Б.Линдэннар их үүрэг гүйцэтгэсэн. С.Баярцогт сайд Ринчен гуайн суралцаж байсан Алтанбулагийн сургуулийн дэргэдтүүний хүрэл цээж хөшөөг босгох, Т.Галсангийн хоёр боть номыг хэвлүүлэх зардлыг шийдвэрлэж өгсөн. Эх орончэрдэмтэн Ринчений нутгаас УИХд сонгогдсон эрхэм гишүүн, Засгийн газрын ХЭГын дарга С.Баярцогт Рибагшийн хөшөөний дэргэд 1-12 дугаар ангийн бүх хүүхэд  “Монгол хэл”  шүлэг  уншихыг, Ардын уран зохиолчТ.Галсан Ри багшийнхаа цэцэн цэлмэг, оноч мэргэн егөө ярихыг сонсоод сэтгэл нь ихэд догдолсон бололтой“Манай нутгийнхан эрдэмтнийхээ тухай эрээд олдохгүй судартай болог.Би айл өрх бүхэнд хүргэнэ” гэж амлажбайсан шүү. Ямар ч хүн нутагтаа худал буян амладаггүй. Ринчен гуайн хэлснээр “Монголын за андгаар буй за. Эрдэм оюуныг дээдлэгч төрийн түшээ гэж шалгаруулбал тэр түрүүлэх учиртай. –Та бол Равжаа суд­лалыг гаргаж ирээд өдий зэрэг­тэй хөгжүүлсэн турш­лагатай эрдэмтэн.  Тэ­гэ­хээрРинчен гуайн та­лаар  цаашид  юу хийхийг  санал  болгомоор байна? Хоёр зуугаад жилийн өмнөх түүхэн хүнийг судалж болсон юм чинь бидний дунд амьдарч байсан суутныамьдрал, бүтээл туурвилыг тод­руулах, өвлөн залгамж­лахад бололцоо их бий гэж боддог. Шавь нар нь, мөнсудлаачид дор дороо л нэг бодолтой явдаг бизээ. Ринчен гуайг маш олон салбарт хүчээ сорьж, арилшгүй тодмөрөө үлдээсэн Монголын төдийгүй дэлхийн зиндаанд хүрсэн анхны эрдэмтэн гэж үздэг. Тэр олон салбартүлдээсэн судалгаа шинжилгээг үргэлжлүүлж, тэр хүчийг нэгтгэн зангидах ажил дутагдаж байгаа нь саяын хуралдбэлтгэх явцад харагдсан. Тиймээс Бямбын Ринчен судлалын олон улсын төв байгуулах саналыг би тэр хуралд оруулсан. Гадаад, дотоо­дын эрдэмтэн мэргэд их дэмжсэн.  Үр хүүхдүүд нь ч дэмжиж байгаа.  Энэ төвийг хэрхэн байгуулж, яаж ажиллуулахтухай менеж­ментийг би боловс­руулаад  байна.  Энэ бол цэвэр төрийн бус байгууллага байна. Төрөөс горьдох юмбайхгүй. Хоёрдугаарт, Ринчен гуайн ном соёлын өв, эдэлж хэрэглэж байсан эд өлгийн зүйлийг нэг дор цуглуулж,Галсан багшийн хэлснээр гадаад дотоо­дынхонд үзүүлдэг ‘Тайхуулгын ордон”-г бай­гуулах  хэрэгтэй гэж бодно. Гадаадад бол “Гэр музей” гэж жуулчдад үзүүлдэг гол үзмэр байдаг.  Ном зохиолыг нь нэг дор цуглуулах талааршавь Ц.Шагдарсүрэн, Б.Сумъяабазар нар үр хүүхдүүдтэй нь хамтраад УБИС дээр эхний алхмыг хийсэн байгаа.Сууж байсан сууц нь харин Уушийн газар болсон юм билээ. Тэгэхлээр Улаанбаатар хотын захиргаа санаачлаадтэр Уушийн газарт нь өөр байр гаргаж өгөөд, эхний ээлжинд “Гэр музей”-г нь байгуулахыг бид хүсэлт болгосон. Хувь хүний өмчид хөндлөнгөөс оролдох эрх бидэнд байхгүй. Саналаа хэлэх эрх бол бий. Тэр хүмүүсийн сэтгэлмэдэх асуудал юм даа. Гуравдугаарт, манай оюуны өмчийн хуулийг хэрэгжүүлэх ажил сулаас болж ганцханРинчен гуай биш, нөгөө сайн эцгийн нэрийг гурав зарж иднэ гэдэг болж байна. Хэрэв шударгаар татвар авдагсанбол гурван үеэ тэжээх оюуны өмч бий болгосон хүмүүсийн үр хүүхэд нь тарчигхан амьдарч байгаа жишээ олныгбид мэднэ. Баяжихгүй юмаа гэхэд ном зохиолыг нь дахин хэвлүүлж, судалгаа шинжилгээг нь үргэлжлүүлэххэмжээний мөнгө бос­гох боломжийг тэд маань үлдээсэн байдаг. Энэ бол эрдэм оюуны хүрээнийнхний бодох асууд­лын нэг мөн. Тийм ээ, Монголын төр ч, түмэн олон ч эх орончдоо, эрдэмтэн мэргэдээ  үеийн үед мартах ёсгүй.  

Малчны цаг тооны бичгийг маршал Чойбалсан санаачилсан

Малчны цаг тооны бичгийг маршал Чойбалсан санаачилсан Нэг удаа Маршал дуудав. Тэрээр манай Монгол чинь өөрийн гэсэн цаг тоололтой юм шүү дээ. Түүнийгээ сэргээх хэрэгтэй байна. Бид Сар шинээ ч мэдэхээ байх нь. Тэр чинь бидэнд хамаагүй юмаа гэхэд малчдад маань хэрэгтэй. Би нэг хүн оллоо, чи нэг өрөө гаргаж, туслах барих хүн гаргаж хуанли хийлгүүл гэв. Чингээд хуучин зурхайч явсан Даваасамбуу гэдэг Цагдан сэргийлэхийн нэгэн дарга Хүрээлэн дээр хоёр сар сууж анхны малчны календарыг хийж билээ. Би хааяа тэдний өрөөгөөр орж, хийж байгаа юмыг нь сонирхож, хэрэгтэй хэрэггүй юм асууна. Тэрээр бид одон зурхайн аргаар ажиллаж байна. Тасалдаад удаж байгаа болохоор хөөж бодох юм нэлээд байна. Эцсийн эцэст энэ маань сар мичдийнхээ орчилтой яг тохирч байх ёстой юм шүү дээ гэж байсан сан. 40 жилийн дараа би нэг удаа Бүрэн суман дээр зурхайч Дашдамбатай таараад энэ өдөр чинь сарныхаа тэргэлтэй зөрөөд байгаа юм биш үү гэхэд тэрээр харин тийм ээ, бид мэдэж байгаа мөртлөө засахгүй л яваад байгаа юм гэж байж билээ. Энэ бол яахав, зурхай мэдэхгүй хүнд л зориулсан үг л дээ. Манай малчны анхны цаг тооны бичиг Маршалын санаачилгаар тэгж гарсан түүхтэй юм аа. Түүнийг сайн мэдэхгүй хүмүүс сүүлийн үед янзбүрийн л юм ярьж, бичээд байх шиг. Яг тэр цаг тооны бичгийг хийж байх үеэр улсын их сургуулийн тооны багш Баранова надтай уулзаж танайд нэг зурхайч байдаг гэнэ, намайг тэр хүнтэйгээ уулзуулж өгөхгүй юу гэж хүсэхэд нь би түүнийг дагуулан очиж тэр зурхайчтай нь танилцуулж билээ. “Тэр авгай чинь хоёр том хар дэвтэр дүүрэн тэмдэглэл хийж аваад явсан гэнэ билээ” гэж сүүлд Цэвэл гуай ярьж байсан сан. Тэр цагаас хойш л манайхан цагаан сараа их бага, ил далдаар тэмдэглэж эхэлсэн байх. Эгэл жирийн хүн бол хаврын эхэн сарын шинийн нэгнийг сайн бүхний учрал бүрдсэн өдөр гэж боддог байх, хэрэг дээрээ тийм биш юм гэнэ билээ. Нэгэн цагт бид чинь цагаан сараа намар тэмдэглэдэг байсан юм гэсэн. Тэгэхээр түүнийгээ Чингисийн цаглабар, хятад, төвдийн шар, хар зурхай гэж маргалдахгүй, зүгээр л хаврын урь орох үеэр 2 дугаар сарын 5-д тэмдэглээд байхад болохгүй хэмээх газаргүй мэт санагдах юм.

Дэлхийтэй адилхан гурван гараг нээв

Дэлхийтэй адилхан гурван гараг нээв Амьдралтай байж болзошгүй гурван гараг хэт хүйтэн одой гарагийн орбитыг тойрон эргэлдэж буйг олж нээсэн нь харь гарагийн амьдрал хайх шинэ талбарыг нээж өглөө хэмээн одон орон судлаачид мэдээллээ. Тэрхүү гурван гараг нь манай дэлхийгээс 39 гэрлийн жилийн зайд оршиж буй аж. Эл гурван гараг нь хэлбэр, хэмжээ, агаар мандал гэх зэрэг олон талаараа манай дэлхийтэй тун төстэй, бараг л ихэр гэж болохуйц гэнэ. Бельгийн Лигийн их сургуулийн астрофизикч Майкл Гиллон "Нарны аймгаас гадна амьдралын химийн ул мөрийг түүхэнд анх удаа илрүүллээ" хэмээн цохжээ. Эрдэмтэд Чилид байрлуулсан ТРАППИСТ хэмээх 60 см телескопыг ашиглан хэд хэдэн одой гарагийг судалж, энэхүү нээлтийг хийсэн байна. Харийн амьдрал оршиж байж болзошгүй гурван гарагийн нарны наймны нэгтэй тэнцэх хэмжээтэй одой гарагийг хэдэн сар судалж, хэт улаан туяа мэт биетүүд тойрон эргэлдэж буйг анх олж харснаар нээлтийн эхлэл тавигджээ. Одоо цагт ашиглаж байгаа хамгийн дэвшилтэт технологийн ачаар тэрхүү гурван гарагт шингэн ус, амьдралын хэлбэр агуулагдах хэмжээний температуртай болохыг олж тогтоосон байна. Массачусеттсийн Технологийн их сургуулийн багш Жульен де Вит "Жекпотод хожсон мэт боллоо. Гарагууд маш ойрхон байрлалтай учир агаар мандал, бүтцийг нь судлахад илүү дөхөм" хэмээгээд "Бидний үед шинэ гэрээ олох хувь тохиож байна" гэж цохон тэмдэглэв. С.Дамдин

Дэлхийд данстай монгол найрагч

Дэлхийд данстай монгол найрагч Их эзэн Чингис хааны мэндэлсний 853 жилийн ой буюу Монгол бахархлын өдрөөр Монголын бахархалт хүмүүн Гомбожавын Мэнд-Ооёог Монгол Улсын төрийн дээд шагнал-тэргүүн зэргийн одон “Чингис хаан” одонгоор шагнаж байсан билээ. Урлаг утга зохиолын салбарт 40 гаруй жил хөдөлмөрлөхдөө эх орондоо төдийгүй дэлхийд үнэлэгдэх бүтээлүүд туурвисныг нь Монголын төр өндрөөр үнэлснээ энэхүү шагналаар баталж, тэрбээр “Чингис хаан” одонт ес дэх хүнээр өргөмжлөгдсөн байдаг. Түүнд энэхүү шагналыг олгохоор шийдвэрлэснийг олон нийтэд зарласан намар оройн тэр өдөр Соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Мэнд-Ооёо “Өвөлжөөндөө бууж гэрээ дулаалаад шинэ гарах номын дардасаа уншиж суутал утас эгшиглэж энэ гайхамшигтай мэдээг дуулгав. Хоёр хоногийн дараа Тайвань явна. Хуралдаа суугаад тэндээ амарч сувилуулах төлөвлөгөөгөө өөрчлөөд Одонгоо хүлээн авахаар удахгүй буцаж ирнэ ээ. Та бүхэнд баярлалаа” хэмээх талархалын үгсийг нүүр номондоо үлдээсэн байв. Төрийн өндөр хүндлэл хүлээж, тэргүүн зэргийн шагнал хүртэх баяртай мэдээ дуулсан түүний анхны сэтгэгдэл энэ байлаа. Урлаг утга зохиолын салбарт 40 гаруй жил хөдөлмөрлөхдөө эх орондоо төдийгүй дэлхийд үнэлэгдэх бүтээлүүд туурвисныг нь Монголын төр өндрөөр үнэлснээ энэхүү шагналаар баталж, тэрбээр “Чингис хаан” одонт ес дэх хүн болж өргөмжлөгдлөө. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч түүнийг “нийгэм, соёлын нэрт зүтгэлтэн, зохиолч, яруу найрагч, малчин ардын хүү” хэмээжээ. Г.Мэнд-Ооёо нь Дарьгангын хээр талд мэндэлж,  мал сүрэг адуулж, хурдан морь унаж өссөн нүүдэлч-малчин язгууртай зохиолч бөгөөд түүний уран бүтээл байгаль дэлхийтэйгээ гүн шүтэлцсэн нүүдэлчдийн соёл, ахуй, тал нутгийн зөөлөн намуун зан чанар, монгол уламжлалт мэдлэг ухаантай салшгүй холбоотой байдаг билээ. Түүний бүтээлүүд дэлхийн 40 гаруй хэлнээ орчуулагдсаны зэрэгцээ тэрбээр Монголын түүх, соёл, байгалийн өвийг сэргээн хамгаалах үйлсэд өөрийн хувь нэмрээ оруулсаар яваа нийгэм соёлын зүтгэлтэн юм. 2014 оны есдүгээр сард Румыны Крайово хотод болсон Дэлхийн яруу найргийн наадмын тэргүүн шагналыг хүртлээ. Дарьгангын талд өссөн малч удамт хүү хожмоо Монголоо дэлхийд сурталчилсан их найрагч болов. Анх “Бодлын шувуу” нэртэй шүлгийн түүврээ 1980 онд 28-хан насандаа хэвлүүлснээс хойш 13 жилийн дараа анхны туульсийн том бүтээл болох “Алтан Овоо” туурвилаа 1993 онд хэвлүүлжээ. “Алтан Овоо”-ноос 19 жилийн дараа буюу 2012 онд “Гэгээнтэн” романаа уншигч түмний хүртээл болгосон нь өдгөө номын амтанд дурлагсдын талархал хүлээж байна. Зохиолч Г.Мэнд-Ооёо Дарьганга нутгаас төрсөн сод авьяаст найрагчдын нэг. Ганга нуурын хөвөөнд тоглож, энэ нуураас алсын замд гарсан хүн хун юм. Мөн уламжлалт босоо монгол бичгээ авч үлдэх, түгээн дэлгэрүүлэхэд зохиолч хувь нэмрээ үзүүлсээр ирсэн. Тэрбээр уран бичлэг сонирхож, өөрийн бүтээлүүдийг уран бичлэгт буулган, түүгээрээ Монголд төдийгүй гадаадын хэд хэдэн оронд үзэсгэлэн гаргаж эх хэлээ сурталчилсан гавьяатан. Зохиолч Г.Мэнд-Ооёо Дарьганга нутгаас төрсөн сод авьяаст найрагчдын нэг. Ганга нуурын хөвөөнд тоглож, энэ нуураас алсын замд гарсан хүн хун юм. Тиймийн учир нуураа эргэж байгалийн үзэсгэлэнт энэ нутгийг хайрлан хамгаалах, онгон дагшин байдлыг нь хадгалж үлдэх тухайд шийдвэр гаргагчдын анхааралд хүргэж чадсан. Үр дүнд нь Ганга нуурыг хамгаалах хөдөлгөөн өрнөж, жилээс жилд татарч, чуулах хунгийн тоо цөөрсөөр байгаа энэ нуурын эрэг хөвөөнөө мод тарих зэрэг сайхан санаачилгууд ажил хэрэг болоод эхэллээ. Үүгээрээ тэр нийгэм, соёлын нэрт зүтгэлтэн хэмээх тодорхойлолтод яв цав нийцэж байна. Мэнд- Ооёо дэлхийд данстай найрагч. Тэрбээр 2009 онд Дэлхийн Урлаг, соёлын академиас олгодог дэлхийн яруу найргийн дээд шагнал болох “Поэт лаурэт” цол, алтан титмийг гардсан. 2014 оны есдүгээр сард Румыны Крайово хотод болсон Дэлхийн яруу найргийн наадамд оролцож, дэлхийд хүлээн зөвшөөрөгдсөн 50 гаруй найрагчаас тодорч гранд буюу тэргүүн шагналыг нь хүртсэнийг монгол түмэн талархан угтлаа. Зүүн гар талаас: Яруу найрагч Г.Мэнд-Ооёо, У.Хүрэлбаатар, Я.Баатар, Ж.Саруулбуян нар Монгол найрагчийн бүтээлийг  өрнө дахинд шимтэн сонирхож буйн илэрхийлэл энэ биш гэж үү. Дэлхийн яруу найрагчдын их хурлын дэд ерөнхийлөгчийн албатай тэрбээр “Чингис хаан” одонг гардахаасаа хэдхэн хоногийн өмнө Тайваньд болсон Дэлхийн яруу найрагчдын 35 дахь их хуралд найрагчдынхаа хамтаар оролцоод ирлээ. Чуулганы үеэр Монголын яруу найргийн өдөрлөг, уран бичлэгийн үзэсгэлэн дэлгэжээ. Мөн түүний шүлгийн түүвэр “Шинэ нутаг” нэртэйгээр англи, хятад хэлнээ хэвлэгдэн гарч, дээжийг нь дэлхийн өнцөг  булангаас ирсэн найрагчид хүртээд буцацгаажээ. Г.Мэнд-Ооёо хэмээх монгол хүмүүн дэлхийн яруу найргийн өргөөний хойморт хүндтэй байр эзэлсний тод гэрч энэ болно. Тэрбээр өнгөрсөн оны тав, зургаадугаар сард Италийн Чеветилла хэмээх XV зууны шилтгээнд уран бүтээлээ туурвих урилга хүлээн авчээ. Тэр үедээ туурвисан шинэхэн романаа “Гол усан тунгалагших цагаар” хэмээн нэрийдэж, уншигч түмэндээ өргөн барихаар ариутган шүүж сууна. Зуны дэлгэр цагт хөдөө гадаагуур явах ажил ихтэй тул уран бүтээл хийн, төвлөрч суух цаг олддоггүй. Харин өвлийн улиралд өвөлжөөгөө дулаалж аваад, уран бүтээл туурвихад нэн таатай байдгаа зохиолч нэгэн ярилцлагадаа өгүүлсэн байв. Өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгнээс өмнө Г.Мэнд-Ооёо өвөлжөөндөө хэдийнэ тухалж, бичиг номын их ажилдаа шумбан оржээ. Энэ цагаар нь их найрагчид том хүндлэл ирэв.  

ЧЕ ГЕВАРЕ-Г ХЭРХЭН ХӨНӨӨСНИЙГ ТТГ-ЫН АЖИЛТАН АСАН ЯРЬЖЭЭ

ЧЕ ГЕВАРЕ-Г ХЭРХЭН ХӨНӨӨСНИЙГ ТТГ-ЫН АЖИЛТАН АСАН ЯРЬЖЭЭ   Латин Америкийн хувьсгалч Эрнесто Че Гевараг буудсаны дараа толгойг нь таслах гэжээ. Энэ тухай ТТГ-ын агент асан Феликс Родригез Латвийн Baltkom радиод өгсөн ярилцлагадаа хэлсэн байна. Эрс хувьсгалчийг нас бараагүйг Фидель Кастро батлах гэж оролдсон гэнэ. "Тэд хэдхэн хоногийн дотор үүнийг хийх гэж бодож байсан. Боливийн Цэргийн ерөнхий командлагч Овандо Кандиа тэнд байсан, тэрээр хэлэхдээ:  "Хэрвээ Кастро энэ Че Гевараг үхсэн гэдгийг үгүйсгэж байгаа бол бидэнд няцаагдашгүй нотлох баримт хэрэгтэй" Мөн тэрээр түүний толгойг таслахыг санал болгосон байна.  Тэгэхээр нь би хэлсэн: "Ерөнхий та үүнийг хийж болохгүй" гэтэл "Яагаад болохгүй гэж?" гэж тэр асуув. Би "Та энэ хүний толгойг тасаллаа ч, ерөнхий штабын даргын хувьд баталж байсан ч Кастро энэ Чег амьд гээд үгүйсгэж чадна" гэв.  "Та нар тэгээд юу санал болгож байна вэ?" гэж тэр асуув. Би "Та нар үгүйсгэх аргагүй нотолгоо гаргая гэвэл үүнийг шалгаж болно, тэр нэг хуруугаа тайруулсан тухай Аргентины цагдаагийн газрын баталсан бичгийн хуулбар байна" гэж хэлсэн.  Дараа нь тэр түүний гарыг таслахын тушаасан гэж Родригес ярьжээ. Түүний хэлснээр, Кубын хувьсгалчийн гарыг эмч тасалсан. Дараа нь тэд Гавана дахь хувьсгалын талбайн барилгад өлгөхөөр Куба руу авч явсан байна. ТТГ-ын агент асны хувьд Кастро түүний гарыг өөрийн нүдээр харсан.  Че Геварегийн отряд Боливийн цэргийнхэнд 1967 оны аравдугаар сарын 8-нд ялагдаж, тэр өөрийгөө комендант болон ТТГ-ынханд тушаахад буудан хороосон байна.                                                                                             М.Баяр

Хуудаснууд

Subscribe to Ярилцлага