logo

logo.jpg

Advertisement

Зан үйл

​ЦАЙ ИДЭЭ, ХООЛ ХҮНСЭЭ БЭЛТГЭХ ЁС ЗАНШИЛ

Монгол хүмүүс хоолноос гадна цай ундааг өргөн хэрэглэдэг. Энэ цай нь нутгийн ургамлын олон төрөл, тэрчлэн гадаад орны цайны навчийг хатааж шахаж хийсэн амт чанар сайтай бүтээгдэхүүн байдаг. Монголчуудын олон арван жил идээшин дассан цай нь Гүрж нутгийн ногоон навчин цай, хятад цай юм. Монголчууд цай ундаагаа чанахдаа чихэр мэт амтлагч нэмэхгүй, шууд чанаж идээшүүлэн гаргаж уудаг бөгөөд малын сүү сааль элбэг зуны улиралд сүүлж, өвлийн цагт хар цай уудаг. Харин цайг гурил будаагаар амтлан хариулсан цай, хийцтэй цай хийдэг. Зарим нутагт цайндаа борц хийж борцтой цай хийх нь бий. Монголчууд цайгаа ихэд хүндэлж цайны ёс журмыг баримтлах ба “хар боловч хааны ундаа, бор боловч богдын ундаа” гэж хүндэлнэ. Ахмад насны хүмүүс өтгөн амттай цайг хоолоор орлуулах нь ч бий. Бусад орнуудын чихэрлэг амтат ундаа, кофе зэргийн цайтай жишвэл монгол цай эрүүл мэндэд ашиг тустай ундаа болох нь одоо үед тодорхой болжээ. Монголчуудамтатсайханцайгаачанажидээбудааныхаа дээжээр айл гэр, амьтан хүн, гадаад дотоодын зочин гийчдийг урин дайлж олон зуун жил заншиж ирсэн болохоор монгол цайны ёс заншлын бүхэл бүтэн тогтолцоо тогтжээ. Энэ нь Цайгаа чанаж боловсруулах арга технологи болон цайны дээж өргөх, зочин хүнд аягалан барих, цайг уух хүртэх зэрэг бүх үе Шатуудад журам болж баримталж байдаг ажээ. Монгол бүсгүйчүүд өглөө, өдрийн цайгаа олон удаа самарч амт оруулах бөгөөд найман удаа самарч ес дэхийг нь Дээжлэн авч бурхан тахил, тэнгэр хангайдаа өргөн барьдаг. Дараа нь гэрийн эзний аяганд дээяФээд бусад хүмүүс зочин гийчинд аягалан барихдаа насны эрэмбээр баруун гараар барьж, зүүн гараар тохойноос дөгнөж барих нь гэрийн хишиг буян дэлгэрч байх заншил ажээ. Монгол айл өглөө, өдөр цай чанаж дээжийг нь гэрийн эзэнд барих бөгөөд гэрийн эзэн эзгүй бол аяганд нь дээж авч тавина. Харин оройн цайг бага чанаж дээж авах ёс хийхгүй бөгөөд “Унтах хүнд унд хэрэггүй, үхэх хүнд үг хэрэггүй” гэдэг мэргэн үг байдаг. Эцэг эхчүүд хүүхдээ оройн цагаар унд нэхвэл “чамд ам цагаан хулгана алтан аягаар унд авчирч өгнө” гээд өгөлгүй унтуулдаг. Үнэхээр нойрон дунд амны цангаа арилдагийг ахмад хүмүүс мэддэг байжээ. Нойрон дунд ам ангадаггүй, мөн шээс хүрдэггүй учраас настай хүмүүс унтахдаа унд уухгүй заншсан байдаг. Гэрийн эзэгтэй ирсэн зочинд зориулан заавал шинээр цай чанах ба цайгаа аяган дотор нар зөв эргэж байхаар тааруулан аяганы хананд хийж аягална. Цайг заавал гарт нь бариулна. Айл гэрийн баганын хоорондуур цай идээ өгч авах, орж гарахыг цээрлэнэ. Айлд ороод гарсан хүн цай идээнээс заавал сууж амсаад гарах ёстой. Хэрэв гарч байгаа цай хоолноос амсахгүй гарвал муу санасан, эсвэл дорд үзсэн хэрэг болдог. “Болсон бор идээнээс амс, болох болохгүй хүний үгэнд бүү ор” гэсэн сургаал байдаг. Мөн “айлд орсон орсон хүи идээ амсдаг, ойд орсон хүн бохь зажилдаг” гэсэн үг амьдралын хууль байдаг. Айлын өгсөн цай идээг босоогоор эсвэл явган сууж биш, ямар яаруу давчуу явсан ч хөлөө дарж, эсвэл завилан тогтвортой сууж ууж иднэ. "Босоо гийчнийг зочлоход бэрх гэдэг үг байдаг. Завилан суухыг “ноён суудал” гэж айл дуртай, явган суухыг “нохой суудал” гэж дургүйцдэг. Ирсэн зочин хөлөө дарж, завилан сууж идээ амсах нь идээгээ болон айлыг хүндэтгэж байгаа хэрэг юм. Гэрийн эзэн зочинд идээ тавихдаа жижиг явган ширээн дээр тавьдаг. Энэ ширээг “хийморийн ширээ”, “цайны ширээ”, “идээний ширээ”, “гал зуухны ширээ' гэх буюу “зочны ширээ” гэж нэрлэдэг тал ч байдаг. Уг ширээ нь хүндтэй, гэрийн эзний өнгө нүүр болж байдаг. Зочин хүн айлын идээг амсаж хүртээд гашуун нясуун, өтгөн шингэн гэж үнэлж дүгнэх нь зохимжгүй, харин сайхан цай байна, ууж идэж амарлаа гэх мэт урмын үг хэлэх нь зохимжтой байдаг. Цай аягалах, идээ таваг тавихдаа хүнд мэндийн ёсыг бодож алчуур малгайтай байдаг. Энэ үед ханцуй шамлах, хормой шуух, энгэр задгайлах нь ёс алдсан хэрэг болдог. Цай идээ барьж байгаа, авч байгаа хүн бүхэнд хувцас хунар, малгай титмийн ёс нэгэн адил хамаарна. Монгол хүн, хүний өөрийн гэр орон, гадна дотно хаана ч гэсэн хувцас, малгайгаа засч идээ цайг хүндэлж байдаг. Өндөр настан, ахмад хүмүүс өглөөний цайг нөмгөн суугаад ууж болдог. Эр хүн өглөөний цайг аяга дүүрэн хийж уудаг нь тухайн өдрийн олз омог дүүрэн, ажил үйлс бүтэмжтэй байхын бэлэгдэл ажээ. Аянчин жинчин, анчин гөрөөчин хэн боловч хээр буудаллан хоносон газрын уул овоо, аян замынхаа зүгт өглөөний цайны дээжийг өргөдөг. Энэ нь аян замын өлзий хишиг, олз омог дүүрэн байхын ерөөл юм. Замын дагуу байгаа айлууд цай, сүүнийхээ дээжийг жингийн цувааны өөдөөс өргөж байх нь ихээхэн бэлэгшээлтэй сайхан зан үйл байдаг. Нүүж ачаа зөөж байхад ч цай хоол босоогоор ууж идэхгүй ёс нь ачаа хазайж элдэв саад бэрхшээл тохиолдоно гэсэн хэрэг юм. Монгол ардын сургаальд “Яарсан ч явуут уудаггүй, жаргасан ч хэвтэж иддэггүй” гэж бий. Цай ундааг хүнд аягалан барихдаа хуруугаараа аяганы амсар дарвал, та ямар нэг хэрэгт холбогдлоо гэсэн дохио болдог. Мөн хуруугаа давуулж баривал зочин уудаггүй ёстой байдаг. Хүнд аягатай цай хоол өгөхдөө ганц гараар өгвөл хайш яйш гэгдэнэ. Мөн амсардан барихыг цээрлэдэг. Бас аяга бариулаад цай хийж өгөхийг цээрлэдэг. Данх, аяга, хувин, тогоон дээр хормой гарган бузартуулахаас болгоомжилдог. ^онголчууд хоол идсэний дараа заавал цай уудаг нь улаан идээг цагаан идээгээр цайруулан дарж байгаа хэрэгээс гадна аяга халбагаа цэвэрлэж байгаа хэрэг юм. Аяга шаазангийн шавхрууг гэрийн үүдээр цацахгүй, энэ нь гэрийн хишиг буян цацагдах ба шавхрууг аяганаас шууд асгах биш, алган дээрээ хийж асгана. Асгах гэж ярихаас залах гэж эерүүлэн ярьдаг. “Сааль хүртэх бол савыг нь хүндэл” гэдэг зарчмаар бүх сав суулгыг эрхэмлэнэ. Аяга саванд идээ ундааг хэт дүүрэн бялхуулах нь хишиг буянг цалгиулна гэж цээрлэдэг. Амсар дүүрэн бол амны хишиг тогтоно гэж тааруулж аягалахыг эрмэлзэнэ. Монгол хүн дүүрэн бэлэгтэй, төвшин жаргалтай явахыг ерөөдөг нь ийм учиртай аж. Цайны шанагыг хэзээ ч газарт тавихгүй, бузартана гэж үздэг. Хавтгай ёроолтой саванд цай хийж уувал амны хишиг муудна гэдэг. Цай болж байхад гаднаас ирсэн хүн бол тэр айлыг сайнаар бодож явдаг, ирье гэж ирсэн, азтай хийморьтой сайн хүн гэдэг. Ирсэн хүн ч ерөөлийн сайн үг хэлж, яаралгүй яваа бол тухтай сууж уудаг, яаруу яваа бол учраа хэлж тогоотой цайны халивны дотор талд хуруугаа хүргэж ёсолдог. Цай чанах гэж байхад явах яаруу хүн тогоонд идээ хийсний дараа учраа хэлээд мордоно. Шинэ цай уугаад дуусч байхад хүн орж ирвэл “морь муутай яваа юм байна, дахин цай чанаж өгье” гээд татгалзахгүй бол дахин цай чанаж өгнө. Ирсэн хүнд амттай сайхан цайг төвөгшөөлгүй чанаж өгдөг нутаг бол баруун монголын Увс, Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутаг юм. Энэ нутагт цайны идээ, сүүг элбэг тааруулж давстай, амттай сайхан чанадаг бол зүүн монголын Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар аймгуудын нутагт цайг давсгүй чанадаг байна. Баруун монголчууд амттай сайхан цай чанадаг учир нь цайг тавлаж чанадагт байдаг ажээ. Энэ нь ширмэн тогоонд идээ сайтай хар цай чанаж идээшүүлээд юүлж, тогоогоо шааргүй болгосны дараа хар цайгаа буцааж хийгээд дээрээс нь сүү хийж нэг буцалгаад сайн самарч тос орхиод данх, домбондоо савладаг байна. Монголчуудын эртний заншлаар бол эр хүн айлаар хонон өнжин явахдаа аяга, аяганы алчуур, уут гурвыг авч явдаг. Айлын эзэгтэй аяганд нь цай хийж өгдөг нь заншил байжээ. “Аягагүй бол амгүйтэй адил” гэж монголчууд ярьдаг. Ер нь монгол айлын ам бүлийн хүмүүс гэртээ тус тусын аягаа хоорондоо сольдоггүй байна. Ирсэн зочинд зориулсан аяга тусдаа байдаг. Гэрийн эзний аяганд хэнд ч цай хийдэггүй. Монгол хүн цай, айрагны аягыг долоодоггүй, харин хоол, тарагны аягаа нар зөв эргүүлэн долоодог нь ариун цэвэрч байдлаас гадна эрүүл мэндийн ач холбогдолтой ажээ. Монголчууд аяга халбага, алчуур даалингаа сольдоггүй нь өнгөц харахад амны хишгээ хадгалж байгаа мэт боловч цаанаа элдэв халдварт өвчин тархах үндсийг хааж байгаа эрүүл ахуйн ач холбогдолтой заншил юм. Цайны шаарыг угаадас, хогтой хамт хаяхгүй, цэвэр газар тусгай асгадаг нь мал идэхэд зориулсанаас гадна цайны дээжийн ёсонд байдагариун чанарыгхадгалжбайгаа хэрэгмөн. Хуурай цайг ууранд хийж нүдэхдээ тоолдоггүй, цай хомсдоно гэх ба үсэргэн үрэгдүүлбэл амны хишиг буурна гэдэг ажээ. Айлын цай буцалж байхад таарсан хүн амсахгүй гардаггүй, улаан цайнаас өнгөрөх нь их зантай хүний явдал гэх, мөн үйлс бүтэмжгүй болдог гэнэ. Уугиж байгаа улаан цайнаас амсахгүй яаран гарсан хүн ажил алдах, осол эндэлд орох болуузай гэж .Цээрлэдэг байна. Цайны ёс дарааллыг алдвал гэрийн идээний хишиг алдагдан буурдаг гэж үздэг. Цайны давсыг 1-2 удаа л тасалж хийнэ, олон удаа тасалж хийвэл цай шорвог болох талтай. Зочинд цай идээ барих аягалах ёс дэгтэй холбоотой нэг хууч яриаг энд дурдая. Эрт урьд цагт Төвд оронд явж олон жил ном үзэж сургуульд сурсан залуу ламаас нутгийн ахмадууд Уулзан ярилцаж суугаад “За хүү минь, эрдэм ном их сурав уу” гэж асуухад “Их базаасан юмгүй, ямар ч байсан шилбэтэй цай Ууж байх хэмжээнд л хүрлээ” гэжээ. Энэ нь монгол заншилд Хэсэг бүлэг хүмүүсийг ахалж ^яваа хүнд цайныхаа дээжийг аягалдагтай холбоотой. Дээр цагийн цайны домбо юм уу одоогийн халуун савнаас цай аягалахад эхний аяганд цайны мод буюу шилбэ ордог. Халхчууд цайны хөвж яваа модыг шилбэ гэдэг. Тэгвэл энэ ламын үгээр бол “Би хэзээ ч хаана ц хэсэг бүлэг хүмүүсийг толгойлж явах чадвартай боллоо” гэсэн утгатай үг байжээ. Цайны аяга хөмөрч тавих, аягандаа шавхруу үлдээх, аягатай хоол цай өгөхдөө амсардан барих, аяга орон дээр тавих, аяган дээгүүр алхаж гарах, амсар сэтэрхий аяганд цай унд барих, аяган дахь хоол ундыг зайлж ууж идэх, аягатай цай хоолыг амсахгүй тавих, будаа хийсэн аяганд савх хатгаж орхихыг цээрлэдэг. Өлөн элгэн дээрээ архи уух, тамхи татах нь хүний биед хор түргэн үйлчилдэг учраас цээрлэдэг. Өлссөн хүн их идэх, хэт тостой, хүйтэн царцанги хоол идэх нь хор гэм учруулна. Монгол хүн дээж идээг таваглан засахдаа малгай өмссөн байдаг, мөн дээж тахил идээний боовыг өргөжин дээшлэхийн бэлэгдэл гэж тэгш тоотой засдаг. Хонины сүүгээр бүрсэн таргийг хаврын чийгт суурин газар байсан хүн ихээр уувал амь насанд аюултай гэдэг. Хоол идээд аяга шаазан, тогоо шанагаа угаахгүй хэлхэлдүүлэн орхих нь муу ёр гэдэг. Хоол асган цутган идэх, яс махыг мөлжүүртэй хаях нь амны хишигт муу болдог гэдэг. Нугалуурыг бэр хүнд өгдөггүй. Учир нь нутаг буцах гэмтэй гэдэг. Мөн хүзүү сээрийг нугалахгүй чанаж идэх цээртэй гэдэг нь залуусыг арвич хямгач, яс нугалж мөлжиж сургах гэсэн санаа бололтой. Махны шөлийг халуунаар уувал хий өргөнө гэж уурыг нь дарж бүлээсгэн уудаг. Малын чөмөг дундарна гэж нэг чөмгийг хувааж идэхийг цээрлэнэ. Их өлссөн хүнд битүү хоол идүүлэх, ямааны мах идээд хойноос нь хүйтэн ус уувал ходоодонд бөөм үүсч өвчин болно.                  

​ЦАЙ ИДЭЭ, ХООЛ ХҮНСЭЭ БЭЛТГЭХ ЁС ЗАНШИЛ

Монгол хүмүүс хоолноос гадна цай ундааг өргөн хэрэглэдэг. Энэ цай нь нутгийн ургамлын олон төрөл, тэрчлэн гадаад орны цайны навчийг хатааж шахаж хийсэн амт чанар сайтай бүтээгдэхүүн байдаг. Монголчуудын олон арван жил идээшин дассан цай нь Гүрж нутгийн ногоон навчин цай, хятад цай юм. Монголчууд цай ундаагаа чанахдаа чихэр мэт амтлагч нэмэхгүй, шууд чанаж идээшүүлэн гаргаж уудаг бөгөөд малын сүү сааль элбэг зуны улиралд сүүлж, өвлийн цагт хар цай уудаг. Харин цайг гурил будаагаар амтлан хариулсан цай, хийцтэй цай хийдэг. Зарим нутагт цайндаа борц хийж борцтой цай хийх нь бий. Монголчууд цайгаа ихэд хүндэлж цайны ёс журмыг баримтлах ба “хар боловч хааны ундаа, бор боловч богдын ундаа” гэж хүндэлнэ. Ахмад насны хүмүүс өтгөн амттай цайг хоолоор орлуулах нь ч бий. Бусад орнуудын чихэрлэг амтат ундаа, кофе зэргийн цайтай жишвэл монгол цай эрүүл мэндэд ашиг тустай ундаа болох нь одоо үед тодорхой болжээ. Монголчуудамтатсайханцайгаачанажидээбудааныхаа дээжээр айл гэр, амьтан хүн, гадаад дотоодын зочин гийчдийг урин дайлж олон зуун жил заншиж ирсэн болохоор монгол цайны ёс заншлын бүхэл бүтэн тогтолцоо тогтжээ. Энэ нь Цайгаа чанаж боловсруулах арга технологи болон цайны дээж өргөх, зочин хүнд аягалан барих, цайг уух хүртэх зэрэг бүх үе Шатуудад журам болж баримталж байдаг ажээ. Монгол бүсгүйчүүд өглөө, өдрийн цайгаа олон удаа самарч амт оруулах бөгөөд найман удаа самарч ес дэхийг нь Дээжлэн авч бурхан тахил, тэнгэр хангайдаа өргөн барьдаг. Дараа нь гэрийн эзний аяганд дээяФээд бусад хүмүүс зочин гийчинд аягалан барихдаа насны эрэмбээр баруун гараар барьж, зүүн гараар тохойноос дөгнөж барих нь гэрийн хишиг буян дэлгэрч байх заншил ажээ. Монгол айл өглөө, өдөр цай чанаж дээжийг нь гэрийн эзэнд барих бөгөөд гэрийн эзэн эзгүй бол аяганд нь дээж авч тавина. Харин оройн цайг бага чанаж дээж авах ёс хийхгүй бөгөөд “Унтах хүнд унд хэрэггүй, үхэх хүнд үг хэрэггүй” гэдэг мэргэн үг байдаг. Эцэг эхчүүд хүүхдээ оройн цагаар унд нэхвэл “чамд ам цагаан хулгана алтан аягаар унд авчирч өгнө” гээд өгөлгүй унтуулдаг. Үнэхээр нойрон дунд амны цангаа арилдагийг ахмад хүмүүс мэддэг байжээ. Нойрон дунд ам ангадаггүй, мөн шээс хүрдэггүй учраас настай хүмүүс унтахдаа унд уухгүй заншсан байдаг. Гэрийн эзэгтэй ирсэн зочинд зориулан заавал шинээр цай чанах ба цайгаа аяган дотор нар зөв эргэж байхаар тааруулан аяганы хананд хийж аягална. Цайг заавал гарт нь бариулна. Айл гэрийн баганын хоорондуур цай идээ өгч авах, орж гарахыг цээрлэнэ. Айлд ороод гарсан хүн цай идээнээс заавал сууж амсаад гарах ёстой. Хэрэв гарч байгаа цай хоолноос амсахгүй гарвал муу санасан, эсвэл дорд үзсэн хэрэг болдог. “Болсон бор идээнээс амс, болох болохгүй хүний үгэнд бүү ор” гэсэн сургаал байдаг. Мөн “айлд орсон орсон хүи идээ амсдаг, ойд орсон хүн бохь зажилдаг” гэсэн үг амьдралын хууль байдаг. Айлын өгсөн цай идээг босоогоор эсвэл явган сууж биш, ямар яаруу давчуу явсан ч хөлөө дарж, эсвэл завилан тогтвортой сууж ууж иднэ. "Босоо гийчнийг зочлоход бэрх гэдэг үг байдаг. Завилан суухыг “ноён суудал” гэж айл дуртай, явган суухыг “нохой суудал” гэж дургүйцдэг. Ирсэн зочин хөлөө дарж, завилан сууж идээ амсах нь идээгээ болон айлыг хүндэтгэж байгаа хэрэг юм. Гэрийн эзэн зочинд идээ тавихдаа жижиг явган ширээн дээр тавьдаг. Энэ ширээг “хийморийн ширээ”, “цайны ширээ”, “идээний ширээ”, “гал зуухны ширээ' гэх буюу “зочны ширээ” гэж нэрлэдэг тал ч байдаг. Уг ширээ нь хүндтэй, гэрийн эзний өнгө нүүр болж байдаг. Зочин хүн айлын идээг амсаж хүртээд гашуун нясуун, өтгөн шингэн гэж үнэлж дүгнэх нь зохимжгүй, харин сайхан цай байна, ууж идэж амарлаа гэх мэт урмын үг хэлэх нь зохимжтой байдаг. Цай аягалах, идээ таваг тавихдаа хүнд мэндийн ёсыг бодож алчуур малгайтай байдаг. Энэ үед ханцуй шамлах, хормой шуух, энгэр задгайлах нь ёс алдсан хэрэг болдог. Цай идээ барьж байгаа, авч байгаа хүн бүхэнд хувцас хунар, малгай титмийн ёс нэгэн адил хамаарна. Монгол хүн, хүний өөрийн гэр орон, гадна дотно хаана ч гэсэн хувцас, малгайгаа засч идээ цайг хүндэлж байдаг. Өндөр настан, ахмад хүмүүс өглөөний цайг нөмгөн суугаад ууж болдог. Эр хүн өглөөний цайг аяга дүүрэн хийж уудаг нь тухайн өдрийн олз омог дүүрэн, ажил үйлс бүтэмжтэй байхын бэлэгдэл ажээ. Аянчин жинчин, анчин гөрөөчин хэн боловч хээр буудаллан хоносон газрын уул овоо, аян замынхаа зүгт өглөөний цайны дээжийг өргөдөг. Энэ нь аян замын өлзий хишиг, олз омог дүүрэн байхын ерөөл юм. Замын дагуу байгаа айлууд цай, сүүнийхээ дээжийг жингийн цувааны өөдөөс өргөж байх нь ихээхэн бэлэгшээлтэй сайхан зан үйл байдаг. Нүүж ачаа зөөж байхад ч цай хоол босоогоор ууж идэхгүй ёс нь ачаа хазайж элдэв саад бэрхшээл тохиолдоно гэсэн хэрэг юм. Монгол ардын сургаальд “Яарсан ч явуут уудаггүй, жаргасан ч хэвтэж иддэггүй” гэж бий. Цай ундааг хүнд аягалан барихдаа хуруугаараа аяганы амсар дарвал, та ямар нэг хэрэгт холбогдлоо гэсэн дохио болдог. Мөн хуруугаа давуулж баривал зочин уудаггүй ёстой байдаг. Хүнд аягатай цай хоол өгөхдөө ганц гараар өгвөл хайш яйш гэгдэнэ. Мөн амсардан барихыг цээрлэдэг. Бас аяга бариулаад цай хийж өгөхийг цээрлэдэг. Данх, аяга, хувин, тогоон дээр хормой гарган бузартуулахаас болгоомжилдог. ^онголчууд хоол идсэний дараа заавал цай уудаг нь улаан идээг цагаан идээгээр цайруулан дарж байгаа хэрэгээс гадна аяга халбагаа цэвэрлэж байгаа хэрэг юм. Аяга шаазангийн шавхрууг гэрийн үүдээр цацахгүй, энэ нь гэрийн хишиг буян цацагдах ба шавхрууг аяганаас шууд асгах биш, алган дээрээ хийж асгана. Асгах гэж ярихаас залах гэж эерүүлэн ярьдаг. “Сааль хүртэх бол савыг нь хүндэл” гэдэг зарчмаар бүх сав суулгыг эрхэмлэнэ. Аяга саванд идээ ундааг хэт дүүрэн бялхуулах нь хишиг буянг цалгиулна гэж цээрлэдэг. Амсар дүүрэн бол амны хишиг тогтоно гэж тааруулж аягалахыг эрмэлзэнэ. Монгол хүн дүүрэн бэлэгтэй, төвшин жаргалтай явахыг ерөөдөг нь ийм учиртай аж. Цайны шанагыг хэзээ ч газарт тавихгүй, бузартана гэж үздэг. Хавтгай ёроолтой саванд цай хийж уувал амны хишиг муудна гэдэг. Цай болж байхад гаднаас ирсэн хүн бол тэр айлыг сайнаар бодож явдаг, ирье гэж ирсэн, азтай хийморьтой сайн хүн гэдэг. Ирсэн хүн ч ерөөлийн сайн үг хэлж, яаралгүй яваа бол тухтай сууж уудаг, яаруу яваа бол учраа хэлж тогоотой цайны халивны дотор талд хуруугаа хүргэж ёсолдог. Цай чанах гэж байхад явах яаруу хүн тогоонд идээ хийсний дараа учраа хэлээд мордоно. Шинэ цай уугаад дуусч байхад хүн орж ирвэл “морь муутай яваа юм байна, дахин цай чанаж өгье” гээд татгалзахгүй бол дахин цай чанаж өгнө. Ирсэн хүнд амттай сайхан цайг төвөгшөөлгүй чанаж өгдөг нутаг бол баруун монголын Увс, Ховд, Баян-Өлгий аймгийн нутаг юм. Энэ нутагт цайны идээ, сүүг элбэг тааруулж давстай, амттай сайхан чанадаг бол зүүн монголын Хэнтий, Дорнод, Сүхбаатар аймгуудын нутагт цайг давсгүй чанадаг байна. Баруун монголчууд амттай сайхан цай чанадаг учир нь цайг тавлаж чанадагт байдаг ажээ. Энэ нь ширмэн тогоонд идээ сайтай хар цай чанаж идээшүүлээд юүлж, тогоогоо шааргүй болгосны дараа хар цайгаа буцааж хийгээд дээрээс нь сүү хийж нэг буцалгаад сайн самарч тос орхиод данх, домбондоо савладаг байна. Монголчуудын эртний заншлаар бол эр хүн айлаар хонон өнжин явахдаа аяга, аяганы алчуур, уут гурвыг авч явдаг. Айлын эзэгтэй аяганд нь цай хийж өгдөг нь заншил байжээ. “Аягагүй бол амгүйтэй адил” гэж монголчууд ярьдаг. Ер нь монгол айлын ам бүлийн хүмүүс гэртээ тус тусын аягаа хоорондоо сольдоггүй байна. Ирсэн зочинд зориулсан аяга тусдаа байдаг. Гэрийн эзний аяганд хэнд ч цай хийдэггүй. Монгол хүн цай, айрагны аягыг долоодоггүй, харин хоол, тарагны аягаа нар зөв эргүүлэн долоодог нь ариун цэвэрч байдлаас гадна эрүүл мэндийн ач холбогдолтой ажээ. Монголчууд аяга халбага, алчуур даалингаа сольдоггүй нь өнгөц харахад амны хишгээ хадгалж байгаа мэт боловч цаанаа элдэв халдварт өвчин тархах үндсийг хааж байгаа эрүүл ахуйн ач холбогдолтой заншил юм. Цайны шаарыг угаадас, хогтой хамт хаяхгүй, цэвэр газар тусгай асгадаг нь мал идэхэд зориулсанаас гадна цайны дээжийн ёсонд байдагариун чанарыгхадгалжбайгаа хэрэгмөн. Хуурай цайг ууранд хийж нүдэхдээ тоолдоггүй, цай хомсдоно гэх ба үсэргэн үрэгдүүлбэл амны хишиг буурна гэдэг ажээ. Айлын цай буцалж байхад таарсан хүн амсахгүй гардаггүй, улаан цайнаас өнгөрөх нь их зантай хүний явдал гэх, мөн үйлс бүтэмжгүй болдог гэнэ. Уугиж байгаа улаан цайнаас амсахгүй яаран гарсан хүн ажил алдах, осол эндэлд орох болуузай гэж .Цээрлэдэг байна. Цайны ёс дарааллыг алдвал гэрийн идээний хишиг алдагдан буурдаг гэж үздэг. Цайны давсыг 1-2 удаа л тасалж хийнэ, олон удаа тасалж хийвэл цай шорвог болох талтай. Зочинд цай идээ барих аягалах ёс дэгтэй холбоотой нэг хууч яриаг энд дурдая. Эрт урьд цагт Төвд оронд явж олон жил ном үзэж сургуульд сурсан залуу ламаас нутгийн ахмадууд Уулзан ярилцаж суугаад “За хүү минь, эрдэм ном их сурав уу” гэж асуухад “Их базаасан юмгүй, ямар ч байсан шилбэтэй цай Ууж байх хэмжээнд л хүрлээ” гэжээ. Энэ нь монгол заншилд Хэсэг бүлэг хүмүүсийг ахалж ^яваа хүнд цайныхаа дээжийг аягалдагтай холбоотой. Дээр цагийн цайны домбо юм уу одоогийн халуун савнаас цай аягалахад эхний аяганд цайны мод буюу шилбэ ордог. Халхчууд цайны хөвж яваа модыг шилбэ гэдэг. Тэгвэл энэ ламын үгээр бол “Би хэзээ ч хаана ц хэсэг бүлэг хүмүүсийг толгойлж явах чадвартай боллоо” гэсэн утгатай үг байжээ. Цайны аяга хөмөрч тавих, аягандаа шавхруу үлдээх, аягатай хоол цай өгөхдөө амсардан барих, аяга орон дээр тавих, аяган дээгүүр алхаж гарах, амсар сэтэрхий аяганд цай унд барих, аяган дахь хоол ундыг зайлж ууж идэх, аягатай цай хоолыг амсахгүй тавих, будаа хийсэн аяганд савх хатгаж орхихыг цээрлэдэг. Өлөн элгэн дээрээ архи уух, тамхи татах нь хүний биед хор түргэн үйлчилдэг учраас цээрлэдэг. Өлссөн хүн их идэх, хэт тостой, хүйтэн царцанги хоол идэх нь хор гэм учруулна. Монгол хүн дээж идээг таваглан засахдаа малгай өмссөн байдаг, мөн дээж тахил идээний боовыг өргөжин дээшлэхийн бэлэгдэл гэж тэгш тоотой засдаг. Хонины сүүгээр бүрсэн таргийг хаврын чийгт суурин газар байсан хүн ихээр уувал амь насанд аюултай гэдэг. Хоол идээд аяга шаазан, тогоо шанагаа угаахгүй хэлхэлдүүлэн орхих нь муу ёр гэдэг. Хоол асган цутган идэх, яс махыг мөлжүүртэй хаях нь амны хишигт муу болдог гэдэг. Нугалуурыг бэр хүнд өгдөггүй. Учир нь нутаг буцах гэмтэй гэдэг. Мөн хүзүү сээрийг нугалахгүй чанаж идэх цээртэй гэдэг нь залуусыг арвич хямгач, яс нугалж мөлжиж сургах гэсэн санаа бололтой. Махны шөлийг халуунаар уувал хий өргөнө гэж уурыг нь дарж бүлээсгэн уудаг. Малын чөмөг дундарна гэж нэг чөмгийг хувааж идэхийг цээрлэнэ. Их өлссөн хүнд битүү хоол идүүлэх, ямааны мах идээд хойноос нь хүйтэн ус уувал ходоодонд бөөм үүсч өвчин болно.                  

Занданшуулсан “Алтайн гүнж”-ийн тайлагдашгүй нууцууд

Дэлхийн хамгийн тайлагдашгүй нууц “Алтайн гүнж” болохыг ОХУ-ын эрдэмтэд дуу нэгтэй батладаг. “Алтайн гүнж” гэдгээр дэлхий нийтэд танил болсон залуухан бүсгүйн занданшуулсан шарилыг 1993 онд ОХУ-ын Сибирийн Холбооны тойрогт хамаарах Алтайн Бүгд найрамдах улсын Укок хэмээх тэгш өндөрлөг газраас археологичид олсон юм. Укок нь Монголын хилийн ойролцоох Оросын нутаг. Биедээ шивээстэй занданшуулсан шарил гэдгээр “Алтайн гүнж” алдартай бөгөөд түүний хоёр гар бүхэлдээ нууцлаг “зураг”-тай. Хүн төрөлхтний нууцын нууц “гүнж”-ийн тэрхүү шивээст оршин буй. Оросын эрдэмтэд бүсгүйг 2500 жилийн өмнө нас барсан гэдгийг тогтоосон ч үхлийн шалтгааныг одоо хүртэл тогтоож чадахгүй байна. Тэд өнгөрөгч оны зургадугаар сард “гүнж”-ийг MRI аппаратаар судалжээ. Энэ нь түүнийг Орост MRI аппаратаар судалсан анхны тохиолдол болсон юм. Мэргэжилтнүүд соронзон хэлбэлзлээр авсан зурагнуудыг үргэлжлүүлэн судалсаар байна. Оросын шинжлэх ухааны академийн Сибирь дэх салбарын МRI төвийн тэргүүн Андрей Летягин энэ оны 5-6 дугаар сард дээрх судалгааны эцсийн дүнг албан ёсоор танилцуулахаа амлав. Гэхдээ “гүнж”-ийн үхлийн шалтгаан тодорхойгүй. Учир нь түүний дотор эрхтэн болон тархи байхгүй гэж А.Летягин мэдээлэв. Шинжилгээгээр 25 настай эмэгтэйн шарилд үхэлд хүргэх ноцтой гэмтэл, шарх байхгүйгээс гадна түүний гавал болон араг яснууд бүрэн байв. Оросын шинжлэх ухааны академийн Сибирь дэх салбарын “Эртний судлал, угсаатны зүйн хүрээлэн”-гийн орлогч захирал Вячеслав Молодин “Бүсгүйн шивээсийн нууцыг хүн төрөлхтний шинээр нэвтрүүлсэн технологийн тусламжтайгаар хожмын нэг өдөр тайлах нь гарцаагүй” гэж “Риа Новости” агентлагийн сурвалжлагчид өгсөн ярилцлагадаа дурджээ. “Гүнж”-ийн үхлийн шалтгаан, шивээсээс гадна нь “Пазырыкской” угсаатны түүхийг өөрчлөх хүчтэй болох нь улам бүр батлагдаж буй “гүнж” Оросын урдаа барьдаг эрдэмтдийн сонирхлыг туйлын ихээр татаж байна. “Пазырыкской” нь МЭӨ V-III зууны үед эртний хүмүүсийн нутаглаж байсан Алтайн нурууны нэгэн хөндийн нэр аж. “Пазырыкской”-чуудын булш өнөөгийн археологийн түүхэн дэх хамгийн чухал нээлт болсон юм. “Гүнж” ангийн арьсан дээлэрхүү хувцас өмссөн байснаас гадна түүнийг оршуулсан газар доорхи агуйгаас эмээлтэй зургаан морь олджээ. Эмэгтэйн олдворыг нарийвчлан судлах нь эртний алтайчуудын омгийн аж байдлыг танин мэдэхэд томоохон түлхэц болно. Түүнчлэн эмэгтэй улаан өнгөтэй бүс зүүсэн байжээ. Ийм бүс “Пазырыкской”-чуудын дайчны бэлгэ тэмдэг болдог байсныг тогтоогоод буй. Оросын эрдэмтдийн баталснаар “гүнж” ази гэхээсээ илүү европжуу төрхтэй, 170 см өндөр. Түүнд хийсэн ДНК-гийн шинжилгээгээр “RIA” цусны бүлэг буюу “Ари” угсаатан байжээ. Олон улсын эрдэмтдийн дүгнэснээр “RIA” цусны бүлгийн 70 хувь нь славян үндэстнүүд байдаг. Алтайн Бүгд найрамдах улсын уугуул оршин суугчид уг занданшуулсан шарилыг өөрсдийнхөө дээд өвөг, түүний гар дээрх шивээс хүн төрөлхтний мэдвэл зохих чухал мэдээлэл хадгалж буй гэдэгт эргэлздэггүй. Харамсалтай нь шивээсийн нууцыг энэ цаг үед тайлж унших боломжгүй. Алтайн хязгаар нутгийнхан бүсгүйг муу ёрын сүнснүүдээс эх дэлхийг хамгаалахын тулд амиа егүүтгэсэн эмэгтэй удган байсан гэж үздэг. Алтайн засаг захиргаа нутгийн иргэдийн томоохон эсэргүүцэлтэй өнөө ч тулгарч байгаа аж. Нутгийн иргэд “Гүнж”-ийн шарилыг оролдох нь бурхдыг хилэгнүүлсэн үйлдэл гэв. Түүнээс гадна шарилыг олсны дараа удалгүй тус бүс нутагт газар хөдөлжээ. Орон нутгийнхан байгалийн гамшиг дахин болохоос сэргийлж шарилыг хуучин байсан газарт нь тавихыг засаг захиргаа-наасаа шаарджээ. Шарилыг агуйгаас гаргасны дараа тус бүс нутагт хуй салхи, ой хээрийн түймэр дэгдэх нь харьцангуй ихэссэн байна. Энэ бүгдийн учрыг тайлах бүсгүйн бүхэлдээ шивээстэй хоёр гарын зөвхөн зүүн талынх нь шивээс илүү тод, сайн хадгалагдан үлджээ. Түүний зүүн гар дээр домгийн нэгэн амьтныг дүрсэлжээ. Уг амьтныг сайтар судалснаар шувуу шиг хурц, бахим хошуутай, эвэртэй буга болохыг тогтоов. Энэ амьтан хоёр толгойтой бөгөөд хоёр дахь толгой нь түүний ар зоо хэсэгт байгаагаар дүрслэгджээ. Хоёр дахь толгой, хөл нь яг л хониных шиг харин сүүл нь нэлээд урт. Зарим эрдэмтний таамагласнаар махчин болон туурайт амьтныг хамтатгасан нь доод ертөнцийн араатан, дунд ертөнцийн бэлгэ тэмдэг өвсөн тэжээлтний хоорондын тэмцлийг харуулсан утгатай. Энэ нь өнөөгийн оюун ухаант хүмүүсийн итгэдэг там, диваажингийн талаар эртний хүмүүс ч төсөөлдөг байсныг батлах боломжтойд хамаг нууц оршино. Түүнээс гадна эртний алтайчуудын шүтээн аргаль болон ирвэс гэсэн хоёр амьтан байсныг ч батлах юм. Алтайн хязгаарын нэгэн домогт өгүүлснээр ирвэс тус улсын иргэдийг Шамбалын оронд хүрэх Беловодье (мөнхийн рашаан)-г хамгаалдаг. Энэ домгоос улбаалаад ч тэр үү алтайчууд ирвэсийг ариун амьтан гэж үздэг бөгөөд хэзээ ч агнадаггүй. “Гүнж”-ийг одоо Новосибирск хотын Эртний судлал, угсаатны зүйн музейд хадгалж буй. Тус улсьш засаг захиргаа болон олон нийт “Гүнж”-ээ төрөлх нутагтаа буцааж авчрах ёстой гэж үзсэн тул нутагт нь авчирчээ. Алтайн эрдэмтэд хосгүй бүтээлийг хадгалах шаардлага хангахуйц тоног төхөөрөмж байхгүйн улмаас үнэт олдворыг “нутаг”-аасаа гаргаад байсан юм. 2009 онд “Газпром” Горно-Алтайск хотын Анохины нэрэмжит Үндэсний музейд “гүнж”-ийг сэргээн засварлахад 250 сая рубль зарцуулсан байна. Алтайн засаг захиргаа 2012 онд Новосибирскийн музейн олон танхимын нэгд “гүнж”-ийн олдсон агуйг байгуулахаар төлөвлөжээ. Тэгэхдээ “гүнж”-ийн бунхныг газар дор байгуулах гэнэ. Ингэснээр зочид “гүнж”-ийг олдсон агуйнх нь хамт үзэх боломжтой. Газар доорхи бунхан агуйг шилээр байгуулах юм байна. Эх сурвалж: http://aurillac.blog.banjig.net/  

Хүүхдийн дом засал

Хүүхэд айж цочсоноос болж гэнэт уйлагнахыг бид хүүхэд хөлсөх гэдэг. Хүүхдийн хөлсөхийгарилгахын тулд монголчууд олон янзын аргаар домнодог. Тухайлбал аягатай усанд лааны тос дусаахад тухайн хүүхдийн айсан, цочсон амьтан нь гарч ирдэг. Үүнд мөн тугалгыг ч ашгилдаг. Айсан хүүхдийг зарим хүмүүс нүцгэн байхад нь малгайг нь буруу харуулан өмсгөж гал юмуу цогон дээр давс цацан түүн дээр нар зөв эргүүлэн домнодог. Ингэхдээ "гал ширэг суухаа, гангаа ширэг суухаа” хэмээн шивнэдэг бол Сосорбарам бурхны зүрхэн тарни болох "Сосорбарамаасаа чанцаало, ум даари базарни махаа хум хум, пад пад” суухаа хэмээн уншиж аягатай усаа 3-7 удаа үлээдэг.  Зальт шарыг урладгийн учир Хүүхдийг элдэв гай барцдаас сэргийлхийн тулд уламжлалт арга болон домуудыг хэрэглэдэг. Үүний нэг нь эсгийгээр үнэг урлах юм. Дөнгөж төрсөн хүүхдээ тайван унтуулахын тулд мөн сэрүүн байхад нь саатуулахын тулд аав нь үнэг хайчилдаг заншилтай. Яагаад заавал үнэг гэж та бодож байна уу?. Үүний тухай нэгэн аман яриа байдаг. Хүүхдийг унтаж байхад нь үнэг ирээд ” ээж чинь үхсэн, ээж чинь үхсэн ” гэж хэлдэг. Гэтэл хүүхэд айснаасаа уйлах гэтэл үнэг "худлаа худлаа” гэж тайвшруулхад баяралсандаа нойрон дундаа инээмсэглэдэг. Иймээс хүүхдийг унтаж байхдаа инээмсэглэхийг үнэгчлэх гэдэг байна.  Бараа бараа…  Хүүхдийг хахахаар "Бараа бараа” гэж дууддаг. Яагаад гэвэл бар бол хахаж үхдэггүй амьтан гэдэг. Хүүхдэд шүр маргад хамгийн ээлтэй. Иймд эдгээр чулууг хүзүүнд нь зүүвэл аливаа муу мухайгаас хамгаална. Мөн ногоолин чулуу хүүхдийг шөнө цочиж сэрэхээс хамгаалдаг. Харин галын чулуу буюу тунгалаг шар чулуу тайван амраадаг байна. Уулын болор хүүхдийг аливаа өвчнөөс сэргийлдэг.  Бор халзан туулай  Шөнө оройн цагаар хүүхдийг гадагшаа авч гарахаар бол хамар дээр нь хар хөө түрхэж домнодог. Үүнийг бид хар халзан туулай гэж нэрлэдэг.Иймд хүүхдийг шөнө оройн цагаар гадагш авч гарахдааайж эмээхээс сэргийлэн бор халзан туулай болгон чөтгөрийн нүдийг хуурдаг домтой аж. Хүүхэд шөнө унтаж чадахгүй хар дарж зүүдлээд байвал лаа асаан нар зөв тойруулан гурав эргүүлэн орчныг нь ариусган хамарт нь хөө түрхэн бор халзан туулайтай адилтган бодоод унтуулахад зүүдэлж дэмийрэхгүй болгодог домтой. Буруу энгэртэй дээл Хүүхэд тогтдоггүй айл эсвэл өвчин зовлонд өртөмтгий энхрий хүүхэдтэй айл элдэв зүйлийг цээрлэсээр ирсэн. Энхрий хүүхдэд нэр өгөх, хувцас өмсгөх, хоол унд өгөх нь бүгд учиртай. Тухайлбал хүүхэд тогтдоггүй айлын хүүхдийг тусгайлан барьсан гэрт эр хүн эх барьж авдаг. Төрөнгүүт нь нохойн идүүрэнд тосч аваад дараа нь эцгийх нь дээлний баруун ханцуйнд боож авдаг. Мөн ширмэн тогоо хөмөрч авах, гүзээнд боох, хэдэн долоо хоногоор айлд хонуулах эсвэл хэдэн сараар хөл хорьдог байна. Энхрий болон хүүхэд тогтдоггүй айлын хүүхдүүдэд Ухна, Майхантай, Овоохой, Хэнчбиш, Тэрбиш, зэрэг элдэв нэр өгдөг бөгөөд түмэн даавууны өөдсөөр дээл, өлгий хийж өгдөг. Ялангуяа эрэгтэй хүүхдэд эхнэр мөртэй дээл өмсгөж, зориуд "хүүхэн” хэмээн нэр өгч баруун чихэнд нь ээмэг зүүн зүсийг нь хувиргадаг. Хүүхдийн эдлэх ёстой алба буюу ам гэмтэх Ам нь гэмтсэн хүүхдийг эдлэх ёстой албаа эдэлж байна гэдэг. Учир нь хүүхдийн ам нэг удаа л гэмтдэг. Өнөө цагт хүүхдийн ам гэмтэхэд олон янзын аргаар эмчилдэг болжээ. Харин манай уламжлалд хүүхдийн ам нь гэмтсэн бол нагац ахынх нь морины халуун амгайг зуулгадаг байна. Хол ч бай, ойр ч бай хурдтай давхиж ирсэн морины амгайг авч хүүхдэдээ зуулгавал амны гэмтэл тэр дороо арилдаг. Хүүхдийн адыг дарах дом Үргэлж орилж бахираад, уур уцаар ихтэй болоод ирэхэд үйл явдал болж байгаа үед нь толгой дээр нь ус хийж уур омгийн нь ариусгалын дом хийдэг.  

Мал шүтэх ёс

Хүннү гүрний үеэс эхлэн мал амьтныг гэрийн тэжээмэл амьтан болгон хүний ахуй хэрэглээний гол хэрэгсэл болгон ашиглаж ирсэн түүхтэй. Монголчууд өөрийн амьдралын нэн чухал хэрэгслийг эрт цагаас тахин шүтэж ирсэн байна. Ялангуяа амьдралын гол хэрэгсэл болсон адуу үхэр, хонь, ямаа, тэмээ зэрэг хайртай амьтадаа тэнгэр уул усанд өргөл болгож мах шүүсийг нь өргөхөөс гадна амьдаар нь сэтэр болгон залдаг уламжлалт зан үйл одоо хэр нь байна. Энэ зан үйл бөөгийн шашины зан I үйл доторх хамгийн том төрөл нь юм. Хамгийн дээд хоол хүнсээ I тэнгэр уул усны эздэд өргөж тэдэнтэй хамт хүртдэг нь тэдгээрийг I их хүндэлж хайрлаж байгаагийн илрэл болдог байжээ. Өнгөний билэгдэл ёсоор таван хошуу мал дотроос онцгой содон өнгөтэй тухайлбал, хөх хар шар цагаан улаан зэрэг өнгөний малыг сэтэр болгон хэрэглэдэг байжээ. Чухам энэ сэтэр нь амьд малаас гадна тэдгээрийн сийлбэр дүр, зурмал дүрийг сэтэр болгон айл гэрийн • сэтэр хэмээн залдаг түүндээ сүү өргөлөө оргөж залбирдаг зан үйл одоо ч байна. Мал сэтэрлэх ёс. Монголчууд мал аж ахуйн шүтлэгийн нэгэн өвөрмөцхэлбэр бол мал сэтэрлэхёс юм. Өнгөнталаас нь ажиглахад тэигэр сахиусанд морь малыг бэлэглэж өгөөд тэр морь малын дэлнээс хив хадаг зүүхийг сэтэрлэх гэдэг. Тэр зүүсэн хив бол мал I эзэн хүний мэдлээс гарч далдын хүчин, эздийн мэдэлд шилжсний тэмдэг юм. Уг чанартай нэг талаас ам бүлийн гишүүдийн сүлд I хийморийг сэргээж өвчин зовлон саад бэрхшээлээс ангид байлгах нөгөө талаас аж амьдралынх нь гол үндэс болсон мал сүргийн I өсөн үржихэд тусалдаг гэсэн шүтлэгийн уламжлалаар далдын ид шидэнд итгэж, түүнд зориулан тусгайлан мал гарган өгч “дархан” байдалтай болгох үйл явцыг мал сэтэрлэх ёс, малын сэтэр гэж ойлгож болно. “Сэтэр гэдэг нь дархлах гэсэн утгатай төвд үг юм. Бурханы шашны нэгэн зан үйлийн нэр. Монголчууд малаа сахиусандаа даатган алах, эдлэхийг тэвчин онголон сэтэрлэдэг байжээ. Мал сэтэрлэхдээ ном уншуулж, арц хүжээр ариутган хадаг хэв зүүх буюу тусгайлан сахиус бүтээж зүүдэг болно. Энэ нь мал сүрэг даах, баяжих үржихийн билэг тэмдэг болтугай гэсэн утга болно. Үүний зэрэгцээ хүмүүсийн ажил, амьдрал, хувь заяаны нь төөрөгтэй холбон хийморийн сэтэр, тэнгэрийн сэтэр зэрэг олон төрлийн сэтэр хийж, бишрэн үйлддэг байжээ” гэжээ. Гэвч сэтэр уг гарлаараа шарын шашин монгол оронд дэлгэрэхээс өмнөх үед хамаарах нь тодорхой. Эртний монголчуудын сэтэрийн тухай “Тэд мөн хаан эзэндээ зориулан онгон шүтээн үйлдээд өргөө гэрийнх нь үүдэн тус газар, мухлаг тэргэн дээр тахиж маш их өргөл өргөж байхыг бид хааны ордонд байх үедээ харсан билээ. Мөн шүтээндээ агт морь сэтэрлэн өргөх бөгөөд түүнийг үхэн үхтэл нь хэн ч унаж мордох ёсон огт үгүй. Мөн өөр бусад амьтныг ч сэтэрлэн өргөх бөгөөд түүнийгээ идэх болж гэмээ нь нэг ч ясыг хугалж ташилгүй бүгдийг нь шатаадаг ажгуу. Үд дундын хирд тэд тэнгэрт мөргөх лугаа адил түүндээ мөргөх бөгөөд мөн албат, ноёдоо ч мөргүүлдэг ажээ” гэж тэмдэглэжээ. Дундад зууны үе болж ирэхэд мал сэтэрлэх ёс монгол нутагт өрт өн дэлгэрч, ард түмний шүтэн бишрэх зан үйлийн нэгэн салшгүй хэсэг болсон төдийгүй тэрхүү зан үйлийн ач холбогдлыг нийгэм нийтээр хүлээн зөвшөөрч төрийн хуулиндаа хүртэл хуульчлан баталгаажуулсан байна. Жишээ нь: 1640 оны Монгол-Ойрадын их цаазын 27.1 зүйлд “Сэтэрт морь унавал морь авах болов” гэж заажээ. Энэ нь бусдын сэтэртэй малыг хэн нэгэн хүн унаж эдлэх, авах, хулгайлахыг хориглосон, тийм үйлдэл гарвал шийтгэл оногдуулахыг хуульчилсан заалт юм. Малын сэтэр нь олон төрөл байх ба тэдгээр нь үүрэг зориулалт, сэтэрлэх зан үйл, сэтрийг ариулах ёс журам, баримтлах хорио цээрийн талаараа харилцан адилгүй байдаг. Монголчуудын нэгэн адил алтайн урианхайн мал сэтэрлэх ёс эртний үүсэлтэй. Алтайн урианхайн баатарлаг туульд, Баруун алгаа дэлгэж Баян сайхан уужим хормойгоо  Мөргөөд явна (Зул Алдар хаан) гэх буюу Таван зүсэм малыг Таван өнгийн Хав хадгар сэтэрлээд (Талын хар бодон) гэж өгүүлдэг нь тэд эртнээс мал сэтэрлэж байсныг өгүүлж байна. Алтайн урианхайн малын сэтрийн төрөл нилээд олон төрөлтэй байдаг.

Гэрт архи дарс хадгалах , бусдыг зочлох ёс

Монголчууд архи дарсыг эртнээс идээний дээж гэж хүндэлж хүндтэй хүндээ өргөн барих зочлох ёсны нарийн дайллага гэж үзэж иржээ. Гэтэл одоо үед архи амьдралын дайсан хэмээн муугаар нэрлэж муу хэлэгдэх болсон нь архины чанарт биш, архи хэмээх хүндтэй хатуу идээг хүн бүхэн уудаг болсон, архийг уух цаг, орон зай гэж баримтлахгүй, хэзээ ч хаана ч тааралдах газраа ууцгаах болсон, хэмжээ хязгаар, цаг журам, төр ёс харгалзахгүй уудаг болсоноос архинд автагдах, үргэлжлэн ууснаар доройтох болжээ. Манай монголчуудын уламжлалт зангилаар бол архийг ал ь насанд ямар хэмжээгээр ууж хүртэх ёс журмыг баримталдаг байжээ. Үүнд, “Дөч хүрээд дөнгөж амс, тавь хүрээд тааруулж балга, жар хүрээд жаргаж хүрт” гэж байжээ. Үүнээс үзвэл дөч хүрээгүй хүн архийг амсах ч ёсгүй. 40-50 насанд дөнгөж амсахаас балгах ёсгүй, 50 хүрсэн хүн согтотлоо уух бус хирдээ тааруулж балгах, 60 нас хүрсэн хүн дуртай цагтаа биедээ тааруулж хүртэх ёстой ажээ. Монголчуудын дээр хэлсэн баримтлалд “амс, балга, хүрт” гэж хэлсэн болохоос “уух” гэдэг үг байхгүй нь угаас хүмүүс болгоомжлон хязгаарлах идээ гэдэг нь аяндаа мэдэгдэж байна. Архийг хэзээ хаана уух нь маш нарийн ёсжурамтай байжээ. Үүнд, төр ёсны их баяр буюу цагаан сарын шинийн нэгэн, битүүний орой, шинийн хоёрны едөр 1- 3 хундага, төрийн их хуралдай хийгээд төгсгөлд нь тогтмол 3 хундага, анд бололцох, худ ураг барилдах, хурим найр хийхэд оролцсон бүх хүмүүс насны эрэмбээр 1-3 хундага хүртдэг, бусад үед хэн ч хаана ч архи уухыг цээрлэдэг байжээ. Архийг хүндтэй идээ учраас цэвэр, бат бэх саванд хийж орны дэрнээс дээш тавьж хадгалдаг. Элдэв хувцас, эд бараатай хамт байлгахгүй. Хадгалсан архи сархадад гэрийн эзэн, эзэгтэй хоёроос өөр хүн гар хүрдэггүй, аягалж сөгнөдөг ёс байдаггүй журамтай.

​Хүүхэд үрчлэх ёсон

Монгол ёсонд өрх гэр бүлийг бүрэн бүрдүүлэхийн тулд хүүхэд үрчлэх ёс заншил байдаг. Эхнэр нөхрийн санаа нийлж тохиролцсоны үндсэндээрхүүхэд үрчилжавахбөгөөдүрчилсэн хүүхдийг өргөмөл, тэжээвэр, үрчлэгдсэн гэж нэрлэх бөгөөд хүүхдийг төрүүлсэн эцэг эх, төрөл садантай нь танилцуулдаг заншилтай. Хүүхэд үрчлэн авахдаа эхнэр нөхөр хоёр өдрийн сайныг сонгож уг айлдаа эхийн сүүний бэлэгтэй очих ба жилийн аль ч улиралд авч болно. Эхийн сүүний бэлэг нь тогтоосон хэмжээ байхгүй зөвхөн авах хүний сэтгэл мэдэж байсан бөгөөд хүүхдээ өгч байгаа айлын ам бүлийн тоогоор дээлийн торго барих эсвэл уг айлд нэг морь, хонь өгөх, төв болон өмнөд халхын нутагт бэлгийн дээд хэмжээ болгон нэг тэмээ өгч байжээ. Хүүхэд үрчлэн авахдаа тэр айлд ирж хоноод маргааш өглөө нь ургахын улаан нарнаар юм уу эсвэл хонин цагт хүүхдээ авдаг ёс байжээ. Хүүхэд үрчлэн авч байгаа эх төрүүлсэн эхэд хадаг барьж “хүүхдээ хайрла” гэж гуйхад төрүүлсэн эхийн эх буюу эсвэл нагац ах нь хүүхдийг гардуулан өгөхөд бэлтгэн авч ирсэн өлгийд нь боож гардуулна. Өргөж авсан хүүхдээ гэртээ ирж өөрийн хүн болгох ёс үйлдэнэ. Ирсэн унаагаараа гэрээ нар зөв нэг тойруулаад эмэгтэй хүүхэд бол гэрт ороод тулгаа нар зөв тойруулаад гэрийн зүүн урд аваачиж тогооны бариул бариулдаг. Бүстэй хүүхэд бол мөн тулга тойруулж ном бичиг, уурга бариулах ба хүүхдээ өрх гэрийн бурхан шүтээндээ мөргүүлж адис авахуулдаг ёс байдаг. Халхын ёсонд өргөж авсан хүүхэд төрсөн гэртээ нэр авсан байвал эхийн өгсөн нэрийг өөрчлөх ёсгүй гэж хэвээр нь нэрлэдэг. Хүүхэд өргөж авахдаа нярай бага, нэг нас хүрээгүй, хэлд ороогүй, төрсөн эх эцгээ таньж мэдээгүй үед нь авдаг учраас ухаан сууж мэдээ орох үед нь байсан эх эцгийг өөрийн эх эцэг гэж итгэдэг. Өргөж авсан эх эцгийн бодол санаа, зан аашийг дагаж сурдаг, тэдний гэр бүлийн хүмүүжпээр хүмүүжиж төлөвшдрг учраас тэр л айлын хүүхэд болдог. Тийм ч учраас зарим хүүхэд эх эцэг нь өргөж авсан гэдгээ нууж хэлэлгүй, төрсөн мэт ойлгуулсан байсныг нутгийн зарим хүнээс дуулаад итгэл сэтгэл нь эвдрэх нь бий. Сайн санаатай зөв хүмүүст өргүүлсэн хүүхэд хүмүүжлийн зөв төлөвшлийголж, төрөлхийн оюун ухаан сайтай бол сэргэлэн сайхан, өгөөмөр хүн болдог. Үүнийг зарим хүмүүс хамгийн сайн хүүхдээ хүнд өгсөн мэт ойлгодог. Хүүхэд төрүүлж асарч өсгөж дадлагажаагүй хүмүүс хүний хүүхэд өргөж аваад асарч бойжуулж чадахгүй осолдуулах, хүмүүжил ёс суртахуунаар доройтуулах явдал нэлээд байдаг. Ийм нөхцөлд хүүхдийг хүнд өргүүлэх нь буруу явдал мэт болдог ажээ.  

Төрсний дараах гам барих монгол ёс

Монголчууд эх хүнийг амаржингуут шөл уулгахаар зүслэсэн хонио гаргадаг байжээ. Шөл уулгах гэдэг бол амаржсан эхийг богино хугацаанд биеийг нь нөхөн тэнхрүүлэх, шинээр мэндэлсэн хүүхдийг эрүүл чийрэг, эсэн мэнд бойжуулах эхлэлийг тавьсан МОНГОЛ арга юм.  Хонины махны ач тус  Монголчууд бүр эрт үеэс таван хошуу малын махны амт, үнэр, өнгө, шүүслэг зөөлөн, өег нүнжиг, хүний биед үзүүлэх нөлөө зэргийг харгалзан үнэлсэн байдаг. Энэ үнэлгээгээр эхний байранд хонины мах, дараа нь үхэр, адуу, ямаа,тэмээний махыг нэрлэсэн байна. Хонь бусад малаас илүү олон зүйл буюу 80 гаруй төрлийн ургамал иддэгээс 30 гаруй зүйл нь зөвхөн эмийн ургамал байдаг аж. Хонины мах халуун, төгс сайн чанартай, ямаа, тэмээний мах сэрүүн царцамтгай гэх мэтээр хүйтэн сэрүүн бүсийн нөхцөлд амьдардаг монгол хүмүүст зохицолтойг нь харгалзан үзэж хэрэглэдэг учиртай юм байна.  Ийм ч учраас амаржсан эх хүнд хонины шинэ шөл өгөх, нярай хүүхдийг хонины ясны шөлөөр угаах, хонины уураг сүүлний өөх хөхүүлэх монгол уламжлал бий болж зуун, зууны тэртээгээс хэрэглэсээр өнөөг хүрчээ. Төрсний дараа ч гэсэн жирэмсний үеийнхтэй адил хоол ундыг хамаагүй хэрэглэлгүй, тааруулж сонгодог. Малчин түмэн энэ гайхамшгийг танин мэдэж, амьдралдаа журам болгон шөл уулгах нэрийн дор төрсөн эхийн биеийг түргэн тэнхрүүлэх эмчилгээ сувилгаа хийж байсан, одоо ч хэвээр байна.  Төрсөн эхэд шинэ гаргасан хонины хааны махны шүүсийг базаж, шөл хийж өгөөд, зулайгаар нь алчуур бооно. Алчуур боохгүй бол нүд бүрэлздэг болно гэдэг. Бүсийг бэлхүүсээр нь чангавтар орж бүслүүлнэ. Үүнийг эхийн гэдэс сунгахгүй, савыг нь агшааж байгаа хэрэг гэж үздэг. Төрсөн эхэд монгол үнээний бүлээн сүү, хужир юмуу давстай буцалсан ус балгуулдаг. Энэ нь биеийн сойлтыг сайн болгох учиртай гэдэг. Тулгар эх төрөөд хөлөө жийж болохгүй. Хэрэв хөлөө жийж суувал хөлд цус хурна, хий тогтоно, сав хазайна гэж хориглодог. Хагас суугаа байх ёстой. Бүргэд суудлаар суудаггүй. Төрсөн эх нэг сарын турш усанд биеэ байтугай, гараа хүргэхгүй. Дулааны улирал, хүйтний улирал ч бай хувцасаа зузаалж, үргэлж хийцтэй цай, сүүтэй цай, сайхан шөл ууж хөлсөө их гаргаж байвал сайн. Хэрэв хаврын эхэн сард төрвөл халуун дулааны урь ортол гэрээсээ гардаггүй. Учир нь хаврын салхи бие нь төдийлөн тэнхрээгүй нялх биетэй хүний биеийг нь сульдуулдаг. Төрсөн эх амархан горьддог. Горьдоог гаргахын тулд зарим нутагт хүн юм өвөртлөн ирж хуураад, дараа нь бэлэг өгдөг. Зарим газар мээмний толгойг нар зөв тойруулан цацлага хийж горьдоог гаргадаг. Хэрэв эхийн горьдоог гаргахгүй бол мээм нь хавддаг байна. Өөр нэг зүйл бол гэр орон шуугиантай бол амаржсан эхийн амар тайван байдал аль нэг хэмжээгээр алдагдах болон шинэ хүний эрүүл мэндэд муугаар нөлөөлж, өвчин эмгэггүй өсөн бойжиход нь сэв суух бий хэмээн болгоомжилдог.  

Хаан бугуйвч, хатан сүйхний учир

Хуримлагч хосуудын хамгийн чухал ёслолын нэг бол бэлзэг солилцох тэр мөч байдаг. Монголчууд бидний хуримын бэлзэг өөр ямар ч улс, үндэстэнд байхгүй өвөрмөц содон хийц, утга учиртай.  Хуримын бэлзгийг хаан бугуйвч, хатан сүйх хэмээх гагнагдсан хээгээр урлаж, хос хоёрыг нэг хүн мэт гагнагдаж, үргэлж хамтдаа, аз жаргалтай байна гэж билэгддэг. Дугуй дүрс нь эр хүний бэлгэдэл болдог учир хаан бугуйвч гэж нэрлэн, сүйт бүсгүйг хатны сүйхтэй зүйрлэн дөрвөлжин дүрсээр илэрхийлдэг. 

Хөхний сүү үрэвслийг дардаг

Хөхний сүү нярай хүүхдэд шаардлагатай шим тэжээлийн бодис, эсрэг биетээс гадна халдвар, үрэвсэл, өвдөлтийг дарж, шархыг аниулдаг биомолекулууд агуулдгийг судлаачид тогтоосон байна.  Тухайлбал, SRM хэмээх онцгой үйлчлэлтэй молекулууд үрэвслийг намдааж, дархлааг идэвхжүүлдэг аж. Бостон дахь эмэгтэйчүүдийн эмнэлэгт хийсэн уг судалгааны ажлын хүрээнд ийм үйлчилгээтэй нийт 20 төрлийн молекул илрүүлжээ. Харин үхрийн сүү болон хүүхдийн найруулдаг сүүнд ийм төрлийн молекул байдаггүй гэнэ.  Эх сурвалж:   

Хуудаснууд

Subscribe to Зан үйл