Author: admin_shaman

Түүхийн бол багахан, хүний бол байгагүйд тооцох таван жил бидэнд цөөнгүй сургамжийг үлдээв. Нэгдэх бол хямд зүйл биш, асар их үнээр олдоно гэдгийг харууллаа.
Миний хувьд амьдралынхаа таван жилийг Мөнх тэнгэрийн үзэл, монгол бөөгийн төлөө бүтэн зориуллаа. Шаардлагатай санхүүжилтийг өөрөөсөө гаргаж ажиллаа.
Хамгийн гол нь ажиллах их урам зориг өгч байсан Монголын бөөгийн төлөө зүрх сэтгэл нь цохилж, зүтгэж туслаж явсан олон сайхан “Тэнгэрийн улаач” нартаа баярлаж байна. Энэ их урам зоригыг хайрласан та бүхэнгүйгээр бартаат замыг туулж чадахгүй байсан. Монголын мөнх тэнгэрийнхээ төлөө, бөөгийн төлөө ингэж зүтгэх хувь заяа та бидэнд тохиожээ.
МБНЭ-ийн үйл ажиллагааг жигдрүүлэхийн төлөө цаг хугацаа, бие сэтгэл, хөрөнгө мөнгөө хайрлалгүй зүтгэсэн Монгол бөөгийн Их дархан Удган Д.Батчулуун, Дархан Удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, П.Батжаргал, Г.Болд, Ч.Дангаасүрэн, Э.Балжир, Д.Нямдаваа, П.Ганболд, Их Удган Г.Гэрэлтуяа, Б.Бадамсүрэн, В.Жавзансүрэн, Тэргүүн дээд зайран Н.Баярсайхан, Тэргүүн зайран Ж.Өсөхбаяр, Г.Ялалтбаатар, тэргүүн Удган Я.Мөнгөнсувд, Б.Нанжаа, Н.Даарий, Монгол бөөгийн удган Б.Солонго, Т.Баттогтох, зайран Б.Батсайхан, шүтлэгтэн Бадам, Балжиймаа нарын түшиг тулгуур болсон хүмүүсийн туслалцаатайгаар бид амжилтанд хүрсэн.
Хувь хүмүүсийн дусал дусал хувь нэмэр нийлж байж бидний их зорилго бүтнэ. Дусал дусал ус урсацыг, урсац, урсац нийлж горхийг, олон горхи нийлж голыг, олон голууд нийлж их мөрөнг, их мөрөнгүүд нийлж нуур, далайг сэлгэдэг билээ. Тэгэхлээр бага гэлтгүй хүн болгоны зүтгэлийн дэмээр бидний ажил урагшилж явна. Итгэл тээсэн он жилүүдийг бид хамтдаа өнгөрүүлсэн, цаашид хамтдаа үргэлжлүүлнэ. Бидэнд хийх ажил их бий.
МБНЭ байгуулагдаад таван жил болжээ. Бид өнгөрсөн хугацаанд бие биенээ улам илүү мэддэг болж, зохион байгуулалтын хувьд бэхжиж, хуралдаж, харилцан ойлголцож сурчээ. МБНЭ байгуулж үйл ажиллагаа нэгтгэх гэж байхад нэг хэсэг нь салж одож, салаалж мөчирлөх, бутаргах гэж оролдов. Дараа нь тулхаггүй зарим нэгний болчимгүй үйлдэл, хийж байгаа ажлуудын эхлэлийг нурааж орхисон. Нэр төр, ашиг хонжоо хайгч зарим нэг нь бидний нэрийг ашиглах гэж оролдов.
Хийсэн бүтээснийг үнэлэхийн оронд, хүний нэр төрд халдсан, гутаан доромжилсон, гэр бүлийн амьдралд нь орсон, хүйсээр нь холбон шоолсон, хийсэн бүтээснийг нь үгүйсгэсэн, тарааж бутраахын шаардсан, хүнийг шантраахаар цаг үеийн их шуургыг сөрж, тал талаас онилон буудах пулемётын гал мэт “үг”-ийн шүршээн дор явж ирэв. Гэвч бид шантрахгүй, ховоор ажил хийгчдэд ичиж амьдрах цаг үе иртэл нь зүтгэж ажиллах болно.
Бидний дэлхий орчлон Азийн цээжинд орших жижиг улсаас хүн төрлөхтний итгэлийн гал гэрэлтэж, тэр зүгт хүний ертөнц шинэ эрэл хайгуулыг хийж байна. Тэр бол Монголчуудын хэлдгээр “Шинэ зүйл гэдэг бол мартагдсан хуучин зүйл байдаг” гэсэн үгэнд оршиж байгаа.
Хүн төрлөхтөн шинийг эрэлхийлсээр хорин нэгдүгээр зуунд орсон.
Францын их зөнч Нострадамус “ирж буй 2000-н жил үргэлжлэх Бумбын эриний алтан босгонд Тэнгэрээс нэгэн их хаан энэ газар дэлхийд бууж ирнэ, гэхдээ тэр Монголд дахин заларна” хэмээн 500-гаад жилийн тэртээ айлдсаныг түүний ном бүтээлд буй олон дөрвөн мөртүүд нотолдог.Энэ зөгнөл нь “хэн нэгэн хүн, хэн нэгний залгамжлагчаар бус,харин их Чингис хааны үзэл санаагаар эргэж хүний ертөнц амьсгалах, амьдрах шаардлага урган гарсаныг хэлж байгаад болов уу,” хэмээн мунхаглан би бодов.
Хүн төрлөхтний хөгжлийн манлайд яваа тэргүүлэгч гүрэн Америкийн ерөнхийлөгч асан Билл Клинтон “Өнөөдрийн хүн төрөлхтний хөгжил зогсонги байдалд орлоо. Энэ нь өнөөдөр дэлхийд улс төрийн сайн удирдагч байхгүй байгаагийн илрэл. Ер нь хүн төрөлхтний түүхэнд ганцхан улстөрийн удирдагч байсан нь Монгол Улсыг үндэслэгч их эзэн Чингис хаан байжээ. Тиймээс одоо дэлхий нийтээрээ Монголчуудаас болон Чингис хаанаас суралцах цаг нэгэнт болжээ ”гэж мэдэгдэв. Хэдхэн сарын дараа Монгол Улсад суугаа АНУ-ын элчин сайд Ж.Галт Монгол бөөгийн төлөөлөгчтэй уулзаж, Монгол бөөгийн өргөөгөөр зочилсон нь гадаадын элчин сайд нараас анхлан зочилсон түүхэн үйл явдал байлаа. Түүний дараахан Оксфордын их сургуулийн эрдэмтэн, судлаачид Монгол бөөгийн удирдлагуудтай уулзаж судалгааны ажил эхэлж байгааг мэдэгдсэн. АНУ-ын ерөнхийлөгч агсаны хэлсэн үг нь санамсаргүй зүйл байгаагүйг дээрхи явдалууд нотолж байна.
Ойрмогхон хэдэн жилийн дотор цөөнгүй улс орнууд задран салж, шашин хоорондын асуудал хурцдаж, Афганистан, Ирак, Кувейт, Сирид дайны гал дүрэлзэж олон сая дүрвэгсэдийн нүүдэл өрнөв. Африкаас европт шилжих хүний их урсгал олон шинэ аюулыг өөртөө тээн авчирч байна. Иран, Умард солонгост тэсэрхэд бэлэн “торхтой дарь”, улс төрийн шийдэл хүлээж сууна.
Европоор хэсүүчижлж явсан “хий үзэгдлийн манан” бодит биелэлээ олж хүн төрлөхтний нэг хэсэг нь хоёрзуу орчим жил тэрхүү үзэл, санаагаар зүг чигээ тодорхойлж амьдрав. Максизм, хүн төрлөхтний эрэл хайгуулын нэг тод жишээ болж сүндэрлэв. Социализмын бүтээн байгуулах ажил хүн төрлөхтөнд өөрийн гэсэн ул мөрөө үлдээв.
Марксист онолыг өөрийн онцлогт тохируулан бүтээлчээр хөгжүүлж, их удирдагч Мао Зэдун, Дэн Сяопин, Си зинь пиннарын удирдлагаар Хятад улс, өнөөдөр дэлхийн тэргүүлэгч АНУ-тай өрсөлдөгч гүрэн болж тодорч байна. Бүх хүний ертөнц, улс орнууд энэ орны хөгжлөөс шим хүртэн амьдрахын төлөө зорьж, зүтгэж эрмэлзэж байна. Монголчууд, зарим нэг тэднийг яаж ч шүлсээ үсэргэж, хамаг муу муухайгаар хараагаад, тэднийг хөгжлийг зогсоож чадахгүй гэдгийг ойлгох хэргэтэй. Бидний өмнөд зүгт хил залгаа орших гүрэн, дэлхийн хөгжлийн чиг хандлагыг тодорхойлдог хөгжингүй гүрэн боллоо.
Хүн төрөлхтөнд хөгжлийн бас нэг чиг хандлага, Лениний сургаалийг удирдлага болгосон Орос орон социалист хамтын нөхөрлөлийн орнуудын нэгдлийн манлайлагч болж нэгэн зууныг өнгөрөөлөө. Октябрын хувьсгалын зуун жилийн ойгоо өөр нэрээр нэрлэсэн тэд, улс орон даяр бүх нийтээр өргөн дэлгэр тэмдэглэн өнгөрүүллээ. Хэдий муугаар хэлэгдэн, олон нэр хаяг зүүж байгаач Лениний үзэл санаа, Орос орныг шинэ хүчирхэг гүрэн болгож чадсан юм. Задарч, салж, бутарч, хагарч байсан, нойрмоглон зүйрмэглэж байсан гүрэн, ичээнээс боссон баавгай адил, нэг л сэгсрээд өндийгөөд ирэв.
Хүн төрлөхтний байгалын нөөцийн ихэнх орших, Орос орон дэлхийн тэргүүлэгчийн нэг болон тодрох цаг айсуй. Ийм хоёр гүрэнтэй Монгол улс хөршлөн оршиж байгаа нь юутай азтай хэрэг вэ?.
Энэ хоёр улстай хөршлөн оршиж байгаа монгол улс “Ардчилсан” хэмээх өрнөдийн гүрнүүдийн замаар сонголт хийвээ. Хүн төрөлхтөн хөгжлийн ямар замаар явж байна, тэр бүхнийг өөрийн биеэр турших хувь заяа монголчуудад тохиожээ. Энэ бол жирийн бус тохиолдол байлаа. Ардчиллын замнал нь Монголчуудыг хувийн өмч дээр тулгуурласан, эрх чөлөөтэй сэтгэх, шашинг эрхэмлэн шүтдэг, хүний эрх чөлөөг дээдэлдэг нийгэм байгуулахад чиглэв.
Маш богино хугацаанд, хорин таван жилд, хүн төрлөхтөний бүтээсэн түүхийн олон зуун жилийн ололтыг туулахыг оролдов. Бид феодалын зууныг товчилсон гэж ярьдаг байсантайгаа адил, капитализмын хамгийн харгис хатуу, зэрлэг үе, орчин үеийн чиг хандлага бүхий хөгжлийн замыг товчлон туулахыг зорив.
Тэгээд монголчууд, мөнх тэнгэрээ шүтэж ирсэн 2226 жил, шарын шашины төрийн зонхилох шашин болтол хөгжүүлсэн 300, иссусын шашин эрчимтэй 25 жилийн алийг сонгох вэ гэдэг сонголтын өмнө ирэв. Хүний ертөнцөд бүгд л хорин тавийг сонгож байна. Гэвч ардчилал нь үнэн хэрэгтэй Монголчуудын хүсэж байсан тэр зүйлийг өгч чадсангүй. Монголд сошиалаар чиг хандлагаа тодорхойлсон, хуулийг “гууль” болгосон, цөөнхөд үйлчилсэн нийгэм тодорч байна.
Хүн төрөлхтөн хөгжлийн эрчимтэй үе рүүгээ орлоо. Баялаг хаана байна, тэнд улс төр, эдийн засгийн эрчимтэй үйл явц өрнөж байна. Энэхүү өрнөл Монголд аль хэдийнээ орж иржээ. Улс оронд хөрөнгөтэй, хүчтэй, нөлөөлөл ихтэй гадны гуч гаруй янз бүрийн шашны байгууллага идэвхтэй ажиллаж, монгол хүний оюун санааг эзэмшихээр эрчимтэй зорьж байна.
Гэвч харийнхан бидний нутгийг хамгаалахгүй, харийн сэтгэлтэн бидний нутгийг хайрлахгүй, тиймээс Монголоо Монголоор нь авч явах хариуцлагатай үүрэг Та бидэнд, Тэнгэрийн улаач нарт ногдож байна.
Хөгжлөөрөө хоцронгуй нүүдлийн соёл иргэншилээ, сууршимал болгох туршилтийг туулсан, хүн төрлөхтний хөгжлийн бүх чиг хандлагыг өөрийн бие дээр туршсан монгол орон одоо хүнд хэцүү адармаатай цаг үедээ тулж ирээд байна. Тэгээд түүнээс гарах чиг хандлагыг хайж байна. Тэр нь тэгээд юу юм вэ ?
/ҮРГЭЛЖЛЭЛ БИЙ/

Мөн хэчнээн аав ганцаараа үр хүүхдээ тэжээх болов. Энэ бүхэн янз бүрийн шалтгаантай. Гол нь хүмүүс, тэр дундаа залуучууд амьдралын гол асуудалдаа хөнгөн хуумгай хандаж байгаагаас болж байна. Монгол уламжлалаа умартаж, гэр бүл, амьдрал хэмээх сонголтдоо хайнга ханддаг, эрт, өөрөөр хэлбэл хариуцлага үүрэх чадамжгүй насандаа гэр бүл зохиох гэж оролдох, харийнхны амьдралыг өнгөцөөр даган дуурайх болсон гэх зэрэг шалтгаантай.
Баруунд “Бид сайн хүн бий болгохын тулд эхийн хэвлийд таван сартай байхаас нь санаа тавьж байна. Таван сартай үр хөврөл мэдээлэл хүлээж авч чаддагийг шинжлэх ухаан нотолсон. Тэр үеэс нь сайн, сайхан мэдээлэл өгөхөөс хүүхдийн хүмүүжилд анхаардаг” гэж ярьж байна. Тэнд тийм юм байж. Харин монголчууд төрөх хүүхдийн ирээдүй, төвшин сайхан гэр бүлийн төлөө бүр эрт санаа тавьж ирсэн уламжлалтай. Гэр бүл болох хоёр залуугийн удам судрыг судалж, жил, мэнгэ нь таарах нь уу, үгүй юү, ивээл үү, харш уу гэж судлахаас эхэлдэг байлаа.
Одоо ч хардаг, судалдаг тал бий. Эмэгтэй хөл хүнд болоход хорио цээр тавихаас авахуулаад гэр бүл бүрэн бүтэн, эхнэр, нөхөр төлөв амгалан байж, хүүхэд багачууд нь эрүүл саруул өсөж хөгжих нөхцөл бүрдүүлэх тухай бүхэл бүтэн шинжлэх ухаантай улс, бид. Жирэмсэн эхийн дэргэд чанга ярихгүй, айлгаж цочоохгүй, муу муухай, хараалын үг хэлдэггүй. Жирэмсэн эмэгтэй ч өөрөө энэ бүхнийг цээрлэнэ. Ингэж урагт муугаар нөлөөлөхгүй, үр зулбуулахгүй байх тухайд аль аль талаас хичээж ирсэн. Би энэ талаар “Монголчуудын хүн бүтээх эрдэм” гэдэг номондоо бичсэн дээ.
Олдохоосоо авахуулаад ннгэж хайрлуулж төрсөн хүүхэд ёстой л өнөө арвай буудай асгахад зүүний толгой олж тогтохтой адил хүн болох хувь заяаг онож төрсөн үр айл гэрийн шүтээн байхаас яах билээ. Энэ ховорхон хувь заяанд хүн болж төрсөн юм шүү гэдгийг хүүхдэд багаас нь ойлгуулахаас, хүмүүжүүлэхээс хэн болох вэ гэдэг нь хамаарна. Тэр хүүхэд нь насанд хүрч айл гэр толгойлох эр, гэр бүл, үр хүүхдээ авч авах гэргий болдог. Эндээс, эхнээс нь ярих ёстой асуудал бол гэр бүл, түүний төлөвлөлт, төлөвшил, хөгжил юм.
-Хүмүүн заяаг олох гэдгийг маш их дээдэлдэг, тэндээс хүнээр хүн хийх ухаан бий болгож байсан гэж ойлгох уу?
-Болно. Монголчуудын уламжлалт ухаан бол дахин төрөх гэдэг ойлголт агуулсан Дорнын ухаанаас гаралтай. Дахин төрөх явцад янз бүрээр хувирч болно. Гагцхүү хүний төрлийг олж төрөх гэдэг тэр бүр заяахгүй хувь тавилан. Тиймээс энэ тавиландаа эзэн болж амьдрах гэдэг хүмүүний жаргал юм.
-Тэгэхээр ээж аав бүр, гэр бүл болгон үүнийг мэддэг учраас хүмүүн заяанд ирсэн хүүхдээ эхийн хэвлийд олдсон цагаас нь эхэлж хайрладаг, бөөцийлдөг, хүндэлдэг байх нь. Хүүхэд тэр их хайрыг мэдэрч төрж, өсөх нь сайн хүн болохын гараа юу?
-Тийм ээ. Хүн болох багаасаа, хүлэг болох унаганаасаа гэдгийн учир энэ. Энэ хэдхэн үг бүхэл бүтэн хөтөлбөрийн утга, агуулгатай. Хөтөлбөрт зорилго, зорилт тодорхойлдог биз дээ, түүн шиг зорилгыг ч, зорилтыг ч тодорхойлсон ардын ухаан юм. Хүүхдийг хүн болгоё гэвэл багаас нь анхаар, мундаг сайхан хүлэгтэй болъё гэвэл унаганаас нь сурга.
Хүүхдийн хүн болж төлөвших орчин нь гэр бүл. Хүн болсон хүнээ эрдэмтэй, номтой болгохын төлөө сургана гэж авчрах ёстой. Харамсалтай нь одоо хүн хараахан болгож чадалгүй, түүхий, нойтон чигээр нь эрдэмтэй номтой болгоё гэх болжээ.
-Тэгэхээр эндээс үүдээд хүнийг бий болгодог, өөрөөр хэлбэл олдог, тээдэг, төрүүлдэг, хүн хийдэг асар том амьдралын процессыг удирддаг гол хариуцлага ээж, аавд, гэр бүлд байна.
Монголчуудын хувьд гэр бүл гэдэг нь ариун дагшин, энэрэхүй, нигүүлсэхүй сэтгэл дээр тулгуурласан ойлголт байж. Өнөөдөр энэ ойлголт ямар болоод байна вэ. Их өөрчлөгдсөн юм биш үү?
-Амьдралын хэвшил, ахуй, монголчуудын сайн, муу гэх үзэл, амьдралынхаа зорилгыг тодорхойлж байгаа байдал энэ бүхэн уламжлалт ойлголттой харьцуулахад өөрчлөгджээ. Цагийн эрх, нийт хүн төрөлхтний хөгжил, бусад үндэстний соёл, шинжлэх ухаан, техник, технологи нөлөөлж байна. Түүхээ эргэж харахад хүн болгосон хүнээ ямар мэргэжил, чадвартай болгох вэ гэдэг нь их тодорхой байдаг байсан.
Малчин бол бүх талын чадвартай малчин болгох, эсвэл сүм, хийд бараадуулж номын мөр хөөлгөх зэргээр замыг нь чиглүүлж өгдөг байсан. Энэ нь малаа зүс, шүдээр нь сайн таньдаг шиг хүүхдээ бас сайн таньж мэддэг байсантай холбоотой.

Бөөг төрийн хэмжээнд шүтэж өнөөг хүрч ирсэн ганц үндэстэн бол Монголчууд, тиймээс Монголчуудад нэн ховор, өвөрмөц хувь аз заяагдсан нь учиртай. Монголчуудын үндэсний үзэл, бахархал, омогшил бүгд бөөтэй холбоотой байдаг. Мөнх тэнгэрийн Бөө шүтлэг, амьдарч ирсэн байгаль дэлхий-Өвгөдийн минь онгод, эзэн Чингисийн бүтээсэн Их монгол гүрэн, үндэсний үзэл, монгол омогшлоос улбаатай. Тэгээд Монголчуудын үндэсний үзэл, үндэсний бахархал, Монгол хүний судсаар гүйх цусаар дамжих сэтгэлийн огшлоор бадамлан асч урган цэцэглэсэн. Мөнх тэнгэрииг жинхэнэ утгаар нь шүтэж, үйл ажиллагаандаа хэрэгжүүлж чадсан хүн бол Чингис хаан мөн. Дэлхийг донсолгосон эзэнт гүрэн байгуулах явцдаа Чингис хаан Бөөгийн шүтлэгийг жинхэнэ үндэсний уламжлалт зан заншил, гүн ухаан болгон хөгжүүлсэн билээ.
Бөө бол энергийн асар их бөөгнөрөл, оюун санааны эв нэгдэлийн бодит уялдаа аугаа цохицол билээ. Тиймээс Монголыг эзлэх гэсэн гадны бодлого монголчуудын язгуур шүтлэгээс салгахаас эхэлсэн байдаг. Гадны төрөөс тусгайлан судалж боловсруулсан харийн шашныг Монголд нэвтрүүлэхдээ Монголчуудын нэр хүнд, эрх мэдлийн төлөөх хоорондын тэмцэлийн дүнд үүссэн хагаралыг ашигласан юм. Монголын бөөг тун нарийн судалж, монголчуудтай холбоотой зан үйлийн олон чухал чанаруудыг харийн шашин өөртөө шингээжээ.
Тэгээд гадны хааны зарлиг, хуулийн чанд хатуу заалтаар Монголд харийн шашинг хүчээр дэлгэрүүлсэн юм. Айл болгоны шүтээнийг хураан авч шатааж, Бөө нарыг олон зуугаар нь алж устгаж, ийм зан үйл үйлдэгсдийг монголчуудын гол амжиргаа болсон малаар торгон эдийн засгийн дарамт шахалт үзүүлж байсан тухай түүхийн шаргал хуудас өнөөд уламжлагдан иржээ. Монголчуудын хойморт харийн шашин ийм замаар залагдсан бөгөөд өнөөдөр бид түүнийг төрийн зонхилох шашин хэмээн хуулиар тунхагласан байна.
Гадны бодлого Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгт тун хатуу ханддаг байлаа. Бөөг мөхөөх гэсэн оролдлого хэзээч амжилтанд хүрч байгаагүй юм. Сүүлийн 100 жилийн түүхээс харахад бөө нараас цөөнгүй нь хэлмэгдэлд өртөж, амь насаа алдсан бөгөөд энэ хүнд үеийг давсан цөөн хэд нь хүмүүст тэнгэрийн зан үйлээр үйлчилж, өргөл, зэм авсан хэрэгт буруутгагдан амьдралынхаа олон арван жилийг шоронд өнгөрөөсөн гашуун түүх байдаг. Тэдний үр удам өнөөдөр үйл хэргийг нь уламжлан үргэлжлүүлж байна. Түүхийн ийм хатуу шалгуур нь өнөөдөр дархад, буриад бөөгөөс бусад бөөгийн үндэс язгууруудыг бүдэг ойлголттой болгоход хүргэжээ.
Тэнгэрийн улаач байх, эгэл жирийн хүний амьдрал хоёр өөр зүйл гэдэгт хэн ч маргахгүй. Бөө нар зан үйлээрээ олон мянган шүтэн бишрэгчдийн амьдралд өдөр дутамд тус дэм үзүүлж байдаг Тэнгэрийн элч юм. Тэгээд ч тун хариуцлагатай нэр хүндтэй ажил. Энэ чанараараа төрийн үйлчилгээний албаны олон ачааллыг нэг хэсгийг үүрч, төр нийгэм, иргэддээ тус хүргэж байдаг. Харамсалтай нь өнгөрсөн хугацаанд төр нь бөө нарыг ийм хэмжээнд үнэлж байсангүй.
Эх орныхоо эрх чөлөө, тусгаар тогтнолын төлөө халуун амь, бүлээн цусаа үл хайрлан тэмцсэн эрэлхэг эх оронч өвөг дээдэс, бөө шүтлэгээ уламжлуулан хөгжүүлэхийн төлөө амьдралаа зориулсан ахмад үеэрээ бахархаж, дунд үе, залуу үеийнхэн хамтарч ажиллах түүхийн цаг үед тулж иржээ.
Олон мянган жил хөгжин цэцэглэж, нөгөөтэйгүүр нууц далд байдлаар орших хүртэл түүхийн хүнд хатууг туулж ирсэн Бөөгийн шүтлэгтэнгүүд саяхан хуран цугларч Дээд хуралдайгаа хийсэн билээ. Магадгүй түүхийн хэдэн зуун жилийн түүхэнд, Чингис хаанаас хойш анх удаа Бөө нар хуран цугларч, түүх, судлахуй, суурь үзэл, Монгол дахь шашны хөгжлийн байдалтай уялдуулан авч үзэж, нийгмийн ой санамжийг уудлан нээж, ургуулан дүгнэж, хойшдын бодлого зорилтоо тодорхойлж хамтран ажиллаж байгаад баярлаж байна. Тэнгэрийн айлдварт “Бөө нар эзэн Чингисээс хойш ингэж эвлэлдэн нэгдсэн нь үгүй билээ.” гэж буусан билээ. Өнөөдөр бидэнд сууж ажиллах байр үгүй, өөрийн гэх өмч үгүй, бүх зүйлийг эхнээс хийхээс ажил эхлэж байна. Гэвч Удган, Зайран нар, сүсэгтэн олны дэмжлэгээр Бөөгийн шүтлэгээ Дэлхий сонирходог хэмжээнд хөгжүүлж чадна гэдэгт итгэлтэй байна. Бидэн зар хүргэчих хэвлэл, мэдээллийн хэрэгсэл, мөнгө хөрөнгө нь байсангүй. Гэвч Эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойд хүндэтгэл үзүүлэх Хар зүрхний Хөх нуурт болсон Их тахилга, тайлгад дөрвөн мянга таван зуу орчим, Хүннүгийн Ноён уулын тахилгад мянга таван зуу гаруй бөө нар, сүсэгтэн олон тэнгэрийн дуудлага, сэтгэл, зүтгэлээрээ нэгдэн цугларч чадсан нь бидэнд аугаа их хүч байгаагийн илэрхийлэл байлаа. Зөвхөн МБНЭ-ийн гишүүн Удган, Зайрангууд гэхэд энэ зуны хоёр сард мянга гаруй уул, ус, байгаль дэлхийгээ хайрлан хамгаалах тахилга, зан үйлийг хийж байна.
Хөгжлийн олон зуун жил олсон ололтыг ч, алдсан алдааг ч Бөөгийн шүтлэгээс салгаж, тусад нь авч үзэх үндэс байхгүй билээ. Бахархаж бардамнах бахархал, үүрч хүлээх хариуцлагын аль аль нь Бөөгийн шүтлэгт бий. Асар хурдтай, эрчимтэй өөрчлөгдөж байгаа үйл явдалтай хөл нийлүүлэн алхахын тулд Бөөгийн улаач нар сэтгэлгээний хувьд шинэчлэгдах учиртай. Улс оронд хөрөнгөтэй, хүчтэй, нөлөөлөл ихтэй гадны шашин хурдтай түрэн орж эрчимтэй ажиллаж байхад бид хуучин байдлаар сэтгэж, харсаар байж эх орон, үндэсний үзэл, байгаль дэлхий онгод тэнгэрээ доромжлуулан гутаалгах ёсгүй. Бид цаг үетэйгээ хамт байхын тулд шинэчлэгдэх шаардлагатай. Хөгжил дэвшилтэй хамт байхын тулд бид сэтгэлгээний хувьд өөрчлөгдөх хэрэгтэй.
Монгол үндэсний уламжлалт Бөөгийн шүтлэг жинхэнэ утгаараа хөгжин цэцэглэх учиртай. Эс тэгвээс өнө удаан жил явж ирсэн цөөнхийн шүтээн хэвээр үлдэж, улмаар бусад хүчтэй, мөнгөтэй шашинд орон зайгаа эзлүүлсэн өгсөн өнгөрсөн түүх үргэжилнэ. Бид үүнийг хүсэхгүй. Шинэ соргогоор сэтгэх, хуучирсан зарим ойлголтыг үндсээр нь өөрчилж гэмээнэ бөө нь өөрөө хөрөнгө баялгыг бий болгож чадна. Энэ нь ямарч материалаг эд баялгатай зүйрлэшгүй үндэсний өв соёл, оюуны асар их баялаг юм.
Өнөө үед үндэслэн цэцэглэсэн уугуул, үндэсний Бөө шүтлэг, шашнаа сэргээн хөгжүүлэхийн тулд бид нэгдэн нийлж, нэгэн зорилгоор ажиллаж эхлэх бодлого, шийдвэрийг Бөөгийн Дээд хуралдай гаргасан бөгөөд олон зуун жил дуншсан маш том асуудлын шийдлээ олох арга замыг тодорхойлсон бөгөөд Бөө шүтлэгээ хөгжүүлэх түүхэнд үр дүн тодоос тод харагдаж байна.
Бөөгийн үндсэн тулгуур ойлголтуудыг шүтэн бишрэгсэддээ ойлгуулах хэмжээнд цэгцлэн боловсруулах шаардлага байна. Өөрөөр хэлбэл бөө шүтлэгийн тулгын чулуу, амин сүнсийг зөв тодорхойлоход ихээхэн анхаарах учиртай. Үүнд Манай зайран удганууд, Бөө судлаачдын хамтын ажиллагаа нэн чухал нь тодорхой. Бөөгийн шүтлэг баялаг уламжлалд-шинэчлэлийн үр нэгэнт боловсорчээ. Аливаа шинэ зүйл, бидний сайтар мартсан хуучин зүйл байдаг билээ.
Орчин цагт хүмүн нь төрийн хуулийн дор амьдардаг болохоор шашны байгууллага хэмээх зөвшөөрөл авч, үйл ажиллагаа явуулж байна. Бөө нь шүтлэг үү, шашин уу гэдэгт хариулт нь тодорхой юм. Гэвч нийгэм маань нийтлэг нэг ойлголттой болж чадаагүй байна. Ийм зүйлээс болоод дотроо зөрчилдмөөргүй байна. Эрдэмтэн судлаачид, бөө нар, сүсэгтэн олон нэр томъёгоор маргалдан цаг алдмааргүй байна. Бидэнд судалгаа хийх цаг бий.
Сүүлийн 20 жилд бидэнд Бөөгийн шүтлэг, шашнаа хөгжүүлэх чиглэлд олсон ололтын зэрэгцээ алдсан алдаа мундахгүй байсан. Цаашид алдсан алдаагаа давтах эрх байхгүй. Манай Зайран, Удган нар ухаантай хүмүүс. Алдаагаа өөрөө ухаарч, улмаар засах чадвартай. Алдсан алдаагаа ухаарч байгаа бол шүүмжлэлээс хулчийх хэрэггүй. Бөөгийн шүтлэгийн нэр хаягаар давтагдан хэлэгддэг шүүмжлэлд үнэлэмж дүгнэлттэй хандаж, шударга ёсыг эрхэмлэн ажиллаж чадвал бид амжилтад хүрнэ. Мэдээж алдаа гаргадаггүй хүн гэж байхгүй. Алдаагаа ойлгож, дахин давтахгүйгээр одоо цаг үед шинээр хийж эхлэх хэрэгтэй.
Гал усны аюул мэт хөнөөлтэй, шашныг дотроос нь хөгцрүүлэн ялзруулж, идэж сүйтгэдэг аюулт хорлол болох Бөө болоод улаачийн нэр хүндийг ашигладаг цөөн бус хүмүүс бий. Бид болж байвал бусдын хэрэг хамаагүй гэж бодох аминч үзэл Бөөгийн нэр хүндэд айхтар цохилт болж байна. Ганц нэг, хэсэг бүлгээрээ зан үйл хийж, хувиа хичээн өдөр хоног өнгөрөөдөг, тархай бутархай байдал, өөрсдийгөө хэт товойлгон өргөмжлөх үйл, нэг нэгийгээ хүндэлж чаддагүй байдал нь Бөө нарыг бусдын өмнө үнэ, хүндгүйдэх шалтгаан болж байна. Энэ бүхнийг өөрчлөх нь манай Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн үүрэг төдийгүй нэр төрийн хэрэг. Бөө хүн өөрийн онгодыг дээдэлж, бусдын онгодыг хүндэтгэж явах учиртай.
Бөөгийн нэр хүндэд халдсан үйлдлийн үндсийг таслах шийдвэртэй арга хэмжээ авах учиртай. Тийм хувь хүмүүс, иргэдтэй зохих төрийн байгууллагуудтай хуулийн хүрээнд хамтран ажиллаж, хариуцлага тооцож, үндсийг нь таслахгүйгээр нийгэмд, сүсэгтэн олонд Бөөгөө дэлгэрүүлэхэд амжилт олохгүй.
Олон түмэн манай Бөөгийн байгууллагын бодлогын юуг нь дэмжиж, юунд нь эгдүүцээд, юунд нь дургүйцээд байна вэ?, цаашид юунд анхааралтай хандах вэ гэдэг бидний анхаарч байх зүйл.
Хуурамч Бөө хүн чадваргүй бөгөөд олны доог, чадваргүй дээрээ, өлөн нүд, бохир гар, бирдийн сэтгэлээр бөөгийн нэр хүндийг олны дунд унагааж байдаг. Тэнгэрийн үйлийг завхаруулж, бөөгийн шавь нарыг хэт олноор нэгэн зэрэг төрүүлж бизнес хийдэг бусармаг явдал газар авч байна. Ийм үйлийг эрхлэгчид олон иргэдийн амьдрал ахуйд хохирол учруулж, зан чанар, удмын хувь заяанд ноцтой буруу нөлөө үзүүлж байгаа билээ. Бөөгийн түүхэн уламжлалд нэг дор, нэг өдөрт, нэг цагт олноор нь шавь босгодог уламжлал байгаагүй юм.
Түүнээс гадна ганц хүний өмчлөл, шийдвэрээр элдэв алдар нэр олгож, олон зуун жил оршин тогтож ирсэн бөөгийн нэр хүндийн үнэ цэнийг унагаж, сэвтүүлдэг бөөгийн нэр хүндээр бизнес хийдэг үзэгдэл байсаар байна. Зарим бөө нар элдэв хуурамч диплом, цомгийн цуглуулагч болжээ. Түүгээрээ хүмүүсийн сэтгэл зүй, итгэлээр тоглож байна. Хүмүүс тийм нэр зээлдэгсэдээс болгоомжилох ёстой. Бөөгийн нэр хүндээр тоглодог Бөө нарт хариуцлага тооцож байхыг олон түмэн хүлээж байгаа юм. Тийм хүмүүс хэзээ нэг цагт тэнгэрийн гэсгээлийг хүртэх нь дамжиггүй. Гэхдээ үхэхдээ үхэр буугаар буудна гэгчийн үлгэрээр тэд багагүй хугацаанд бөөгийн нэр хүндэд их хохирол учруулсаар байх болно.
Жинхэнэ нэр хүндийг Бөөгийн зан үйлийг бодит утгаар хөгжүүлж байгаа чадварлаг Удган, Зайран нарт үйлчлүүлэгчид, иргэд өгч байдаг. Ийм Бөө нар олон байгаа. Бидний хоорондоо ярьдагчлан боловсролтой хүн даруухан гэдэгтэй адил чадалтай, чадвартай бөө даруухан амьдардаг. Бид тэдний тухай тун бага мэдээлэлтэй байдаг юм билээ.
Өнөөдөр МБНЭ-ийг эсэргүүцэх нэгэн байгаа. Сайн муу ямар үр дүнд хүрэхийг тааж мэдэх аргагүй. Сайн, муугийн шалгуур нь цаг хугацаа хэмээх гэдэг. Бөө нар орчин цагийн хөгжилтэй хөл нийлэн ажиллах нь Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн бодлогын шинэчлэл байх болно. Бөө нар шударга ёсыг өөрийн бэлгэдэл, тугны хамт өндөрт өргөн явах учиртай. Энэ бол Бөөгийн байгууллагын бодлого, арга барил, сэтгэлгээний шинэчлэлийн амин сүнс мөн.
Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл бол Бөөгөө шүтлэгээ хөгжүүлэхийн төлөө үзэл бодол нэгтнүүдийн хамтран ажиллах, далд ертөнцийн тухай ойлголтыг хүмүүст зөвөөр таниулах байгууллага. Цаашдаа та бид олонтой цугларч шинэчлэлийн бодлогыг тодорхойлох асуудлуудаа шийдэх болно.
Ард түмнийхээ итгэлийг дааж, Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгээ хөгжүүлэхийн төлөө зорилго, нэгдмэл хүчээр зоримог урагшилъя. Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл улс орноо хөгжил дэвшилд хувь нэмрээ оруулагч төдийгүй ард түмнээ оюуны аугаа их нэгдэлд уриалан дуудаж, аз жаргалтай амьдруулахад хувь нэмрээ оруулна гэдэгт итгэл дүүрэн байна.
Удган, зайран, сүсэгтэн нараа. Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгийнхээ төлөө Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлд нэгдэцгээе.
Би, бид бөөгөө шүтдэг Монгол хүн. Монгол үндэсний үзэл, Монгол бахархал, Монгол огшил нь Эв нэгдэл, эрч хүч, ялалт амжилтын тэнгэр.
Та биднийг Мөнх хөх тэнгэр, эзэн Чингисийн ариун сүнс үргэлж ивээх болтугай.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан 2012 он

13 дугаар зуунд буюу өдгөөгөөс даруй найман зууны тэртээд бичигдсэн “Монголын нууц товчоон”-ы анхдагч эхээс нь дундад эртний монгол хэлээр, хятад ханз үсгээр галиглан буулгаж барлан хэвлэсэн тэдгээр эх бичгүүдийг нэг бүрчлэн цуглуулан авч эмхэтгэн судлах явдал зайлшгүй чухал бөгөөд нөр их ажил мөн. Өнөөдрийг хүртэл энэ чиглэлээр хийсэн ийм ажил байхгүй байсан бол судлаач У.Цогтнаран ийнхүү өөрийн болоод олон улсын дэмжлэг туслалцаатайгаар энэ зүгт шан татаж үр өгөөжтэй ажиллаж байгааг нь бахдууштай.
2016 онд эхлүүлсэн түүний энэ төслийн ажлын эхний үр дүн болсон “Монголын нууц товчоон”-ы 7 зүйл бар хэвлэл ба гар бичмэлийн 24 ботийн багц хэвлэл 2018 онд хэвлэгдэн гарчээ. Төслийн хоёрдахь шатны үр дүн өнөөдөр ийнхүү 5 зүйл бар хэвлэлийн 22 боть болж шинжлэх ухаан-технологийн хөгжлийн үр дүн болсон өндөр түвшинд гэрэл зургаар хэвлэгдэн гарч эрдэм шинжилгээний эргэлтэд орж эрдэмтэн судлаачдад хүрч байна.
Хүн төрөлхтний аж төрөх ёсны нэгэн сонгодог их төлөөлөл болсон Төв Азийн Нүүдлийн соёл иргэншлийн сүүлчийн мянган жилд бүтээгдсэн агуу сод бүтээл “Монголын нууц товчоон” хэмээх монголчуудын оюуны охь дээж болсон энэ гайхамшигт туурвилыг өнөөдөр дэлхий дахинд улам их мэдэх болж, олон хэлнээ орчуулагдан, хүн төрөлхтөн сонирхон үзэж, судлах болжээ. Чингэснээр Олон улсын Монгол судлалын нэг гол тулгуур, үндэс суурь болсон “Монголын нууц товчоон” судлал улам бүр гүнзгийрэн өргөжиж, өдгөө шинэ үе шатанд гарч хөгжиж байна. Энэ дашрамд дурдахад, др.У.Цогтнаран 2023 оны 8 дугаар сард Улаанбаатар хотноо чуулсан Олон улсын Монголч эрдэмтдийн 12 дугаар Их хуралд оролцох үеэрээ өөрийн бичсэн “Монголын нууц товчоон судлалын нэвтэрхий толь” түүхчилсэн бүтээлээ кирил монгол бичгээр хэвлүүлж, номын нээлт хийсэн билээ.
Хэл бичгийн ухааны доктор Я.Ганбаатар.

Очих ч, оргох ч, орох ч газар үгүй, харцагад хөөгдсөн болжмороос хэцүү, мөн ч хэцүү байсныг тэр үеийн Ойрд ардын дуу илтгэнэ. Түүнд ийн дуулах аж.
“… Хаданд авиръа
Хальтрах нь хэцүү
Ууланд авиръя
Урагдах нь хэцүү
Бөн бөн гүйе
Дэн дэн шогшоё
Хаана л очиж
Туулай болоё
Талд нь гаръя
Тайг нь хэцүү
Бутанд нь хэвтэе
Бугуйл нь хэцүү
Бөн бөн шогшоё
Бөөр зүрх өвдөнө
Хаана очиж
Туулай болоё…”
Манжийн буюу “Чин улсын Гао Зунь хааны магад хууль”-д тэр үеийн байдлыг энэ мэтээр тэмдэглэн үлдээжээ.
– “Тэнгэр тэтгэгчийн хорьдугаар он /1755/Илийг түвшитгэснээс хойш өөлдийг бараг бүрэн хядан дуусч мянган газар хий хоосон болбой…”
– “…үүнээс хойш бууж өгсөн хулгайч буюу цэргийн хорооноос хүргэж ирсэн өөлд буй аваас… боомтын дотор хүргэж ирээд …албаас зохимуй…”
– “…ингэвээс тэднүүсийн ургийг тасалж болмуй..”
– “Хойтын хүмүүс угаас сайн юм биш. Эртхэн шийдвэрлэх хэрэгтэй. .. Тэднүүсийг Хөлөнбуйр Чичхарын газар нүүлгэх нь эртхэн алж угийг нь таслахаас дор…”
– “Бүхнүүд, Хөтөч нар авгас зэрэг отгын хүмүүсийг өрх үлдээлгүй алж, адуун сүргийг нь цэргийн хүмүүст шагнан өгч, цэргийн сүрийг бадруултугай…”
– “..Буучин отгын хүмүүсийг … эрэгтэйчүүдийг бүрмөсөн алж, эмэгтэйчүүд болон мал сүргийг нь халхад авчирч хүчээ өргөсөн хүмүүст шагнасугай…” /Ж.Ялалтын “Тэнгэрийн сум” номоос/
ГМ. Манж нарт хэрхэн, яахан талархах билээ…
Өнөө манай дуучид сэргээн дуулж буй Урианхай ардын нэгэн дуунд мөн ийн дуулдаг…
“… Жаран цагаан адууны минь
Ардаг нь хаа байна эгч нар минь
Зургаан хошуу нутгийн минь
Цэрэг нь хаа байна, эгч нар минь…
Арван цагаан адууны минь
Ардаг нь хаа байна эгч нар минь
Арван хошуу нутгийн минь
Цэрэг нь хаа байна эгч нар минь…”
Зүүн гар нутгийн жалга бүр нь цусаар урсаж байсан юм гэнэ билээ. Тэр эзгүйрсэн орон зайд нэг хэсэгтээ цагаач хятад хүртэл очихоос зүрхшээдэг байсан гэдэг…
Төмөрхуяг Ноён Цорс

Чамд эрүүл бие хорвоог туулах хоёр тулгуур хөл бий. Сэтгэл буй бол аргаа олох биз. Хол нутгаас нь эжий нь дуудваас чиний хэрэг гарсан байж таарна. Арга сийлэхэд болох бус уу? Гээд л. Шууд л совингоо дагаж хөдөө хээр шуудангын унаанд эсвэл вагоноор явж Шөнийн талд олноос хол үйлээ хийж явдаг байж билээ.
Угаас хэн ч ойлгохгүй боловч Хэллээ гээд мэдэрч мэдмийдэж чадах хүмүн нь хэд билээ дээ. Уулс хайрхад минь тосон авч Сэтгэл гаргаад албаа орхиж Хормойдоо багахан ааруул багахан сүү тагшинд хийн тавьж олбог суудалч үгүй түшээ ч үгүй
Хээрээр гэр хийн шөнөөр зүрхээ бөхөлж Маргаашийн мандах нар гарах л юм чинь хэмээн итгэлээс өөр юмгүй хэнгэрэгээ дэлдэж Талын салхинд зогсоогоороо шөнийг барж л явлаа. Жаахан хүйтэн ч дасчихжээ.
2.Аавын минь хүүхэд ахуйд хэлдэг байсан сургаал ч байдаг. Хүнээс ялархаж бэлэн юм аваад байхаар Сүүлдээ чи дасчихна. Авах ёстой юм шиг бэлэн занд сурна
Дараа нь чи ингэж амьдарч болох юм байна гээд улам даврах болно. Хөлс хүч хөдөлмөр гэж бодохоо больж Хэн ч биш болж бусдыг зовоодог болно. Аяндаа чи хэн ч биш болно. Зарим зүйлийг сураад аргаа олоод хийгээд сурчихвал тэр чамд хоол болно гээд л хэлдэг байж билээ. (Өглөөгүүр эрт сэрээж гудамж тойруулж гүйлгэнэ гар дээр суниах хэвлийн дасгал хийлгүүлээд л Толгой шийр хуйхлуулж заруулна. Чөмөгний яс чануулж тосыг нь заруулж Түц ажиллуулж билээ. Тэр үед ямар ядаргаатай юм бэ л гэж боддог байсан даа.)
Одоо ч хийж байгаа зан үйл мод суулгах үйл маань үүнтэй холбоотой.
Хүнд хэдэн гурил будаа эд юм өглөө гээд Нэг л өдөр эсвэл хэсэгтээ л чамд баярлана
Тэгээд өлсөнө. Цаашлан муу зан сурж бусдаар өрөвдүүлж бэлэн зүйл авахыг хүсдэг болно. Ямарч хийж бүтээх хүсэл эрмэлзэлгүй. Өөрөө ч хөгжихгүй, Бусдад ч тээр болно.
Олны хайр энэрэл заримдаа хүнийг хорлодог уршигтай.
Одоо нийгэмд тийм л болж. Бэлэн ашиг ч талын хүмүүс нь их болжээ. Ашигтай л бол найзалдаг ч юм уу. Харин унаган байгаль нь догшроогүй өлсөж доройтсон ч угтаад тосох байгаль нь байваас тайтгаран өвөг дээдэс минь бидэнд ямар сайхан газар нутаг үлдээгээ вэ? Хэмээн нулимсаа арчин ерөөс би ингэж байж болохгүй хэмээн арга сийлэх биз ээ.
За энэ ч яах вэ. Хамгийн гол нь Би машин аваад өг. Тэгээд би уул хангайгаа тахиж аргадна гэж бусдад ялархаж явсангүй. Яах вэ би мод суулгах гэж хандив авч байгаа.
Гэхдээ би тэр мөнгийг гол ус уул хайрхандаа нутагт нь мод болгож ирээдүй хойч минь гэж эцэг өвгөдийн өвлүүлсэн тэй адил үлдээх юм байгаа юм. Угаас тэр чинь олны юм. Тийм учраас олонд нь зориулах ёстой. завших их шунал чинь улс түмнээс илүү үнэ цэнэтэй мэт. Яадаг юм. Хуяг уналгаа бариад шуудангийн унаанд суухгүй юу чи. Байгаадаа сэтгэл ханахгүй. Энэ их шуналыг яанам бэ? Хөлгүй алхаж чаддаггүй өвчтэй хүн алхахыг хүсдэг тэрнээс тэргэнцэр хүсэхгүй.
Энэ мэт шуналтай хүмүүнүүдээ эртхэн дарж байхгүй бол дараа нь та нар л зовох байх аа гэдгийг хэлмээр байна. Унаа авна. Тэрний дараа та нарыг засаж үзэж харах хаус байшин гэр гээд даврах биз.Эцэст нь тэр Өөрийгөө гэснээс та нарыг яг бодож байгаа гэж үү?
Дараа нь яаж ийж байгаад баяд ноёдтой чинь нийлж уул усыг чинь өнгө зоосны төлөө тонон дээрэмдэхэд арыг нь дааж явбал яах бол?
Нийтэд ил биш л болохоос ингэж явдаг маш олон шашин шүтлэгийн талын хүмүүс байдаг.
Хэдий тэр үед миний унаа минь эвдэрч Хэцүүдсэн ч шуудангын унаанд говьд 10 л устай уналгаа үүрч цүнхээ чирээд явж газар эхийнхээ шаналлыг тэнгэрт мэдүүлж л байлаа. Унаагүй цагтаа шалтаг тоочиж гэртээ сүү өргөсөн болоод хойш сууж байсангүй аргаа олоод очдог л байлаа. Ай Хүний шунал гэж хэцүү шүү.
Ялангуяа тэнгэр бурхадтай харилцдаг далд чадвартай хүмүүс ийм зүйлд автваас нийтэд хөрстөд маш их гай уддаг билээ. Эцэст нь хэлэхэд хорвоо надтай надгүй чамтай чамгүй эргэдэг л байхгүй юу. Нэгийн ертөнц бус нийтийн тойрог ертөнц юм.
Эх сурвалж: Тэнгэрхүү Харганачин

Монголын хөрс маш эмзэг,нимгэн давхаргатайг судлаачид нь сануулсаар байтал Төр засаг нь анхаарахгүй байгаа нь тун хачирхалтай бас харамсалтай!
Түүний мэргэшсэн чиглэл нь экосистем ба эко аялал жуулчлалд үзүүлэх хүний ашиглалтын нөлөөлөл. Монгол Улсад 2019 оноос хойш дөрвөн жил ажиллаж амьдарч Монгол Улсын экосистем байгаль орчныг судалжээ.
Торстен Хардерын “Монголын экосистемд нүүрлэж буй сүйрлийн аюул” сэдэвт илтгэлээс онцлох эшлэлүүдийг хүргэж байна.
1.МӨНХ ЦЭВДЭГ БАЙГААГҮЙ БОЛ МОНГОЛД ОЙ БАЙХГҮЙ БАЙХ БАЙСАН
Мөнх цэвдэг байгаагүй бол Монголд ой байхгүй байх байсан. Хур тунадас орохгүй байгаа үед ойг ой хэвээр нь байлгадаг зүйл бол мөнх цэвдэг. Мөнх цэвдэг гэссэнээр ойн хомсдол эхэлж, мөнх цэвдэг багассанаар ой устаж байна.
2.БИД МОНГОЛ ОРНЫ ОЙ МОДНЫ СҮҮЛЧИЙН ҮЕИЙГ ХАРЖ БАЙНА
Бид Монгол орны ойт хээрийн бүсийн ой модны сүүлчийн үеийг харж байна. Монгол орны мөнх цэвдгийн 50 хувь нь сүүлийн 40 жилийн дотор гэсэж үгүй болсон. Энэ янзаар цааш үргэлжилж, энэ хурдцаар явбал 2040 он гэхэд Монгол Улсын ойн 50 хувь устана. Энэ янзаар үргэлжилбэл 2040 гэхэд тэрбум гаруй модоо алдах болно.
3.НЭГ МЕТР КВАДРАТ ТУТАМ ТАВАН ТӨРЛИЙН Л УРГАМАЛ УРГАЖ БАЙНА
Монгол орны 259 суманд бэлчээрийн даац хэтэрсэн. Зургаан жилийн өмнөхөөс 30 сая илүү малтай болсон. 50 жилийн өмнө буюу 1940-1970 онд нэг метр квадрат тутамд 20 төрлийн ургамал ургадаг байсан бол одоо нэг метр квадрат тутамд таван төрлийн нэг наст “хогийн” ургамал ургаж байна. Их газрын чулуу Монгол Улсын тусгай хамгаалалттай газар нутаг. Гэхдээ би тэнд өдөржин явж зураг авахдаа нэг ч амьд ургамалтай таараагүй.
4.МАХНЫ ЧАНАР МЭДЭГДЭХҮЙЦ БУУРЧ БАЙНА
Хэдийгээр холоос харахад ногоон сайхан ургамал байвч малд тэжээл болж чадахгүй, үндсэндээ мал тоож идэхгүй ургамлууд байна. Үүний үр дүнд малын махны чанар мэдэгдэхүйц буурч байна.
5.ГОЛ МӨРӨН БУЛИНГАРТАЙ БАЙГАА ШАЛТГААН НЬ ХӨРС УСААР УГААГДАН ЭРГЭЖ БУЦАЛТГҮЙ АЛДАГДАЖ БАЙНА
Ургамлын бүтцэд өөрчлөлт орсноор хөрс суларч, амархан эвдэгдэж үүний улмаас борооны усаар гол мөрөн рүү орж булингартай харагдаж байгаа нь хөрс маань усаар урсан гадагш гарч бид үржил шимт хөрсөө алдаж байна. Улаанбаатарт үер болж буйн шалтгаан нь хөдөөд хөрс доройтсоны илрэл.
6.МОНГОЛ УЛС МАШ ТОМ СҮЙРЭЛ РҮҮ ЯВЖ БАЙНА
Монгол Улс нөхөн сэргэдэггүй усаа хэрэглээд эхэлсэн талаар холбогдох байгууллагад хэлэхэд “Гадаргын усаар тэжээгддэг усны эх үүсвэр бид олсон” гэж надад хэлсэн. Арал тэнгисийн жишээг авч би тэдэнд тайлбарласан. Арал тэнгисийг тэжээдэг Аму-Дарья мөрний усаар хөвөн тарьснаас болж ширгэсэн. Арал тэнгис 1977 онд 1000км3 эзлэхүүн устай байсан бол 2014 онд 75км3 болж ширгэсэн. Судлаачдын тооцсоноос илүү хурдан ширгэсэн. Минийхээр Монгол Улс Арал тэнгистэй харьцуулшгүй том сүйрэл рүүгээ явж байна гэж хэлэх байна.
7.МОНГОЛ ОРНЫ ГАЗАР НУТГИЙН 90 ХУВЬД ХӨРС ҮҮСЭХ ПРОЦЕСС ЗОГССОН
Монгол орны хөрс сул хөгжилтэй. Өнөөдөр газар нутгийн 90 хувьд хөрс үүсэх процесс зогссон. Хөрсний амьд давхарга маш олон мянган жилийн туршид бүрэлддэг. Хөрс алдагдвал дахин хэзээ ч эргэж үүсэхгүй.
8.МОНГОЛЫН БАЙГАЛЬ ЯГ Л ЭРЧИМТ ЭМЧИЛГЭЭНИЙ ТАСГИЙН ӨВЧТӨН МЭТ БАЙНА.
Монголын байгаль яг л эрчимт эмчилгээний тасгийн өвчтөн мэт байна. Нэг удаагийн “өвчин намдаах эм”-ээр Монголын байгалийг сэхээнээс гаргах боломжгүй.
9.2030 ОНЫГ ӨНГӨРӨӨВӨЛ ЯМАР Ч БОЛОМЖГҮЙ
Монголчуудад байгалиа сэргээх боломж байгаа ч маш богино хугацаа үлдсэн. 2030 оныг өнгөрөөвөл ямар ч боломжгүй. Дахин хэзээ ч сэргээж чадахгүй. Улс төрийн шийдвэр гаргагчид, хүн ам хандлагаа өөрчилж, маш хурдан өөрчлөгдөхгүй бол хугацаа үлдсэнгүй.
10.МАЛЫН ТООГ 25 САЯД ХҮРГЭСНЭЭР ЭКОЛОГИЙН ТЭНЦВЭРТ БАЙДАЛ ТЭНЦВЭРЖИХ БОЛОМЖ БИЙ БОЛНО.
Байгалиа авран хамгаалахын тулд хамгийн эхний алхам бол малын тоо толгойг багасгах явдал юм. Малын тоо толгойг 25 сая, ямаан сүргийг дээд тал нь таван сая болгон эрс бууруулах шаардлагатай. Ингэж байж л хөрс хамгаалах үүднээс бэлчээр нөхөн сэргээх боломжтой болно. Ургамалжуулах менежмент бол усны менежментийн суурь юм. Ургамал байж ус байна. Ландшафт дахь усыг хадгалах нь улс үндэстний оршин тогтнох асуудал юм. Мөн үндэсний аюулгүй байдлын асуудал.
11.ГОВЬД МОД УРГУУЛНА ГЭДЭГ ШИЙДЛЭЭ ЭРГЭН ХАРАХ ХЭРЭГТЭЙ
Говьд мод ургуулна гэдэг шийдлээ эргэн харах хэрэгтэй. Таримал ой гүний ус үүсгэхгүй, бидний нэн хэрэгцээтэй, нөхөж баршгүй усны нөөцийг үүрд хэрэглэнэ. Биологийн олон янз байдлыг хадгалж авч үлдээхэд нөлөө үзүүлэхгүй. Хуурай бүс нутагт шинээр мод бүү тарь. Одоо байгаа ой модоо арчлах нь илүү чухал байна.
12.ОДОО ХАНДЛАГАА ӨӨРЧЛӨХГҮЙ БОЛ МОНГОЛ УЛС АЗИ ТИВД ХЭЗЭЭ Ч БАЙГААГҮЙ ГАМШИГТ ӨРТӨХ БОЛНО
Уур амьсгалын өөрчлөлт, бэлчээрийн талхагдал нь экосистемийн амин чухал үйлчилгээг эрс хурдацтай алдагдуулж байна. Байгалийн баялгийн хэт ашиглалтыг нэн даруй зогсоохгүй бол хэдхэн жилийн дараа Монгол Улс Ази тивд хэзээ ч байгаагүй гамшигт өртөх аюул нүүрлээд байна.
Монгол орны ирээдүй ийм бүрхэг, аюулын төвшинд байгаа шүү дээ. Хэдүүлээ чимээгүй л байх уу???!!!
Монгол Улс 30-50 жилийн дараа оршин байх уу?
Жич: Торстен Хардерын багш нь Нобелийн шагнал хүртсэн, 1973 оноос хойш Монголд судалгаа шинжилгээ хийсэн Германы эрдэмтэн Майкл Сүкков аж. Тэрээр Торстен Хардерт Монголын экосистемийг судлахыг зөвлөсний дагуу ийнхүү Монголын байгалийг судлахаар болжээ.