Author: admin_shaman

Миний одоогийн нас бол мэдлэг боловсрол эзэмшсэн, ажлын туршлагатай болчихсон, ямар нэг элдэв шунал нь дарагдсан, ид ажиллах нас юм л даа. Ам, яриа, бичгээр эрт тэтгэвэрт гаргахыг хүсдэг бололтой.
Намайг Монголын бөөгийн төв байгууллага МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчөөр сонгосонд хамт олондоо талархаж явдаг. Энэ хүнд цаг үед бөөгийн байгууллагыг зөв голдиролоор хөгжүүлэхэд хэр баргын хүн энэ их ачаалал, “хэл ам”-ыг дааж, тээж ажиллахад хэцүү. Гэвч монголын минь заяа түших учраас энэ үйл хэргийн төлөө цаг заваа зарцуулаад явж байна.
Монгол бол цөөхүүлээ ард түмэн, одоо тэдний хэдэн хувь нь насанд хүрсэн иргэд билээ. Тэднээс хэд нь бөө мөргөлөө шүтдэг билээ. Би улаач нараа бараг бүгдийг эчнээ танина. Харин Та бүхэн намайг сайн танихгүй байх. Бага ч гэсэн танилцахаас эхлэе.
Би малчин айлын найман хүүхдийн нэг нь. Малчины хүүхэд ахиж дэвшдэг цаг үе миний үеээр дуусч байна. Миний мэргэжил Үндэсний аюулгүй байдлын мэргэжилтэн. Энэ мэргэжлийг эзэмшихийн тулд дөрвөн улсын сургуулийг төгссөн. Дараа үе маань ингэж сурахад чамгүй хөрөнгө хэрэгтэй болох байх, жирийн малчид ийм ачаалалыг даахгүй болов уу.
Хүн бүрт өөрийн бахархах юм байдаг. Үндсэн мэргэжил бол Батлан хамгаалахын их сургуулийг цэргийн улс төрийн ажилтнаар, алтан медаль, нэрэмжит цалинтай төгсөөд ахлах байлдагч, бага дэслэгч цолноос бусад байлдагчаас хурандаа цол зүүсэн. 103 мянган оюутан сурдаг Москвагийн Нийгэм эдийн засгийн их сургуулийг эдийн засагч мэргэжлээр, онцлох улаан ромботой төгссөн аравхан хүн байдгийн нэг нь. Хаана ч сурч байхдаа монгол гэсэн нэрийг манлайд нь дээдэлж, эрхэмлэж явдаг хүслийн минь биелэл энэ. Энэ амжилтаараа би бахархадаг. МУИС-ыг нягтлан бодогчоор, ОХУ-ын Удирдлагын академийг социологоор, ХБНГУ, АНУ-ын аюулгүй байдлын сургалтуудад суралцаж төгссөн. Амьдралын 10 гаруй жилээ зөвхөн суралцахад зориулсан.
Энэ бүхнийг залуучууд минь үлгэрлэл аваасай гэж бичиж байгаа хэрэг. Манай бөө нарын хамгийн их дутагддаг зүйл бол боловсрол, мэдлэгийн хоцрогдол, түүндээ анхаараасай гэж давхар санаагаар бичлээ. Бидний нэг нэгнийгээ доромжлоод байдаг, муухай үгсийн эх үндэс мэдлэг, боловсрол муугаас эхтэй. Мөн асуудлын мөн чанарыг ухааран унших чадвар дутаж байгаа нь харагдаж байна.
Миний хувьд сургуулиадад суралцах, жил бүр хийгддэг олон улсын яриа, уулзалтад тогтмол оролцдог учраас гадаад харилцаанд олон танилтай. Дэлхийн 69 улсын төрийн албан тушаалтнууд, төлөөлөгчтэй уулзаж явжээ. Голдуу олон улсын терроризмтай тэмцэх, мөнгө угаах, хар тамхи, хүний наймаа, цагаачлалын асуудлаар хоорондоо их харьцана.
Одоо сурсан мэдсэнээсээ бөөд зориулж явна. Бид тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлтэй танилцахын тул Монгол туургатан болох ОХУ-ын буриадууд, Тува, Халимаг, Афганы Могол, Пакистаны Хазар, БНХАУ-ын Өвөрмонголчууд, ойн иргэд, Дээд монголчууд, Түвэд, Шинжань уйгарын монголчуудтай харилцаж чадсан. О.Пүрэв гуйгаас хойш олон мянган бөө нартай уулзсан нь миний хувьд ховор завшаан болов уу. Бөөгийн талаар судалсанаа ярилцвал бас ч багагүй зүйл бий.
Монгол бөөгийн өв сантай холбоотой асуудлаар сүүлийн өдрүүдэд мэтгэлцэж байгаа. Монголчууд эрх чөлөөтэй ард түмэн, хэн ч юу ч бичиж, ярьж болдог.
Зарим нь мэдэхгүй байж болно. БНХАУ-д мэдээллийн аюулгүй байдлаа хамгаалах зорилгоор интернет орчин хаалттай байдаг. Тодорхой бичвэл google, facebook, YouTube хэрэглэдэггүй, хориглодог. Энэ байдлыг ашиглан манайд чөлөөтэй байдаг бичлэгүүдийг хуулбарлан Өвөрмонголд худалдсан, зохиогчийн эрхээ шилжүүлсэн үйлдэл гарсан. БНХАУ-ын хуулийг зөрчиж байгаа гэмт хэргийг цөөхөн хэдэн хүн л хийсэн. Тэд үйлдлээ хайцаалах гэж хэт улайрч байна. Энэ сөрөг сурталчилгааны ажлыг тэд удирдаж хийж байгаа бөгөөд тэдгээрийн муйхраар дагасан цөөхөн хэдэн хүн байгаа. Ингэж муйхарлан хошуурдаг явдал урт насгүй, иргэд ч мэдэрнэ, цаашдаа болино.
Бидний эсрэг янз бүрийн зүйл бичих, нэр хүндэд халдах нь бага хэрэг, бидэнд хохирох зүйл үгүй, цаашид монгол бөөгийн өв санд хохирол учрах учраас бид хамгаалах ёстой болоод байгаа билээ. Мөнгөтөй хөрөнгөтэй газар нь соёлын өвийг өөрийн болгон бүртгүүлэх нягууртай болсон үед соёлын өвөө бусдад шилжүүлэх нь нэн хортой үр дагаварт хүргэнэ.
Хэт улайрагч нар гадаад харилцаанд “хошуу” дүрэх болсон учраас МБНЭ-ийн гадаад харилцаа ямар түвшинд хүрсэнийг танилцуулах шаардлагатай гэж үзлээ. Бас анхааруулах зүйл ч байна.
Бүтээхэд их цаг хугацаа, хүч ордог мөртлөө нураах бол маш амархан зүйл. МБНЭ-ийн үйл ажиллагаа АНУ, БНХАУ, ОХУ, БНАСАУ, Турк, Энэтхэг болон гадаадын эрдэмтэн, иргэдтэй харилцаж, ямар хэмжээнд хүрсэнийг товчхон мэдээлж байна.
АНУ-ЫН ХОЛБОГДОХ БАЙГУУЛАГУУДТАЙ ХАМТРАН АЖИЛЛАЖ БАЙНА.
МБНЭ-ийн гадаад харилцаанд Монгол дахь АНУ-ын Элчин сайдын яамтай хамтран ажилах явдал чухал байр суурь эзэлдэг.
Нэг. Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө мөргөл бол Хүннү гүрнээс өнөөг хүртэл Монгол үндэстнүүдийн шүтэж ирсэн гол шүтлэг билээ. Их Хүннү гүрний үед Монгол төр мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн гол шүтлэг болгосноос хойш 2225 жил өнгөрчээ. Чухамхүү энэ ойн жил 2016 онд АНУ-аас Монгол улсад суугаа онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Женнифер Зиндал Галт Монгол бөөгийн тэргүүн удган Байгалмаагийн, жирийн улаачийн онгод тэнгэрийн өргөөнд зочилсон нь Монгол бөөгийн түүхэнд онцлох үйл явдал болсон билээ. Энэ бол сүүлийн хэдэн зуун жилийн туршид Монгол бөөгийн өргөөнд албан ёсоор зочилсон анхны нэр хүндтэй дипломат зочин болж байна.
МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д. Жаргалсайхан “Мөнх тэнгэр шүтлэгийн түүхэн уламжлал” сэдвээр танилцуулга хийлээ. 2012 онд МБНЭ-ийг Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгтэн нар болон бөөгийн холбоо, нийгэмлэг, академи, төв зэрэг 80 гаруй байгууллагууд нэгдэн байгуулсан билээ. Өнөөдөр Монголчуудын 14,6% нь мөнх тэнгэрийн үзэл бөө мөргөлөө шүтэх болжээ. МБНЭ нь Дээд цэцийн хуралдайгаа сар дутам тогтмол хийж, бөөгийн байгууллагаа хөгжүүлэх бодлого, чиг хандлагаа боловсруулж хамтын шийдвэр гарган ажилладаг. Бид Монголын бөөгийн байгууллагыг хөгжүүлэх стратеги төлөвлөгөө баталж, түүнийгээ шат дараалалтайгаар хэрэгжүүлэхээр жил бүрийн төлөвлөгөөндөө тусган ажилладаг. Бид цаашдаа:
1. Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн, өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас Монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэн авчирч, Монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнх тэнгэрийн дор газарт лус, савдаг, галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цэг мөнхлөн гагнаж, Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах,
2. Нүүдлийн соёлын салшгүй хэсэг болсон Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгийн музейтэй болох зорилготой байдагаа танилцуулав.
YouTube-mongolianshaman 36-аас бүрэн эхээр нь үзэж болно.
Хоёр. АНУ-аас Монгол Улсад суугаа элчин сайд Майкл С.Клечески, МБНЭ, Монгол бөөгийн өргөөнд зочилсон, маш сонирхолтой, түүхэн үйл явдал болов.
2019 оны 10-р сарын 23-ны өдөр, АНУ-аас Монгол Улсад суугаа элчин сайд Майкл С.Клечески, МБНЭ, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүүгийн Онгодын өргөөнд зочиллоо.
АНУ-аас Монгол Улсад суугаа элчин сайд Майкл С.Клечески Монгол бөөгийн өргөөнд морилон ирлээ. Бид мэндлэх бүрэлдэхүүндээ энэ удаа бөөгийн бусад байгууллагаас төлөөлөл оролцуулсан юм. Харин оролцсон хүн маань протоколд тохирсон зүйлүүдийг үл тоомсорлон зөрчсөн.
Эзэн хааны үеээс төрийн ёслолд эгшиглэж ирсэн уртын дуу, Морин хуурын аялгууг Монгол Улсын гавьяат жүжигчин Батболд тоглож, дуулсан билээ. Дараа нь үргэлжлүүлэн Алтайн магтаал, дэлхийн сонгодог бүтээлээс тоглосон юм. Ирсэн зочид түүний тоглолтод тун их хүндэтгэлтэй хандаж, хүлээж авсан. Түүний тоглолтыг дуусах мөчид хоёр сарын дараа АНУ-д болох арга хэмжээнд оролцохоор визэнд орох үед Элчин сайд урьдчилан хэлээрээ, би туслая гэж МБНЭ-ийн удирдагч Д.Жаргалсайханд хэлнэ лээ.
“Монгол бөөгийн байгууллагын тухай” танилцуулгыг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан хийж, бөөлөлтийг кино мэдээгээр гаргав.
АНУ-ын Элчин сайд Майкл С.Клечески хэлэхдээ “7 дугаар сард АНУ-ын тусгаар тогтнолын баярын арга хэмжээн дээр тантай анх удаа уулзаж байсан. Тэр үедээ л би аягүй их догдолж байсан. Тэр өдөр би бараг 400 гаруй хүнтэй гар барьдаг. Тэр 400 гаруй хүнтэй гар барьсаны дотроос тантай онцолж ирээд танилцаж байгаадаа баяртай байна. Манай Засгийн Газрын бодлогын тэргүүлэх чиглэлийн нэг бол хүний эрх, эрх чөлөө асуудал. Миний өнөөдрийн айлчилж ирсэн зорилго бол миний хувийн сонирхолтой холбоотой. Монголын ард түмэн энэ ёс заншлаа, өв уламжлалаа яаж ингэж хадгалж явж ирж байгааг би хувьдаа их сонирхдог, үнэлдэг.” гэсэн билээ. Элчин сайдын хэлсэн энэ үг МБНЭ-ийн хамт олонд өгсөн том урамын үг байлаа.
YouTube-mongolianshaman 100-аас бүрэн эхээр үзэж болно.

Гурав. Бидний байнгын ажил хэрэгч үйл ажиллагааны нэг илрэл бол монгол дахь ШАШИНЫ БАЙГУУЛЛАГУУДЫН ТЭРГҮҮН НАРЫН УУЛЗАЛТ ЗӨВЛӨЛГӨӨН байдаг.
Жилдээ цөөнгүй удаа хийгддэг уулзалт ярилцлага маш ажил хэрэгч болдог. Шашины үйл ажиллагаа явуулахад тулгарч байгаа олон чухал тулгамдсан асуудлаар санал бодлоо солилцдог юм. Бидний гаргасан санал “Дэлхийн шашины илтгэл”-д орж, АНУ-ын департаментад танилцуулагдаж байсан.

Дөрөв. АНУ-аас Монгол Улсад суугаа элчин сайд Майкл С.Клечески орон нутагт ажиллахдаа Увс аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Н.Баттогтохтой уулзав. Энэ бол орон нутагт МБНЭ-ийн төлөөлөлтэй хийсэн анхны уулзалт байлаа.

Тав. АНУ-д байдаг “ДЭЛХИЙН БӨӨГИЙН САН”-тай хамтран ажиллаж байна. Манай ажиллагаанд уригдан ирж оролцож байсан. Шуурхай мэдээлэл солилцож, Монгол улсад АНУ-ын бөөгийн “доктор” цол хуурамчаар худалдаж байсныг илрүүлж, олон арван бөө нарыг хуурамч цол худалдан авч эд материалын үлэмж хохирол амсахаас урьдчилан сэргийлж чадсан. “Дэлхийн бөөгийн сан”-аас бөөгийн тухай монгол хэлдээр хэвлэгдсэн номын шагнал болох 500,0 мянган төгрөгөө МБНЭ-д хандивлаж байсан.

Хурмаст тэнгэр хар санааны хувилгаанд хилэгнэж, түүнийг биеэр нь зовлон амсуулж үзүүлье гээд доод тивд чөтгөрийн элч “алибан” гэдэг амьтан болгон төрүүлж гэнэ.

Алибан нь хүүхэд шиг жижигхэн биетэй, хонгор шар үстэй. Үс нь хоорондоо хувиралдан төмөр шиг хангир жингир дуугарч явдаг гэнэ. Тэр салхиар хооллож, сансраар хөвч явдаг юм байна. Чөтгөр хүний амийг авахаас урьд алибанг явуулж, сүнсийг нь авахуулаад дараа нь хорлодог гэлцдэг.

Урьд нэг анчин хүн ан хийж яваад хээр унтаж байтал нэг юм хөлийн ул уруу нь чичихэд босож харвал шар үстэй орой дээрээ ганц том нүдтэй хүүхэд шиг жаахан амьтан байв. Тэр орой дээрх ганц том нь хурмастын элч ирж хэзээ нэгэн цагт намайг авч явна гээд үргэлж тэнгэр өөд ширтэж байдаг гэнэ.

Зарим нь намайг бөө болгоод өгөөч хамаагүй ээ ямар ч онгод байсан яадгын биед минь наагаад өг гэж зоогийн газрын менюнээс зөөгчид захиалга өгч байгаа мэт аашилна. Та нар юуны төлөө юуг олж харсан болоод ингэж шунаглаж дайрна вэ! Батын эхнэр булган шүф, үнэтэй цүнх авсан байна лээ гэх атаархуу хүүхнүүдийн зан. Дорж Том жийп унаа авсан байна, гарт байгаа цагийг нь хараад байгаарай би бас юугаараа дутдаг юм гэсэн хүнээс дор явахгүй гэсэн айхтар араншин бидэнд бий.
Гэхдээ бөө мөргөлд ийм сэтгэгдэл зан чанараар хандаж ойртож болохгүй ээ найзуудаа. Тэнгэр үзэл, санаа мөргөлийг үйлдэж түүнийг дэмжих хувь танд байна уу гэхээс биш уучилаарай хээрээр гэр хийж, хэцээр дэр хийж явах тавилан байхгүй. Далдын ертөнц, тэнгэр, газар нийлэх, хий биетэнтэй харицах энэ зам мөрийг төрмөл, унаган увидас чавдар бүхий мэдрэхүйтэй бас сэтгэлтэй хүмүүст нь даатгаад, даалгаад үлдээсэн нь дээр шүү.
Тэд чинь чухамдаа онго тэнгэртэйгээ хэрхэн харьцах, уул усаа яаж баясгаж дээдэлж явах, хүн хүнээ хэрхэн хүндэлж өргөж явахаа мэдэх улсууд. Ийм зүйл хэллээ гээд бүү гомдоорой гэхдээ энэ жимд хошуу дүрэх нэг хэрэг хуруу дүрэх бол огт өөр хэрэг шүү. Олонхи хүмүүс нь дээл өмсөж хэц дэлдэсэн тайзан дээр биш л болохоос биш урлагын хүн ба ухаан санааагаа тэнгэртэй холбож чадаггүй торгоор биеэ хучсан хүн болно.
За яахав олон бөө дамжиж сураглаж явсаар угаа нэгэнт өөртөө наасан болон сахиусаа хагас дутуу орогнуулаад, ойлгох гээд мэдрэх гээд явж буй хүмүүсийн хувьд бол хэдэн жил ийм байдалтай явах вэ дээ. Учираа олохгүй байгаа бол олсон нэгэнтэйгээ санаа сэтгэл зовохгүйгээр буруу хазгай яваа нь үнэн тодорвол засуулаад ханзлуулаад явсан нь дээрдээ.
Харин нэгэнт бие сэтгэл салж хагацаж чадахгүй хорогдоод байгаа бол өөрийгөө сайн дайчил. Хичээ, зүтгэ гэхээр хэдэн сэтгэгдэл оруулсан нийтлэл, ном судар эргүүлж, бясалгал гэх зүйл хийж угаас тогтохгүй байгаа бодлоо улам бүр самардагаа болиорой ТА.
Хүмүүсийн хэлдэгээр тэр буусан өвөө, эмээгээ онгодоо мэдэрхэд л хамаг анхаарал мэдрэмж сэтгэлээ чөлөөл төвлөр. Эрх толь хэц хэнгэргээ бариад хэдэн цаг дэлдэнэ үү, хэл хуур, манжиг бардгаа барин сахиусаа дуудаж ойртуулж мэдрэнэ үү улаач та бүгдийн эрх чөлөө.
Яагаад эрх чөлөө гэв. Учир нь та тэнгэрийн хүчийг газарт буулгаж яваа хүмүүн болохоос жүжигчин биш. Жүжигчид л найруулагчаасаа үзэгчээсэй эмээж сандаран биеэ барьдаг байх. Мөргөхдөө элдэв юм бодно, өргөл өргөхдөө ар урд яваа хүнээ чагнаад хэн хүн намайг юу гэж байгаа бол гэсэн дэмий зүйл тэнгэрт хүргэх бодлынхоо оронд ууршуулна.
Бас хамгийн их анхаарах зүйлийн нэг нь бол амьдралын алдаа, харуусал, болох бүтэхгүй бүхнээ онгодод, сахиусанд битгий шингээ гуйя. Өөрөө өвдөнө онгодын буруу, ажил төрөл хийх үйлс нь бүтэхгүй онгод буруутай. Сахиусыг бүр үлгэрт гардаг нэг адгын хорлон сүйтгэгч гүзээ нь цоордоггүй мангас мэтээр ургуулахаа зогоосон нь дээр байх аа, нөхдөө.
Ер нь Монголд гэлтгүй л дэлхийн аль ч орны хүмүүст хангалтай олон зовлон зүдгүүр байна. Өнөөдөр ажил хэрэг чинь бүтэхгүй, аав ээж, ах дүүс нь болохгүй байгаа бол зүгээр л шинээр эхэлж болохгүй байгаа замыг дахин сонгохгүйгээр өөрөөр алхаад үз гэж зөвлөмөөр байна. Амжилтад хүртлээ хөдөлмөрлө. Нэг зүйлийг саяаар үнэлэж авах хүнийг хүлээж суух сэтгэхүйтэй явсанаас олонд хүртээлтэй сая зүйлийг бүтээсэн нь дээр байдаг шүү дээ.
Улаан орхимж, Хонх дамар хангинаад, хэц хэнгэрэг, бардаг гүйлгүүлээд та мэдэхгүй хэлээрээ чөлөөтэй ярьдаг болж толгойнд чинь мэдлэг гаранд чинь бакалврын зэрэг унаад ирэхгүй шиг таны өмнөөс ажлыг чинь бид хийхгүй онгод ч очиж хийхгүй. Хүний нүдэнд үл үзэгдэх хэмжээст сүнс орон зой далд ертөнцөөс хамааралтай зөөлөн, хатуу үйлсийг бид ханзалж, засан залруулдаг. Бодит ертөнц таны хичээл зүтгэл сэтгэлээс чухам илүү хамааралтай байдаг шүү.
Өөр өөрсдийнхөө хамгийн сайн чаддаг хүсэл эрмэлзэлтэй, зорилготой зүйлсээ олж бүтээцгээ хүмүүс минь. Боловсрол, ажил төрөл, эд хөрөнгө, мөнгөтэй болох сайхан шүүдээ. Хүний амыг хүлээж, бусдын гарыг харж бүү амьдар. Онгод сахиусаа залахад ч гэсэн мөнгө төгрөг дутаж гачигдаад тэрүүхэндээ хэцүү л байгаа биздээ. Бид ер нь хүнтэй сууж гэр бүл болохдоо толгой хорогдох сууцтай, хөл амраах машинтай, тогтсон орлого санхүүтэй билүү гэж боддог тэвддэг.
Тийм байж онгод сахиусаа залахдаа ор хоосон сэтгэл мухар байгаа нь мэдлэггүй бас хүндлэл гэх зүйл огч байхгүй байгаа нь харагдана. Үр хүүхэд, үндэс нахиагаа бодон хайрлаж болохгүй зүйлд дурлах бодлыг хорьж сур. Ямар ч шашин шүтлэгт үйлийн үр гэж байдаг тул үүнийг сайн бодож эргэцүүлж яваара
Ямар ч шашин шүтлэгт үйлийн үр гэж байдаг тул үүнийг сайн бодож эргэцүүлж яваарай зон олон минь. Үгийн сүүл болгон хэлэхэд шүрийг дотор нь жинхэнэ, таримал, шахмал гэж ангилдаг. Та тэгвэл жинхэнэ бөө болох гээд байна уу? таримал бөө, шахмал бөө болох гээд байна уу? гэдгээ бодоод үз! Би ч нэг таримал, шахмал хоёрын нэг нь байхдаа гэж бодож байвал больсон нь дээр. Өөрт оноогдсон төөрөг тавлиан заяа буяныхаа үйлд зарцуулах цаг хугацаагаа дэмий бүү алд. Хүн төрөлхтөн бусад зүйлсийг засаж залруулж эргүүлж болох ч цаг хугацааг яаж ч хөөцөлдөөд буцааж болохгүйг сайтар ухаар хүмүүсээ! Та бүхний минь заяа өндөр байж Тэнгэр нь харж хөх толбот хүмүүн бүрийн ухаан нь саруул бие нь эрүүл, үр хүүхэд нь мэнд сайн өсөх болтугай гэх ерөөл тавья.

МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүн Б.Анхбаяр

Харанхуй шүтлэг бол тэнэглэл болон мухар сүсэг болоод амьтанд адлагдаж бусдад дарангуйлагдаж дуусдаг шүү дээ. Социализм нийгэм бууран унаж ардчилал гараад бид бөө гэх мөргөл шүтлэгээ байдгийг санан сэрээсэн ч монголын баруун хойд хэсэг зүүн өмнөд нутгаар ба хөвсгөл, дорнодоор байдаг гэсэн ойлголттой байв. Нэг хэрэгтэй Хөвсгөлийн бөө хүнтэй хэрэлдвэл хараадаг гэнэлээ гэсэн ам дамжин яригддаг байсан үе саяхан билээ. Яг л халаасны хулгайчыг илчилвэл нүдийг нь зүсдэг гэнэлээ гэдэг шиг. Юм мэдэхгүй ялган салгах мэдрэмж мэдлэггүй байна гэдэг ийм л харанхуй бүрхэг байх нь байна шүүдээ.
Цаг сайхан болж, зөв буруу ч гэлээ олон хүн угтай онгодтой гэдгээ мэдэж дуулж сонсож нөгөө айхтар Хөвсгөлийн бөө шигээ харааж ерөөгөөд л хүн амьтан айлгаж ичээгээд явах тухай хөөрцөглөж байсан үе бас бий. Хараал хийнэ гэдэг эрдэм чадал хэтийдсэн болон энэ амьдарлаа ер нь чөтгөр эрлэгт өгсөн хүний л ажил юмуу даа. Хараал хийсэн хүн удмаараа уруудаад дуусах жамтай гэсэн ч яриа бий.
За эргээд гол сэдэврүүгээ өнгийе. Энэ цаг үед хүн бүхний шүд, толгойны өвчин болсон нэг зүйл бол сайн бөө хаанаас олох вэ? сайн багш хаанаас олох вэ? гэсэн гол хоёр асуулт бидний дунд хөвөрч байдаг. Тэнгэр мөргөлт хүмүүсийн хувьд би зөвлөгөө өгч чадах эсэхдээ эргэлзэж буйгаа нуух юу билээ. Сайн муу бөөг бид биш та бүхэн өөрсдөө дүгнэх хэрэгтэй. Үзэх харах чадвараар нь бус таньд хийсэн үйл нь хүрч байгаа эсэх нь хэмжүүр нь биз. Энэ бол тусдаа асуудал. Харин улаач болох гээд мунгинаад будилж төөрөөд явж байгаа хүний хувьд бүх зүйл хэцүү хатуу байдагт ам нэг байна байх. Зөв буруу шийдвэр гаргаснаас хамаарч ирээдүй хойч удам урагтаа юу үлдээж хоцрох нь харагдана.
Багш гэх хүмүүнийг сонгоход хэдэн зүйлийг анхаарч үзвэл зүгээр санагдана.
1. Онгодын буулт (улаач танд хүрч байна уу)
2. Багшийн үзэл бодол зан ааш нь ямар байгаа эсэх.
3. Багш хүний эрдэм чадал мэдрэгдэж байгаа эсэх (онгод буулгахгүйгээр бөөлөх, хэц дэлдэх, хуурч татах, гэх мэтээр )
4. Ёс зүй ба тухайн бөөгийн гал болон багшийн ёс зүй нь юу баримтлаад юуны төлөө байгааг бодитоор ойлгох юм.
Багшилж буй хүнд онгодыг тань залж залаалж өгсөний үйлд улаач хүн та бог бод малын өргөл өгөх зэрэг нь байх зүйл. Үүнийг нь заавал өгөх учиртай. Учир нь өгөө авааг тэнцүүлдэг дэнчин өгөх ёс бөөд буй. Тиймээс та түүнд өргөл өгч өөрийн үйлийг түүнд үүрүүлж буй гэсэн ойлголт юм. Шавь болж байгаа гэж энэ цаг үед ярих байх.
Багшаар замчлуулж буй улаач нар хамгийн чухал нэг зүйл дээр алддаг. Багшийн онгод хүсвэл өөрийн чинь онгодуудыг хааж боодог гэх зэргийн ойлголт. Тийм зүйл огт байхгүй. Онгодууд тамгатай үрээ хайн хэдэн зуун жил болсон байдаг. Онгодын насны тухай яриагүй шүү. Хэдэн мянган настай нь ч байдаг. Зарим онгод улаач үрээ хайгаад цөхрөнгөө барсан байх нь ч бий. Олж чаддаггүй хэрэг.
Харин багшийн үүрэг олж уулзуулах. Багш хэрэв чадалтай үнэн зөв бөө мөн л бол таны онгодуудтай холбогдсон цагаас эхлэн үйлээ гүйцээж дуустал тэнгэрийн өмнө хариуцлага хүлээдэг. Өөрөөр хэлбэл улаачтайгаа холбуултлаа тайван байлгадаггүй. Учир нь та юу ч мэдэхгүй, мэдрэхгүй, холбогдож чаддаггүй учраас. Ийм учраас багшийг ээрч байгаа хэрэг. Улаанбаатарт босож буй ихэнхи бөө нар багшийнхаа хээрийн урц, овоо тайлга дээр угтайгаа холбуулдаг. Энэ бол магадгүй цаг үеэ дагаад шилжиж байж мэдэх юм. Бахардаж унатал гүйлгэх, хоол сойх, ах дүү нараараа гэр барьж хэд хонодог ч гэх сурвалж ч байдаг. Уг нь буриад талд тиймэрхүү үйл их байх бөгөөд халх бөө нар ерөнхийдөө зан уламжлалдаа шингээжээ.
Харин дархад уйгар тува ястанд ийм үйл байхгүй. Анхлан улаач болж байгаа үрээ аль ч гарал угсааны дээдсүүд өөрсдийнхөө нутаг орон тахилга тайлгатай газраа л хүлээж авдаг гэж үзэн өөрөөр хэлбэл өөрсдийнхөө гэрт л хүлээж авна гэдэг байна. Тэр удам угсааны хувьд нөгөөх газар нь чухал учраас тэр юм болов уу. Бүр нарийн хэлж өгдөг ийм уулын тэр аманд тийм өнгөтэй чулуу байгаа гэхчилэн хэлнэ. Огт үзэж хараагүй ч яваад очихоор нээрээ л тийм газар нь хүлээж байдаг. Түүнээс биш олон араваар нь ээж модонд аваачиж угтай нь холбоод байхгүй нь мэдээж юм. Бүр амьдарч буй хашааных нь арын ууланд, эсвэл хамгийн ойр мод устай газар юу билээ ч гэх шиг хачин хачин зүйлс ярьж байхыг сонсож л байлаа.
Тийм газар холбоод биед залрах ч үгүй. Харин энэ завшааныг алдалгүй завсрын юмнууд гүйгээд орчих тохиолдол олон байнаа. Ингээд удмын онгодууд гомдоод бүгд буруу хараад суучихна. Удам ургаа голоод суучихна. Харин хөөрхий хүү охин нөгөө буруу юмтайгаа нөхцөөд л явж өгнө дөө. Би үүнийг яагаад хэлээд байна вэ гэхлээр ихэнхи хүмүүс удам урагтайгаа бус буруу юмтайгаа нөхцөөд л явж өгнө дөө.
Би үүнийг яагаад хэлээд байна вэ гэхлээр ихэнхи хүмүүс удам урагтайгаа холбогдохдоо санхүүдээ зовж эхэлдэг. Гэтэл зөв юмтайгаа холбогдоход орчин үед илүү их зардал гарна. Улаанбаатарт байгаа хүн Улаанбаатартаа л босож болох юм байна гэдэг ойлголт. Зардлын хувьд юун таныг хулхидсан бөөд зориулсан 5, 6-н сая. Нутаг орондоо байгаа хүмүүст харьцангуй гайгүй. Гэтэл улаанбаатарт тодроод нутаг усаа зорино гэдэг бензин тос, хоол унднаас өгсүүлээд тоогоо алдаж эхэлнэ. Зөв зүйлтэйгээ холбогдсон улаачыг орон нутгийн болон дэвэн дэлхийн уул усны эзэд сорьж тандах, хүч нэмэхээр дуудаж эхэлдэг юмдаа. Хуучин цагт морио унаад майхнаа үүрээд л явдаг байсан нь тодорхой.
Одоо цагт бол хөдөлвөл мөнгө шүү дээ нуулгүй хэлэхэд. Асар их зүйлээ өөрөөсөө золиослон байж удам ургынхаа гажиг сэвийг засдаг хүнийг л тэнгэрийн тамгатай улаач гээд байгаа хэрэг. Ах дүү нараараа дэмждэг дэмнэдэг байвал их сайн. Зардал мөнгөө ч ядаж хамжина шүү дээ.
Энгийн хүн бол лай л байна гээд тэгж бусдын өмнөөс зовохгүй. Нэг хүн үзүүлж харуулаад 5000, 10000, 20000 өгөөд гарлаа. Эргээд та аль нэг нутгийн уул уснаас дуудлага авна тэгээл явна. Орж ирж байгаагаасаа илүү зардал гардаг. Үүний хариуд ирээдүй хойч тань л засах зүйл багатай сайхан явцгаах гэсэн нэгэн үзүүрт үзлээр бид явдаг. Цалин мөнгөө ч үүндээ зориулж явдаг юм.
Бөө болоод баяжих бодлоо орхих хэрэгтэй шүү. Баяжих хүсэл төрөөд байвал хөдөлмөрлө, туслах хүсэл төрөөд байвал бөөл. Гэлээ гэхдээ тэнгэрийн үйлэнд зорьж явахад цаанаасаа бүтдэг л юм. Гэхдээ овоож оцойтол таныг алт мөнгөнд бялхуулдаггүй юм шүү. Энд хүрэх хүртлээ, онгодууд тань хүч чадал суутал та одоо байгаагаасаа ч тартагтаа тулж байдагаа шавхаж магад шүү.
Энэ бол бүхэлдээ сорилт шалгалт, даваа гүвээ, гол мөрөн шүү гэж хэлмээр байна. Орж ирсэн хүн бүр зовлон ярина. Сайн сайхан явж байхдаа хэн ч бурханы талаар эсвэл бөөд очих талаар боддоггүй юм. Тиймээс та улаач болсон цагаасаа эхлэн энэ хорвоогын бүхий л зовлон зүдгүүртэй ноцолдож байгаад энэ насаа элээх нь үнэн юм.
МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүн Б.Анхбаяр

Энэ ажлын бэлтгэл болгож тэр өдрийн үдээс өмнө хонины хонго, шаант чөмөг, уураг сүүл гурван өндөр хавиргыг чанаж хус бодон шоронд шорлоод онгодын өмнө аягатай сүү, хадгийн дэргэд тавьсан байна. Тэгээд өмсгөл хэрэгслийг амилахдаа шавийнхаа бөө гутлыг зөрүүлэн тавиад дээр нь хэнгэрэгийн толио талыг нааш харуулан тавьж, бүрээсгүй талаас нь дээлийг нөмөргөж баруун ханцуйг урагш бөгтөргөн, аманд нь орбыг нь тавиад, хэнгэрийн дээд тал дээлийн захны тус газар малгайг нь нааш харуулан тавьж өмнүүр нь сая хөрөглөсөн онгодын шинэ хөргүүдийг бөгтөргөн, хэнгэрэг дотор хуурыг нь тавьж, хэнгэрэгийн цулбуураас багш бөө зүүн гартаа барьж хуяг хувцасгүйгээр хоёр гурван онгод дуудаж бөөлнө. Энэ үед амилж буй өмсгөл хэрэгсэл онгодын хөргийн дор болон багшийн дор цагаан эсгий юмуу ам даавуу дэвссэн байна. Багш бөө ийнхүү бөөлж байхдаа урьд бэлтгэсэн шортой махаараа шинэхэн хэнгэрэг хуяг хувцас, орбо, онгод тэргүүтнийг арчиж мялаах үйл үйлдэнэ. Энэ нь өмсгөл хэрэгслүүдийг тухай тухайд нь эзэн онгодтой болгож буй хэрэг болно.
Хуяг хувцас хэрэгслийн эзэн онгод-Монгол бөөгийн ёсонд бөөгийн хуяг, хувцас, хэнгэрэг хэрэгслүүдийг дор бүрд нь эзэгнэсэн онгод байдаг ёстой. Эдгээр онгодыг багш бөө хуяг хэрэгслийг амлах үедээ оноож өгдөг. Ийнхүү оноож өгөхдөө багш бөө дуртай онгодоороо оноохгүй, шавийн гал голомтонд байдаг сүлд сахиус онгодоос асууж, зөвлөсний эцэст өөрсдийн нь саналаар оноодог байжээ.

Хөвчийн цэнхэр бутыг
Арц гангын цоргиор уугиулсан
Хүрэн шарга ямаагаа
Хүлэглэн байж буусан
Хир дархан нэртэй
Хар хөх өнгөтэй
Даян дээгүүр суудалтай
Далай дээгүүр гүйдэлтэй
Дархан Цагаан Тэнгэр
Хар Маха ноён тэнгэрийн
Дархан Их Тэнгэр минь
Далай дээрээс 77 их дархчуул
Хясын /хас/ эзэн Хяндаруу Дархан Тэнгэр
Үлгэрийн эзэн Үүвшин Дархан Тэнгэр
Балтын эзэн Балган Цагаан ноён Тэнгэр
Цавчуурын эзэн Цагаан ноён Тэнгэр
Дөшийн эзэн Түвшин ноён Тэнгэр
Толь товчны эзэн Амцагаан ноён Тэнгэр
Догшин эзэн Сэлэмт Цагаан ноён Тэнгэр
Бух хөөргөө бужигнуулж
Булингар улаан ширээдсийгээ
Цацруулан байж буусан
Дархан Цагаан Тэнгэр
Хар Маха ноён Тэнгэрийн
Дархан Их Тэнгэр минь
Наанаа сайхан дуулаарай
Хүч чадлыг минь нэмээрэй
Хүүгийнхээ биеийг хүрээлээрэй.

Эх сурвалж: Удган Батмөнх

2015.01.20

10.Идээ цагааны онгон тэнгэрийн дуудлага
Үхэгийн ард байрласан
Алт мөнгөн баганыг ширээлдэж буусан
Бор хурган дахтай
Богд их заяач
Хар хурган дахтай
Хан их заяач

11.Дорлиг тэнгэрийн дуудлага
Хадияи ширэхэн
Хадин шинэн хи
Хар хөргэеи хажигануулахан
Хар булуд дүши еэ
Ханхиналуулахан
Хан Дорлиг тэнгэр
Бутын чинээн
Хар хөргэеэ бужигнууланхан
Булут төмөр дүшие бужигнууланхан
Бурхан Дорлиг тэнгэр

12.Хясаан улаан тэнгэрийн дуудлага
Шон улаан хадан хүмтэй
Шухан зээрд морин хүлэгтэй
Гургалдай зээрд морион хүлэглэнхэн
Гучин хоёр алтан зэвеэ гялбалзуулахан
Эр хүний хөлдэеэ эрх дороо дарахан
Эм хүний хөлдэеэ өлмий дороо дарахан
Хихаан улаан тэнгэр, шунган хатан ээж
Хадан газар буудалтай, хяр газар буудалтай
Хихаан улаан тэнгэр

Эх сурвалж: Дорнод аймгийн Баян-Улаан сумын Цэвээн /78 настай/ 1962.06.03 өдөр Б.Ринчин гуайд тэмдэглүүлсэн байна

https://www.youtube.com/watch?v=eFPdYxpBlI0

https://www.youtube.com/watch?v=NvuwenkgNBs

https://www.youtube.com/watch?v=Gxbxax8wdxE

– 2012 онд гэрээ нэрийн дор Монголын тухайн үеийн албан тушаал хашиж байсан түүхчид 640 мянган нүүр архивийн баримтыг ХЯТАД улсад өгөв
– Хятад улсад архивийн баримтаа өгөх гэрээнд өнөөгийн Соёлын сайд С.Чулуун, Төрийн соёрхолт, түүхч Д.Өлзийбаатар нарын дөрвөн хүн гарын үсэг зуржээ.
– 237 жилийн түүх өгүүлэх АРХИВИЙН баримтуудаа Монгол улс Хятадтай оюуны өмчийн хувьд хамтран эзэмшиж байна
– 237 жилийн түүх өгүүлэх АРХИВИЙН баримтыг ХЯТАДУУД ном болгон хэвлээд 3000 доллараар зарж байхад Монгол улс ямар ч ашиг хүртэхгүй байна
ЭРЭН СУРВАЛЖЛАГЧ У.БОЛОРТУЯА