Author: admin_shaman

МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн Т.Түмэнбаярын зохион байгуулсан Хэнтий аймгийн Батширээт сумын нутагт орших Биндэрийн овооны тахилга дээр МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, дэд Ерөнхийлөгч М.Энхзаяа, Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн А.Энхтайван, Зайран Зайран Өлзийхутаг, Хурцжавхлан нар уулзаж, Бөөгийн шүтлэгээ дэлгэрүүлэх, бөөгийн байгууллагаа бэхжүүлэх зорилгоор цаашид нэгдэж хамтран ажиллахаар тохирсон билээ. Монголын бөө шүтлэгийн түүхэнд мартагдашгүй ул мөрөө үлдээх энэ уулзалт Бөө нарын хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах томоохон үйл явдал байв. 2012 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдөр МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилд зориулан Их хааны ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх Тайлга, тахилгын ажиллагааны “Галын тахилга”-ыг Зайран Хурцжавхлан удирдаж, 300 гаруй шавь нарын хамт оролцсон нь Монголын Бөөгийн түүхэнд үлдэх гавьяат үйлс байлаа. Энэ ажиллагаанд түүний удирдсан бөө нар зохион байгуулалт, дэг журмаараа бусдаас ялгарч байлаа. Түүхийн хатуу хөтүүг зоон дээрээ үүрч, Монгол эрчүүдийн жудагтай яриаг олонтой сонсож явсан Биндэрийн овоо, Монгол бөө шүтлэгийг хамтран хөгжүүлэх тухай Зайран Хурцжавхлан, Зайран Өлзийхутаг нарын ярилцлагын гэрч болон үлдсэн. Бөө шүтлэгээ хамтран хөгжүүлэх тухай ярилцаж тохирсон их үйлсийн тухай жинхэнэ эрчүүл, Тэнгэрийн улаач нарын яриа замхрах ёсгүй, харин ч ажил хэрэг болох ёстой.

2007 оны “Болор цом” наадмын нэгийн даваанд өвдөг шороодож халамцаад, шүүгчдийг “шүлэг ойлгохгүй байснаас үхсэн дээр” хэмээн ил тод хараав. Тэдгээр харааж байгаа шүүгчдийн дотор аавынх нь дотно анд Ардын уран зохиолч П.Бадарч хүртэл байлаа гэж бодоход тэр хэнд ч үгээ хэлдэг нь шууд харагдана. “Ардын эрх” сонинд ажиллаж, Далай ламтай ярилцаж гээд сэтгүүл зүй ертөнцөд богинохон ажилласан ч тэр өөрийгөө хэн бэ гэдгээ харуулж чадсан.

Сэтгүүл зүйд удаан ажиллаагүй нь цаанаа учиртай. Тэр шүлэг шигээ омголон учраас хэн нэгнээр юу бичихээ заалгаж амьдармааргүй л байсан байхгүй юу. Тийм ч учраас галтай шүлгээ зүрхэндээ тээгээд, найрагч нөхдийнхөө хамт бодож шаналах зүйлгүй амьдарсан. Гэхдээ 2006 оны үед “Ардын төр” хэмээх сонин эрхэлж байгаад тун ч удалгүй үүдийг нь барьсан. Тэгэхээр тэр одоо ахин сэтгүүл зүйн ертөнцөд орж ирэхгүй гэдэгтэй мөрийцсэн ч болно. Хүний амьдралын энэхэн орон зайд намтар дүүрэн амьдарсан энэ бүсгүйн тухай дурьдахад нэлээд цаг зав гаргах шаардлагатай ч бас чиг богинохон зайд өөрийг нь ойлгуулж болмоор тийм нээлттэй, энгийн хэрнээ омголон аж. Энэ бол “Болор цом”-ын хошой тэргүүн, Д.Нацагдоржийн шагналт яруу найрагч Цоодолын Хулан.
Тэрбээр нэгэн ярилцлагдаа “Балбар ахыг амьд сэрүүн байхад нь тэр хүнийг харахаар л өөрийгөө хөндлөнгөөс харж байгаа юм шиг санагддаг байсан. Бид хоёрын жил, орд ч ижил. Ер нь их ойролцоо зан авиртай. Тэр хүнийг нас барсны дараа сэтгэл их өвдсөн. Одоо л гайгүй эдгэж байна. Яруу найрагчдаас надад хамгийн ойр хүн байсан. Хэрвээ Балбар ах эмэгтэй хүн байсан бол яг надархуу, би эр хүн байсан бол Балбар ахтай төстэй л хүн байх байсан болов уу гэж боддог юм” хэмээсэн. Магадгүй л юм, гэхдээ түүний аавыг харахаар дээрх зүйлийг бас мартаж болмоор. Яагаад гэхээр түүний аав манай нэрт яруу найрагч Д.Цоодол гуай бол шүлэг шигээ зөөлөн, бичсэн дуулиуд шигээ ард олныхоо төлөө шаналан тээж явдаг тийм л хүн.
Иймээс аавын нь тухай бодохоор түүний хэлснийг мартаж болохоор. Үнэндээ Цоодолын Хуланг ярихын тулд Ардын уран зохиолч Дөнгөтийн Цоодолын тухай дурсахгүй өнгөрч болохгүй. Тийм ч учраас тэр “намайг мэдье гэвэл аавыг минь, аавыг минь танъя гэвэл намайг мэдэх хэрэгтэй” хэмээсэн биз. Гэхдээ энд аавынх нь тухай дурдах гээгүй учраас “Зүлгэн дээр гэрээ бариад Зүгээр л нэг амьдрах” гэсэн бүсгүй найрагчийн тухай дурдая. “Цэцдийн толгой авдаг төртэй байхыг хүсэхгүй Цэцгийн толгой тасддагүй үртэй байхыг хүснэ” хэмээн халгиулж цалгиулж байсан найрагч бүсгүй маань өнө мөнхийн хэрнээ өчүүхэн байж магадгүй амьдралыг тун энгийнээр “Зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр л нэг амьдрахсан” хэмээх философийг тэр ард түмэндээ бичиж өгсөн нь бол гайхамшиг. Магадгүй түүний бичиж чадах, бичиж үлдээх цөөн хэдэн мөрүүдийн нэг бол энэ.
Үүнийг олон судлаач, эрдэмтэд тайлбарлаж байдаг ч миний хувьд бол өөрөөр харж бодож явдаг нэгэн. Монголын яруу найргийн галыг манасан цөөн бүсгүйчүүдийн сор нь болж яваа энэ бүсгүй залуу цагтаа бас дурлаж шатаж, түүнээсээ болж алдаж онож явсан. Жаргал зовлонтой амьдралын тэн тэнцүүлж шатахдаа, гунихдаа, хөөрөхдөө шүлэг бичиж явсан түүний амьдралын зам харгуйд худал хуурмаг ч байсан, эр хорын харц ч байсан. Гэсэн хэдий ч энэ зам харгуй тэр чигээрээ хүндлэл байсан гэдэгт би огтхон ч эргэлзэхгүй. Тийм ч учраас хуучин цагийн хэллэгээр бол язгууртан дээдсийн гэмээр нийгэмдэх амьдралаас залхахдаа ийн дуун алдсан хэрэг. Үүнийг зөвхөн би хэлээд ч байгаа хэрэг биш. Тэр чигээрээ омогшлоор, гэхдээ нарийн утга учраас бүрдэх түүний шүлгүүдийг хийгээд эрхэмсэг гал цогтой дүр төрхийг ард түмэн тэр чигээрээ мэднэ. Бараг өөрийнх нь мэддэггүйг ч хэлэх байх. Тийм л байдаг шүү дээ.
Аль тэртээ наяад оны сүүлчээр МУИС-ийн оюутан байхдаа авьяаслаг яруу найрагч Шагдарын Уянга асантай үерхэж, улмаар түүнтэй гэр бүл болж, дундаасаа Уянгын Дөрвөн-Уул хэмээх хүү төрүүлж, амьдрал гэгчид хөл тавьсан. Гал цогтой яруу найрагч маань өөрийнх нь хэлдгээр “Балбар ах шигээ хурц омголон” болохоор тэдний амьдрал удаан үргэлжлээгүй гэхэд хэтийдсэн хэрэг болохгүй. Мэдээж омголон найрагч бүсгүйд яруу найрагч нөхөр тохирохгүй байсан биз. Түүгээр, түүний шүлгээр чимэж, бас хайрыг нь даруухнаар хүртэж чадах тийм л эр хүн хэрэгтэй байсан болохоос биш яруу найрагч өрхийн тэргүүн түүнд хэрэг байгаагүй учраас тэд хоёр салаа замаар одсон.
Тэр алдахаас, зовлон амсахаас айдаггүй. Тийм ч учраас тэр өөрийгөө “Алдааны цуглуулга” хэмээсэн байх. Ямар сайндаа нэгэн сонинд өгсөн ярилцлагдаа “Би одооны залуучуудын нэг зүйлд дургүй хүрдэг. Тэд яаж алдаагүй амьдрах вэ гэж л боддог. Алдаагүй амьдрах гэж яаж байх юм бэ. Хүнд хайртай болж, дурлал хайрын шаналан энэ тэр гэдэг юмыг хүн амсах, мэдрэх ёстой ш дээ. Одооны залуучууд их сургуулиа улаан дипломтой төгсөөд л, тэгснээ нэг сайхан ажилд ороод, тэгээд хань ижлээ сонгохдоо хүртэл ямар ч алдаа гаргахгүйгээр сонгох л хүсэлтэй” хэмээн илт дургүйцсэн ярилцлагыг сонинд өгч байв. Ийм л зандаа хөтлөгдсөн залуу найрагч бүсгүй маань олон жилийн турш эр хорын харцан дундуур гал шиг шүлгээ уншаад туучаад гарсанд эргэлзэх хэрэг алга.
Түүний анхны хань яруу найрагч Ш.Уянга ид хийж бүтээх насандаа тэнгэр болсон. Тэгэхэд Ц.Хулан гунигаа шүлгээр тайлчихаад өнөөх л гал цогтой хэвээр цааш одсон. Мэдээж, тэр дотроосоо нурж, шүлгээрээ сэтгэлээ аргадаж явсан. Түүний төрөлхийн гал цогтой чанар, гал цогтой шүлгүүд нь түүнийг зөвхөн үүнээс ч биш, өөрийнх нь хэлдгээр “алдааны цуглуулгаас” нь аварч байсан болов уу. Тийм учраас Ц.Хулан “Хүн зовлон шаналал гэдэг юманд сэтгэлээ дүрээд авах хэрэгтэй шүү дээ. Тэгж байж хүн болно. Тиймээс алдахаас айх хэрэггүй” гэж хэлж байв. Энэ чанар нь ч түүнийг өнөөдрийн өндөрлөгт авчрахдаа олон сайхан шүлгийг бичүүлсэн биз. Ийнхүү жирийн бүсгүйн яваад байдаггүй яруу найрагчийн замаар аяны богцоо үүрээд гарсан жаал охин амьдрал таньж ухаажсан Монголын нэгэн сайхан ижий болсон гэдэгтэй уншигч олон маргах аргагүй. 2000 оны эхээр байх аа, Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн ахайтан хүү Б.Хасартайгаа хамт “Болор цом”-д уралдсан юм. Тэгэхдээ Б.Лхагвасүрэн найрагч тайзан дээрээс “Манай Цоодол наадмын дэвжээн дээр нэг байдас хөтлөөд ирдэг байсан. Одоо ч сүүтэй сайхан гүү болжээ. Харин би энэ жил нэг даага хөтөлж ирлээ” гээд хүүгээ танилцуулж байж билээ. Энэ хэдийгээр хошигнож байгаа ч уяралын өнгө аяс гэрэлтэн үзэгч олон ихэд уярч суусан нь санагдана.
Тэр өөрөө “Болор цом” наамдыг хоёр удаа хүртсэн бол аав Д.Цоодол нь гурван удаа хүртэж, тэдний гал голомтод таван удаагийн “Болор цом”-ын тэргүүн байр, эгшиглэнт янжинлхам бурхан тавантаа заларсан юм. Ц.Хулан одоогоос олон жилийн өмнө “Намайг ухаажихыг үзэх гэж ижий минь та урт наслаарай” хэмээн уншаад 1996 оны “Болор цом” наадмыг авч байв. Д.Цоодолынх гэдэг айл гурван охинтой, хамгийн хэцүү нь Ц.Хулан байсан гэдгийг түүний ээж Цэвэлмаа гуай ч нуудаггүй. Мэдээж түүнд даруухан, ээжийгээ зовоохгүй байна гэдэг огтоос тохирохгүй зүйл. Харин өдгөөгөөс хоёр жилийн өмнө Бурхантын хөндий, Дархан-Уул аймагт болсон “Болор цом” наадмыг авчирсан. Эхний удаа “Болор цом” наадамд тэргүүлэхдээ тэр ёстой халгиж цалгисан шүлгүүд уншиж, эрсийн харцан дундуур туучиж явсан бол сүүлд цом залахдаа Монголын Хүүхэлдэйн театрын дарга болж, нөхөрт гарчихсан, Б.Удвал охиноо төрүүлчихсөн, намба төгөлдөр ижий болчихсон байсан. Тийм ч учраас утга төгөлдөр шүлгүүд уншиж суухад, түүний нөхөр С.Батбаатар үзэгчдийн суудалд дээлийнх нь захыг мушгиж суусан.
Захыг нь мушгисан гэснээс С.Батбаатар Дархан руу хөдлө¬хийн урьд орой Ц.Хулангаас нуугаад мэргэн гэгд¬дэг түвд лам дээр очиж хий¬морь лундааг нь асуусан гэдэг. Үүнийгээ хэлэхгүй нууж байгаад гэнэт лам “Хоё¬рын даваа байна аа, харин нэг бол ха¬рагдахгүй байна шүү. Цагаан дарь эхийг тахь” гэж хэлсэн гэсэн. Тэгэхэд нь Хулан жаахан хулчийж, ерөө¬сөө явахаа больдог ч юм билүү гээд ачаа бараагаа задалж үзэж гэнэ. Тэгээд найз нөхөдтэй¬гээ уулз¬маар бай¬даг. Тэгснээ зө¬¬рүүд хүн болохоо¬роо “Ямар хүнээс асуусан гэнээ” гэж лавлаад “Үгүй ээ, түвд ламаас төрсөн нутгийн сав¬даг хүчтэй байдаг юм, харж л байгаарай” гээд тэр дорх¬ноо “Болор цом”-д бичсэн шүлгүүдээ за¬далж, цоо шинэ хоёр шүлэг бичсэн гэдэг. Тэр нь “Цагаан дарь эх”, “Найраг¬чийн нутаг” хэмээх Дарханы цомд уншсан шүлгүүд. Эндээс түүний өөрийнхөөрөө байдаг зоргоороо араншин нэвт гэрэлтэхийн сацуу насны ханийнх нь эхнэрийнхээ үнэнч фен, итгэл сэтгэлийн нэгэн илрэл тодоос тод харагдана. Энэхэн цаг нарны орон зайд нэгэн хүний тухай, тэр тусмаа найрагч Ц.Хулангийн тухай бичнэ гэдэг яагаад ч багтахгүй. Гэхдээ л уншигч та найрагч Ц.Хулантай мэнд зөрж, хоёр үг солихын завсарт түүний тухай танил дотно зураглал эрт урьдын юм шиг жирэлзэн өнгөрөх байх аа гэдэгт найдаж байна.
С.УуганТүвд ламаас төрсөн нутгийн савдаг хүчтэй байдаг юм
Магадгүй тэр маргаашийн учрыг өчигдөр нь түүнээс ч өмнө таних гэж хичээдэг байх, тун сэтгэлд нь нийцэхгүй, танигдахгүй бол агсам тавихаа ч огт тоохгүй. Ямар сайндаа 2005 онд болсон Зохиолчдын эвлэлийн бүгд хурал дээр төрөх шахсан очсон түүний зургийг тал талаас дараад байжээ. Мань хүн битгий ав гэж гуйгаад байхад нь нэг сэтгүүлч бүр тэгэхээс тэгсэн юм шиг улам олон зураг дараад байхаар нь аппаратыг нь булааж авч, шат руу савчихаад, өөрийг нь тас хийтэл алгадсан юм даг. 2007 оны “Болор цом” наадмын нэгийн даваанд өвдөг шороодож халамцаад, шүүгчдийг “шүлэг ойлгохгүй байснаас үхсэн дээр” хэмээн ил тод хараав. Тэдгээр харааж байгаа шүүгчдийн дотор аавынх нь дотно анд Ардын уран зохиолч П.Бадарч хүртэл байлаа гэж бодоход тэр хэнд ч үгээ хэлдэг нь шууд харагдана. “Ардын эрх” сонинд ажиллаж, Далай ламтай ярилцаж гээд сэтгүүл зүй ертөнцөд богинохон ажилласан ч тэр өөрийгөө хэн бэ гэдгээ харуулж чадсан.
Сэтгүүл зүйд удаан ажиллаагүй нь цаанаа учиртай. Тэр шүлэг шигээ омголон учраас хэн нэгнээр юу бичихээ заалгаж амьдармааргүй л байсан байхгүй юу. Тийм ч учраас галтай шүлгээ зүрхэндээ тээгээд, найрагч нөхдийнхөө хамт бодож шаналах зүйлгүй амьдарсан. Гэхдээ 2006 оны үед “Ардын төр” хэмээх сонин эрхэлж байгаад тун ч удалгүй үүдийг нь барьсан. Тэгэхээр тэр одоо ахин сэтгүүл зүйн ертөнцөд орж ирэхгүй гэдэгтэй мөрийцсэн ч болно. Хүний амьдралын энэхэн орон зайд намтар дүүрэн амьдарсан энэ бүсгүйн тухай дурьдахад нэлээд цаг зав гаргах шаардлагатай ч бас чиг богинохон зайд өөрийг нь ойлгуулж болмоор тийм нээлттэй, энгийн хэрнээ омголон аж. Энэ бол “Болор цом”-ын хошой тэргүүн, Д.Нацагдоржийн шагналт яруу найрагч Цоодолын Хулан.
Тэрбээр нэгэн ярилцлагдаа “Балбар ахыг амьд сэрүүн байхад нь тэр хүнийг харахаар л өөрийгөө хөндлөнгөөс харж байгаа юм шиг санагддаг байсан. Бид хоёрын жил, орд ч ижил. Ер нь их ойролцоо зан авиртай. Тэр хүнийг нас барсны дараа сэтгэл их өвдсөн. Одоо л гайгүй эдгэж байна. Яруу найрагчдаас надад хамгийн ойр хүн байсан. Хэрвээ Балбар ах эмэгтэй хүн байсан бол яг надархуу, би эр хүн байсан бол Балбар ахтай төстэй л хүн байх байсан болов уу гэж боддог юм” хэмээсэн. Магадгүй л юм, гэхдээ түүний аавыг харахаар дээрх зүйлийг бас мартаж болмоор. Яагаад гэхээр түүний аав манай нэрт яруу найрагч Д.Цоодол гуай бол шүлэг шигээ зөөлөн, бичсэн дуулиуд шигээ ард олныхоо төлөө шаналан тээж явдаг тийм л хүн.
Иймээс аавын нь тухай бодохоор түүний хэлснийг мартаж болохоор. Үнэндээ Цоодолын Хуланг ярихын тулд Ардын уран зохиолч Дөнгөтийн Цоодолын тухай дурсахгүй өнгөрч болохгүй. Тийм ч учраас тэр “намайг мэдье гэвэл аавыг минь, аавыг минь танъя гэвэл намайг мэдэх хэрэгтэй” хэмээсэн биз. Гэхдээ энд аавынх нь тухай дурдах гээгүй учраас “Зүлгэн дээр гэрээ бариад Зүгээр л нэг амьдрах” гэсэн бүсгүй найрагчийн тухай дурдая. “Цэцдийн толгой авдаг төртэй байхыг хүсэхгүй Цэцгийн толгой тасддагүй үртэй байхыг хүснэ” хэмээн халгиулж цалгиулж байсан найрагч бүсгүй маань өнө мөнхийн хэрнээ өчүүхэн байж магадгүй амьдралыг тун энгийнээр “Зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр л нэг амьдрахсан” хэмээх философийг тэр ард түмэндээ бичиж өгсөн нь бол гайхамшиг. Магадгүй түүний бичиж чадах, бичиж үлдээх цөөн хэдэн мөрүүдийн нэг бол энэ.
Үүнийг олон судлаач, эрдэмтэд тайлбарлаж байдаг ч миний хувьд бол өөрөөр харж бодож явдаг нэгэн. Монголын яруу найргийн галыг манасан цөөн бүсгүйчүүдийн сор нь болж яваа энэ бүсгүй залуу цагтаа бас дурлаж шатаж, түүнээсээ болж алдаж онож явсан. Жаргал зовлонтой амьдралын тэн тэнцүүлж шатахдаа, гунихдаа, хөөрөхдөө шүлэг бичиж явсан түүний амьдралын зам харгуйд худал хуурмаг ч байсан, эр хорын харц ч байсан. Гэсэн хэдий ч энэ зам харгуй тэр чигээрээ хүндлэл байсан гэдэгт би огтхон ч эргэлзэхгүй. Тийм ч учраас хуучин цагийн хэллэгээр бол язгууртан дээдсийн гэмээр нийгэмдэх амьдралаас залхахдаа ийн дуун алдсан хэрэг. Үүнийг зөвхөн би хэлээд ч байгаа хэрэг биш. Тэр чигээрээ омогшлоор, гэхдээ нарийн утга учраас бүрдэх түүний шүлгүүдийг хийгээд эрхэмсэг гал цогтой дүр төрхийг ард түмэн тэр чигээрээ мэднэ. Бараг өөрийнх нь мэддэггүйг ч хэлэх байх. Тийм л байдаг шүү дээ.
Аль тэртээ наяад оны сүүлчээр МУИС-ийн оюутан байхдаа авьяаслаг яруу найрагч Шагдарын Уянга асантай үерхэж, улмаар түүнтэй гэр бүл болж, дундаасаа Уянгын Дөрвөн-Уул хэмээх хүү төрүүлж, амьдрал гэгчид хөл тавьсан. Гал цогтой яруу найрагч маань өөрийнх нь хэлдгээр “Балбар ах шигээ хурц омголон” болохоор тэдний амьдрал удаан үргэлжлээгүй гэхэд хэтийдсэн хэрэг болохгүй. Мэдээж омголон найрагч бүсгүйд яруу найрагч нөхөр тохирохгүй байсан биз. Түүгээр, түүний шүлгээр чимэж, бас хайрыг нь даруухнаар хүртэж чадах тийм л эр хүн хэрэгтэй байсан болохоос биш яруу найрагч өрхийн тэргүүн түүнд хэрэг байгаагүй учраас тэд хоёр салаа замаар одсон.
Тэр алдахаас, зовлон амсахаас айдаггүй. Тийм ч учраас тэр өөрийгөө “Алдааны цуглуулга” хэмээсэн байх. Ямар сайндаа нэгэн сонинд өгсөн ярилцлагдаа “Би одооны залуучуудын нэг зүйлд дургүй хүрдэг. Тэд яаж алдаагүй амьдрах вэ гэж л боддог. Алдаагүй амьдрах гэж яаж байх юм бэ. Хүнд хайртай болж, дурлал хайрын шаналан энэ тэр гэдэг юмыг хүн амсах, мэдрэх ёстой ш дээ. Одооны залуучууд их сургуулиа улаан дипломтой төгсөөд л, тэгснээ нэг сайхан ажилд ороод, тэгээд хань ижлээ сонгохдоо хүртэл ямар ч алдаа гаргахгүйгээр сонгох л хүсэлтэй” хэмээн илт дургүйцсэн ярилцлагыг сонинд өгч байв. Ийм л зандаа хөтлөгдсөн залуу найрагч бүсгүй маань олон жилийн турш эр хорын харцан дундуур гал шиг шүлгээ уншаад туучаад гарсанд эргэлзэх хэрэг алга.
Түүний анхны хань яруу найрагч Ш.Уянга ид хийж бүтээх насандаа тэнгэр болсон. Тэгэхэд Ц.Хулан гунигаа шүлгээр тайлчихаад өнөөх л гал цогтой хэвээр цааш одсон. Мэдээж, тэр дотроосоо нурж, шүлгээрээ сэтгэлээ аргадаж явсан. Түүний төрөлхийн гал цогтой чанар, гал цогтой шүлгүүд нь түүнийг зөвхөн үүнээс ч биш, өөрийнх нь хэлдгээр “алдааны цуглуулгаас” нь аварч байсан болов уу. Тийм учраас Ц.Хулан “Хүн зовлон шаналал гэдэг юманд сэтгэлээ дүрээд авах хэрэгтэй шүү дээ. Тэгж байж хүн болно. Тиймээс алдахаас айх хэрэггүй” гэж хэлж байв. Энэ чанар нь ч түүнийг өнөөдрийн өндөрлөгт авчрахдаа олон сайхан шүлгийг бичүүлсэн биз. Ийнхүү жирийн бүсгүйн яваад байдаггүй яруу найрагчийн замаар аяны богцоо үүрээд гарсан жаал охин амьдрал таньж ухаажсан Монголын нэгэн сайхан ижий болсон гэдэгтэй уншигч олон маргах аргагүй. 2000 оны эхээр байх аа, Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн ахайтан хүү Б.Хасартайгаа хамт “Болор цом”-д уралдсан юм. Тэгэхдээ Б.Лхагвасүрэн найрагч тайзан дээрээс “Манай Цоодол наадмын дэвжээн дээр нэг байдас хөтлөөд ирдэг байсан. Одоо ч сүүтэй сайхан гүү болжээ. Харин би энэ жил нэг даага хөтөлж ирлээ” гээд хүүгээ танилцуулж байж билээ. Энэ хэдийгээр хошигнож байгаа ч уяралын өнгө аяс гэрэлтэн үзэгч олон ихэд уярч суусан нь санагдана.
Тэр өөрөө “Болор цом” наамдыг хоёр удаа хүртсэн бол аав Д.Цоодол нь гурван удаа хүртэж, тэдний гал голомтод таван удаагийн “Болор цом”-ын тэргүүн байр, эгшиглэнт янжинлхам бурхан тавантаа заларсан юм. Ц.Хулан одоогоос олон жилийн өмнө “Намайг ухаажихыг үзэх гэж ижий минь та урт наслаарай” хэмээн уншаад 1996 оны “Болор цом” наадмыг авч байв. Д.Цоодолынх гэдэг айл гурван охинтой, хамгийн хэцүү нь Ц.Хулан байсан гэдгийг түүний ээж Цэвэлмаа гуай ч нуудаггүй. Мэдээж түүнд даруухан, ээжийгээ зовоохгүй байна гэдэг огтоос тохирохгүй зүйл. Харин өдгөөгөөс хоёр жилийн өмнө Бурхантын хөндий, Дархан-Уул аймагт болсон “Болор цом” наадмыг авчирсан. Эхний удаа “Болор цом” наадамд тэргүүлэхдээ тэр ёстой халгиж цалгисан шүлгүүд уншиж, эрсийн харцан дундуур туучиж явсан бол сүүлд цом залахдаа Монголын Хүүхэлдэйн театрын дарга болж, нөхөрт гарчихсан, Б.Удвал охиноо төрүүлчихсөн, намба төгөлдөр ижий болчихсон байсан. Тийм ч учраас утга төгөлдөр шүлгүүд уншиж суухад, түүний нөхөр С.Батбаатар үзэгчдийн суудалд дээлийнх нь захыг мушгиж суусан.
Захыг нь мушгисан гэснээс С.Батбаатар Дархан руу хөдлө¬хийн урьд орой Ц.Хулангаас нуугаад мэргэн гэгд¬дэг түвд лам дээр очиж хий¬морь лундааг нь асуусан гэдэг. Үүнийгээ хэлэхгүй нууж байгаад гэнэт лам “Хоё¬рын даваа байна аа, харин нэг бол ха¬рагдахгүй байна шүү. Цагаан дарь эхийг тахь” гэж хэлсэн гэсэн. Тэгэхэд нь Хулан жаахан хулчийж, ерөө¬сөө явахаа больдог ч юм билүү гээд ачаа бараагаа задалж үзэж гэнэ. Тэгээд найз нөхөдтэй¬гээ уулз¬маар бай¬даг. Тэгснээ зө¬-рүүд хүн болохоо¬роо “Ямар хүнээс асуусан гэнээ” гэж лавлаад “Үгүй ээ, түвд ламаас төрсөн нутгийн сав¬даг хүчтэй байдаг юм, харж л байгаарай” гээд тэр дорх-ноо “Болор цом”-д бичсэн шүлгүүдээ за¬далж, цоо шинэ хоёр шүлэг бичсэн гэдэг. Тэр нь “Цагаан дарь эх”, “Найраг¬чийн нутаг” хэмээх Дарханы цомд уншсан шүлгүүд. Эндээс түүний өөрийнхөөрөө байдаг зоргоороо араншин нэвт гэрэлтэхийн сацуу насны ханийнх нь эхнэрийнхээ үнэнч фен, итгэл сэтгэлийн нэгэн илрэл тодоос тод харагдана. Энэхэн цаг нарны орон зайд нэгэн хүний тухай, тэр тусмаа найрагч Ц.Хулангийн тухай бичнэ гэдэг яагаад ч багтахгүй. Гэхдээ л уншигч та найрагч Ц.Хулантай мэнд зөрж, хоёр үг солихын завсарт түүний тухай танил дотно зураглал эрт урьдын юм шиг жирэлзэн өнгөрөх байх аа гэдэгт найдаж байна.

Яруу найраг бол маш олон хүмүүст маш их зүйл юм. Homer-ийн туульст, The Odyssey нь адал явдалт аялагч, Одиссеусын аялалын тухай өгүүлдэг бөгөөд үүнийг хамгийн их ярьсан түүх гэж нэрлэдэг. Английн сэргэн мандалтын үеэр Жон Милтон, Христофер Марлоуз шиг гайхалтай яруу найрагч, мэдээж Шекспир бидэнд сурах бичиг, лекцийн танхим, их сургуулиудыг дүүргэх хангалттай чадвартай болсон. Рометийн үеийн шүлгүүд нь Goethe’s Faust (1808), Coleridge’s “Kubla Khan”, Жон Кэшийн “Грекийн урд талд”
Бид үргэлжлүүлэх үү? Яагаад гэвэл бид 19-р зууны Японы яруу найраг үргэлжлүүлэн үргэлжлүүлэх хэрэгтэй, эртний Америкчууд Эмили Дикинсон, TS Eliot, postmodernism, experimentalists, slam …
Яагаад шүлэг гэж?
Яруу найргийн тодорхойлолтод хамгийн төвөгтэй шинж чанар нь түүнийг тодорхойлох, тэмдэглэх, эсвэл хадах гэсэн хүсэлгүй байх явдал юм. Яруу найраг нь хэл амаар будсан гантиг юм. Энэ бол будаж зурсан зураг юм. Гэхдээ яруу найрагч нь будгийн оронд үг хэрэглэдэг бөгөөд зураг нь та юм.
Яг л шүлэг яруу найргийн төрлийн яруу найргийн тодорхойлолтууд нь өөрсдийгөө өөрсөд дээрээ байдаг. За яахав. Үнэндээ, сайхан байна. Библийн хэлбэр, түүний зорилгыг харах замаар яруу найргийн хүртээмжтэй тодорхойлолтыг гаргаж чадна гэдэгт би итгэдэг.
Шүлэг хэлбэрийн хамгийн тодорхой шинж чанаруудын нэг нь хэл ярианы эдийн засаг юм.
Яруу найрагч нь үг хэллэгийг хуудсан дээр гаргахдаа маш болгоомжтой ханддаг. Сайжруулсан, тодруулсан үгсийг болгоомжтой сонгох нь зохиомол зохиолчдын хувьд ч стандарт байдаг боловч яруу найрагчид энэ үгийн утга , сэтгэл хөдлөлийн чанар, хөгжмийн үнэ цэнэ , түүний зай, тийм ээ, тэр ч байтугай хуудастай холбоотой орон зайны харилцаа зэргийг харгалзан үздэг. Утга зохиол, хэлбэрийн аль алиных нь шинэчлэлийн ачаар яруу найрагч нар нь нимгэн агаараас ач холбогдолыг илтгэдэг.
Хэн нэг нь ярих, тайлбарлах, маргах, эсвэл тодорхойлогдохын тулд зохиолыг ашиглаж болно. Яруу найраг бичих олон шалтгаантай байдаг. Харин яруу найраг, зохиолоос ялгаатай нь гол төлөв суурь болон давхрагын зорилготой байдаг. Яруу найраг нь урам зоригтой байдаг. Энэ нь ихэвчлэн уншигчдад баяр баясгалан, уй гашуу, уур хилэн, catharsis, хайр гэх мэт мэдрэмж төрүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл, шүлэг нь уншигчдаа гайхуулах чадвартай. Туршлага – илчлэлт, үзэл бодол, жирийн үнэн ба гоо сайхны талаарх цаашдын ойлголт. Keats-ийн нэгэн адил:
“Гоо сайхан бол үнэн, үнэн, гоо үзэсгэлэн.
Энэ бол та бүх дэлхий дээр мэддэг бөгөөд та нар бүгдээрээ мэдэж байх ёстой. “
Яаж тэр юм? Бид тодорхой тодорхойлолт бий юу?
Яруу найраг нь сэтгэл хөдлөлийг, эсвэл Аа Ha гэсэн сэтгэл хөдлөлийг бий болгодог. уншигчдын туршлага.
Үнэхээр сэтгэл ханамжгүй, тийм үү?
Навчнууд нь хятад хоол шиг хямд, бохир, бүх хөндий, хоосон зайг мэдэрдэг.
Үүнийг бүү хий. Яруу найрагчийг таны тодорхойлолтоор бүү бүү тоомсорлоно. Яруу найраг бол эмзэг, тархины настай эмэгтэй биш ээ. Яруу найраг таны бодсоноос хүчтэй байдаг. Яруу найраг нь төсөөлөл бөгөөд эдгээр гинжүүдийг хурдан эвдэж, “Харлин Сэргэнтэн” гэж хэлж болно.
Нэг өгүүлбэрийг зээлэхийн тулд яруу найраг гэдэг нь цамцны цамцд нуугдсан тааварт тэврэлт юм уу эсвэл иймэрхүү зүйл юм. Энэ нь таны тодорхойлолтыг таашаахгүй бөгөөд ээлж ээлжээр тэднийг сөрөх болно.

Монгол хүний зүрх сэтгэл сүсэг бишрэлд гүн шингэсэн газар билээ. 1818 оноос албан ёсоор тахилга үйлддэг болсон.
Бурхан халдун уул нь ар өврөөрөө битүү модоор хучигдсан, зөвхөн ойр хавьдаа сийрэг модтой, тайгын тачир ургамалтай уул юм. Бурхан халдун ууланд дээд дунд доод хэмээх гурван овоо байдаг. Доод овоо нь уулын бэлд, дунд овоо нь уулын дунд хавьцаа байдаг. Уулын орой нь цэлийсэн том талбайтай.
Талбайн дунд бараг хүний гараар хийсэн гэмээр хөмөрсөн тэвш мэт тавцан байдаг. Арван давхар барилгаас ч өндөр энэ уулан дээрх шовгор нь дээд овоо юм. Бэлд байх бага овооноос дунд овоо хүртэл гайгүй сайн мориор хоёр цаг орчим зүтгүүлж хүрдэг.

Дунд овооны тэнд метр орчмын голчтой том хүрэл тогоо бий. Уулын орой дахь их овооны тэндээс доош явахад энгэр талын зуувандуу хавцалд тунгалаг сайхан нуур бий. ШУА-ийн газар зүйн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Базаргүр нэгэн шинэ санаа дэвшүүлсэн бөгөөд тэрбээр “Тэмүжин Бүрги эрэг гэдэг газар нутаглаж байхад тайчууд дайлан ирж Тэмүжин Бүрги эргээс 24 километрт орших Мөнхжаргалан уулын зүг өдөртөө зугтаасан.
Энэ ууланд тэр олон жил амьдарсан. Тийм учраас энэ уул бол жинхэнэ төрийн тахилгатай Бурхан Халдун уул байх ёстой” үзэж байна. Түүхийн урт замын эхэнд Хан хэнтий уулыг нийтэд нь Бурхан халдун гэж нэрлэж байжээ. Мөн Хэнтийн нуруунд Бурхан халдун гэсэн 13 нэр байдаг ажээ.
Үүн дотроос хамгийн өндөр оргил нь Бурхан халдун нэртэйгээ үлдсэн гэнэ. Гэвч энэ бол төрийн тахилгад уул биш. Харин Чингис хаан дайлаар мордохдоо Мөнхжаргаланг тахиж аргаддаг байсан гэж мэдэгдэж байна. 1992 онд 12,000 ам километр талбайг нь Хан Хэнтийн тусгай хамгаалалттай бүс хэмээн тогтоож, улсын хамгаалалтанд авчээ.

1556 онд Халимагчуудын довтолгоонд өртсөн тухайгаа Алты улс ордын захирагч Москвагийн хаан IV-р догшин Иванд мэдэгдэж байжээ. Ер нь Халимагууд Орос нутагт ирсэн цагаасаа эхлэн байнга аян дайн хийж, нүүдэллэн аж төрж байжээ. Халимагуудын хийсэн анхны томоохон аян дайн нь 1560 онд Ногайн Ордын нийслэл Бага Сарай (Сарайчика) хотыг эзэлсэн явдал байжээ. Халимагт тухайн үед хэд хэдэн нөлөө бүхийн цэргийн жанжин байв. Тэд тус тусдаа, заримдаа эвсэл болон цэргийн хүчээ зузаатган татар, орос, хасаг, Доны хасаг, дагестан зэрэг үндэстнүүдтэй тулалдаж байсан тухай түүхэн баримт бий. Оросууд Халимагуудыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны баримт 1574 онд хамаарч байна. 1574 оны 5 сарын 30-нд IV-р догшин Иван хааны зарлигаар бухар, халимаг, казаны ордын худалдаачид Оросын Яков, Григорийн цайзад татваргүй наймаа хийхийг зөвшөөрсөн байна. Энэ нь Оросын түүхэнд анх удаа халимагуудын талаар албан ёсны баримт бичигт дурьдсан хэрэг юм. 1578 онд Халимагт буддын шашны ламаизмын урсгал түгэн дэлгэрч эхэлсэн байна. Тэр цагаас хойш Халимагийн нөлөө бүхий ноёдууд Түвдийн Лхас руу явж Далай ламаас хэргэм зэрэг, цол авч байжээ. 1591 онд Сибирийн хан Кучумын цэргүүд Ишим, Нор-Ишим голын орчимоос халимагуудын агтыг хулгайлсан тухайгаа бичжээ. Морио алдсан халимагууд Сибирийн хан Кучумын цэргүүдийн араас элдэн хөөж байжээ. Гэвч энэ хэрэг хэрхэн төгссөн талаар түүхийн баримт сэлт байхгүй юм. 1615 он гэхэд халимагчуудын олонхи нь буддын шашинтан болжээ. Мөн тэр жил дүрвэдийн Далай тайж, Зүүнгарын Хар-Хул, Шүхэр дайчин , торгуудын Хо-Өрлөг, Хошуутын Хүндүлэн, Убаши нар Түвдийн Лхас хотод боловсрол эзэмшихээр явжээ. XVII –р зууны эхний гучин жилд халимагийн олон өрх аймгууд Ижил мөрний эрэгт ирсэн байна. Халимагчууд ногайчуудыг Ижил мөрний баруун эрэг, цаашлаап Терек, Кубань, Крым, Бужак руу нүүхэд хүргэжээ. Ногайчуудын зарим нь халимагт дагаар орж, аажмаар уусжээ. Ногайчуудыг Доод Волга мөрөн руу нүүхэд нь Доны казакууд туслаж байжээ. Учир нь ногайчуудыг нутгаас нь хөөхийг Оросын эзэн хаан Доны казакуудад даалгасан байжээ. Аажимдаа халимагууд Оросуудтай зөрчилдөх болжээ. 1655 онд Оросын эзэн хаан халимагуудад хандан албан бичиг илгээж, өөрт нь үнэнч байхыг шаардсан байна. Оросын эзэн хааны бичгийг халимагууд гардан авч, хүлээн зөвшөөрч байсан боловч эцэст нь амлалтаа зөрчих тохиолдол гаргаж байжээ. Нүүдэлчин халимагууд энэ үед Доод Ижил мөрнөөс Каспийн тэнгисийн хойд хэсэг, өмнө зүгт Терек гол, хойд зүгт Самар хот, баруун зүгт Дон мөрөн, зүүн зүгт Яик (Урал) мөрөн хүртэл өргөн уудам газар нутгийг эзлэж байжээ. Аажимдаа халимагуудын эзэмшил газар багассан байна. Халимагийн эзэмшил газар нь багасаж байсан нь тэдний дотоод зөрчилтэй холбоотой байсан гэж Оросын түүхчид үздэг байна. Жишээ нь оросын хязгаарт ирсэн хойно Доод Волга мөрний эрэгт халимагын төрт улсыг анх байгуулсан Торгуудын тайж Хо-Урлюк Дөрвөдийн Далай тайж, Гуши хаантай муудалцаж, бүр зэвсэг барин тулалдаж байжээ. Энэ зөрчилөөс болж, эсвэл өөр ямар нэгэн шалтгааны улмаас торгуудын тайж Хо-Урлюк Доод Волга, Каспийн тэнгис рүү нүүж, тэндээ суурьшин амьдрах болсон байж мэдэх юм. Волга мөрний эрэгт нүүж ирсэн үе нь ойролцоогоор 1630-1632 он гэж түүхчид таамагладаг. Гэвч Халимагийн гол “гэр” нь Урал голын цаана байжээ. 1640 онд Торгуудын Хо-Өрлөг тайж, халимаг ноёдын хуралд оролцохоор Зүүнгар руу явж байжээ. Түүнийг буцаж ирсэний дараа халимагууд Поволжью орчимд амьдардаг бусад угсааныхан руу уулгалан дайрч дээрэм хийх болжээ. Хо-Өрлөг таалал төгссөний дараа түүний том хүү ШүхэрДайчин халимагийг захирах болжээ. 1645 Далай ламаас цол хэргэм авахаар тэрээр Түвдэд очсон байна. Энэ зуур 1646 онд халимагийн зарим жижиг ноёд Астрахань хотод очиж, оросын бүрэлдэхүүнд орох хүсэлт гаргаж байжээ. Оросууд ч халимагчуудын хүсэлтийг хүлээн авна гэж мэдэгдсэн байна. 1654 онд Шүхэр дайчин Түвдээс эргэж ирээд юуны түрүүнд Оросууд руу халдан довтолжээ. Шүхэр Дайчин, түүний хүү Пунцаг нар Зүүнгараас нүүдэллэн ирсэн монгол угсааны аймгуудыг нэгтгэж чадаж байжээ. 1672 онд Аюка төрийн эрх мэдлийг авчээ.Тэрээр өөрийн нагац Дугар, түүний хүү Цэрэн нарыг олзолж нутаг улсыг нь өөрийн болгожээ. Аюка халимагийн бусад аймгуудыг өөртөө нэгтгэж, эрх мэдлээ нэмэгдүүлсээр байлаа. Нэгэн удаа Аюкийн хоёр дүү нь хоорондоо муудалцжээ. Хоёр дүүгийнх нь нэг нь Хар тэнгисийн ойролцоо байгаа оросуудаас тусламж гуйсан байна. Гэвч Аюка хоёр дүүгээ ятгаж эвлэрүүлсэнээр барахгүй, тэд гурвуул хүчээ нэгтгэн оросуудын эсрэг дайн хийжээ. Азовын тэнгисийг эзэмших, мөн Крым орчимд байгаа овог аймгуудыг устгахад туслаач хэмээн Оросууд халимагийн Аюка хаанд 1674 онд хандсан байна. Гэвч Аюка хаан татгалзсан хариу өгчээ. Халимагууд, мөн тэдний харъяаны татарчууд оросууд руу байнга халдаж, дээрэм тонуул хийж байлаа. Энэ үед Оросууд Царицынагаас Астрахань хүртэл хэсэг бүлгээрээ зөвхөн усан замаар л явдаг болжээ. Хуурай газраар явах нь Оросуудад аюултай болсон байна. 1684 оноос Аюка хаан цэргийн хүчээ Урал голын цаана гаргав. Тэрээр Киргизийн кайсакууд, туркмен, мангышлакчуудыг эзэлжээ. Мөн дагестан, кумык, кабардин, кубанчуудтай байлджээ. 1690 онд Далай лам Халимагийн хаан Аюкад хааны цол, тамга илгээжээ. Далай ламын илгээмжийг авсан Аюка үүгээрээ Оросуудаас хараат бус гэдгээ нотлон харуулахыг зорьсон байна. 1696 онд халимагийн цэргүүд Азовын тэнгисийн авах дайнд оролцжээ.1697 онд Оросын эзэн Петр хаан хилийн чанад руу явахдаа Оросын хязгаар нутгийг хамгаалж байх хүсэлт тавьжээ. Үүний хариуд Оросууд Аюка хаанд их буу, жил бүр 20 торх дарь, 10 торх тугалга өгнө гэж амласан байна. Мөн Аюка хааны зөвшөөрөлгүйгээр халимагуудыг загалмайлахгүй гэж тохиролцжээ. 1709 онд Оросын эзэн хаан 1-р Петр олзны швед цэргүүдээр Оросын эзэнт улсын газрын зургийг зуруулжээ. Тухайн үед Оросын хөрш орнууд дотор ногоон өнгөөр Зүүнгарын хант улсыг тэмдэглэсэн байна. 1724 онд Аюка хаан нас барсаны дараа Оросын засгийн газар Халимагийн удирдагчийг томилоход хөндлөнгөөс нөлөөлөх гэж оролджээ. Оросууд Аюкийн нууц амрагаас гарсан Дорж Назаров хэмээх хүүг дэмжиж байлаа. Гэвч тухайн үеийн Халимагийн ихэс дээдэс хан ширээнд Цэрэн Дондогийг залсан байна. Халимагийн удирдагчийг томилоход нь Оросууд оролцох гэсэн нь ийхнхүү бүтэлгүйжээ. Дээрх үйл явдал Халимагуудын эгдүүцлийг төрүүлсэн байна. Ази тивд халимагууд манжтай тэмцэж байлаа. Харин Оросууд халимагуудад зэвсэг нийлүүлж байсан юм. 1727 оноос халимагууд Оросын нутаг руу дахин халдах болжээ. 1727 оны намаржин оросууд 60 мянган рублийн хохирол амсаж, 17 орос хүн олзлогдож, 15 орос алагджээ. Халимагийн довтолгооноос сэргийлэхийн тулд Астрахань хотоос Саратов хүртэл бүх хотод цэргүүдэд зориулсан завь бэлтгэжээ. 1729 онд халимагийн ихэс дээдэс Оростой байлдах эсэхээ шийдэж ядан байлаа. Гэтэл 1730 онд Халимагийн хан Цэрэн Дондогийг зорин Манжийн хааны элч төлөөлөгч ирж явна гэсэн мэдээлэл ирэв. Манжийн хааны төлөөлөгч Цэрэн Дондогт хааны титэм, богд хаан гэсэн цол өгөх гэж байгаа гэсэн сураг гарчээ. Үүнийг мэдсэн Оросууд Цэрэн Дондогт хааны титэм, цол урьтаж өгөх болжээ. 1731 онд Цэрэн Дондог Перс, Оттоманы Портуудтай харьцаж эхэлжээ. Оттоманы Портууд халимагийн эсрэг тэмцэл хийхээр завдахад нь Оросууд хамгаалсан байна. Гэвч хожим оросууд Оттоманы Порттой харилцаагаа сайжруулж чадсан тул халимагуудад хандан Оттоманы Портыг орхин явахыг санал болгожээ. Гэвч Халимагууд энэ саналыг хүлээн авсангүй. Үүний дараа Халимаг-Оросын харилцаа эрс муудсан байна. Оросууд Халимагийн улс төрийн амьдралд хөндлөнгөөс оролцох нь аажмаар нэмэгджээ. Ази тивд хүчирхэг болсон Манж улс ч Ойрадын тусгаар тогтнолыг үл тоомсорлох болжээ. 1759 онд Зүүнгарын эзэн хаан Даваач таалал төгсөв. Даваач хаан нас барсаны дараа Халимагийн сүр хүч, нэгдмэл байдал улам доройтож Оросын нөлөөнд бүрэн оржээ. 1825 онд Оросын засгийн газар “Халимагийн ард түмэнийг удирдах журам” баталжээ. Энэ дүрмийн дагуу Халимагийн асуудлыг Оросын гадаад хэргийн яам шийддэг байснаа больж, дотоод хэргийн яамны эрхлэх асуудал гэж үзсэн байна.
ХХ-р зуун
Орост хаант засаг унаж, Октябрийн хувьсгал ялсаны дараа Халимагийн ард түмэн өөрсдийн хувь заяагаа гартаа авч, төрт улсаа сэргээх оролдого хийсэн байна. Тэд шууд тусгаар тогтнол зарлах боломжгүй байлаа. Халимагт оросын нөлөө дэндүү их байсан тул бүрэн тусгаар тогтнолын асуудлыг угаасаа хөндөх боломжгүй юм. 1917 оны 3 сарын 25-нд Халимагийн язгуур угсаатан, сэхээтний төлөөлөл Астрахань хотод их хурал хийж Оросын түр засгийн газарт хандан өөртөө засах улс байгуулах эрх олгооч гэсэн бичиг үйлджээ. 1917 оны 7 сарын 1-нд Оросын түр засгийн газар “Халимагийн ард түмний талын муж” байгуулах шийдвэр гаргасан байна. 1920 оны 11 сарын 4-нд Астрахань, Царыцин, Ставропольийн губерн, Дон, Терк мужаас газар нутаг тасдан Халимагийн өөртөө засах муж байгуулжээ. Тэр цагаас хойш жил бүрийн 11 сарын 4-нд Халимагууд засаг төрөө сэргээсэн түүхэн өдрөө баяр ёслолын байдалтай тэмдэглэн өнгөрүүлдэг болсон байна. 1924 он хүртэл Халимагийн төв нь Астрахань хот байлаа. Хожим Элиста хот засаг захиргааны төв нь болжээ. 1935 оны 10 сарын 20-нд Халимагийн өөртөө засах мужийг Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Халимагийн Автономит Улс гэж зарласан байна. 1937 оны 6 сарын 23-нд Халимагийн Үндсэн Хууль батлагджээ. Гэвч дэлхийн 2-р дайны үед Халимагийн цэргүүд фашист Германы талд орж Оросуудын эсрэг байлджээ. Энэ нь Москвагийн зэвүүцэл, хорсолыг хөдөлгөжээ. Гэхдээ халимагийн морьт цэргийн нэг корпус Оросын Улаан Армийн талд орж, Германы эсрэг тулалдсан юм. Дэлхийн 2-р дайны эцэст Халимагаас 8 хүн ЗХУ-ын баатар цол хүртсэн байна. 1942 оны 8-р сараас 1943 оны 1-р сарын хооронд Халимагийн нутаг дэвсгэр дээр байлдааны ажиллагаа явагджээ. 1943 онд Халимагийн өөртөө засах орны нутгийг Оросын цэргүүд Германчуудаас чөлөөлөх үйл явц эхэлжээ. Дайны дараа В.И.Сталин Халимагийн өөртөө засах орныг татан буулгажээ. Халимагийн газар нутгийг Астрахань муж, Дагестан, Ростов мужид хуваан өгчээ. Халимагийн нийслэл Элст хотын нэрийг Степной гэж орос үгээр өөрчилжээ. 1943 оны 12 сарын 28-аас 12 сарын 31-нд халимагчуудыг нутгаас нь албадан нүүлгэж, Сибирь, Дундаж Ази, Казахстан, Алтай руу цөлжээ. Оросын тусгай албаныхан “Улус” ажиллаагааг Оросын чекист Б.З. Кобулова, И. А. Серова нар гардан зохион байгуулжээ. Энэ хэлмэгдүүлэлтийн улмаас Халимагуудын гуравны нэг нь амь үрэгдсэн юм. Энэ он жилүүдэд Халимагийн тухай дурьдсан бүх ном зохиол, баримт бичгийг устгаж байжээ. 1953 онд В.И.Сталин нас барав. Сталины дараа Оросын шинэ удирдагч нар Халимагийн талаар баримтлан бодлогоо зөөлрүүлжээ. 1957 оны 1-р сард Ставрополийн хязгаарын бүрэлдэхүүнд Халимагийн өөртөө засах мужийг байгуулах шийдвэрийг ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл гаргажээ. Ингэхдээ өмнө нь Халимагийн нутагт тооцогдож байсан Лиман, Приволж дүүргийг Астрахань мужид, мөн Дагетаны мэдэлд 158 га талбай Хар газар үлджээ. Цөллөгт явсан хүмүүсийн хойч үе, үр садыг Халимаг руу эргэж ирэхийг зөвшөөрсөн байна. 1958 онд ЗСБНХалимагийн АУ-ын статусынг сэргээжээ. 1961-78 онд ЗСБНХалимаг АУ-ын тэргүүнээр ахмад дайчин, ЗХУ-ын баатар Б. Б. Городовиков ажиллажээ. 1985 онд Оросын удирдагч Горбачев зогсонги байдалд ороод байгаа эдийн засаг, нийгмийн амьдралд түлхэц өгөх зорилгоор өөрчлөн байгуулалт зарлав. Энэ нь эцэстээ ЗХУ задрах, коммунист дэглэм Орост нуран унах эхлэл болсон билээ. 1990 оны 12-р сард ЗСБНХалимаг АУ-ыг ЗСБНХалимаг Улс гэж нэрлэх болжээ. 1991 оны 4 сарын 26-нд “Хэлмэгдсэн ард түмнийг цагаатгах тухай” хууль баталжээ. 1991 оны 10 сарын 18-нд “Улс төрийн хэргээр хэлмэгдсэн хүмүүсийг цагаатгах тухай” хууль батлагджээ. Энэ хууль батлагдсанаар дэлхийн хоёрдугаар дайны жилүүдэд цөллөгдөж зовж шаналсан Халимагуудыг цагаатгах ажил эхэлжээ. 1992 оны 3 сарын 31-нд Бүгд Найрамдах Халимаг Улс ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд байгуулагджээ. 1993 оны 4 сарын 11-нд Халимагийн анхны ерөнхийлөгчөөр К. Н. Илюмжинов сонгогджээ. 1993 оны 4 сарын 12-нд Халимаг ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах, өөртөө засах улсын статустай болжээ. 1994 оны 4 сарын 5-нд Халимагт шинэ үндсэн хууль баталжээ. 1995 оны 10 сарын 15-нд К. Н. Илюмжинов хоёр дахь удаагаа Халимагийн ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. Түүний бүрэн эрхийн хугацаа 7 жил. 2000 онд Путин ОХУ-ын ерөнхийлөгч болсоноор ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхэт төлөөлөгчийн албан тушаал Халимагт бий болжээ. 2005 оны 10 сарын 24-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В. В. Путины шийдвэрээр К. Н. Илюмжинов Халимагийн тэргүүний албан тушаалд 5 жилийн хугацаатай томилогджээ. 2009 онд Халимагийн ард түмэн Оросын бүрэлдэхүүнд сайн дураараа нэгдсэний 400 жилийн ойг тэмдэглэжээ. Энэ ойд зориулан Оросын төв банк дурсгалын зоос гаргажээ. 2010 оны 9 сарын 28-нд А. М. Орлов Халимагийн тэргүүний албан тушаалд томилогджээ. Тэрээр 10 сарын 24-нд албан тушаалдаа орсон юм.
2011-12-02 11:58:07
Мэдээ оруулсан: И. Чулуунболд

Баянгол дүүргийн 20 дугаар хорооны иргэн 17 настай, МУИС-ийн оюутан Н-г ээж нь “Хулгана жилтэй хүмүүст морь жил харш юм байна. Хичээл номынхоо завсраар Гандан орж ном уншуулаарай, юмыг яаж мэдэхэв. Дээрээс нь чиний мэнгэ голлосон юм билээ” гэж хаанаас ч юм бэ олсон нэгэн сонины тасархай олоод хэлжээ. Гэтэл ээжийнх нь хэлсэн энэ үг ч нөлөөлсөн юм уу шалгалтаа тааруухан өгөв. Нэг бүдрэхээр долоо бүдэрнэ гэгчээр дараагийнхаа шалгалтан дээр ч уначихсанаас хойш охины толгойд лам хуваргаар явах нь дээр юм байна гэсэн бодол хэдэн өдөр эргэлдэв. Сар шинийн 15-наас өмнө амжиж Ганданд очихоор гудамж ороон явж байтал “ Харш жилтэй хүмүүст бөөгийн бүх төрлийн засал хийнэ, хар цагаан хэл ам, хараал жатга хариулна “ гэх зар бичсэн хашаа өөрийн эрхгүй нүдэнд нь тусчээ. Охин ч эрсэн зүйлээ олсон мэт орвол хашаан дотор хамгийн буланд байх нэгэн жижиг шавар байшинд нүүрнийхээ урдуур унжлага унжуулсан Бэхбат гэх бөө Н-г босго давангуут “ Хулгана жилтэй эмэгтэй хүн ч энэ морин жил явдалтай “ хэмээн хэлэхэд охин үнэн голоосоо итгэв. Тэгээд үргэлжлүүлэн “ Хар цагаан хэл ам ихтэй байна. Шиний 25-ны дотор засал хийлгэхгүй бол амь насанд цөвтэй. Гараад нэг шил архи, арц, таван ширхэг том чихэр, сонгино, сармис нэг нэгийг аваад ир “ гэжээ. Бөөгийн гүнээ итгэсэн Н ухасхийн гүйн гарч, хэрэгцээтэй зүйлийг нь авч ирэв. Бэхбат архиа задлан, бөөгийн засал хийнэ хэмээн архи уулгаж нэлээд согтоожээ. Түүгээр ч барахгүй хар, цагаан хэл амыг нь архиар цэвэрлэж гаргана хэмээн хуурч зочид буудалд дагуулан ороод хамаг хувцсыг нь тайлж, хөвөнд шингээсэн архиар биеийг нь арчсан дүр үзүүлж дөвчигнөжээ. Үлдсэн тал шил архийг аягалан ямар нэгэн юм шивнээд охинд шахсаар уулгаад согтоожээ. Ийнхүү тасарч унасан охиныг тэрээр өөрийн дураар буудлын өрөөнд хэдэн цагаар эдэлсэн аж. Охин ухаан орсоны дараа босож ирвэл хамаг бие нь хөндүүр байх бөгөөд дотуур хувцас нь нил цус болсон байж. Н шууд эмнэлэгт очиж үзүүлбэл онгон хальс нь хөндөгдсөн, хүчиндүүлсэн болохыг тогтоожээ. “ Харш жилтэй хүнд бөөгийн засал хийнэ “ хэмээн хуурч залилаад хүчиндсэн Бэхбатыг цагдан хорих явцад мөн л 17-18 насны хулгана жилтэй гурван охиныг хүчиндсэн нь илэрчээ. Бэхбат нь таван жилийн өмнө бөө болсон бөгөөд урьд өмнө залилангийн хэргээр тэнсэн авсан аж. Үүнээс гадна Төв аймгийн нутагт бөөгийн чанарыг авахуулж байна хэмээн нэгэн хуурамч бөө цэл залуухан 25 настай охиныг халуун чулуун дээр суулгаж, түлж алсан ноцтой хэрэг гарч байжээ. Мөн Сэлэнгэ аймгийн Баянгол суманд үйлчлүүлэгчээсээ ахиухан мөнгө салгах гэсэн нэгэн шуналт бөө машиныг нь дэлбэлж байсан хэрэг гарч байсан юм. Энэ мэтчилэн сар шинийн дараа луйварчин гаж донтой бөө, удгануудын хэрэг өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байна.

Энэ ажлын бэлтгэл болгож тэр өдрийн үдээс өмнө хонины хонго, шаант чөмөг, уураг сүүл гурван өндөр хавиргыг чанаж хус бодон шоронд шорлоод онгодын өмнө аягатай сүү, хадгийн дэргэд тавьсан байна. Тэгээд өмсгөл хэрэгслийг амилахдаа шавийнхаа бөө гутлыг зөрүүлэн тавиад дээр нь хэнгэрэгийн толио талыг нааш харуулан тавьж, бүрээсгүй талаас нь дээлийг нөмөргөж баруун ханцуйг урагш бөгтөргөн, аманд нь орбыг нь тавиад, хэнгэрийн дээд тал дээлийн захны тус газар малгайг нь нааш харуулан тавьж өмнүүр нь сая хөрөглөсөн онгодын шинэ хөргүүдийг бөгтөргөн, хэнгэрэг дотор хуурыг нь тавьж, хэнгэрэгийн цулбуураас багш бөө зүүн гартаа барьж хуяг хувцасгүйгээр хоёр гурван онгод дуудаж бөөлнө. Энэ үед амилж буй өмсгөл хэрэгсэл онгодын хөргийн дор болон багшийн дор цагаан эсгий юмуу ам даавуу дэвссэн байна. Багш бөө ийнхүү бөөлж байхдаа урьд бэлтгэсэн шортой махаараа шинэхэн хэнгэрэг хуяг хувцас, орбо, онгод тэргүүтнийг арчиж мялаах үйл үйлдэнэ. Энэ нь өмсгөл хэрэгслүүдийг тухай тухайд нь эзэн онгодтой болгож буй хэрэг болно. Хуяг хувцас хэрэгслийн эзэн онгод-Монгол бөөгийн ёсонд бөөгийн хуяг, хувцас, хэнгэрэг хэрэгслүүдийг дор бүрд нь эзэгнэсэн онгод байдаг ёстой. Эдгээр онгодыг багш бөө хуяг хэрэгслийг амлах үедээ оноож өгдөг. Ийнхүү оноож өгөхдөө багш бөө дуртай онгодоороо оноохгүй, шавийн гал голомтонд байдаг сүлд сахиус онгодоос асууж, зөвлөсний эцэст өөрсдийн нь саналаар оноодог байжээ. Хуяглах-Бөөгийн өмсгөл хувцасыг хуяг гэж нэрлэдэг. Бөөгийн хуяг нь онгод дуудаж засал хийж байх үед уул ус газар дэлхийн эзэн савдагууд болон тийрэн чөтгөр бусад бөө нарын онгод сахиусын дайрлагыг хамгаалах зорилгоор өмсдөг. Хуягт олон зүйлийн хамгаалах хэрэгслүүд хадагдсан байдаг. Хэл хуур-Монголын харын бөөгийн ёсонд хуяг хувцасгүйгээр бөөлөхдөө хэрэглэдэг аман хуур хөгжмөө хэл, уруул, шүдийг дайрсан амьсгалын таталт, түлхэлтээр авиа гаргаж хуурддаг болохоор хэл хуур хэмээн нэрлэдэг. Тэгэхдээ бөө хүн гал голомтноосоо онгод тэнгэрийн оронд хүрч очих замдаа өөрөө унаж явдаг шуудан хөх /цэнхэр/ морь гэж үзээд, түүнийг морины дүрс бүхий хайрцагт хийж хадгалдаг. Хэл хуурыг хуурын эзэн бөөтэй ивээл жилтэй дархан хүн ган төмрөөр хатааж хийдэг байсан ба арал буюу их бие, хэл гэсэн үндсэн хоёр хэсгээс бүтнэ. Хуурын их бие арлын хоёр талын нарийдагч төмрийг шуудан хөх морины хоёр хаа /урьд хоёр хаа/ хэмээн нэрлэж, түүний хоёр үзүүр дээрх жижиг хэрчээсүүдийг уг морины хоёр туурай юм гэж үздэг. Түүнээс гадна хэл хуурын хэлийг арлын нугалсан хэсэгт бэхэлсэн байх бөгөөд хуурын хэл төмрийн үзүүрт цэвэр мөнгө үмхүүлдэг нь шуудан хөх морины явдлыг сайжруулж, хуурын хэлийг нь улам хурц, тод /шунаг биш/ болгож буй хэрэг гэж буй хэрэг юм. Энэ утгаараа бас онгодын хэлмэрч ч гэж үздэг явдал буй. Хэл хуурын цохилт-Хэл хуурыг гурван янзын цохилттой гэдэг. Үүнд: нэгд, амьсгалын цохилт. Энэ нь шууд байна. Хоёрт, хэлний цохилт гэдэг нь хүний хэлний хөдөлгөөнөөр хууранд янз янзын дуу авиа оруулдаг. Гуравт, Онгодын аялгууны цохилт нь эхлээд эзгүй хээр тал, морь-малын төвөргөө-давхилтыг дүрслэн аялгуулдаг. Орбо-Монгол бөөгийн ёсонд онгодын унаа гэж тайлбарладаг тал хэнгэрийн цохиурыг Орбо гэдэг. Орбыг тэх гөрөөсний годоор зөөлөвчлөн бүрдэг бөгөөд энэ нь Чингис хааны арван алсан халтар тэхийн годыг төлөөлүүлж байгаа хэрэг гэж бөө нар тайлбарладаг. Чингис хаан 6 өрлөгтэйгээ бараа харж явтал яг урд доороос нь халтар тэх босож зугтаахад хаан өөрөө толбот бор мориороо гүйцээд алав гэж “Монголын нууц товчоо”-нд байдаг. Үүнээс үзвэл энэхүү халтар тэх нь тайчуудын сүлд /тотем/ байсныг их хаан өөрөө устган шарж идчихээд дараа нь 300 тайчуудыг ялсан гэж хэлж байгаа бололттой. Энэ бүхнээс улбаалан монголчууд дээр үеэс өшөөтөн дайсныхаа сүр сүлдийг ялсан ч ялагдсан ч өөрийнхөө сүлд тахилгын ёслолд доромжлол болгон хэрэглэдэг уламжлал тогтжээ. Энэ л утгаар эртний тайчуудын сүлд-тотем болсон амьтдны год эдүгээ хүртэл монголын онгодын унаа хэнгэрэгийн ташуур болон уламжлан иржээ. Оргой-Олон салаа эвэр бүхий бөө удган нарын өмсдөг дуулга малгай. Монгол Улсын ихэнх нутгийн шарын бөө нар бөөгийн өмсгөлийн нэгэн чухал хэсэг болох малгайг /оргой/ хэмээн нэрлэдэг. Шарын бөөгийн оргой нь битүү оройтой байдаг бол харын бөөгийн малгай нь оройгүй, задгай тэнгэртэй, чөлөөтэй харьцаж байхад зориулагдсан байдаг. Хас-Хас нь бөөгийн хувцас хэрэглэл дээр элбэг тааралддаг. Ертөнцийн эрч хүчний бэлэгдэл юм. Монголчуудын гүн ухааны онолын үүднээс үзвэл хосломол чанартай. Эр эмийн бэлэгдлийг агуулдаг.Нар зөв эргүүлэгтэй эр хас, нар буруу эргүүлэгтэй эм хас байдаг. Ертөнцийн эцэс төгсгөлгүй мөнхөд орших хүчийг хасаар төлөөлүүлж кодолсон ажэ. Хас нь зөвхөн мнай гариг дээрх бус хязгааргүй орчлонт ертөнцийн түгээмэл зүй тогтолын код ажээ. Бөөгийн толины тэг дугуй доторх хас нь үүний илэрхийлэл нь ажээ. Эртний нүүдэлч удмын монголчууд оршин тогтнож ирсэн мянга мянган жилийнхээ туршид үнэхээр агуу их эрдэм соёлыг бүтэн цогцлоосон боловч өнөө бид тэр бүхний утга учрын нууц увидас хүч хийгээд сэтгэлгээний хийсвэр санааг нь ухаарч мэдэхгүйн харгайгаар мөн ч ихийг алдсаар байна даа. Өвөг дээдсийнхээ эрдэм ухааны уламжлалт өв эрдэнэсийг судлах арвин нандин үйлсийг бүхий л насныхаа үйл хэрэг болгосон эрдэмтэн мэргэд бидний монголчуудаас хэд хичнээнийг гагцхүү тэнгэр бурхан мэдэх буй. Тэрхүү эрдэм ухааны нэгээхэн нууцыг хадгалсан дурсгалуудын нэг нь хас буюу түмэн насан хээ бөгөөд дорно өрнийн улс түмэнд ч түүнийгээ түгээн дэлгэрүүлсэн гавъяатай. Тиймээс хасыг манайхаас зээлдэн авсан зарим улс орон үндэсний бахархал, төрийн бэлгэдэл болгож байсан нь сонирхолтой юм. Төв Азийн өндөрлөг, говь, хээр талаас дөрвөн зүг, найман зовхист удаа дараалан нүүдэллэж одсон хүй нэгдлийн үеийнхэн хасны дүрс санааг чулуун дээр тэмдэглэн орхисноос хойш явсан хүрсэн, суурьшсан газар бүрдээ мөнөөх тамга дүрсийг гэрч болгон үлдээсэн баримт ихээр олддог.

Ер нь бол хүн далд ухамсраа чөлөөтэй ашиглаж чадах юм бол ийм чадвар бүгдэд нь бий гэдэг. Тодорхой арга технологийн тусламжтайгаар ийнхүү ухамсрын тодорхойгүй төлөвт шилжин ямарваа нэгэн мэдээлэл олж авах арга зам нээлттэй ч ямар түвшний мэдээлэл авч байгаагаа тодорхойлоход бэрх, хожмын үр дагавар нь ямар ч байж болох тул учир мэдэх хүмүүс чадах байлаа ч үүгээр оролдддоггүй.
Аливаа үйл явдлын учир шалтгааны талаар мэдээлэл олж авах олон сувгийн нэг нь бөөгийн онго буулгах арга юм. Ийм замаар олж авсан мэдээлэл хувь хүн, айл өрхөд хамаатай нь ч бий. Хаад ихэст хэлүүлсэн ч байдаг. Олон түмэнд зориулсан нь ч бий. Түүнээс гадна бөө нарт өөрсдөд нь хандаж захисан, анхааруулсан мэдээлэл их ирдэг. Ялангуяа бөө нэрээр бизнес хийгсэд олширч, улаач нарын ёс суртахууны асуудал хурцаар тавигдах болсон өнөө үед тэдэнд хандсан айлдвар анхааруулга их ирэх болжээ.

Ер нь бөө хүн буруу хазгай үйл хийвэл газрын хуулиар биш, тэнгэрийн зарлигаар гэсгээгддэг номтой. Үүнийг нотолсон нэгэн айлдвар “Тэнгэрлэг бөө” сэтгүүлийн 2012 оны дугаар 12-т нийтлэгджээ. Бөө судлаач Д.Бадарч энэхүү айлдварыг эмхтгэсэн гэснээс үзвэл хэд хэдэн онгын үгнээс нийлүүлж бичсэн байж мэдэх, эсвэл нэг онго олон удаагийн буултаараа хэлснээс түүвэрлэн нэгтгэсэн байж ч мэднэ. Ямартай ч энэхүү айлдвараас харахад сүүлийн он жилүүдэд бөө нар олноор төрсний цаад учир нь мөнх тэнгэрээс хамааралтай бөгөөд төр түмэндээ түшиг бол, улс Монголоо мандуул хэмээн улаач нарыг угийн дээдэстэй нь учруулсан гэсэн санаа:
Өндөр тэнгэрийн хүслийн
Өмөг түшиг болохоо
Хөх тэнгэрийн хүслийн
Хөл гар нь болохоо
Мөнх тэнгэрийн хүслийн
Мөчир салаа нь болохоо
Хаан тэнгэрийн хүслийн
Харуул манаа нь болохоо
Эзэн тэнгэрийн хүслийн
Элч улаач нь болохоо
Удамт Монголын хойчсууд минь
Угсаа залгасан үрсүүд минь
Ухаж сайн ойлгогтун
Учир ёсоо мэдэгтүн… гэж уг айлдварт өгүүлснээс тодорхой байна.

Бөө хүнийг гэсгээх шийтгэх нь мөнх тэнгэрийн хэрэг, бөө нэрээр буруу муу үйл хийсэн хүмүүс энэхүү гэсгээлээс зугатах газаргүй хэмээн судлаач миний бие өмнө нь олонтаа бичсэнийг энэхүү айлдвар баталж:
Дугуй дугуйгаараа нийлж
Дур зоргоороо аашлагсад
Мөнх тэнгэрийн зарлигаар
Мөглөнд орохоор яарагсдын
Хийсэн үйлийг нь хэлэлцэж
Хэцүү гашууныг нь ялгана
Хэрцгий явсныг нь хэрчинэ
Хомхой явсныг нь хуйхална
Мөнх тэнгэрийн зарлигаар
Мөчир салаа үлдээхгүй хэмээн сануулжээ. Ийнхүү сайн мууг нь шүүж, буян нүглийг ялгаж, буруу ихтэй бөөд үр удам ч үлдээхгүй хэмээн сануулж буй нь зүгээр нэг хоосон үг биш юм. Бөө нэрээр омтгойрон хийрхэгсэд үйлийн үр гээч юм нэхэл хатуутайг санаж, гэм нүглээ эртхэн цайруулахгүй бол тэнгэрийн гэсгээл хатуудаа дэндүү хатуу л байдаг даа. Харин удамт монгол үрс угийн тэнгэртэйгээ холбогдох асуудлыг төрийн зарлигаар ч шийдэхгүй, бөө нар бөөгнөрч зөвшөөд ч шийдэхгүй, хэрхэхийг дан ганц тэнгэр мэднэ гэдгийг дахиад нэг сануулчихъя.

Энэ ялдарт бас нэгэн айлдварын тухай өгүүльюү. Далд үзэгдэл судлаачийнх нь хувьд надад янз бүрийн л хүн ханддаг. Гурван жилийн өмнө бар жилийн өнгө ямар байх тухай онгодын хэлсэн үгийг цахим шуудангаар нэгэн бөө илгээснийг би “Гэрэлт Цалиг”-таа нийтэлж байсан. Тэр бөө маань дахиад нэг захидал ирүүлжээ. Нэрээ хэлэхийг тэр удаад ч, энэ удаад ч хүсээгүй нууцлаг бөө маань захидалдаа юу өгүүлснийг түмэн олондоо сонирхуулах нь үүрэг хэмээн үзлээ. Тэгээд ч энэ айлдварт байгаль экологийн талаар өгүүлсэн нь бичигч миний хообийг хөдөлгөж орхилоо. Захидлаас үзвэл тэр бөөгийн онгод 2012 оны дөрөвдүгээр сарын 19-ний өдөр гэнэт бууж хатан Туулын тухай, Туул голоо устай болгохын тулд бөө нар хэрхэхийг хэлж өгчээ. Энэхүү айлдварыг багахан тайлбартайгаар буулгахыг оролдъё.

Монголчууд хатан Туулын хөндийг яагаад сонгож нийслэл хотоо байгуулсан тухай тэрхүү онгод хэлэхдээ “Олон хүн орчиж, түмэн хүн түжигнэсэн газарт хар муу юм хэзээнээсээ хоргодох дуртай. Тэр хар муу юмыг урсгалаараа тээн одож байг, усаараа зөөн нимгэлж байг гэж их голын эрэг хөндийг сонгож хан төрийн нийслэл ханаа шийрлэсэн юм. Энэ голын ус татарвал уй гашуу ирнэ, уйтгар зовлон хэрнэ. Түмнийг хамарсан түйтгэр, олныг хамарсан гамшиг, гал дуудсан гай ирнэ. Яг одоо хатан голын чинь халгих ус нь ширгэж хар сайр нь гарчээ, булгих ус нь бултаж бут сөөг нь цөөрчээ, хар муу юм нүүрлэж хатан бие нь хагасарчээ” гэж өгүүлсэн байна. Тэгээд:
“Их Монгол эвдрэлцэхгүй гэж
Элгэн биеэ уралцахгүй гэж
Бурууг хийгсэд бултахгүй гэж
Бусдын үгэнд орохгүй гэж
Бууц юугаа солихгүй гэж
Буурь юугаа сэлгэхгүй гэж
Уул усаа тахь
Ургамал модоо шүт
Хайрхан уулаа тахь
Хатан голоо шүт
Хаан хүнд хошуу хүргүүл
Хамаг олонд хэл хүргүүл
Бугшсан олны уурыг гаргахгүй бол
Буруу л хүмүүс дээшээ гарна” хэмээн сануулсан байна.
Тэгээд хатан Туулыг устай болгоё гэвэл “Цагаан зүгийн бүгээн тэнгэртэнгүүд хатан голын булан тохой бүрт олноороо отголж бөөл, түмнээрээ төөлж бөөл. Тэгэхийн цагт хан тэнгэр хураа хайрлана, хатан гол урсах болно. Хатан голоо устай болго Хамаг олны хилэнг арилга. Бугшаад байгаа хилэн Буцлаад байгаа уур Омогшоод байгаа хилэн Огшоод байгаа уурыг дар. Харь хүний цацсан хар муугийн үр байна. Балгаар ус зөөгөөд барахгүй, бага багаар хийгээд дийлэхгүй. Олноороо нийлж, бөөнөөрөө бөөлж хурмастын хурыг дууд. Хувхайрсан сайр хурын усаар угаагдсаны дараа, Хурсан их бузар үерийн усаар хөөгдсөний дараа л булаг ус сэргэнэ, бут шанд амилна, Хатан гол бүтэн болно, Хамаг олны үйл бүтнэ” гэжээ. Ингэхийн тулд цагаан тэнгэртэй бөө нар хатан Туулын булан тохойд очиж олноороо отоглож, бөөнөөрөө бүлэглэж олбоггүйгээр газар сууж, хоёр гараараа газар тулан гуйж аргадах хэрэгтэй гэнэ.

“Олны үйлийг үүрсээр байгаад
Олбог минь цоорлоо.
Түмний үйлийг үүрсээр байгаад
Төө бие минь агчлаа.
Эхээс төрсөн биеэ
Энэ зөнд нь орхиё.
Эргүүлж усаа хайрла даа,
Эгэл түмнээ өрөвд дөө.
Тавилан заяаг минь даа даа,
Татарсан голоо тавиул даа.
Бугшсан хилэнгээ тат даа
Бургилсан усаа тавь даа хэмээн аргадаж
Өргөлийн дээдийг өргөж,
Өргөн түмний буяныг дуудаж,
Мөргөхийн дээдээр мөргөж,
Мөнх тэнгэрт залбирлаа хүргэгтүн” гэж мөнөөх онгод хэлсэн аж. Гараараа газар тулж элгэн биеэ голын сайранд хүргэн байж гуйхын учир нь монгол хүн хэзээ ч гараараа газар тулдаггүй бөгөөд аргагүйдэж ягтаа тулсандаа л ингэж байна гэсэн санаа гэнэ. Олбоггүй бөөлдөг нь ч гэсэн ийм олон бөө нар эгэл түмнийхээ зовлонг нимгэлэхээр олбог ширдгээ цоортол зүтгэж зүдэрснээ илэрхийлж буй хэрэг аж.

Ийм нэгэн онгодын айлдварыг үл таних бөө цахим шуудангаар илгээлээ. Хэн хэрхэн ойлгох нь хувь хүний л хэрэг тул эрхэм уншигч өөрийнхөөрөө л болгоо. Гэхдээ ийм юм бичлээ гэж мөхөс намайг бүү шүүгээрэй. Аль болох олон бөө нийлж нэгдэж, отоглож хий гэсэн, тэгээд ч үйлдэл хөдөлгөөн, хэлэх гуйх үгийг нь хүртэл зааж зааварласан ийм даалгавар дээрээс өгөгдөж буйтай таарсан минь үгүй тул ийнхүү илүүтэй ихээр сонирхон дамжуулж байна.

5. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Лусын тахилга
2014 оны 7 дугаар сарын 4-ны өдрийн 9.40-өөс Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Лусын тахилгыг МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, Дархадын зайран Э.Балжир нар тэргүүлж бөөлж эхэллэв. Дараа нь Дархадын удган Цэцгээ, цаатан бөө, зайран Б.Баяраа (олонд алдаршсан нэр Моко зайран ) нар бөөллөө.
Энэ тахилгын үеэр зайран С.Лхагважав өөрийн дураар бөөлж, МБНЭ-ийн бага хуралдаагаар баталсан нэгдсэн тахилгын эртнээс тогтсон журмыг эвдэж, сахилга дэг алдагдуулсан билээ. Үнэхээр зайран С.Лхагважавт бөөлөх хүсэл байсан бол МБНЭ-ийн бага хуралдайд санал бодлоо илэрхийлж, тахилгад бөөлөх боломж байсан. Нөгөөтэйгүүр заавал бөөлөх хүсэл байсан бол өөр хаана ч бөөлөх боломж байсан билээ. Өмнөговийн тахилгад зайран Ж.Чулуунбаатар, Хөвсгөлийн тахилгад зайран С.Лханважав нар тахилгын журмыг зөрчсөнд МБНЭ-ийн Хяналтын цэцээс хариуцлага тооцох шаардлагатай байгааг харууллаа. Тэгэхгүй бол цаашид хэн дуртай нь бөөлж, дэггүйтэл газар авах нээ.

6. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Хайрханы тахилга
2014 оны 7 дугаар сарын 4-ны 11.40 цагаас Хайрханы тахилгад Хөвсгөлийн зайран Д.Нямдаваа, Х.Батбаяр, (олонд “бүдүрэ” зайран) нар толгойлж бөөлсөн байна.
Тахилгын завсар хооронд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү нар тахилгыг сонирхон оролцон байгаа АНУ, Францын төлөөлөгчид зэрэг гадаадын 30 орчим төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулзаж, сонирхосон асуудлуудад хариулт өглөө.

7. Шагнал олгов.
Үдээш хойш 17.00 цагаас шагнал олгох ажиллагаа эхэлж, Хөвсгөл аймгийн Засаг даргын “Жуух бичиг”-ээр МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал, Дархадын зайран Э.Балжир, Д. Нямдаваа нарыг шагнасныг Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгоны захирагч Ганбаатар гардууллаа. Мөн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Ганболд тахилгад оролцсон бөө нарт шагнал, дурсгалын зүйл гардууллаа. Мөн Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран цол, тэмдэгээр Б.Баяраа, Х.Батбаяр нарт олгосныг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан гардуулж, энгэрт нь тэмдэгийг нь зүүж өглөө.

8. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Галын тахилга
Орой 22.00 цагаас Галын тахилга болж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган В.Жавзансүрэн удирдаж, Хөвсгөлийн удган Энхжаргал, удган Цэнд-Аюуш, удган Ариунбаяр нар толгойлж бөөлсөн билээ. Галын тахилгын өрнөлд залуучуудын бөөгийн “Галт шонхор” төвийн залуучууд оролцож, бөөлж галаа хөгжөөлөө.
Галын тахилга дуусангуут Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын хаалтын ажиллагаа болов. Хаалтын ажиллагаанд хөвсгөлийн театрын хамт олон оролцож ая дууны мэндчилгээ дэвшүүллээ. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгад толгойлж бөөлсөн бөө, зайран Б.Балжир, Д.Нямдаваад Монгол бөөгийн тэргүүн зайран, Удган Энхжаргал, Цэцгээд Монгол бөөгийн Тэргүүн удган, Т.Пүрэвдоржид Монгол бөөгийн зайран, Цэнд-Аюуш, Ариунбаяр нарт Монгол бөөгийн удган цол тус, тус олгосон байна. МБНЭ-ын “Алтан шонхор” медалиар Б.Балжир, Д.Нямдаваа, “Мөнгөн шонхор” медалиар зайран Сансар, Ариунбаяр нар, “Хүрэл шонхор” медалиар Эрдэнэцогт, Энхжаргал нарыг, МБНЭ-ийн “Өргөмжлөл”-өөр арван хүнийг шагнасныг МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүд гардуулан зүүж өглөө. Энэ үед тэрхэн орчинд их манан тэнгэрээс газарт бууж, битүү бүрхэж нэг, нэгнийгээ харахад бэрхтэй болсон юм.

Монгол үндэсний хээ угалзыг хотынхоо жижиг детальд хүртэл нэгбүрчлэн оруулсны зэрэгцээ, монгол гэрийн хэлбэртэй Олон улсын бага хурлын төв, монгол шатрыг нэгбүрчлэн урлан тавьсан ногоон парк, Монголын нууц товчоо, Алтан товч, Эрдэнийн товч судруудыг билэгдсэн гурван ном зэрэгцүүлэн тавьсан хэлбэртэй Төв номын сангийн барилга, монгол маягийн эрэгтэй, эмэгтэй малгай зэрэгцүүлэн тавьсан хэлбэртэй театрын барилга, Шанью-гийн алтан титмэн дээвэртэй үндэсний гар урлалын худалдааны төв, хүрэл зэвсгийн олдворуудаар хийсэн том баримлууд бүхий цэцэрлэгт хүрээлэн, монгол үндэсний хээгээр чимэглэсэн далангаар хүрээлэгдэж, сүрэг адуу давхиж буй хөшөөг төв хэсэгтээ залсан Улаан мөрөн голын эрэг дэх амралт зугаалгын газар, Хияа багшийн шинэ дүүрэг гээд Ордос хотын онцлох “үзмэр”-ийг нэрлэвэл урт жагсаалт болно. Хотын төв хэсэгт байрлах музей нь гэхэд л элэгдсэн чулууны хэлбэр бүхий зэс гадаргуутай 39 метр өндөр барилга байх ба газар дор 1, газар дээр 4 давхар бүхий байгууламж гэнэ.Тэнгэр баганадсан өндөр барилгуудыг олноор нь барьж байгуулсан тус хотод хүн суурьшаагүй бололтой шинэ хороолол ч цөөнгүй харагдав.
Монгол хүн үнэ төлбөргүй үздэг “шүтээн”
Намрын эхэн сарын шинийн гурванд нутгаасаа гарсан манай багийнхан шинийн 8-ны өдөр “Их онгон” цогцолборт зочилсон билээ.Их хааны сүнс оршин буй хэмээн бидэнд тайлбарласан, энэхүү шүтээнд зочлохдоо багийнхан маань дундаасаа хадаг цай, архи тус бүр гурвыг өргөв. 99 гишгүүр шатаар алхан өгссөөр гол шүтээнд ороход “Эзэн сан” хэмээх ном уншиж, идээний дээжийг хүн нэг бүрт хүртээх бөгөөд зочид гэр бүлийн гишүүдийнхээ тоогоор хүж асааж, арц, улаан утаснаас нь хувь хүртдэг ажээ.

Хишигтэн хошууны гаралтай Хайраа хэмээх тайлбарлагч бүсгүйн ярьснаар, шүтээний өмнө байх зулыг 786 жил унтраалгүй асааж яваа Боорчи, Мухулай нарын удмынхан үе дамжин онгон шүтээнд ажиллаж ирсэн ба шүтээнийг хамгаалдаг дархадуудад улсаас тэтгэмж өгдөг болсон гэнэ. Хар азарганы онгон дэлээр хийсэн Их хар сүлдийг догшруулах тахилгыг луу жил бүрт хийж, 12 жилд нэг удаа хар сүлдийг сольдог байна.Их хар сүлдийг тахихдаа “Сүлдийн сан” хэмээх ном унших бөгөөд хар сүлдийг байрлуулсан талбайн дээд талын шат руу эмэгтэй хүн гардаггүй уламжлалтай гэв.

Өгөдэй хааны үеэс эхлэл нь тавигдаж, Хубилай хааны үед найман цагаан орд өргөөг тахих болсон уламжлал өдгөө ч хэвээр байгааг бидэнд үзүүлэв. Тайлбарлагчийн ярьснаар, цаг тайван бус байх 1939 онд Ганьсу мужийн Бумбын сүмд шилжүүлэн 10 жил тахиж, 1949 онд Хөх нуурын Гомбын сүмд таван жил тахисны дараа 1954 оны 4 сарын эхээр одоогийн байгаа Эзэн хороонд авчирсан аж. Харин “Их онгон” цогцолборыг 2005 онд байгуулж дууссан бөгөөд Сүлдийн тахилгыг зүүн дархадууд буюу Мухулайн үр сад, Ордон гэрийг баруун дархадууд буюу Боорчийн үр сад тахиж, хамгаалж ирсэн тул шүтээнд 24 цагаар байх эрх дарх эдэлдэг байна. Билгийн тооллын 7 сарын 14-нд их хар сүлдийг тахидаг бол, билгийн тооллын 3 сарын 21, 5 сарын 13, 9 сарын 12, 10 сарын 3-нд бусад тахилгыг хийдэг хэмээн бидэнд танилцууллаа.
“Их онгон” цогцолбор өглөөний 07.30-19.00 цаг хүртэл зочдоо хүлээн авах бөгөөд Монгол Улсын зочид болон өвөрмонголчууд шүтээнийг үнэ төлбөргүй үзэж, тахилгад үнэ төлбөргүй оролцох эрхтэй байдаг гэнэ.Харин хятад хүн болон гадаад орны иргэд 110 юань төлж тасалбар авсны дараа уг шүтээн цогцолборт нэвтэрдэг аж.

Даяарчлалд нэрвэгдсэн амьдрал
ӨМӨЗО-ны хөгжлийн түвшин манайхаас хэд дахин илүү гэхэд хилсдэхгүй. Даяарчлагдсан ертөнцийн тавьж буй бүхий л шаардлагыг тэд биелүүлжээ.Харин хүн ам нь энэ хурдыг гүйцэхийн тулд үндэсний соёлоо, төрөлх хэлээ гээж үрэгдүүлээд зогсохгүй, даяарчлалын шуурганд нэрвэгдэн унахгүйн тулд хөл дээрээ тэнцэж ядан, шинэ ертөнцөд амьд үлдэхийн төлөө тэмцэж байгаа дүр зургийг өвөрмонголчуудын амьдралаас би олж харсан юм.Тэд аялгатай ч гэсэн хачин хэллэгтэй монгол хэлээр бидэнтэй ярьж, монгол дуу дуулж, морин хуурын аялгуугаар сэтгэл гэгэлзүүлж чадсан.Бас монгол айл бүрийн үүдэнд хос хар сүлд тахиастай байгааг бидэнд харуулж, монгол маягийн гэрүүд парк, цогцолборуудынх нь гол үзмэр болох нь анзаарагдаж байсан.Гэвч үндэсний соёл гэдэг тэдний хувьд асар том байгууламжууд, байшин барилга, эд зүйл дээрх хээ угалз, хэлбэр дүрс болон музейн гайхалтай үзмэр, түүнчлэн өөрсдөө бараг үзмэр болох шахсан үндэсний хувцастай аялал жуулчлалын хөтөч нарын түвшинд л үлджээ.

Тэдний алдааг бид давтахгүй гэхийн аргагүй тул, “хашгирч чарласан” гэмээр хэт хөгжилд улайрч, бусдыг дуурайн уламжлалт нүүдлийн мал аж ахуйгаасаа татгалзах хэрэгггүй юм байна гэдгийг “тал нутаггүй, бэлчээргүй” болсон өвөрмонголчуудын амьдрал бидэнд харуулж байна. “Тал нутаг хаана байна” гэдэг дууг хятад хэлээр дуулан зогсох өвөрмонгол эмэгтэйчүүд, тэдний үр хүүхдүүд нь зөвхөн засмал замаар явж, зүлгэн дээр гишгэхгүй амьдарч, паркад очиж агаар амьсгалах, нэг байшингаас нөгөө байшинд, нэг тээврийн хэрэгслээс нөгөөд шилжин суух тийм л амьдралд “хүлэгдсэн” хувь заяаг эргэлт буцалтгүй сонгожээ.

Харин бидэнд зөв сонголт хийх боломж нь одоо ч нээлттэй байна.Сайхан Монгол орныхоо сэрүүн тунгалаг агаараар цээж дүүрэн амьсгалж, цэцэгт ногоон талдаа тааваараа бэлчих мал сүргээ маллан, морио унаж, монгол дээлээ өмсөөд, өргөө гэртээ сэтгэл тэнүүн амьдран сууж, нутгийнхаа хаана ч хүссэнээрээ зугаалж яваа монголчуудын амьдрал жаргал цэнгэлээр дүүрэн ажээ.Ямар их хувь заяагаар бид нар эзэн нь болж төрөв өө гэсэн дууны үг юутай үнэн болохыг мэдрүүлсэн энэ өдрүүдэд баярлалаа.

“Хатан зориг бүхий л чадлаараа Хайртай Монгол орноо мандуулъя” хэмээн өглөө бүр төрийн дууллаа дуулж зоригжин, хичээлдээ, ажилдаа явж буй хойч үеийг төрүүлсэн хүмүүс билээ бид.Бидний Монгол Улс мөнхөд оршиг.