Author: admin_shaman

  • ИХ ГОВЬ, АЛТАЙ ТАВАН БОГД, ХӨВСГӨЛИЙН ТАЙГАД АЯЛСАН НЬ.

    Өвөрхангайн төв Арвайхээр хотод ирэхэд аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Дуламжав угтсан билээ. Бидний аялалын эхний өдөр Аравгар хээрийн талд хоноглож эхэлж байна.
    Социалист бүтээн байгуулалтын үед Зөвлөлтийн цэргийн томоохон анги байсан энэхүү содон түүхийг одоо хүмүүс мартжээ. Жолооч нартай таарч байсан сонин сайхан түүхийг энд хүмүүс ярьдаг билээ.
    Нэгэн түүхийг бичье. Монгол орны минь тээврийн гол ачааллыг хуруундаа үүрч байсан олонд алдартай автотээврийн баазуудын нэг Автотээврийн 22 дугаар авто баазын нэгэн жолооч энэхүү Арвай хээрийн талд тээвэр хийж явсан байдаг. Аймаг хоорондын тээврийн үндсэн ачаалалыг алдарт Зил-130 машин гүйцэтгэдэг байжээ. Тэгээд нилээд хуучирсан машин эвдэрсэн тул энэхүү алдарт Арвай хээрийн талд зогсож байж, гэтэл шинэвтэр Зил-130 автомашинтай орос цэргүүд түүн дээр иржээ. Юу болсоныг асууж сурсанаа тэд өвөрмөц шийд гаргасан нь өөрсдийн машиндаа ачааг нь шилжүүлж ачжээ. Тэгээд хуучин машиныг авч үлдээд, архи байвал өгчих гэжээ. Жолооч тэр байдалд үнэмшсэнгүй их л болгоомжтой хандсан боловч эцэст нь шинэ машиныг нь аваад хөдөлсөн байна. Нэг л үнэмшилгүй санагдаад гүвээ даваад сэмхэн эргэж ажиглаж сууж гэнэ. Нөгөө хэдэн орос цэргүүд хуучин машинд нь бензин цацаж шатаачихаад цааш алхаад явахыг нь хараад орос цэргүүдийн бодож олсон шийдийг ойлгосон гэдэг. Энэхүү түүх баазын дотор гал шиг хурдан түгж нэгэн хэсэгтээ ам дамжин яригдаж билээ.

    2.Хурдан морины цогцолбор
    Одоо энэ талын дунд Монгол морины цогцолбор сүндэрлэнэ. Энэ цогцолбор нь өнөөгийн хурдан хөлгүүд ажнайнуудын суу аладарыг өгүүлнэ. Харамсалтай нь монгол морь бол баялаг түүхтэй, Дэлхийн хуурай газрын туурайгаараа тахалсан түүхтэй, тэр нь энд байдаггүй. Зөвхөн өнөө цагийн хэдэн морины түүхийг сорчилон үзүүлнэ. Харин түүхийг бүтээсэн баялаг намтар сүүлийн хэдэн жилийг өгүүлнэ. Юутай харамсалтай билээ.
    Өмнө зүгийн корей улсад монгол морины хөшөө бий. Яагаад тэд монгол моринд хөшөө босгоо вэ. Хятадын өргөн уудам нутагт монгол морины хөл хүрээгүй газар үгүй билээ. Гималайн нурууны цаад талд, зүүн өмнөд ази, энэтхэг, Иран, Турк нутагт монгол морьд мөрөө тахалжээ. Юутай алдар суу вэ. Сибирийн тайга, намаг, шавар, хүнд замыг монгол хүн морьтойгоо л туулсан.
    Оросын баруун хэсэг зүрх болсон нийслэлийн дэргэдээс Германы хутаг хүртэл дэлхийн дайны хүндийг туулалдсан монгол морины хөшөө Москвад бий. Дээр нь Монголын эзэнт гүрний түүхэнд монгол морины гүйцэтгэсэн үүргийг бодоод үзээрэй.
    Унгарын Муха тосгоны дэргэд хийсэн цэргийн урлагын түүхэнд бичигдсэн аугаа тулалдаанд европын шигшмэл 85 мянган цэргийн 65 мянган цэргийг хиар цохин устгасан түүхийг үлдээсэн монгол цэрэг, морины суу алдарын одоо хэн ч дурсдаггүй юм. Бид юутай харамсалтай сэтгэдэг ард түмэн бэ. Биднйи түүх, Монгол морины түүх нь цогцолборт байгаа энэ хэдэн мориор дуусах юм гэж үү. Үгүй шүү олон түмэн, бид өнгөрсөн түүх, алдараа мартах ёсгүй. Эргээд сэргээх ёстой түүх юм шүү.

    ХОЁР. БАЯНХОНГОР АЙМАГ
    3.Бөө цагаан нуур
    Баянхонгор аймгийн Баацагаан сумын нутагт байдаг Бөөн цагаан нуур бол говийн томоохон нуурт хамаарна. Энэ нуурын эрэгт бид хоноглосон билээ. Нүд алдам цэлгэр нуур сэтгэлд ихийг бодогдуулна. Нуурын эрэгт байрлах малчин айлын дэргэд аян замын алжаалаа тайлан зураг авцгааж билээ.
    Бөөн цагаан нуур нь Баянхонгор аймаг дахь Нууруудын хөндийн хамгийн том, давст нуур юм. Хангайн нурууны өмнөд хажуугаас эх авч урсах Байдраг гол цутгах боловч гадагш гарах урсгалгүй.
    Нууруудын хөндий дэх бусад нууруудтай хамт (Таацын цагаан нуур, Адгийн цагаан нуур, Орог нууруудтай) Рамсарын конвенцид бүртгэгдсэн ус намгархаг газар юм. Нуурын эрэг нь намхан элсэрхэг хөрстэй, хаяа нутгийн өвс ургамал бүхий намгаас тогтдог.
    Бөөнцагаан нуурын ус гидрокарбонат, сульфат, хлорын ангин, кальцинатри, магни бүлэгт хамаарагдахаас гадна шүлтлэг орчинтойд тооцогдоно.
    Энэ нуурыг алсаас харахад цагаан өнгөтэй харагддаг учраас Бөөн цагаан нуур хэмээн нэрлэсэн түүхтэй. Бөөн цагаан нууранд 96 зүйлийн шувууд хуран цугладаг, дэлхийд гайхагдсан ховорхон нуур юм. Монгол улсад урсдаг нийт нууруудын хамгийн том талбайтай нууруудын эхний аравт ордог.

    4.Анхны болон хоёр дахь саадыг давав.
    Баянхонгорын нутагт бидэнд анхны бэрхшээл тулгарав. Бид түүнийг анхны сорил гэж нэрлэсэн билээ. Тэр бэрхшээл бол говийнхоны хувьд аялалаа бүрэн зогсооход хүргэх шалтгаан байсан юм. Машины моторын дээд ангийн боолт хугарч поршингийн хэсэгт орж, моторын үндсэн хэсэг хагарч гэмтсэн нь япон тэргэний хувьд “амьсгал хураасантай” тэнцэхүйц явдал байв.
    Машинаа чирч оруулсан хашааны арын айлд яг тэр машины задалсан мотор байж байх нь тэр. Тэгээд хоёр моторын дундаас шинэ мотор “босгох”-оор говийнхон эрчимтэй ажиллав. Ёстой дайчин хүмүүс байсан. Хэрвээ өөр хүмүүс байсан бол моторгүй машиныг босгоно гэдэг “зүүд” байсан билээ. Ерөөс хэдхэн цагийн дотор мотороо задалчих нь тэр. Тэгээд шийдвэр гаргалаа. Тэд нэгэн зэрэг хөдөлж, мотороо сэлгэн маргааш нь гэхэд бэлэн болгосон.
    Монгол залуучууд үнэхээр бахархам “инженерийн алтан толгойтой”, бас “бие, гар нь юутай зүйрлэмгүй хөдөлмөрч” тэгээд зорьсондоо хүрч чадсан. Ийм гайхамшигт чанар монгол хүнд байна гэхээр бид юу ч бүтээх чадвартай хүмүүс энэ чанараа бахархан бичихээс аргагүй билээ. Зөв удирдаж чадвал монголчууд юуг ч бүтээж чадна.
    Харин бид машинаа компьютерт оношлуулахаар 3 хоног хүлээсэн, оношлогооны хүн маань амраад хөдөө явчихсан байсан. Тэгээд эрс шийдэмгий шийдвэр гаргаж, аялалаа үргэлжлүүлсэн билээ. Одоо машин жигд хурдатай “их говийн хэсгийг” алгасан Ховдын зүг хөдөллөө.
    Харин манай Ланд 200 машины хувьд Баянцагаан сумын төвд машины хойд хэсэгт сальник сэтэрч аймгийн төвөөс захиалж авчирч засахад нэг шөнийг зарцуулав. Андуурч авчирсанаас дахин захиалж, бид энэ хугацаанд хагас өдөр хүлээсэн. Энэ бол бидний хоёр дахь саад байсан. Ийм богино хурдан хугацаанд сэлбэг авчирч өгөхөд нутгийн залуу Рэнцэнжүгдэр бидэнд тусалсан. Хүнд туслая гэсэн сэтгэлтэй говийнхоны зан чанар зах зээлд “нураагүй” нь харагдаж байлаа. Саьник тавих нь хэдхэн минутын ажил байлаа.
    Баянхонгор аймгийн говийн үзэсгэлэнт байгаль нь аймгийн төвөөсөө 150 километрт орших их говийн элсэн манхан, заган шугуйд шургалан тогтсон Монголын говийн хамгийн том нуурууд болох Бөөнцагаан болон Орог нуур, Монголын хоолойгоос эхлэн эх орны баруун хязгаар буюу Монгол улсын торгон хил хүртэл сунан тогтсон өргөн уудам нутгийг хамарна. Орог, Бөөнцагаан нууруудын эргэн тойрон дахь элсэн манханууд, говийн чимэг болсон заган шугуй, дэлхийд ховордсон хоёр бөхт тэмээн сүрэг гэх мэт Монголын их говь нутаг өөрөө ер бусын сонин өвөрмөц байгалийн үзэсгэлэн билээ.
    Орог нуурын хаяанаас дэлхийн хамгийн эртний хүн амьдарч байсан буурь сууц олдож байсны зэрэгцээ, зүүн эргээр нь түүх соёлын нандин өв болох олон зуун хиргисүүр, булш бунханууд эгнэн байдаг билээ.

    djmedia:267
  • Мөрөн хотод

    Хөвсгөлд зайрангийнд
    Монгол бөөгийн зайран Пүрэвдоржийнд бууж мордсон мөч МБНЭ-ийн архивт үлджээ. Түүний гэрийн онгод олон зуун жилийн уламжлалтай, түүгээрээ содон түүхийг өгүүлнэ. Энэхүү ховор зүйлийг үлдээж авна гэдэг бахархал юм.
    Зайрангийхаас гараад бас нэгэн зайрангийнд зочилсон нь П.Ганболдынх байлаа. Монгол бөөгийн их зайран П.Ганболд нүсэр их ажил болох Хөвсгөл нуурын нэгдсэн их тахилгын дараа уулзсан минь энэ билээ.
    Уулзах болгондоо надаа нэг зүйлийг сануулдаг байлаа. Тэр нь Хөвсгөлийн Дамдин зайрангийн хоёр охины тухай байлаа. Хотод нэг нь байдаг, Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулуун, МБНЭ-ийн гол зүтгэлтэн, нөгөө нь Хөвсгөлийн Алаг-Эрдэнэ суманд амьдардаг, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Д.Батчулуун юм. Бид хотынхоо Батчулуунд, Ганболд маань Алаг-Эрдэнийн Батчулуунд илүү болохоор гомдол гаргадаг нь арга ч үгүй биз ээ.
    Зурганд Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал, Монгол бөөгийн их зайран Нямдаваа, Монгол бөөгийн их зайран П.Ганболд нарын зураг мөнхлөн үлджээ. Бидний хамт Хөвсгөлийн нэгдсэн их тахилгыг голлон зохион байгуулсан Ганболд зайрангийн гэргий Хандаа байна. Зураг түүх болон үлдсэн нь энэ билээ.

     

    ДУЛАМЖАВ УДГАН
    Хөвсгөл нуурын тахилга өндөрлөх агшинд нэгэн бөөлөө болсон нь гэрэл зургийн хальсанд МБНЭ-ийн архивт ийм нэгэн зураг үлджээ. Нэг нэгэндээ гэсэн сэтгэлээр туслаж байгаа зан үйл содон байв.
    Тэр явдлаас хойш он цаг өнгөрч Дуламжав удган өнөөдөр Монгол бөөгийн тэргүүн дээд цолтон болжээ. МБНЭ-ийнхэн түүнийг андахгүй. Хэдий амьдралын хүнд сорил дунд явсан түүний амьдрал удган хүний хэцүү замналыг өгүүлдэг. Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Дуламжав чин сэтгэлээр бөөгийнхөө нэгдсэн байгууллагын төлөө зүтгэсээр, тэмцсээр явна.
    Харин нөгөө нэг удган Д.Батчулуун өөрийг нь анхлан нийгэмд таниулсан МБНЭ-ээс гарч, Монгол бөөгийн их дархан удган цолноосоо татгалзаж, зарим хүмүүсийн бичээд байгаачлан даруухан бөгөөд Дэлхийн тэнгэр шүтлэгтэний нэгдсэн холбоонд тэргүүн зөвлөх багш цолтой явна. Монголыг нэгдсэн бөөгийн байгууллага багадаж, дэлхийг нэгтгэсэн байгууллагад зүтгэх болсон нь хувь хүний сонголт биз ээ. Аль, аль нь тэнгэр шүтлэгийн төлөө болохоор ажил амжилттай яваа бол болоо.

    djmedia:266
  • Хараал бидэнд ингэж нөлөөлдөг…1

    1Хараал болон нүдний хор
    Сэтгэл судлаачдын үзэж байгаагаар, хараал, муу энерги, нууцлаг хүчин зүйлсээс өөрийгөө сэргийлж болох аж. Хараалд өртсөн хүмүүсийн сэтгэл санаа тавгүйрхэж, үргэлж бухимдан, гутранги үзэлтэй болох бөгөөд цаанаасаа л бие нь тавгүйрхэж, бүх зүйл болохгүй мэт санагддаг байна.
    Хараал болон нүдний хор нь тусдаа ойлголт бөгөөд хараалаас илүүтэй нүдний хор нь илүү их аюул учруулж, сөрөг зүйлсийг дууддаг аж. Нүдний хорыг цагаан хэл ам хэмээн нэрлэж ч болох юм.
    Гоё ганган хувцас өмссөн, цэвэрхэн царайтай охид бүсгүйчүүд олны харцыг булааж, атаархлыг нь төрүүлснээр, цагаан хэл ам болж, сөрөг зүйлсийг дуудах нь бий. Харин үүнээс сэргийлж, өөрийгөө хамгаалах арга нь ердөө л эерэг байж, бүхнийг сайн сайхан талаас нь харах аж.

    Хүний тархины зүүн болон баруун тал бөмбөлөг нь салсан тохиолдолд тус тусдаа өөрийн гэсэн ухамсартай үйлдэл хийдэг гэдгийг анагаах ухаан олж илрүүлсэн бөгөөд үүнээс хойш мухардалд орсон юм. Хэрэв хэн нэгэн тань руу санаатай биш ч, шохоорхоод харах төдийд л нүдний хорын тусгал болж, хохирдог аж. Иймд та өөрийн мэдэлгүй, хэн нэгнийг хохироож байж мэдэх юм. Бид заримдаа санаанд багтамгүй хачин зүйл бодож байснаа гэнэт, юу болоод байгааг анзаарч, толгойгоо сэгсэрдэг. Энэ нь бидний тархи өөрийн мэдэлгүй буюу, ухамсрын оролцоогүйгээр хараал, нүдний хор ялгаруулах зэрэг санамсаргүй үйлдэл хийдэг байх юм.

    2Ямар хүн хараалд өртөх нь их вэ?
    Харин ямар хүмүүс хараалд илүү их өртдөг болохыг та мэдэх үү? Цагаан өнгө дээр багахан хар өнгийг асгахад төдийлөн өөрчлөлт гарахгүй. Харин хар өнгөн дээр хар өнгийг нэмэхэд тэр чигтээ хар болж хувирдаг. Үүнээс харахад үргэлж сөрөг энерги өөртөө хуримтлуулдаг, аливааг үргэлж болохгүй талаас нь хардаг болон уур бухимдал ихтэй хүмүүс хараал өртөх магадлал өндөр байдаг. Мөн тус төрлийн хүмүүст хараал, цагаан хэл ам хүндээр тусдаг байна.

    3Бодол санаагаараа хараалаас өөрийгөө хамгаалах
    Та аура буюу гэрлэн бүрхүүл гэж юу болохыг мэдэх үү? Аура гэдэг нь хүн, амьтан, эд зүйлсээс цацрах электро-фотон энергийн давтамж бөгөөд гадны нөлөөлөл, бодол, сэтгэл санаанаас хамааран өөрчлөгддөг аж. Харин таны гэрлэн бүрхүүл хүчтэй байх тусам хараал, цагаан хэл амнаас хол байж, эдгээрээс өөрийгөө сэргийлэх боломжтой юм.
    Гэрлэн бүрхүүлээ хүчтэй байлгах эсэх нь ердөө таниас хамаарах болно. Та сөрөг бодлоос ангижирч, үргэлж өөртөө сайн сайхан бүхнийг дуудаж, хэрүүл маргаанаас хол байх нь гэрлэн бүрхүүлийг хүчтэй болгодог аж.

    Сэтгэц мэдрэлийн эмч нар хэлэхдээ: “Таныг хараал, цагаан хэл амнаас сэргийлж чадах хүн бол зөвхөн та өөрөө юм. Хичнээн хэцүү зүйл тохиолдож байсан ч, бууж өгөлгүй, өөртөө итгэлтэй байж, эрч хүчтэй байх хэрэгтэй. Мэдээж хүчтэй хараалыг зөвхөн эерэг энергиэр даван гарах хэцүү мэт боловч, таныг ганц аварч чадах зүйл нь та өөрөө гэдгийг бүү мартаарай” хэмээн хэлсэн байна.

  • Хэнтий Биндэрийн овооны уулзалт мартагдашгүй үйл байлаа.1

    МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн Т.Түмэнбаярын зохион байгуулсан Хэнтий аймгийн Батширээт сумын нутагт орших Биндэрийн овооны тахилга дээр МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, дэд Ерөнхийлөгч М.Энхзаяа, Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн А.Энхтайван, Зайран Зайран Өлзийхутаг, Хурцжавхлан нар уулзаж, Бөөгийн шүтлэгээ дэлгэрүүлэх, бөөгийн байгууллагаа бэхжүүлэх зорилгоор цаашид нэгдэж хамтран ажиллахаар тохирсон билээ. Монголын бөө шүтлэгийн түүхэнд мартагдашгүй ул мөрөө үлдээх энэ уулзалт Бөө нарын хамтын ажиллагааг шинэ шатанд гаргах томоохон үйл явдал байв. 2012 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдөр МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилд зориулан Их хааны ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх Тайлга, тахилгын ажиллагааны “Галын тахилга”-ыг Зайран Хурцжавхлан удирдаж, 300 гаруй шавь нарын хамт оролцсон нь Монголын Бөөгийн түүхэнд үлдэх гавьяат үйлс байлаа. Энэ ажиллагаанд түүний удирдсан бөө нар зохион байгуулалт, дэг журмаараа бусдаас ялгарч байлаа. Түүхийн хатуу хөтүүг зоон дээрээ үүрч, Монгол эрчүүдийн жудагтай яриаг олонтой сонсож явсан Биндэрийн овоо, Монгол бөө шүтлэгийг хамтран хөгжүүлэх тухай Зайран Хурцжавхлан, Зайран Өлзийхутаг нарын ярилцлагын гэрч болон үлдсэн. Бөө шүтлэгээ хамтран хөгжүүлэх тухай ярилцаж тохирсон их үйлсийн тухай жинхэнэ эрчүүл, Тэнгэрийн улаач нарын яриа замхрах ёсгүй, харин ч ажил хэрэг болох ёстой.

  • Түвд ламаас төрсөн нутгийн савдаг хүчтэй байдаг юм

    2007 оны “Болор цом” наадмын нэгийн даваанд өвдөг шороодож халамцаад, шүүгчдийг “шүлэг ойлгохгүй байснаас үхсэн дээр” хэмээн ил тод хараав. Тэдгээр харааж байгаа шүүгчдийн дотор аавынх нь дотно анд Ардын уран зохиолч П.Бадарч хүртэл байлаа гэж бодоход тэр хэнд ч үгээ хэлдэг нь шууд харагдана. “Ардын эрх” сонинд ажиллаж, Далай ламтай ярилцаж гээд сэтгүүл зүй ертөнцөд богинохон ажилласан ч тэр өөрийгөө хэн бэ гэдгээ харуулж чадсан.

    Сэтгүүл зүйд удаан ажиллаагүй нь цаанаа учиртай. Тэр шүлэг шигээ омголон учраас хэн нэгнээр юу бичихээ заалгаж амьдармааргүй л байсан байхгүй юу. Тийм ч учраас галтай шүлгээ зүрхэндээ тээгээд, найрагч нөхдийнхөө хамт бодож шаналах зүйлгүй амьдарсан. Гэхдээ 2006 оны үед “Ардын төр” хэмээх сонин эрхэлж байгаад тун ч удалгүй үүдийг нь барьсан. Тэгэхээр тэр одоо ахин сэтгүүл зүйн ертөнцөд орж ирэхгүй гэдэгтэй мөрийцсэн ч болно. Хүний амьдралын энэхэн орон зайд намтар дүүрэн амьдарсан энэ бүсгүйн тухай дурьдахад нэлээд цаг зав гаргах шаардлагатай ч бас чиг богинохон зайд өөрийг нь ойлгуулж болмоор тийм нээлттэй, энгийн хэрнээ омголон аж. Энэ бол “Болор цом”-ын хошой тэргүүн, Д.Нацагдоржийн шагналт яруу найрагч Цоодолын Хулан.
    Тэрбээр нэгэн ярилцлагдаа “Балбар ахыг амьд сэрүүн байхад нь тэр хүнийг харахаар л өөрийгөө хөндлөнгөөс харж байгаа юм шиг санагддаг байсан. Бид хоёрын жил, орд ч ижил. Ер нь их ойролцоо зан авиртай. Тэр хүнийг нас барсны дараа сэтгэл их өвдсөн. Одоо л гайгүй эдгэж байна. Яруу найрагчдаас надад хамгийн ойр хүн байсан. Хэрвээ Балбар ах эмэгтэй хүн байсан бол яг надархуу, би эр хүн байсан бол Балбар ахтай төстэй л хүн байх байсан болов уу гэж боддог юм” хэмээсэн. Магадгүй л юм, гэхдээ түүний аавыг харахаар дээрх зүйлийг бас мартаж болмоор. Яагаад гэхээр түүний аав манай нэрт яруу найрагч Д.Цоодол гуай бол шүлэг шигээ зөөлөн, бичсэн дуулиуд шигээ ард олныхоо төлөө шаналан тээж явдаг тийм л хүн.
    Иймээс аавын нь тухай бодохоор түүний хэлснийг мартаж болохоор. Үнэндээ Цоодолын Хуланг ярихын тулд Ардын уран зохиолч Дөнгөтийн Цоодолын тухай дурсахгүй өнгөрч болохгүй. Тийм ч учраас тэр “намайг мэдье гэвэл аавыг минь, аавыг минь танъя гэвэл намайг мэдэх хэрэгтэй” хэмээсэн биз. Гэхдээ энд аавынх нь тухай дурдах гээгүй учраас “Зүлгэн дээр гэрээ бариад Зүгээр л нэг амьдрах” гэсэн бүсгүй найрагчийн тухай дурдая. “Цэцдийн толгой авдаг төртэй байхыг хүсэхгүй Цэцгийн толгой тасддагүй үртэй байхыг хүснэ” хэмээн халгиулж цалгиулж байсан найрагч бүсгүй маань өнө мөнхийн хэрнээ өчүүхэн байж магадгүй амьдралыг тун энгийнээр “Зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр л нэг амьдрахсан” хэмээх философийг тэр ард түмэндээ бичиж өгсөн нь бол гайхамшиг. Магадгүй түүний бичиж чадах, бичиж үлдээх цөөн хэдэн мөрүүдийн нэг бол энэ.
    Үүнийг олон судлаач, эрдэмтэд тайлбарлаж байдаг ч миний хувьд бол өөрөөр харж бодож явдаг нэгэн. Монголын яруу найргийн галыг манасан цөөн бүсгүйчүүдийн сор нь болж яваа энэ бүсгүй залуу цагтаа бас дурлаж шатаж, түүнээсээ болж алдаж онож явсан. Жаргал зовлонтой амьдралын тэн тэнцүүлж шатахдаа, гунихдаа, хөөрөхдөө шүлэг бичиж явсан түүний амьдралын зам харгуйд худал хуурмаг ч байсан, эр хорын харц ч байсан. Гэсэн хэдий ч энэ зам харгуй тэр чигээрээ хүндлэл байсан гэдэгт би огтхон ч эргэлзэхгүй. Тийм ч учраас хуучин цагийн хэллэгээр бол язгууртан дээдсийн гэмээр нийгэмдэх амьдралаас залхахдаа ийн дуун алдсан хэрэг. Үүнийг зөвхөн би хэлээд ч байгаа хэрэг биш. Тэр чигээрээ омогшлоор, гэхдээ нарийн утга учраас бүрдэх түүний шүлгүүдийг хийгээд эрхэмсэг гал цогтой дүр төрхийг ард түмэн тэр чигээрээ мэднэ. Бараг өөрийнх нь мэддэггүйг ч хэлэх байх. Тийм л байдаг шүү дээ.
    Аль тэртээ наяад оны сүүлчээр МУИС-ийн оюутан байхдаа авьяаслаг яруу найрагч Шагдарын Уянга асантай үерхэж, улмаар түүнтэй гэр бүл болж, дундаасаа Уянгын Дөрвөн-Уул хэмээх хүү төрүүлж, амьдрал гэгчид хөл тавьсан. Гал цогтой яруу найрагч маань өөрийнх нь хэлдгээр “Балбар ах шигээ хурц омголон” болохоор тэдний амьдрал удаан үргэлжлээгүй гэхэд хэтийдсэн хэрэг болохгүй. Мэдээж омголон найрагч бүсгүйд яруу найрагч нөхөр тохирохгүй байсан биз. Түүгээр, түүний шүлгээр чимэж, бас хайрыг нь даруухнаар хүртэж чадах тийм л эр хүн хэрэгтэй байсан болохоос биш яруу найрагч өрхийн тэргүүн түүнд хэрэг байгаагүй учраас тэд хоёр салаа замаар одсон.
    Тэр алдахаас, зовлон амсахаас айдаггүй. Тийм ч учраас тэр өөрийгөө “Алдааны цуглуулга” хэмээсэн байх. Ямар сайндаа нэгэн сонинд өгсөн ярилцлагдаа “Би одооны залуучуудын нэг зүйлд дургүй хүрдэг. Тэд яаж алдаагүй амьдрах вэ гэж л боддог. Алдаагүй амьдрах гэж яаж байх юм бэ. Хүнд хайртай болж, дурлал хайрын шаналан энэ тэр гэдэг юмыг хүн амсах, мэдрэх ёстой ш дээ. Одооны залуучууд их сургуулиа улаан дипломтой төгсөөд л, тэгснээ нэг сайхан ажилд ороод, тэгээд хань ижлээ сонгохдоо хүртэл ямар ч алдаа гаргахгүйгээр сонгох л хүсэлтэй” хэмээн илт дургүйцсэн ярилцлагыг сонинд өгч байв. Ийм л зандаа хөтлөгдсөн залуу найрагч бүсгүй маань олон жилийн турш эр хорын харцан дундуур гал шиг шүлгээ уншаад туучаад гарсанд эргэлзэх хэрэг алга.
    Түүний анхны хань яруу найрагч Ш.Уянга ид хийж бүтээх насандаа тэнгэр болсон. Тэгэхэд Ц.Хулан гунигаа шүлгээр тайлчихаад өнөөх л гал цогтой хэвээр цааш одсон. Мэдээж, тэр дотроосоо нурж, шүлгээрээ сэтгэлээ аргадаж явсан. Түүний төрөлхийн гал цогтой чанар, гал цогтой шүлгүүд нь түүнийг зөвхөн үүнээс ч биш, өөрийнх нь хэлдгээр “алдааны цуглуулгаас” нь аварч байсан болов уу. Тийм учраас Ц.Хулан “Хүн зовлон шаналал гэдэг юманд сэтгэлээ дүрээд авах хэрэгтэй шүү дээ. Тэгж байж хүн болно. Тиймээс алдахаас айх хэрэггүй” гэж хэлж байв. Энэ чанар нь ч түүнийг өнөөдрийн өндөрлөгт авчрахдаа олон сайхан шүлгийг бичүүлсэн биз. Ийнхүү жирийн бүсгүйн яваад байдаггүй яруу найрагчийн замаар аяны богцоо үүрээд гарсан жаал охин амьдрал таньж ухаажсан Монголын нэгэн сайхан ижий болсон гэдэгтэй уншигч олон маргах аргагүй. 2000 оны эхээр байх аа, Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн ахайтан хүү Б.Хасартайгаа хамт “Болор цом”-д уралдсан юм. Тэгэхдээ Б.Лхагвасүрэн найрагч тайзан дээрээс “Манай Цоодол наадмын дэвжээн дээр нэг байдас хөтлөөд ирдэг байсан. Одоо ч сүүтэй сайхан гүү болжээ. Харин би энэ жил нэг даага хөтөлж ирлээ” гээд хүүгээ танилцуулж байж билээ. Энэ хэдийгээр хошигнож байгаа ч уяралын өнгө аяс гэрэлтэн үзэгч олон ихэд уярч суусан нь санагдана.
    Тэр өөрөө “Болор цом” наамдыг хоёр удаа хүртсэн бол аав Д.Цоодол нь гурван удаа хүртэж, тэдний гал голомтод таван удаагийн “Болор цом”-ын тэргүүн байр, эгшиглэнт янжинлхам бурхан тавантаа заларсан юм. Ц.Хулан одоогоос олон жилийн өмнө “Намайг ухаажихыг үзэх гэж ижий минь та урт наслаарай” хэмээн уншаад 1996 оны “Болор цом” наадмыг авч байв. Д.Цоодолынх гэдэг айл гурван охинтой, хамгийн хэцүү нь Ц.Хулан байсан гэдгийг түүний ээж Цэвэлмаа гуай ч нуудаггүй. Мэдээж түүнд даруухан, ээжийгээ зовоохгүй байна гэдэг огтоос тохирохгүй зүйл. Харин өдгөөгөөс хоёр жилийн өмнө Бурхантын хөндий, Дархан-Уул аймагт болсон “Болор цом” наадмыг авчирсан. Эхний удаа “Болор цом” наадамд тэргүүлэхдээ тэр ёстой халгиж цалгисан шүлгүүд уншиж, эрсийн харцан дундуур туучиж явсан бол сүүлд цом залахдаа Монголын Хүүхэлдэйн театрын дарга болж, нөхөрт гарчихсан, Б.Удвал охиноо төрүүлчихсөн, намба төгөлдөр ижий болчихсон байсан. Тийм ч учраас утга төгөлдөр шүлгүүд уншиж суухад, түүний нөхөр С.Батбаатар үзэгчдийн суудалд дээлийнх нь захыг мушгиж суусан.
    Захыг нь мушгисан гэснээс С.Батбаатар Дархан руу хөдлө¬хийн урьд орой Ц.Хулангаас нуугаад мэргэн гэгд¬дэг түвд лам дээр очиж хий¬морь лундааг нь асуусан гэдэг. Үүнийгээ хэлэхгүй нууж байгаад гэнэт лам “Хоё¬рын даваа байна аа, харин нэг бол ха¬рагдахгүй байна шүү. Цагаан дарь эхийг тахь” гэж хэлсэн гэсэн. Тэгэхэд нь Хулан жаахан хулчийж, ерөө¬сөө явахаа больдог ч юм билүү гээд ачаа бараагаа задалж үзэж гэнэ. Тэгээд найз нөхөдтэй¬гээ уулз¬маар бай¬даг. Тэгснээ зө¬¬рүүд хүн болохоо¬роо “Ямар хүнээс асуусан гэнээ” гэж лавлаад “Үгүй ээ, түвд ламаас төрсөн нутгийн сав¬даг хүчтэй байдаг юм, харж л байгаарай” гээд тэр дорх¬ноо “Болор цом”-д бичсэн шүлгүүдээ за¬далж, цоо шинэ хоёр шүлэг бичсэн гэдэг. Тэр нь “Цагаан дарь эх”, “Найраг¬чийн нутаг” хэмээх Дарханы цомд уншсан шүлгүүд. Эндээс түүний өөрийнхөөрөө байдаг зоргоороо араншин нэвт гэрэлтэхийн сацуу насны ханийнх нь эхнэрийнхээ үнэнч фен, итгэл сэтгэлийн нэгэн илрэл тодоос тод харагдана. Энэхэн цаг нарны орон зайд нэгэн хүний тухай, тэр тусмаа найрагч Ц.Хулангийн тухай бичнэ гэдэг яагаад ч багтахгүй. Гэхдээ л уншигч та найрагч Ц.Хулантай мэнд зөрж, хоёр үг солихын завсарт түүний тухай танил дотно зураглал эрт урьдын юм шиг жирэлзэн өнгөрөх байх аа гэдэгт найдаж байна.
    С.УуганТүвд ламаас төрсөн нутгийн савдаг хүчтэй байдаг юм
    Магадгүй тэр маргаашийн учрыг өчигдөр нь түүнээс ч өмнө таних гэж хичээдэг байх, тун сэтгэлд нь нийцэхгүй, танигдахгүй бол агсам тавихаа ч огт тоохгүй. Ямар сайндаа 2005 онд болсон Зохиолчдын эвлэлийн бүгд хурал дээр төрөх шахсан очсон түүний зургийг тал талаас дараад байжээ. Мань хүн битгий ав гэж гуйгаад байхад нь нэг сэтгүүлч бүр тэгэхээс тэгсэн юм шиг улам олон зураг дараад байхаар нь аппаратыг нь булааж авч, шат руу савчихаад, өөрийг нь тас хийтэл алгадсан юм даг. 2007 оны “Болор цом” наадмын нэгийн даваанд өвдөг шороодож халамцаад, шүүгчдийг “шүлэг ойлгохгүй байснаас үхсэн дээр” хэмээн ил тод хараав. Тэдгээр харааж байгаа шүүгчдийн дотор аавынх нь дотно анд Ардын уран зохиолч П.Бадарч хүртэл байлаа гэж бодоход тэр хэнд ч үгээ хэлдэг нь шууд харагдана. “Ардын эрх” сонинд ажиллаж, Далай ламтай ярилцаж гээд сэтгүүл зүй ертөнцөд богинохон ажилласан ч тэр өөрийгөө хэн бэ гэдгээ харуулж чадсан.
    Сэтгүүл зүйд удаан ажиллаагүй нь цаанаа учиртай. Тэр шүлэг шигээ омголон учраас хэн нэгнээр юу бичихээ заалгаж амьдармааргүй л байсан байхгүй юу. Тийм ч учраас галтай шүлгээ зүрхэндээ тээгээд, найрагч нөхдийнхөө хамт бодож шаналах зүйлгүй амьдарсан. Гэхдээ 2006 оны үед “Ардын төр” хэмээх сонин эрхэлж байгаад тун ч удалгүй үүдийг нь барьсан. Тэгэхээр тэр одоо ахин сэтгүүл зүйн ертөнцөд орж ирэхгүй гэдэгтэй мөрийцсэн ч болно. Хүний амьдралын энэхэн орон зайд намтар дүүрэн амьдарсан энэ бүсгүйн тухай дурьдахад нэлээд цаг зав гаргах шаардлагатай ч бас чиг богинохон зайд өөрийг нь ойлгуулж болмоор тийм нээлттэй, энгийн хэрнээ омголон аж. Энэ бол “Болор цом”-ын хошой тэргүүн, Д.Нацагдоржийн шагналт яруу найрагч Цоодолын Хулан.
    Тэрбээр нэгэн ярилцлагдаа “Балбар ахыг амьд сэрүүн байхад нь тэр хүнийг харахаар л өөрийгөө хөндлөнгөөс харж байгаа юм шиг санагддаг байсан. Бид хоёрын жил, орд ч ижил. Ер нь их ойролцоо зан авиртай. Тэр хүнийг нас барсны дараа сэтгэл их өвдсөн. Одоо л гайгүй эдгэж байна. Яруу найрагчдаас надад хамгийн ойр хүн байсан. Хэрвээ Балбар ах эмэгтэй хүн байсан бол яг надархуу, би эр хүн байсан бол Балбар ахтай төстэй л хүн байх байсан болов уу гэж боддог юм” хэмээсэн. Магадгүй л юм, гэхдээ түүний аавыг харахаар дээрх зүйлийг бас мартаж болмоор. Яагаад гэхээр түүний аав манай нэрт яруу найрагч Д.Цоодол гуай бол шүлэг шигээ зөөлөн, бичсэн дуулиуд шигээ ард олныхоо төлөө шаналан тээж явдаг тийм л хүн.
    Иймээс аавын нь тухай бодохоор түүний хэлснийг мартаж болохоор. Үнэндээ Цоодолын Хуланг ярихын тулд Ардын уран зохиолч Дөнгөтийн Цоодолын тухай дурсахгүй өнгөрч болохгүй. Тийм ч учраас тэр “намайг мэдье гэвэл аавыг минь, аавыг минь танъя гэвэл намайг мэдэх хэрэгтэй” хэмээсэн биз. Гэхдээ энд аавынх нь тухай дурдах гээгүй учраас “Зүлгэн дээр гэрээ бариад Зүгээр л нэг амьдрах” гэсэн бүсгүй найрагчийн тухай дурдая. “Цэцдийн толгой авдаг төртэй байхыг хүсэхгүй Цэцгийн толгой тасддагүй үртэй байхыг хүснэ” хэмээн халгиулж цалгиулж байсан найрагч бүсгүй маань өнө мөнхийн хэрнээ өчүүхэн байж магадгүй амьдралыг тун энгийнээр “Зүлгэн дээр гэрээ бариад зүгээр л нэг амьдрахсан” хэмээх философийг тэр ард түмэндээ бичиж өгсөн нь бол гайхамшиг. Магадгүй түүний бичиж чадах, бичиж үлдээх цөөн хэдэн мөрүүдийн нэг бол энэ.
    Үүнийг олон судлаач, эрдэмтэд тайлбарлаж байдаг ч миний хувьд бол өөрөөр харж бодож явдаг нэгэн. Монголын яруу найргийн галыг манасан цөөн бүсгүйчүүдийн сор нь болж яваа энэ бүсгүй залуу цагтаа бас дурлаж шатаж, түүнээсээ болж алдаж онож явсан. Жаргал зовлонтой амьдралын тэн тэнцүүлж шатахдаа, гунихдаа, хөөрөхдөө шүлэг бичиж явсан түүний амьдралын зам харгуйд худал хуурмаг ч байсан, эр хорын харц ч байсан. Гэсэн хэдий ч энэ зам харгуй тэр чигээрээ хүндлэл байсан гэдэгт би огтхон ч эргэлзэхгүй. Тийм ч учраас хуучин цагийн хэллэгээр бол язгууртан дээдсийн гэмээр нийгэмдэх амьдралаас залхахдаа ийн дуун алдсан хэрэг. Үүнийг зөвхөн би хэлээд ч байгаа хэрэг биш. Тэр чигээрээ омогшлоор, гэхдээ нарийн утга учраас бүрдэх түүний шүлгүүдийг хийгээд эрхэмсэг гал цогтой дүр төрхийг ард түмэн тэр чигээрээ мэднэ. Бараг өөрийнх нь мэддэггүйг ч хэлэх байх. Тийм л байдаг шүү дээ.
    Аль тэртээ наяад оны сүүлчээр МУИС-ийн оюутан байхдаа авьяаслаг яруу найрагч Шагдарын Уянга асантай үерхэж, улмаар түүнтэй гэр бүл болж, дундаасаа Уянгын Дөрвөн-Уул хэмээх хүү төрүүлж, амьдрал гэгчид хөл тавьсан. Гал цогтой яруу найрагч маань өөрийнх нь хэлдгээр “Балбар ах шигээ хурц омголон” болохоор тэдний амьдрал удаан үргэлжлээгүй гэхэд хэтийдсэн хэрэг болохгүй. Мэдээж омголон найрагч бүсгүйд яруу найрагч нөхөр тохирохгүй байсан биз. Түүгээр, түүний шүлгээр чимэж, бас хайрыг нь даруухнаар хүртэж чадах тийм л эр хүн хэрэгтэй байсан болохоос биш яруу найрагч өрхийн тэргүүн түүнд хэрэг байгаагүй учраас тэд хоёр салаа замаар одсон.
    Тэр алдахаас, зовлон амсахаас айдаггүй. Тийм ч учраас тэр өөрийгөө “Алдааны цуглуулга” хэмээсэн байх. Ямар сайндаа нэгэн сонинд өгсөн ярилцлагдаа “Би одооны залуучуудын нэг зүйлд дургүй хүрдэг. Тэд яаж алдаагүй амьдрах вэ гэж л боддог. Алдаагүй амьдрах гэж яаж байх юм бэ. Хүнд хайртай болж, дурлал хайрын шаналан энэ тэр гэдэг юмыг хүн амсах, мэдрэх ёстой ш дээ. Одооны залуучууд их сургуулиа улаан дипломтой төгсөөд л, тэгснээ нэг сайхан ажилд ороод, тэгээд хань ижлээ сонгохдоо хүртэл ямар ч алдаа гаргахгүйгээр сонгох л хүсэлтэй” хэмээн илт дургүйцсэн ярилцлагыг сонинд өгч байв. Ийм л зандаа хөтлөгдсөн залуу найрагч бүсгүй маань олон жилийн турш эр хорын харцан дундуур гал шиг шүлгээ уншаад туучаад гарсанд эргэлзэх хэрэг алга.
    Түүний анхны хань яруу найрагч Ш.Уянга ид хийж бүтээх насандаа тэнгэр болсон. Тэгэхэд Ц.Хулан гунигаа шүлгээр тайлчихаад өнөөх л гал цогтой хэвээр цааш одсон. Мэдээж, тэр дотроосоо нурж, шүлгээрээ сэтгэлээ аргадаж явсан. Түүний төрөлхийн гал цогтой чанар, гал цогтой шүлгүүд нь түүнийг зөвхөн үүнээс ч биш, өөрийнх нь хэлдгээр “алдааны цуглуулгаас” нь аварч байсан болов уу. Тийм учраас Ц.Хулан “Хүн зовлон шаналал гэдэг юманд сэтгэлээ дүрээд авах хэрэгтэй шүү дээ. Тэгж байж хүн болно. Тиймээс алдахаас айх хэрэггүй” гэж хэлж байв. Энэ чанар нь ч түүнийг өнөөдрийн өндөрлөгт авчрахдаа олон сайхан шүлгийг бичүүлсэн биз. Ийнхүү жирийн бүсгүйн яваад байдаггүй яруу найрагчийн замаар аяны богцоо үүрээд гарсан жаал охин амьдрал таньж ухаажсан Монголын нэгэн сайхан ижий болсон гэдэгтэй уншигч олон маргах аргагүй. 2000 оны эхээр байх аа, Ардын уран зохиолч Б.Лхагвасүрэн ахайтан хүү Б.Хасартайгаа хамт “Болор цом”-д уралдсан юм. Тэгэхдээ Б.Лхагвасүрэн найрагч тайзан дээрээс “Манай Цоодол наадмын дэвжээн дээр нэг байдас хөтлөөд ирдэг байсан. Одоо ч сүүтэй сайхан гүү болжээ. Харин би энэ жил нэг даага хөтөлж ирлээ” гээд хүүгээ танилцуулж байж билээ. Энэ хэдийгээр хошигнож байгаа ч уяралын өнгө аяс гэрэлтэн үзэгч олон ихэд уярч суусан нь санагдана.
    Тэр өөрөө “Болор цом” наамдыг хоёр удаа хүртсэн бол аав Д.Цоодол нь гурван удаа хүртэж, тэдний гал голомтод таван удаагийн “Болор цом”-ын тэргүүн байр, эгшиглэнт янжинлхам бурхан тавантаа заларсан юм. Ц.Хулан одоогоос олон жилийн өмнө “Намайг ухаажихыг үзэх гэж ижий минь та урт наслаарай” хэмээн уншаад 1996 оны “Болор цом” наадмыг авч байв. Д.Цоодолынх гэдэг айл гурван охинтой, хамгийн хэцүү нь Ц.Хулан байсан гэдгийг түүний ээж Цэвэлмаа гуай ч нуудаггүй. Мэдээж түүнд даруухан, ээжийгээ зовоохгүй байна гэдэг огтоос тохирохгүй зүйл. Харин өдгөөгөөс хоёр жилийн өмнө Бурхантын хөндий, Дархан-Уул аймагт болсон “Болор цом” наадмыг авчирсан. Эхний удаа “Болор цом” наадамд тэргүүлэхдээ тэр ёстой халгиж цалгисан шүлгүүд уншиж, эрсийн харцан дундуур туучиж явсан бол сүүлд цом залахдаа Монголын Хүүхэлдэйн театрын дарга болж, нөхөрт гарчихсан, Б.Удвал охиноо төрүүлчихсөн, намба төгөлдөр ижий болчихсон байсан. Тийм ч учраас утга төгөлдөр шүлгүүд уншиж суухад, түүний нөхөр С.Батбаатар үзэгчдийн суудалд дээлийнх нь захыг мушгиж суусан.
    Захыг нь мушгисан гэснээс С.Батбаатар Дархан руу хөдлө¬хийн урьд орой Ц.Хулангаас нуугаад мэргэн гэгд¬дэг түвд лам дээр очиж хий¬морь лундааг нь асуусан гэдэг. Үүнийгээ хэлэхгүй нууж байгаад гэнэт лам “Хоё¬рын даваа байна аа, харин нэг бол ха¬рагдахгүй байна шүү. Цагаан дарь эхийг тахь” гэж хэлсэн гэсэн. Тэгэхэд нь Хулан жаахан хулчийж, ерөө¬сөө явахаа больдог ч юм билүү гээд ачаа бараагаа задалж үзэж гэнэ. Тэгээд найз нөхөдтэй¬гээ уулз¬маар бай¬даг. Тэгснээ зө¬-рүүд хүн болохоо¬роо “Ямар хүнээс асуусан гэнээ” гэж лавлаад “Үгүй ээ, түвд ламаас төрсөн нутгийн сав¬даг хүчтэй байдаг юм, харж л байгаарай” гээд тэр дорх-ноо “Болор цом”-д бичсэн шүлгүүдээ за¬далж, цоо шинэ хоёр шүлэг бичсэн гэдэг. Тэр нь “Цагаан дарь эх”, “Найраг¬чийн нутаг” хэмээх Дарханы цомд уншсан шүлгүүд. Эндээс түүний өөрийнхөөрөө байдаг зоргоороо араншин нэвт гэрэлтэхийн сацуу насны ханийнх нь эхнэрийнхээ үнэнч фен, итгэл сэтгэлийн нэгэн илрэл тодоос тод харагдана. Энэхэн цаг нарны орон зайд нэгэн хүний тухай, тэр тусмаа найрагч Ц.Хулангийн тухай бичнэ гэдэг яагаад ч багтахгүй. Гэхдээ л уншигч та найрагч Ц.Хулантай мэнд зөрж, хоёр үг солихын завсарт түүний тухай танил дотно зураглал эрт урьдын юм шиг жирэлзэн өнгөрөх байх аа гэдэгт найдаж байна.

  • Яруу найраг

    Яруу найраг бол маш олон хүмүүст маш их зүйл юм. Homer-ийн туульст, The Odyssey нь адал явдалт аялагч, Одиссеусын аялалын тухай өгүүлдэг бөгөөд үүнийг хамгийн их ярьсан түүх гэж нэрлэдэг. Английн сэргэн мандалтын үеэр Жон Милтон, Христофер Марлоуз шиг гайхалтай яруу найрагч, мэдээж Шекспир бидэнд сурах бичиг, лекцийн танхим, их сургуулиудыг дүүргэх хангалттай чадвартай болсон. Рометийн үеийн шүлгүүд нь Goethe’s Faust (1808), Coleridge’s “Kubla Khan”, Жон Кэшийн “Грекийн урд талд”
    Бид үргэлжлүүлэх үү? Яагаад гэвэл бид 19-р зууны Японы яруу найраг үргэлжлүүлэн үргэлжлүүлэх хэрэгтэй, эртний Америкчууд Эмили Дикинсон, TS Eliot, postmodernism, experimentalists, slam …
    Яагаад шүлэг гэж?
    Яруу найргийн тодорхойлолтод хамгийн төвөгтэй шинж чанар нь түүнийг тодорхойлох, тэмдэглэх, эсвэл хадах гэсэн хүсэлгүй байх явдал юм. Яруу найраг нь хэл амаар будсан гантиг юм. Энэ бол будаж зурсан зураг юм. Гэхдээ яруу найрагч нь будгийн оронд үг хэрэглэдэг бөгөөд зураг нь та юм.
    Яг л шүлэг яруу найргийн төрлийн яруу найргийн тодорхойлолтууд нь өөрсдийгөө өөрсөд дээрээ байдаг. За яахав. Үнэндээ, сайхан байна. Библийн хэлбэр, түүний зорилгыг харах замаар яруу найргийн хүртээмжтэй тодорхойлолтыг гаргаж чадна гэдэгт би итгэдэг.
    Шүлэг хэлбэрийн хамгийн тодорхой шинж чанаруудын нэг нь хэл ярианы эдийн засаг юм.
    Яруу найрагч нь үг хэллэгийг хуудсан дээр гаргахдаа маш болгоомжтой ханддаг. Сайжруулсан, тодруулсан үгсийг болгоомжтой сонгох нь зохиомол зохиолчдын хувьд ч стандарт байдаг боловч яруу найрагчид энэ үгийн утга , сэтгэл хөдлөлийн чанар, хөгжмийн үнэ цэнэ , түүний зай, тийм ээ, тэр ч байтугай хуудастай холбоотой орон зайны харилцаа зэргийг харгалзан үздэг. Утга зохиол, хэлбэрийн аль алиных нь шинэчлэлийн ачаар яруу найрагч нар нь нимгэн агаараас ач холбогдолыг илтгэдэг.
    Хэн нэг нь ярих, тайлбарлах, маргах, эсвэл тодорхойлогдохын тулд зохиолыг ашиглаж болно. Яруу найраг бичих олон шалтгаантай байдаг. Харин яруу найраг, зохиолоос ялгаатай нь гол төлөв суурь болон давхрагын зорилготой байдаг. Яруу найраг нь урам зоригтой байдаг. Энэ нь ихэвчлэн уншигчдад баяр баясгалан, уй гашуу, уур хилэн, catharsis, хайр гэх мэт мэдрэмж төрүүлдэг. Өөрөөр хэлбэл, шүлэг нь уншигчдаа гайхуулах чадвартай. Туршлага – илчлэлт, үзэл бодол, жирийн үнэн ба гоо сайхны талаарх цаашдын ойлголт. Keats-ийн нэгэн адил:
    “Гоо сайхан бол үнэн, үнэн, гоо үзэсгэлэн.
    Энэ бол та бүх дэлхий дээр мэддэг бөгөөд та нар бүгдээрээ мэдэж байх ёстой. “
    Яаж тэр юм? Бид тодорхой тодорхойлолт бий юу?
    Яруу найраг нь сэтгэл хөдлөлийг, эсвэл Аа Ha гэсэн сэтгэл хөдлөлийг бий болгодог. уншигчдын туршлага.
    Үнэхээр сэтгэл ханамжгүй, тийм үү?
    Навчнууд нь хятад хоол шиг хямд, бохир, бүх хөндий, хоосон зайг мэдэрдэг.
    Үүнийг бүү хий. Яруу найрагчийг таны тодорхойлолтоор бүү бүү тоомсорлоно. Яруу найраг бол эмзэг, тархины настай эмэгтэй биш ээ. Яруу найраг таны бодсоноос хүчтэй байдаг. Яруу найраг нь төсөөлөл бөгөөд эдгээр гинжүүдийг хурдан эвдэж, “Харлин Сэргэнтэн” гэж хэлж болно.
    Нэг өгүүлбэрийг зээлэхийн тулд яруу найраг гэдэг нь цамцны цамцд нуугдсан тааварт тэврэлт юм уу эсвэл иймэрхүү зүйл юм. Энэ нь таны тодорхойлолтыг таашаахгүй бөгөөд ээлж ээлжээр тэднийг сөрөх болно.

  • БУРХАН ХАЛДУН УУЛ

    Монгол хүний зүрх сэтгэл сүсэг бишрэлд гүн шингэсэн газар билээ. 1818 оноос албан ёсоор тахилга үйлддэг болсон.
    Бурхан халдун уул нь ар өврөөрөө битүү модоор хучигдсан, зөвхөн ойр хавьдаа сийрэг модтой, тайгын тачир ургамалтай уул юм. Бурхан халдун ууланд дээд дунд доод хэмээх гурван овоо байдаг. Доод овоо нь уулын бэлд, дунд овоо нь уулын дунд хавьцаа байдаг. Уулын орой нь цэлийсэн том талбайтай.
    Талбайн дунд бараг хүний гараар хийсэн гэмээр хөмөрсөн тэвш мэт тавцан байдаг. Арван давхар барилгаас ч өндөр энэ уулан дээрх шовгор нь дээд овоо юм. Бэлд байх бага овооноос дунд овоо хүртэл гайгүй сайн мориор хоёр цаг орчим зүтгүүлж хүрдэг.

    Дунд овооны тэнд метр орчмын голчтой том хүрэл тогоо бий. Уулын орой дахь их овооны тэндээс доош явахад энгэр талын зуувандуу хавцалд тунгалаг сайхан нуур бий. ШУА-ийн газар зүйн хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан Базаргүр нэгэн шинэ санаа дэвшүүлсэн бөгөөд тэрбээр “Тэмүжин Бүрги эрэг гэдэг газар нутаглаж байхад тайчууд дайлан ирж Тэмүжин Бүрги эргээс 24 километрт орших Мөнхжаргалан уулын зүг өдөртөө зугтаасан.
    Энэ ууланд тэр олон жил амьдарсан. Тийм учраас энэ уул бол жинхэнэ төрийн тахилгатай Бурхан Халдун уул байх ёстой” үзэж байна. Түүхийн урт замын эхэнд Хан хэнтий уулыг нийтэд нь Бурхан халдун гэж нэрлэж байжээ. Мөн Хэнтийн нуруунд Бурхан халдун гэсэн 13 нэр байдаг ажээ.
    Үүн дотроос хамгийн өндөр оргил нь Бурхан халдун нэртэйгээ үлдсэн гэнэ. Гэвч энэ бол төрийн тахилгад уул биш. Харин Чингис хаан дайлаар мордохдоо Мөнхжаргаланг тахиж аргаддаг байсан гэж мэдэгдэж байна. 1992 онд 12,000 ам километр талбайг нь Хан Хэнтийн тусгай хамгаалалттай бүс хэмээн тогтоож, улсын хамгаалалтанд авчээ.

  • Халимаг

    1556 онд Халимагчуудын довтолгоонд өртсөн тухайгаа Алты улс ордын захирагч Москвагийн хаан IV-р догшин Иванд мэдэгдэж байжээ. Ер нь Халимагууд Орос нутагт ирсэн цагаасаа эхлэн байнга аян дайн хийж, нүүдэллэн аж төрж байжээ. Халимагуудын хийсэн анхны томоохон аян дайн нь 1560 онд Ногайн Ордын нийслэл Бага Сарай (Сарайчика) хотыг эзэлсэн явдал байжээ. Халимагт тухайн үед хэд хэдэн нөлөө бүхийн цэргийн жанжин байв. Тэд тус тусдаа, заримдаа эвсэл болон цэргийн хүчээ зузаатган татар, орос, хасаг, Доны хасаг, дагестан зэрэг үндэстнүүдтэй тулалдаж байсан тухай түүхэн баримт бий. Оросууд Халимагуудыг хүлээн зөвшөөрсөн анхны баримт 1574 онд хамаарч байна. 1574 оны 5 сарын 30-нд IV-р догшин Иван хааны зарлигаар бухар, халимаг, казаны ордын худалдаачид Оросын Яков, Григорийн цайзад татваргүй наймаа хийхийг зөвшөөрсөн байна. Энэ нь Оросын түүхэнд анх удаа халимагуудын талаар албан ёсны баримт бичигт дурьдсан хэрэг юм. 1578 онд Халимагт буддын шашны ламаизмын урсгал түгэн дэлгэрч эхэлсэн байна. Тэр цагаас хойш Халимагийн нөлөө бүхий ноёдууд Түвдийн Лхас руу явж Далай ламаас хэргэм зэрэг, цол авч байжээ. 1591 онд Сибирийн хан Кучумын цэргүүд Ишим, Нор-Ишим голын орчимоос халимагуудын агтыг хулгайлсан тухайгаа бичжээ. Морио алдсан халимагууд Сибирийн хан Кучумын цэргүүдийн араас элдэн хөөж байжээ. Гэвч энэ хэрэг хэрхэн төгссөн талаар түүхийн баримт сэлт байхгүй юм. 1615 он гэхэд халимагчуудын олонхи нь буддын шашинтан болжээ. Мөн тэр жил дүрвэдийн Далай тайж, Зүүнгарын Хар-Хул, Шүхэр дайчин , торгуудын Хо-Өрлөг, Хошуутын Хүндүлэн, Убаши нар Түвдийн Лхас хотод боловсрол эзэмшихээр явжээ. XVII –р зууны эхний гучин жилд халимагийн олон өрх аймгууд Ижил мөрний эрэгт ирсэн байна. Халимагчууд ногайчуудыг Ижил мөрний баруун эрэг, цаашлаап Терек, Кубань, Крым, Бужак руу нүүхэд хүргэжээ. Ногайчуудын зарим нь халимагт дагаар орж, аажмаар уусжээ. Ногайчуудыг Доод Волга мөрөн руу нүүхэд нь Доны казакууд туслаж байжээ. Учир нь ногайчуудыг нутгаас нь хөөхийг Оросын эзэн хаан Доны казакуудад даалгасан байжээ. Аажимдаа халимагууд Оросуудтай зөрчилдөх болжээ. 1655 онд Оросын эзэн хаан халимагуудад хандан албан бичиг илгээж, өөрт нь үнэнч байхыг шаардсан байна. Оросын эзэн хааны бичгийг халимагууд гардан авч, хүлээн зөвшөөрч байсан боловч эцэст нь амлалтаа зөрчих тохиолдол гаргаж байжээ. Нүүдэлчин халимагууд энэ үед Доод Ижил мөрнөөс Каспийн тэнгисийн хойд хэсэг, өмнө зүгт Терек гол, хойд зүгт Самар хот, баруун зүгт Дон мөрөн, зүүн зүгт Яик (Урал) мөрөн хүртэл өргөн уудам газар нутгийг эзлэж байжээ. Аажимдаа халимагуудын эзэмшил газар багассан байна. Халимагийн эзэмшил газар нь багасаж байсан нь тэдний дотоод зөрчилтэй холбоотой байсан гэж Оросын түүхчид үздэг байна. Жишээ нь оросын хязгаарт ирсэн хойно Доод Волга мөрний эрэгт халимагын төрт улсыг анх байгуулсан Торгуудын тайж Хо-Урлюк Дөрвөдийн Далай тайж, Гуши хаантай муудалцаж, бүр зэвсэг барин тулалдаж байжээ. Энэ зөрчилөөс болж, эсвэл өөр ямар нэгэн шалтгааны улмаас торгуудын тайж Хо-Урлюк Доод Волга, Каспийн тэнгис рүү нүүж, тэндээ суурьшин амьдрах болсон байж мэдэх юм. Волга мөрний эрэгт нүүж ирсэн үе нь ойролцоогоор 1630-1632 он гэж түүхчид таамагладаг. Гэвч Халимагийн гол “гэр” нь Урал голын цаана байжээ. 1640 онд Торгуудын Хо-Өрлөг тайж, халимаг ноёдын хуралд оролцохоор Зүүнгар руу явж байжээ. Түүнийг буцаж ирсэний дараа халимагууд Поволжью орчимд амьдардаг бусад угсааныхан руу уулгалан дайрч дээрэм хийх болжээ. Хо-Өрлөг таалал төгссөний дараа түүний том хүү ШүхэрДайчин халимагийг захирах болжээ. 1645 Далай ламаас цол хэргэм авахаар тэрээр Түвдэд очсон байна. Энэ зуур 1646 онд халимагийн зарим жижиг ноёд Астрахань хотод очиж, оросын бүрэлдэхүүнд орох хүсэлт гаргаж байжээ. Оросууд ч халимагчуудын хүсэлтийг хүлээн авна гэж мэдэгдсэн байна. 1654 онд Шүхэр дайчин Түвдээс эргэж ирээд юуны түрүүнд Оросууд руу халдан довтолжээ. Шүхэр Дайчин, түүний хүү Пунцаг нар Зүүнгараас нүүдэллэн ирсэн монгол угсааны аймгуудыг нэгтгэж чадаж байжээ. 1672 онд Аюка төрийн эрх мэдлийг авчээ.Тэрээр өөрийн нагац Дугар, түүний хүү Цэрэн нарыг олзолж нутаг улсыг нь өөрийн болгожээ. Аюка халимагийн бусад аймгуудыг өөртөө нэгтгэж, эрх мэдлээ нэмэгдүүлсээр байлаа. Нэгэн удаа Аюкийн хоёр дүү нь хоорондоо муудалцжээ. Хоёр дүүгийнх нь нэг нь Хар тэнгисийн ойролцоо байгаа оросуудаас тусламж гуйсан байна. Гэвч Аюка хоёр дүүгээ ятгаж эвлэрүүлсэнээр барахгүй, тэд гурвуул хүчээ нэгтгэн оросуудын эсрэг дайн хийжээ. Азовын тэнгисийг эзэмших, мөн Крым орчимд байгаа овог аймгуудыг устгахад туслаач хэмээн Оросууд халимагийн Аюка хаанд 1674 онд хандсан байна. Гэвч Аюка хаан татгалзсан хариу өгчээ. Халимагууд, мөн тэдний харъяаны татарчууд оросууд руу байнга халдаж, дээрэм тонуул хийж байлаа. Энэ үед Оросууд Царицынагаас Астрахань хүртэл хэсэг бүлгээрээ зөвхөн усан замаар л явдаг болжээ. Хуурай газраар явах нь Оросуудад аюултай болсон байна. 1684 оноос Аюка хаан цэргийн хүчээ Урал голын цаана гаргав. Тэрээр Киргизийн кайсакууд, туркмен, мангышлакчуудыг эзэлжээ. Мөн дагестан, кумык, кабардин, кубанчуудтай байлджээ. 1690 онд Далай лам Халимагийн хаан Аюкад хааны цол, тамга илгээжээ. Далай ламын илгээмжийг авсан Аюка үүгээрээ Оросуудаас хараат бус гэдгээ нотлон харуулахыг зорьсон байна. 1696 онд халимагийн цэргүүд Азовын тэнгисийн авах дайнд оролцжээ.1697 онд Оросын эзэн Петр хаан хилийн чанад руу явахдаа Оросын хязгаар нутгийг хамгаалж байх хүсэлт тавьжээ. Үүний хариуд Оросууд Аюка хаанд их буу, жил бүр 20 торх дарь, 10 торх тугалга өгнө гэж амласан байна. Мөн Аюка хааны зөвшөөрөлгүйгээр халимагуудыг загалмайлахгүй гэж тохиролцжээ. 1709 онд Оросын эзэн хаан 1-р Петр олзны швед цэргүүдээр Оросын эзэнт улсын газрын зургийг зуруулжээ. Тухайн үед Оросын хөрш орнууд дотор ногоон өнгөөр Зүүнгарын хант улсыг тэмдэглэсэн байна. 1724 онд Аюка хаан нас барсаны дараа Оросын засгийн газар Халимагийн удирдагчийг томилоход хөндлөнгөөс нөлөөлөх гэж оролджээ. Оросууд Аюкийн нууц амрагаас гарсан Дорж Назаров хэмээх хүүг дэмжиж байлаа. Гэвч тухайн үеийн Халимагийн ихэс дээдэс хан ширээнд Цэрэн Дондогийг залсан байна. Халимагийн удирдагчийг томилоход нь Оросууд оролцох гэсэн нь ийхнхүү бүтэлгүйжээ. Дээрх үйл явдал Халимагуудын эгдүүцлийг төрүүлсэн байна. Ази тивд халимагууд манжтай тэмцэж байлаа. Харин Оросууд халимагуудад зэвсэг нийлүүлж байсан юм. 1727 оноос халимагууд Оросын нутаг руу дахин халдах болжээ. 1727 оны намаржин оросууд 60 мянган рублийн хохирол амсаж, 17 орос хүн олзлогдож, 15 орос алагджээ. Халимагийн довтолгооноос сэргийлэхийн тулд Астрахань хотоос Саратов хүртэл бүх хотод цэргүүдэд зориулсан завь бэлтгэжээ. 1729 онд халимагийн ихэс дээдэс Оростой байлдах эсэхээ шийдэж ядан байлаа. Гэтэл 1730 онд Халимагийн хан Цэрэн Дондогийг зорин Манжийн хааны элч төлөөлөгч ирж явна гэсэн мэдээлэл ирэв. Манжийн хааны төлөөлөгч Цэрэн Дондогт хааны титэм, богд хаан гэсэн цол өгөх гэж байгаа гэсэн сураг гарчээ. Үүнийг мэдсэн Оросууд Цэрэн Дондогт хааны титэм, цол урьтаж өгөх болжээ. 1731 онд Цэрэн Дондог Перс, Оттоманы Портуудтай харьцаж эхэлжээ. Оттоманы Портууд халимагийн эсрэг тэмцэл хийхээр завдахад нь Оросууд хамгаалсан байна. Гэвч хожим оросууд Оттоманы Порттой харилцаагаа сайжруулж чадсан тул халимагуудад хандан Оттоманы Портыг орхин явахыг санал болгожээ. Гэвч Халимагууд энэ саналыг хүлээн авсангүй. Үүний дараа Халимаг-Оросын харилцаа эрс муудсан байна. Оросууд Халимагийн улс төрийн амьдралд хөндлөнгөөс оролцох нь аажмаар нэмэгджээ. Ази тивд хүчирхэг болсон Манж улс ч Ойрадын тусгаар тогтнолыг үл тоомсорлох болжээ. 1759 онд Зүүнгарын эзэн хаан Даваач таалал төгсөв. Даваач хаан нас барсаны дараа Халимагийн сүр хүч, нэгдмэл байдал улам доройтож Оросын нөлөөнд бүрэн оржээ. 1825 онд Оросын засгийн газар “Халимагийн ард түмэнийг удирдах журам” баталжээ. Энэ дүрмийн дагуу Халимагийн асуудлыг Оросын гадаад хэргийн яам шийддэг байснаа больж, дотоод хэргийн яамны эрхлэх асуудал гэж үзсэн байна.
    ХХ-р зуун
    Орост хаант засаг унаж, Октябрийн хувьсгал ялсаны дараа Халимагийн ард түмэн өөрсдийн хувь заяагаа гартаа авч, төрт улсаа сэргээх оролдого хийсэн байна. Тэд шууд тусгаар тогтнол зарлах боломжгүй байлаа. Халимагт оросын нөлөө дэндүү их байсан тул бүрэн тусгаар тогтнолын асуудлыг угаасаа хөндөх боломжгүй юм. 1917 оны 3 сарын 25-нд Халимагийн язгуур угсаатан, сэхээтний төлөөлөл Астрахань хотод их хурал хийж Оросын түр засгийн газарт хандан өөртөө засах улс байгуулах эрх олгооч гэсэн бичиг үйлджээ. 1917 оны 7 сарын 1-нд Оросын түр засгийн газар “Халимагийн ард түмний талын муж” байгуулах шийдвэр гаргасан байна. 1920 оны 11 сарын 4-нд Астрахань, Царыцин, Ставропольийн губерн, Дон, Терк мужаас газар нутаг тасдан Халимагийн өөртөө засах муж байгуулжээ. Тэр цагаас хойш жил бүрийн 11 сарын 4-нд Халимагууд засаг төрөө сэргээсэн түүхэн өдрөө баяр ёслолын байдалтай тэмдэглэн өнгөрүүлдэг болсон байна. 1924 он хүртэл Халимагийн төв нь Астрахань хот байлаа. Хожим Элиста хот засаг захиргааны төв нь болжээ. 1935 оны 10 сарын 20-нд Халимагийн өөртөө засах мужийг Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Халимагийн Автономит Улс гэж зарласан байна. 1937 оны 6 сарын 23-нд Халимагийн Үндсэн Хууль батлагджээ. Гэвч дэлхийн 2-р дайны үед Халимагийн цэргүүд фашист Германы талд орж Оросуудын эсрэг байлджээ. Энэ нь Москвагийн зэвүүцэл, хорсолыг хөдөлгөжээ. Гэхдээ халимагийн морьт цэргийн нэг корпус Оросын Улаан Армийн талд орж, Германы эсрэг тулалдсан юм. Дэлхийн 2-р дайны эцэст Халимагаас 8 хүн ЗХУ-ын баатар цол хүртсэн байна. 1942 оны 8-р сараас 1943 оны 1-р сарын хооронд Халимагийн нутаг дэвсгэр дээр байлдааны ажиллагаа явагджээ. 1943 онд Халимагийн өөртөө засах орны нутгийг Оросын цэргүүд Германчуудаас чөлөөлөх үйл явц эхэлжээ. Дайны дараа В.И.Сталин Халимагийн өөртөө засах орныг татан буулгажээ. Халимагийн газар нутгийг Астрахань муж, Дагестан, Ростов мужид хуваан өгчээ. Халимагийн нийслэл Элст хотын нэрийг Степной гэж орос үгээр өөрчилжээ. 1943 оны 12 сарын 28-аас 12 сарын 31-нд халимагчуудыг нутгаас нь албадан нүүлгэж, Сибирь, Дундаж Ази, Казахстан, Алтай руу цөлжээ. Оросын тусгай албаныхан “Улус” ажиллаагааг Оросын чекист Б.З. Кобулова, И. А. Серова нар гардан зохион байгуулжээ. Энэ хэлмэгдүүлэлтийн улмаас Халимагуудын гуравны нэг нь амь үрэгдсэн юм. Энэ он жилүүдэд Халимагийн тухай дурьдсан бүх ном зохиол, баримт бичгийг устгаж байжээ. 1953 онд В.И.Сталин нас барав. Сталины дараа Оросын шинэ удирдагч нар Халимагийн талаар баримтлан бодлогоо зөөлрүүлжээ. 1957 оны 1-р сард Ставрополийн хязгаарын бүрэлдэхүүнд Халимагийн өөртөө засах мужийг байгуулах шийдвэрийг ЗХУ-ын Дээд Зөвлөл гаргажээ. Ингэхдээ өмнө нь Халимагийн нутагт тооцогдож байсан Лиман, Приволж дүүргийг Астрахань мужид, мөн Дагетаны мэдэлд 158 га талбай Хар газар үлджээ. Цөллөгт явсан хүмүүсийн хойч үе, үр садыг Халимаг руу эргэж ирэхийг зөвшөөрсөн байна. 1958 онд ЗСБНХалимагийн АУ-ын статусынг сэргээжээ. 1961-78 онд ЗСБНХалимаг АУ-ын тэргүүнээр ахмад дайчин, ЗХУ-ын баатар Б. Б. Городовиков ажиллажээ. 1985 онд Оросын удирдагч Горбачев зогсонги байдалд ороод байгаа эдийн засаг, нийгмийн амьдралд түлхэц өгөх зорилгоор өөрчлөн байгуулалт зарлав. Энэ нь эцэстээ ЗХУ задрах, коммунист дэглэм Орост нуран унах эхлэл болсон билээ. 1990 оны 12-р сард ЗСБНХалимаг АУ-ыг ЗСБНХалимаг Улс гэж нэрлэх болжээ. 1991 оны 4 сарын 26-нд “Хэлмэгдсэн ард түмнийг цагаатгах тухай” хууль баталжээ. 1991 оны 10 сарын 18-нд “Улс төрийн хэргээр хэлмэгдсэн хүмүүсийг цагаатгах тухай” хууль батлагджээ. Энэ хууль батлагдсанаар дэлхийн хоёрдугаар дайны жилүүдэд цөллөгдөж зовж шаналсан Халимагуудыг цагаатгах ажил эхэлжээ. 1992 оны 3 сарын 31-нд Бүгд Найрамдах Халимаг Улс ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд байгуулагджээ. 1993 оны 4 сарын 11-нд Халимагийн анхны ерөнхийлөгчөөр К. Н. Илюмжинов сонгогджээ. 1993 оны 4 сарын 12-нд Халимаг ерөнхийлөгчийн засаглалтай бүгд найрамдах, өөртөө засах улсын статустай болжээ. 1994 оны 4 сарын 5-нд Халимагт шинэ үндсэн хууль баталжээ. 1995 оны 10 сарын 15-нд К. Н. Илюмжинов хоёр дахь удаагаа Халимагийн ерөнхийлөгчөөр сонгогджээ. Түүний бүрэн эрхийн хугацаа 7 жил. 2000 онд Путин ОХУ-ын ерөнхийлөгч болсоноор ОХУ-ын ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхэт төлөөлөгчийн албан тушаал Халимагт бий болжээ. 2005 оны 10 сарын 24-нд ОХУ-ын Ерөнхийлөгч В. В. Путины шийдвэрээр К. Н. Илюмжинов Халимагийн тэргүүний албан тушаалд 5 жилийн хугацаатай томилогджээ. 2009 онд Халимагийн ард түмэн Оросын бүрэлдэхүүнд сайн дураараа нэгдсэний 400 жилийн ойг тэмдэглэжээ. Энэ ойд зориулан Оросын төв банк дурсгалын зоос гаргажээ. 2010 оны 9 сарын 28-нд А. М. Орлов Халимагийн тэргүүний албан тушаалд томилогджээ. Тэрээр 10 сарын 24-нд албан тушаалдаа орсон юм.
    2011-12-02 11:58:07
    Мэдээ оруулсан: И. Чулуунболд

     

  • Өнөөдөр өнөө сүрхий чанар1

    Баянгол дүүргийн 20 дугаар хорооны иргэн 17 настай, МУИС-ийн оюутан Н-г ээж нь “Хулгана жилтэй хүмүүст морь жил харш юм байна. Хичээл номынхоо завсраар Гандан орж ном уншуулаарай, юмыг яаж мэдэхэв. Дээрээс нь чиний мэнгэ голлосон юм билээ” гэж хаанаас ч юм бэ олсон нэгэн сонины тасархай олоод хэлжээ. Гэтэл ээжийнх нь хэлсэн энэ үг ч нөлөөлсөн юм уу шалгалтаа тааруухан өгөв. Нэг бүдрэхээр долоо бүдэрнэ гэгчээр дараагийнхаа шалгалтан дээр ч уначихсанаас хойш охины толгойд лам хуваргаар явах нь дээр юм байна гэсэн бодол хэдэн өдөр эргэлдэв. Сар шинийн 15-наас өмнө амжиж Ганданд очихоор гудамж ороон явж байтал “ Харш жилтэй хүмүүст бөөгийн бүх төрлийн засал хийнэ, хар цагаан хэл ам, хараал жатга хариулна “ гэх зар бичсэн хашаа өөрийн эрхгүй нүдэнд нь тусчээ. Охин ч эрсэн зүйлээ олсон мэт орвол хашаан дотор хамгийн буланд байх нэгэн жижиг шавар байшинд нүүрнийхээ урдуур унжлага унжуулсан Бэхбат гэх бөө Н-г босго давангуут “ Хулгана жилтэй эмэгтэй хүн ч энэ морин жил явдалтай “ хэмээн хэлэхэд охин үнэн голоосоо итгэв. Тэгээд үргэлжлүүлэн “ Хар цагаан хэл ам ихтэй байна. Шиний 25-ны дотор засал хийлгэхгүй бол амь насанд цөвтэй. Гараад нэг шил архи, арц, таван ширхэг том чихэр, сонгино, сармис нэг нэгийг аваад ир “ гэжээ. Бөөгийн гүнээ итгэсэн Н ухасхийн гүйн гарч, хэрэгцээтэй зүйлийг нь авч ирэв. Бэхбат архиа задлан, бөөгийн засал хийнэ хэмээн архи уулгаж нэлээд согтоожээ. Түүгээр ч барахгүй хар, цагаан хэл амыг нь архиар цэвэрлэж гаргана хэмээн хуурч зочид буудалд дагуулан ороод хамаг хувцсыг нь тайлж, хөвөнд шингээсэн архиар биеийг нь арчсан дүр үзүүлж дөвчигнөжээ. Үлдсэн тал шил архийг аягалан ямар нэгэн юм шивнээд охинд шахсаар уулгаад согтоожээ. Ийнхүү тасарч унасан охиныг тэрээр өөрийн дураар буудлын өрөөнд хэдэн цагаар эдэлсэн аж. Охин ухаан орсоны дараа босож ирвэл хамаг бие нь хөндүүр байх бөгөөд дотуур хувцас нь нил цус болсон байж. Н шууд эмнэлэгт очиж үзүүлбэл онгон хальс нь хөндөгдсөн, хүчиндүүлсэн болохыг тогтоожээ. “ Харш жилтэй хүнд бөөгийн засал хийнэ “ хэмээн хуурч залилаад хүчиндсэн Бэхбатыг цагдан хорих явцад мөн л 17-18 насны хулгана жилтэй гурван охиныг хүчиндсэн нь илэрчээ. Бэхбат нь таван жилийн өмнө бөө болсон бөгөөд урьд өмнө залилангийн хэргээр тэнсэн авсан аж. Үүнээс гадна Төв аймгийн нутагт бөөгийн чанарыг авахуулж байна хэмээн нэгэн хуурамч бөө цэл залуухан 25 настай охиныг халуун чулуун дээр суулгаж, түлж алсан ноцтой хэрэг гарч байжээ. Мөн Сэлэнгэ аймгийн Баянгол суманд үйлчлүүлэгчээсээ ахиухан мөнгө салгах гэсэн нэгэн шуналт бөө машиныг нь дэлбэлж байсан хэрэг гарч байсан юм. Энэ мэтчилэн сар шинийн дараа луйварчин гаж донтой бөө, удгануудын хэрэг өдрөөс өдөрт нэмэгдэж байна.

  • Хуяг хувцас онгод хэрэгслийг амилуулах зан үйл

    Энэ ажлын бэлтгэл болгож тэр өдрийн үдээс өмнө хонины хонго, шаант чөмөг, уураг сүүл гурван өндөр хавиргыг чанаж хус бодон шоронд шорлоод онгодын өмнө аягатай сүү, хадгийн дэргэд тавьсан байна. Тэгээд өмсгөл хэрэгслийг амилахдаа шавийнхаа бөө гутлыг зөрүүлэн тавиад дээр нь хэнгэрэгийн толио талыг нааш харуулан тавьж, бүрээсгүй талаас нь дээлийг нөмөргөж баруун ханцуйг урагш бөгтөргөн, аманд нь орбыг нь тавиад, хэнгэрийн дээд тал дээлийн захны тус газар малгайг нь нааш харуулан тавьж өмнүүр нь сая хөрөглөсөн онгодын шинэ хөргүүдийг бөгтөргөн, хэнгэрэг дотор хуурыг нь тавьж, хэнгэрэгийн цулбуураас багш бөө зүүн гартаа барьж хуяг хувцасгүйгээр хоёр гурван онгод дуудаж бөөлнө. Энэ үед амилж буй өмсгөл хэрэгсэл онгодын хөргийн дор болон багшийн дор цагаан эсгий юмуу ам даавуу дэвссэн байна. Багш бөө ийнхүү бөөлж байхдаа урьд бэлтгэсэн шортой махаараа шинэхэн хэнгэрэг хуяг хувцас, орбо, онгод тэргүүтнийг арчиж мялаах үйл үйлдэнэ. Энэ нь өмсгөл хэрэгслүүдийг тухай тухайд нь эзэн онгодтой болгож буй хэрэг болно. Хуяг хувцас хэрэгслийн эзэн онгод-Монгол бөөгийн ёсонд бөөгийн хуяг, хувцас, хэнгэрэг хэрэгслүүдийг дор бүрд нь эзэгнэсэн онгод байдаг ёстой. Эдгээр онгодыг багш бөө хуяг хэрэгслийг амлах үедээ оноож өгдөг. Ийнхүү оноож өгөхдөө багш бөө дуртай онгодоороо оноохгүй, шавийн гал голомтонд байдаг сүлд сахиус онгодоос асууж, зөвлөсний эцэст өөрсдийн нь саналаар оноодог байжээ. Хуяглах-Бөөгийн өмсгөл хувцасыг хуяг гэж нэрлэдэг. Бөөгийн хуяг нь онгод дуудаж засал хийж байх үед уул ус газар дэлхийн эзэн савдагууд болон тийрэн чөтгөр бусад бөө нарын онгод сахиусын дайрлагыг хамгаалах зорилгоор өмсдөг. Хуягт олон зүйлийн хамгаалах хэрэгслүүд хадагдсан байдаг. Хэл хуур-Монголын харын бөөгийн ёсонд хуяг хувцасгүйгээр бөөлөхдөө хэрэглэдэг аман хуур хөгжмөө хэл, уруул, шүдийг дайрсан амьсгалын таталт, түлхэлтээр авиа гаргаж хуурддаг болохоор хэл хуур хэмээн нэрлэдэг. Тэгэхдээ бөө хүн гал голомтноосоо онгод тэнгэрийн оронд хүрч очих замдаа өөрөө унаж явдаг шуудан хөх /цэнхэр/ морь гэж үзээд, түүнийг морины дүрс бүхий хайрцагт хийж хадгалдаг. Хэл хуурыг хуурын эзэн бөөтэй ивээл жилтэй дархан хүн ган төмрөөр хатааж хийдэг байсан ба арал буюу их бие, хэл гэсэн үндсэн хоёр хэсгээс бүтнэ. Хуурын их бие арлын хоёр талын нарийдагч төмрийг шуудан хөх морины хоёр хаа /урьд хоёр хаа/ хэмээн нэрлэж, түүний хоёр үзүүр дээрх жижиг хэрчээсүүдийг уг морины хоёр туурай юм гэж үздэг. Түүнээс гадна хэл хуурын хэлийг арлын нугалсан хэсэгт бэхэлсэн байх бөгөөд хуурын хэл төмрийн үзүүрт цэвэр мөнгө үмхүүлдэг нь шуудан хөх морины явдлыг сайжруулж, хуурын хэлийг нь улам хурц, тод /шунаг биш/ болгож буй хэрэг гэж буй хэрэг юм. Энэ утгаараа бас онгодын хэлмэрч ч гэж үздэг явдал буй. Хэл хуурын цохилт-Хэл хуурыг гурван янзын цохилттой гэдэг. Үүнд: нэгд, амьсгалын цохилт. Энэ нь шууд байна. Хоёрт, хэлний цохилт гэдэг нь хүний хэлний хөдөлгөөнөөр хууранд янз янзын дуу авиа оруулдаг. Гуравт, Онгодын аялгууны цохилт нь эхлээд эзгүй хээр тал, морь-малын төвөргөө-давхилтыг дүрслэн аялгуулдаг. Орбо-Монгол бөөгийн ёсонд онгодын унаа гэж тайлбарладаг тал хэнгэрийн цохиурыг Орбо гэдэг. Орбыг тэх гөрөөсний годоор зөөлөвчлөн бүрдэг бөгөөд энэ нь Чингис хааны арван алсан халтар тэхийн годыг төлөөлүүлж байгаа хэрэг гэж бөө нар тайлбарладаг. Чингис хаан 6 өрлөгтэйгээ бараа харж явтал яг урд доороос нь халтар тэх босож зугтаахад хаан өөрөө толбот бор мориороо гүйцээд алав гэж “Монголын нууц товчоо”-нд байдаг. Үүнээс үзвэл энэхүү халтар тэх нь тайчуудын сүлд /тотем/ байсныг их хаан өөрөө устган шарж идчихээд дараа нь 300 тайчуудыг ялсан гэж хэлж байгаа бололттой. Энэ бүхнээс улбаалан монголчууд дээр үеэс өшөөтөн дайсныхаа сүр сүлдийг ялсан ч ялагдсан ч өөрийнхөө сүлд тахилгын ёслолд доромжлол болгон хэрэглэдэг уламжлал тогтжээ. Энэ л утгаар эртний тайчуудын сүлд-тотем болсон амьтдны год эдүгээ хүртэл монголын онгодын унаа хэнгэрэгийн ташуур болон уламжлан иржээ. Оргой-Олон салаа эвэр бүхий бөө удган нарын өмсдөг дуулга малгай. Монгол Улсын ихэнх нутгийн шарын бөө нар бөөгийн өмсгөлийн нэгэн чухал хэсэг болох малгайг /оргой/ хэмээн нэрлэдэг. Шарын бөөгийн оргой нь битүү оройтой байдаг бол харын бөөгийн малгай нь оройгүй, задгай тэнгэртэй, чөлөөтэй харьцаж байхад зориулагдсан байдаг. Хас-Хас нь бөөгийн хувцас хэрэглэл дээр элбэг тааралддаг. Ертөнцийн эрч хүчний бэлэгдэл юм. Монголчуудын гүн ухааны онолын үүднээс үзвэл хосломол чанартай. Эр эмийн бэлэгдлийг агуулдаг.Нар зөв эргүүлэгтэй эр хас, нар буруу эргүүлэгтэй эм хас байдаг. Ертөнцийн эцэс төгсгөлгүй мөнхөд орших хүчийг хасаар төлөөлүүлж кодолсон ажэ. Хас нь зөвхөн мнай гариг дээрх бус хязгааргүй орчлонт ертөнцийн түгээмэл зүй тогтолын код ажээ. Бөөгийн толины тэг дугуй доторх хас нь үүний илэрхийлэл нь ажээ. Эртний нүүдэлч удмын монголчууд оршин тогтнож ирсэн мянга мянган жилийнхээ туршид үнэхээр агуу их эрдэм соёлыг бүтэн цогцлоосон боловч өнөө бид тэр бүхний утга учрын нууц увидас хүч хийгээд сэтгэлгээний хийсвэр санааг нь ухаарч мэдэхгүйн харгайгаар мөн ч ихийг алдсаар байна даа. Өвөг дээдсийнхээ эрдэм ухааны уламжлалт өв эрдэнэсийг судлах арвин нандин үйлсийг бүхий л насныхаа үйл хэрэг болгосон эрдэмтэн мэргэд бидний монголчуудаас хэд хичнээнийг гагцхүү тэнгэр бурхан мэдэх буй. Тэрхүү эрдэм ухааны нэгээхэн нууцыг хадгалсан дурсгалуудын нэг нь хас буюу түмэн насан хээ бөгөөд дорно өрнийн улс түмэнд ч түүнийгээ түгээн дэлгэрүүлсэн гавъяатай. Тиймээс хасыг манайхаас зээлдэн авсан зарим улс орон үндэсний бахархал, төрийн бэлгэдэл болгож байсан нь сонирхолтой юм. Төв Азийн өндөрлөг, говь, хээр талаас дөрвөн зүг, найман зовхист удаа дараалан нүүдэллэж одсон хүй нэгдлийн үеийнхэн хасны дүрс санааг чулуун дээр тэмдэглэн орхисноос хойш явсан хүрсэн, суурьшсан газар бүрдээ мөнөөх тамга дүрсийг гэрч болгон үлдээсэн баримт ихээр олддог.