Author: admin_shaman

  • Хатан голоо аврахын тулд хамаг бөө нар зүтгэх хэрэгтэй гэнэ

     

    Ер нь бол хүн далд ухамсраа чөлөөтэй ашиглаж чадах юм бол ийм чадвар бүгдэд нь бий гэдэг. Тодорхой арга технологийн тусламжтайгаар ийнхүү ухамсрын тодорхойгүй төлөвт шилжин ямарваа нэгэн мэдээлэл олж авах арга зам нээлттэй ч ямар түвшний мэдээлэл авч байгаагаа тодорхойлоход бэрх, хожмын үр дагавар нь ямар ч байж болох тул учир мэдэх хүмүүс чадах байлаа ч үүгээр оролдддоггүй.
    Аливаа үйл явдлын учир шалтгааны талаар мэдээлэл олж авах олон сувгийн нэг нь бөөгийн онго буулгах арга юм. Ийм замаар олж авсан мэдээлэл хувь хүн, айл өрхөд хамаатай нь ч бий. Хаад ихэст хэлүүлсэн ч байдаг. Олон түмэнд зориулсан нь ч бий. Түүнээс гадна бөө нарт өөрсдөд нь хандаж захисан, анхааруулсан мэдээлэл их ирдэг. Ялангуяа бөө нэрээр бизнес хийгсэд олширч, улаач нарын ёс суртахууны асуудал хурцаар тавигдах болсон өнөө үед тэдэнд хандсан айлдвар анхааруулга их ирэх болжээ.

    Ер нь бөө хүн буруу хазгай үйл хийвэл газрын хуулиар биш, тэнгэрийн зарлигаар гэсгээгддэг номтой. Үүнийг нотолсон нэгэн айлдвар “Тэнгэрлэг бөө” сэтгүүлийн 2012 оны дугаар 12-т нийтлэгджээ. Бөө судлаач Д.Бадарч энэхүү айлдварыг эмхтгэсэн гэснээс үзвэл хэд хэдэн онгын үгнээс нийлүүлж бичсэн байж мэдэх, эсвэл нэг онго олон удаагийн буултаараа хэлснээс түүвэрлэн нэгтгэсэн байж ч мэднэ. Ямартай ч энэхүү айлдвараас харахад сүүлийн он жилүүдэд бөө нар олноор төрсний цаад учир нь мөнх тэнгэрээс хамааралтай бөгөөд төр түмэндээ түшиг бол, улс Монголоо мандуул хэмээн улаач нарыг угийн дээдэстэй нь учруулсан гэсэн санаа:
    Өндөр тэнгэрийн хүслийн
    Өмөг түшиг болохоо
    Хөх тэнгэрийн хүслийн
    Хөл гар нь болохоо
    Мөнх тэнгэрийн хүслийн
    Мөчир салаа нь болохоо
    Хаан тэнгэрийн хүслийн
    Харуул манаа нь болохоо
    Эзэн тэнгэрийн хүслийн
    Элч улаач нь болохоо
    Удамт Монголын хойчсууд минь
    Угсаа залгасан үрсүүд минь
    Ухаж сайн ойлгогтун
    Учир ёсоо мэдэгтүн… гэж уг айлдварт өгүүлснээс тодорхой байна.

    Бөө хүнийг гэсгээх шийтгэх нь мөнх тэнгэрийн хэрэг, бөө нэрээр буруу муу үйл хийсэн хүмүүс энэхүү гэсгээлээс зугатах газаргүй хэмээн судлаач миний бие өмнө нь олонтаа бичсэнийг энэхүү айлдвар баталж:
    Дугуй дугуйгаараа нийлж
    Дур зоргоороо аашлагсад
    Мөнх тэнгэрийн зарлигаар
    Мөглөнд орохоор яарагсдын
    Хийсэн үйлийг нь хэлэлцэж
    Хэцүү гашууныг нь ялгана
    Хэрцгий явсныг нь хэрчинэ
    Хомхой явсныг нь хуйхална
    Мөнх тэнгэрийн зарлигаар
    Мөчир салаа үлдээхгүй хэмээн сануулжээ. Ийнхүү сайн мууг нь шүүж, буян нүглийг ялгаж, буруу ихтэй бөөд үр удам ч үлдээхгүй хэмээн сануулж буй нь зүгээр нэг хоосон үг биш юм. Бөө нэрээр омтгойрон хийрхэгсэд үйлийн үр гээч юм нэхэл хатуутайг санаж, гэм нүглээ эртхэн цайруулахгүй бол тэнгэрийн гэсгээл хатуудаа дэндүү хатуу л байдаг даа. Харин удамт монгол үрс угийн тэнгэртэйгээ холбогдох асуудлыг төрийн зарлигаар ч шийдэхгүй, бөө нар бөөгнөрч зөвшөөд ч шийдэхгүй, хэрхэхийг дан ганц тэнгэр мэднэ гэдгийг дахиад нэг сануулчихъя.

    Энэ ялдарт бас нэгэн айлдварын тухай өгүүльюү. Далд үзэгдэл судлаачийнх нь хувьд надад янз бүрийн л хүн ханддаг. Гурван жилийн өмнө бар жилийн өнгө ямар байх тухай онгодын хэлсэн үгийг цахим шуудангаар нэгэн бөө илгээснийг би “Гэрэлт Цалиг”-таа нийтэлж байсан. Тэр бөө маань дахиад нэг захидал ирүүлжээ. Нэрээ хэлэхийг тэр удаад ч, энэ удаад ч хүсээгүй нууцлаг бөө маань захидалдаа юу өгүүлснийг түмэн олондоо сонирхуулах нь үүрэг хэмээн үзлээ. Тэгээд ч энэ айлдварт байгаль экологийн талаар өгүүлсэн нь бичигч миний хообийг хөдөлгөж орхилоо. Захидлаас үзвэл тэр бөөгийн онгод 2012 оны дөрөвдүгээр сарын 19-ний өдөр гэнэт бууж хатан Туулын тухай, Туул голоо устай болгохын тулд бөө нар хэрхэхийг хэлж өгчээ. Энэхүү айлдварыг багахан тайлбартайгаар буулгахыг оролдъё.

    Монголчууд хатан Туулын хөндийг яагаад сонгож нийслэл хотоо байгуулсан тухай тэрхүү онгод хэлэхдээ “Олон хүн орчиж, түмэн хүн түжигнэсэн газарт хар муу юм хэзээнээсээ хоргодох дуртай. Тэр хар муу юмыг урсгалаараа тээн одож байг, усаараа зөөн нимгэлж байг гэж их голын эрэг хөндийг сонгож хан төрийн нийслэл ханаа шийрлэсэн юм. Энэ голын ус татарвал уй гашуу ирнэ, уйтгар зовлон хэрнэ. Түмнийг хамарсан түйтгэр, олныг хамарсан гамшиг, гал дуудсан гай ирнэ. Яг одоо хатан голын чинь халгих ус нь ширгэж хар сайр нь гарчээ, булгих ус нь бултаж бут сөөг нь цөөрчээ, хар муу юм нүүрлэж хатан бие нь хагасарчээ” гэж өгүүлсэн байна. Тэгээд:
    “Их Монгол эвдрэлцэхгүй гэж
    Элгэн биеэ уралцахгүй гэж
    Бурууг хийгсэд бултахгүй гэж
    Бусдын үгэнд орохгүй гэж
    Бууц юугаа солихгүй гэж
    Буурь юугаа сэлгэхгүй гэж
    Уул усаа тахь
    Ургамал модоо шүт
    Хайрхан уулаа тахь
    Хатан голоо шүт
    Хаан хүнд хошуу хүргүүл
    Хамаг олонд хэл хүргүүл
    Бугшсан олны уурыг гаргахгүй бол
    Буруу л хүмүүс дээшээ гарна” хэмээн сануулсан байна.
    Тэгээд хатан Туулыг устай болгоё гэвэл “Цагаан зүгийн бүгээн тэнгэртэнгүүд хатан голын булан тохой бүрт олноороо отголж бөөл, түмнээрээ төөлж бөөл. Тэгэхийн цагт хан тэнгэр хураа хайрлана, хатан гол урсах болно. Хатан голоо устай болго Хамаг олны хилэнг арилга. Бугшаад байгаа хилэн Буцлаад байгаа уур Омогшоод байгаа хилэн Огшоод байгаа уурыг дар. Харь хүний цацсан хар муугийн үр байна. Балгаар ус зөөгөөд барахгүй, бага багаар хийгээд дийлэхгүй. Олноороо нийлж, бөөнөөрөө бөөлж хурмастын хурыг дууд. Хувхайрсан сайр хурын усаар угаагдсаны дараа, Хурсан их бузар үерийн усаар хөөгдсөний дараа л булаг ус сэргэнэ, бут шанд амилна, Хатан гол бүтэн болно, Хамаг олны үйл бүтнэ” гэжээ. Ингэхийн тулд цагаан тэнгэртэй бөө нар хатан Туулын булан тохойд очиж олноороо отоглож, бөөнөөрөө бүлэглэж олбоггүйгээр газар сууж, хоёр гараараа газар тулан гуйж аргадах хэрэгтэй гэнэ.

    “Олны үйлийг үүрсээр байгаад
    Олбог минь цоорлоо.
    Түмний үйлийг үүрсээр байгаад
    Төө бие минь агчлаа.
    Эхээс төрсөн биеэ
    Энэ зөнд нь орхиё.
    Эргүүлж усаа хайрла даа,
    Эгэл түмнээ өрөвд дөө.
    Тавилан заяаг минь даа даа,
    Татарсан голоо тавиул даа.
    Бугшсан хилэнгээ тат даа
    Бургилсан усаа тавь даа хэмээн аргадаж
    Өргөлийн дээдийг өргөж,
    Өргөн түмний буяныг дуудаж,
    Мөргөхийн дээдээр мөргөж,
    Мөнх тэнгэрт залбирлаа хүргэгтүн” гэж мөнөөх онгод хэлсэн аж. Гараараа газар тулж элгэн биеэ голын сайранд хүргэн байж гуйхын учир нь монгол хүн хэзээ ч гараараа газар тулдаггүй бөгөөд аргагүйдэж ягтаа тулсандаа л ингэж байна гэсэн санаа гэнэ. Олбоггүй бөөлдөг нь ч гэсэн ийм олон бөө нар эгэл түмнийхээ зовлонг нимгэлэхээр олбог ширдгээ цоортол зүтгэж зүдэрснээ илэрхийлж буй хэрэг аж.

    Ийм нэгэн онгодын айлдварыг үл таних бөө цахим шуудангаар илгээлээ. Хэн хэрхэн ойлгох нь хувь хүний л хэрэг тул эрхэм уншигч өөрийнхөөрөө л болгоо. Гэхдээ ийм юм бичлээ гэж мөхөс намайг бүү шүүгээрэй. Аль болох олон бөө нийлж нэгдэж, отоглож хий гэсэн, тэгээд ч үйлдэл хөдөлгөөн, хэлэх гуйх үгийг нь хүртэл зааж зааварласан ийм даалгавар дээрээс өгөгдөж буйтай таарсан минь үгүй тул ийнхүү илүүтэй ихээр сонирхон дамжуулж байна.

  • ХӨВСГӨЛ НУУРЫН ИХ ТАХИЛГА-2014

     

     

    5. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Лусын тахилга
    2014 оны 7 дугаар сарын 4-ны өдрийн 9.40-өөс Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Лусын тахилгыг МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, Дархадын зайран Э.Балжир нар тэргүүлж бөөлж эхэллэв. Дараа нь Дархадын удган Цэцгээ, цаатан бөө, зайран Б.Баяраа (олонд алдаршсан нэр Моко зайран ) нар бөөллөө.
    Энэ тахилгын үеэр зайран С.Лхагважав өөрийн дураар бөөлж, МБНЭ-ийн бага хуралдаагаар баталсан нэгдсэн тахилгын эртнээс тогтсон журмыг эвдэж, сахилга дэг алдагдуулсан билээ. Үнэхээр зайран С.Лхагважавт бөөлөх хүсэл байсан бол МБНЭ-ийн бага хуралдайд санал бодлоо илэрхийлж, тахилгад бөөлөх боломж байсан. Нөгөөтэйгүүр заавал бөөлөх хүсэл байсан бол өөр хаана ч бөөлөх боломж байсан билээ. Өмнөговийн тахилгад зайран Ж.Чулуунбаатар, Хөвсгөлийн тахилгад зайран С.Лханважав нар тахилгын журмыг зөрчсөнд МБНЭ-ийн Хяналтын цэцээс хариуцлага тооцох шаардлагатай байгааг харууллаа. Тэгэхгүй бол цаашид хэн дуртай нь бөөлж, дэггүйтэл газар авах нээ.

     

    6. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Хайрханы тахилга
    2014 оны 7 дугаар сарын 4-ны 11.40 цагаас Хайрханы тахилгад Хөвсгөлийн зайран Д.Нямдаваа, Х.Батбаяр, (олонд “бүдүрэ” зайран) нар толгойлж бөөлсөн байна.
    Тахилгын завсар хооронд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү нар тахилгыг сонирхон оролцон байгаа АНУ, Францын төлөөлөгчид зэрэг гадаадын 30 орчим төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулзаж, сонирхосон асуудлуудад хариулт өглөө.

     

    7. Шагнал олгов.
    Үдээш хойш 17.00 цагаас шагнал олгох ажиллагаа эхэлж, Хөвсгөл аймгийн Засаг даргын “Жуух бичиг”-ээр МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал, Дархадын зайран Э.Балжир, Д. Нямдаваа нарыг шагнасныг Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгоны захирагч Ганбаатар гардууллаа. Мөн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Ганболд тахилгад оролцсон бөө нарт шагнал, дурсгалын зүйл гардууллаа. Мөн Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран цол, тэмдэгээр Б.Баяраа, Х.Батбаяр нарт олгосныг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан гардуулж, энгэрт нь тэмдэгийг нь зүүж өглөө.

     

    8. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Галын тахилга
    Орой 22.00 цагаас Галын тахилга болж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган В.Жавзансүрэн удирдаж, Хөвсгөлийн удган Энхжаргал, удган Цэнд-Аюуш, удган Ариунбаяр нар толгойлж бөөлсөн билээ. Галын тахилгын өрнөлд залуучуудын бөөгийн “Галт шонхор” төвийн залуучууд оролцож, бөөлж галаа хөгжөөлөө.
    Галын тахилга дуусангуут Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын хаалтын ажиллагаа болов. Хаалтын ажиллагаанд хөвсгөлийн театрын хамт олон оролцож ая дууны мэндчилгээ дэвшүүллээ. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгад толгойлж бөөлсөн бөө, зайран Б.Балжир, Д.Нямдаваад Монгол бөөгийн тэргүүн зайран, Удган Энхжаргал, Цэцгээд Монгол бөөгийн Тэргүүн удган, Т.Пүрэвдоржид Монгол бөөгийн зайран, Цэнд-Аюуш, Ариунбаяр нарт Монгол бөөгийн удган цол тус, тус олгосон байна. МБНЭ-ын “Алтан шонхор” медалиар Б.Балжир, Д.Нямдаваа, “Мөнгөн шонхор” медалиар зайран Сансар, Ариунбаяр нар, “Хүрэл шонхор” медалиар Эрдэнэцогт, Энхжаргал нарыг, МБНЭ-ийн “Өргөмжлөл”-өөр арван хүнийг шагнасныг МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүд гардуулан зүүж өглөө. Энэ үед тэрхэн орчинд их манан тэнгэрээс газарт бууж, битүү бүрхэж нэг, нэгнийгээ харахад бэрхтэй болсон юм.

    djmedia:265
  • “Их хааны өв” ба Өвөрмонголчуудын амьдрал

    Монгол үндэсний хээ угалзыг хотынхоо жижиг детальд хүртэл нэгбүрчлэн оруулсны зэрэгцээ, монгол гэрийн хэлбэртэй Олон улсын бага хурлын төв, монгол шатрыг нэгбүрчлэн урлан тавьсан ногоон парк, Монголын нууц товчоо, Алтан товч, Эрдэнийн товч судруудыг билэгдсэн гурван ном зэрэгцүүлэн тавьсан хэлбэртэй Төв номын сангийн барилга, монгол маягийн эрэгтэй, эмэгтэй малгай зэрэгцүүлэн тавьсан хэлбэртэй театрын барилга, Шанью-гийн алтан титмэн дээвэртэй үндэсний гар урлалын худалдааны төв, хүрэл зэвсгийн олдворуудаар хийсэн том баримлууд бүхий цэцэрлэгт хүрээлэн, монгол үндэсний хээгээр чимэглэсэн далангаар хүрээлэгдэж, сүрэг адуу давхиж буй хөшөөг төв хэсэгтээ залсан Улаан мөрөн голын эрэг дэх амралт зугаалгын газар, Хияа багшийн шинэ дүүрэг гээд Ордос хотын онцлох “үзмэр”-ийг нэрлэвэл урт жагсаалт болно. Хотын төв хэсэгт байрлах музей нь гэхэд л элэгдсэн чулууны хэлбэр бүхий зэс гадаргуутай 39 метр өндөр барилга байх ба газар дор 1, газар дээр 4 давхар бүхий байгууламж гэнэ.Тэнгэр баганадсан өндөр барилгуудыг олноор нь барьж байгуулсан тус хотод хүн суурьшаагүй бололтой шинэ хороолол ч цөөнгүй харагдав.
    Монгол хүн үнэ төлбөргүй үздэг “шүтээн”
    Намрын эхэн сарын шинийн гурванд нутгаасаа гарсан манай багийнхан шинийн 8-ны өдөр “Их онгон” цогцолборт зочилсон билээ.Их хааны сүнс оршин буй хэмээн бидэнд тайлбарласан, энэхүү шүтээнд зочлохдоо багийнхан маань дундаасаа хадаг цай, архи тус бүр гурвыг өргөв. 99 гишгүүр шатаар алхан өгссөөр гол шүтээнд ороход “Эзэн сан” хэмээх ном уншиж, идээний дээжийг хүн нэг бүрт хүртээх бөгөөд зочид гэр бүлийн гишүүдийнхээ тоогоор хүж асааж, арц, улаан утаснаас нь хувь хүртдэг ажээ.

    Хишигтэн хошууны гаралтай Хайраа хэмээх тайлбарлагч бүсгүйн ярьснаар, шүтээний өмнө байх зулыг 786 жил унтраалгүй асааж яваа Боорчи, Мухулай нарын удмынхан үе дамжин онгон шүтээнд ажиллаж ирсэн ба шүтээнийг хамгаалдаг дархадуудад улсаас тэтгэмж өгдөг болсон гэнэ. Хар азарганы онгон дэлээр хийсэн Их хар сүлдийг догшруулах тахилгыг луу жил бүрт хийж, 12 жилд нэг удаа хар сүлдийг сольдог байна.Их хар сүлдийг тахихдаа “Сүлдийн сан” хэмээх ном унших бөгөөд хар сүлдийг байрлуулсан талбайн дээд талын шат руу эмэгтэй хүн гардаггүй уламжлалтай гэв.

    Өгөдэй хааны үеэс эхлэл нь тавигдаж, Хубилай хааны үед найман цагаан орд өргөөг тахих болсон уламжлал өдгөө ч хэвээр байгааг бидэнд үзүүлэв. Тайлбарлагчийн ярьснаар, цаг тайван бус байх 1939 онд Ганьсу мужийн Бумбын сүмд шилжүүлэн 10 жил тахиж, 1949 онд Хөх нуурын Гомбын сүмд таван жил тахисны дараа 1954 оны 4 сарын эхээр одоогийн байгаа Эзэн хороонд авчирсан аж. Харин “Их онгон” цогцолборыг 2005 онд байгуулж дууссан бөгөөд Сүлдийн тахилгыг зүүн дархадууд буюу Мухулайн үр сад, Ордон гэрийг баруун дархадууд буюу Боорчийн үр сад тахиж, хамгаалж ирсэн тул шүтээнд 24 цагаар байх эрх дарх эдэлдэг байна. Билгийн тооллын 7 сарын 14-нд их хар сүлдийг тахидаг бол, билгийн тооллын 3 сарын 21, 5 сарын 13, 9 сарын 12, 10 сарын 3-нд бусад тахилгыг хийдэг хэмээн бидэнд танилцууллаа.
    “Их онгон” цогцолбор өглөөний 07.30-19.00 цаг хүртэл зочдоо хүлээн авах бөгөөд Монгол Улсын зочид болон өвөрмонголчууд шүтээнийг үнэ төлбөргүй үзэж, тахилгад үнэ төлбөргүй оролцох эрхтэй байдаг гэнэ.Харин хятад хүн болон гадаад орны иргэд 110 юань төлж тасалбар авсны дараа уг шүтээн цогцолборт нэвтэрдэг аж.

    Даяарчлалд нэрвэгдсэн амьдрал
    ӨМӨЗО-ны хөгжлийн түвшин манайхаас хэд дахин илүү гэхэд хилсдэхгүй. Даяарчлагдсан ертөнцийн тавьж буй бүхий л шаардлагыг тэд биелүүлжээ.Харин хүн ам нь энэ хурдыг гүйцэхийн тулд үндэсний соёлоо, төрөлх хэлээ гээж үрэгдүүлээд зогсохгүй, даяарчлалын шуурганд нэрвэгдэн унахгүйн тулд хөл дээрээ тэнцэж ядан, шинэ ертөнцөд амьд үлдэхийн төлөө тэмцэж байгаа дүр зургийг өвөрмонголчуудын амьдралаас би олж харсан юм.Тэд аялгатай ч гэсэн хачин хэллэгтэй монгол хэлээр бидэнтэй ярьж, монгол дуу дуулж, морин хуурын аялгуугаар сэтгэл гэгэлзүүлж чадсан.Бас монгол айл бүрийн үүдэнд хос хар сүлд тахиастай байгааг бидэнд харуулж, монгол маягийн гэрүүд парк, цогцолборуудынх нь гол үзмэр болох нь анзаарагдаж байсан.Гэвч үндэсний соёл гэдэг тэдний хувьд асар том байгууламжууд, байшин барилга, эд зүйл дээрх хээ угалз, хэлбэр дүрс болон музейн гайхалтай үзмэр, түүнчлэн өөрсдөө бараг үзмэр болох шахсан үндэсний хувцастай аялал жуулчлалын хөтөч нарын түвшинд л үлджээ.

    Тэдний алдааг бид давтахгүй гэхийн аргагүй тул, “хашгирч чарласан” гэмээр хэт хөгжилд улайрч, бусдыг дуурайн уламжлалт нүүдлийн мал аж ахуйгаасаа татгалзах хэрэгггүй юм байна гэдгийг “тал нутаггүй, бэлчээргүй” болсон өвөрмонголчуудын амьдрал бидэнд харуулж байна. “Тал нутаг хаана байна” гэдэг дууг хятад хэлээр дуулан зогсох өвөрмонгол эмэгтэйчүүд, тэдний үр хүүхдүүд нь зөвхөн засмал замаар явж, зүлгэн дээр гишгэхгүй амьдарч, паркад очиж агаар амьсгалах, нэг байшингаас нөгөө байшинд, нэг тээврийн хэрэгслээс нөгөөд шилжин суух тийм л амьдралд “хүлэгдсэн” хувь заяаг эргэлт буцалтгүй сонгожээ.

    Харин бидэнд зөв сонголт хийх боломж нь одоо ч нээлттэй байна.Сайхан Монгол орныхоо сэрүүн тунгалаг агаараар цээж дүүрэн амьсгалж, цэцэгт ногоон талдаа тааваараа бэлчих мал сүргээ маллан, морио унаж, монгол дээлээ өмсөөд, өргөө гэртээ сэтгэл тэнүүн амьдран сууж, нутгийнхаа хаана ч хүссэнээрээ зугаалж яваа монголчуудын амьдрал жаргал цэнгэлээр дүүрэн ажээ.Ямар их хувь заяагаар бид нар эзэн нь болж төрөв өө гэсэн дууны үг юутай үнэн болохыг мэдрүүлсэн энэ өдрүүдэд баярлалаа.

    “Хатан зориг бүхий л чадлаараа Хайртай Монгол орноо мандуулъя” хэмээн өглөө бүр төрийн дууллаа дуулж зоригжин, хичээлдээ, ажилдаа явж буй хойч үеийг төрүүлсэн хүмүүс билээ бид.Бидний Монгол Улс мөнхөд оршиг.

     

  • Чингис нэрээр популизм битгий хийгээсэй”

    Ямар нэгэн намын эрх ашгийн тухай ярьдаг хүн байдаггүй. Хуулийнхаа дагуу л бүх зүйлийг шийддэг. Цэцийн ги¬шүүн хүний эрх нь асар хязгаар¬лагд¬мал шүү дээ. Яагаад гэвэл улс төрийн сэдэвтэй илүү дутуу зүйл яривал юманд орооцолдох гээд байдаг .Гэтэл судлаач эрдэмтэн хүн санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийл¬мээр байдаг .Нас ч бас харьцангуй өтлөх тал руугаа явж байна. Зарга шүүхээсээ илүүтэй үлдсэн амьдралд бурхан багш хэд хоногийн томилолт өгөх юм. Тэр томилолтын хугацаанд нь бас жаахан судалгааны ажил хийх, хэлэх ярих юмаа хэлж ярьж байх гэсэн бодлын үүднээс би шийдвэрээ гаргасан юм.

    -Цэцийг улс төрийн халаасанд байна гэх хардлага их байдаг. Таны гарал угшил бол МАН. Гэхдээ айхтар улстөржиж байс¬ныг тань санахгүй байна. Одоогийн Ерөн¬хий¬лөгч бол Ардчилсан намын гишүүн хүн .Гэхдээ таныг Цэцдээ байгаач гэж онцгойлон хүссэн гэж сонссон юм.

    -Ерөнхийлөгч Цэцийн орлогч дарга Н.Жанцантай уулзаад “Ж.Болдбаатар гуай яагаад болих гээд байгаа юм, уг нь Цэцдээ сууж байх хүн шүү дээ “ гэж хэлсэн байсан. Ерөнхийлөгч намайг улс төрийн ноён нуруутай, байж байхад болох хүн гэж үзэж байсан юм болов уу даа. Улс төрийн холбог¬долтой зарга, маргаан, гомдол чинь явсаар над дээр их төлөв цохогддог юм шүү дээ. Жишээ нь, улс төрийн нам¬тай холбоотой ч байдаг юм уу, тийм маргаанууд. Энэ ч бас нэг талаа¬саа аргагүй юм .Би гэдэг хүн олон жил улс төрийн тогоонд буцалж байс¬ны хувьд намайг энэ асуудалд арай илүү бодитойгоор хандах болов уу гэж Цэ¬цийн дарга надад дээр ийм өргөд¬лүү¬дийг цохдог байсан байх. Энэ нь нэг талаас МАН-ын Ж.Болдбаатар намын¬хаа эрх ашгийн үүднээс л асуудлыг шийдчихээд байна даа гэх маягийн хардлага төрүүлдэг байсан байх. Хамгийн сүүлд Цэцээс гарахын өмнө би МАХН-тай холбоотой нэгэн өргөд¬лийг шалгасан. Энэ асуудал дээр гэхэд жишээ нь, МАХН гэдэг нэрийг уламжилж ямар нэгэн улс төрийн нам авах ёсгүй гэсэн шийдвэр гаргасан л даа. Үүнийг бас улстөржүүлж л хардаж байх шиг байсан. Өөр нэг их олон юман дээр ерөнхийд нь хий хоосон хардахаас биш нэг их айхтар шуугиан болгож, асуудлыг эргэж босгож тавьж байсан тохиолдол ховор.

    -“Цэцийн дээр хөх тэнгэр л бий” гэсэн нэг алдар¬тай үг бий. Энэ үгийг хүмүүс их олон талтай авч үздэг. Жишээлбэл, би “Цэцийн дээр хөх тэнгэр биш, МАХН (хуучин) бай¬на” гэж бичдэг л байсан. Улс төр үнэхээр орол¬доод байдаг тал бий юу. “Цэцийн нэг багана шүү дээ би” гэсэн тэр үнэмш¬лээсээ гулзай¬хаас арга¬гүй байдалд намынхаа шахалтаар орж байсан тохиолдол бий юу?

    -МАН-ын удирдлагаас Цэцтэй холбоотой маргааны асуудлаар нэг ч хүн надтай ярьж байгаагүй. Энэ 14 жилийн туршид шүү дээ. 2000 оны Үндсэн хуулийн өөрчлөлттэй холбоотой маргааны үеэр за-рим нэг хүн Ерөнхийлөгч Н.Энх¬баяр танд ийм үг хэ¬лүүлж байна, дамжуулж байна энэ тэр гэж байсан юм бий. Гэхдээ намын удирдлагын хүмүүсээс биш, төрийн хү¬рээнд ажиллаж байсан ганц нэг сайд, агентла¬гын дарга нар тийм юм надад хэлж байсан. Намын удирдла¬гын хүрээнээс бол тийм яриа над руу ирүүлж байгаагүй л дээ. Ерөөсөө Цэц улстөржөөд байдаг байгуул¬лага биш л дээ. Гол нуруу нь хууль. Нөгөө талаар ирээдүйн үр дагаварыг зарим үед харахаас өөр аргагүй байдаг. Маш уршигтай үр дага¬вар дагуулах юмыг бас тэр талаас нь нэг хүчин зүйл болгож бо-дохоос аргагүй. Тэр л үүд¬нээс харна уу гэхээс ямар нэгэн улс төрийн намын эрх ашгийн үүднээс харж байсан удаа байхгүй. Цэцийн бага болон дунд суудлын хуралдаан дээр ямар нэгэн асуудлыг Цэцийн гишүүд өөрс¬дөө улстөржүү¬лээд, нэг талыг барьж зүтгэж байсан тохиолдол ерөөсөө гарч байгаагүй. Хуу¬чин намын угшлаар бол Ард¬чилсан намаас гаралтай хүмүүс байж л байсан. Тэд ч, бид ч тэгж зүтгэдэггүй байсан. Тэр нь л хамгийн онцлог тал нь юм даа.

    -Цэцийн дарга байсан Ж.Бямбадорж гуайгаас асууж байсан юм. “Цэц үнэхээр бүх хуульчдын оройн дээд болсон шигш¬мэл, үнэхээрийн супер хуульчдын баг мөн үү. Тэдэнтэй ажиллахад ямар вэ” гэж. “Энд сууж байгаа хуульчдад өрсөл¬дөгч үнэхээр алга. Үнэхээр Монголын орой болсон хуульчид Цэцэд л байна” гэж тэр хүн ам бардам хэлж байсан. Бүр нэг мэргэжлийн бахар¬хал дүүрэн үг байгаа биз. Үнэхээр Цэцэд жаахан дундаж төвшний хууль¬чид ороод ирчих тийм нүх сүв байхгүй юу?

    -Арга байхгүй л шигшмэл баг. Би бол хуульч хүн биш. Монголын төр, хууль цаазын түүх судалдаг хүн. Нөгөө та¬лаар УИХ-ын гишүүн байсан. Бас олон жил хуультай ноцолд¬сон. Энэ үүднээс нь Н.Бага¬банди Ерөнхийлөгч намайг санал болгож, Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Цэцийн гишүүнээр то¬милуулсан байх. Энэ он жи¬лд би Монголын хам¬гийн шилдэг хуульчидтай хамтарч ажил¬лалаа. Тэдний арга туршлагаас суралцлаа .Бага¬гүй туршлага хуримтлуул¬лаа. Энэ бүх суурь дэвсгэр дээ-рээ өөрийнхөө итгэл үнэмш¬лээр л асуудлыг ший¬дэж байсан. Харж байхад Н.Жан¬цан эд нар тодорхой асуу¬дал дээр яг л хэд нүүгээд мад тавьдаг сайн шатарчин шиг л ажилладаг. Юмыг олон талаас нь боддог, хардаг. Хуульч биш гишүүд гэвэл тэр багт П.Очир¬бат гуай бид хоёр л байсан. П.Очирбат гуай бол аргагүй асар их туршлагатай. Юмыг маш олон хүчин зүйлээс нь олж хардаг хүн дээ.
    НИЙ НУУГҮЙ ХЭЛЭХЭД УЛС ТӨР МИНИЙ ХУВИЙН
    ЗАН АРАНШИН, ХҮНИЙ МААНЬ ДОТООД ТӨЛӨВТЭЙ
    ОГТ ТОХИРОХГҮЙ БАЙСАН ШҮҮ

    -Та бас УИХ-ын гишүүн бай¬сан. Харин улс тө¬рийн халуун амьдралаас яа¬гаад тэр эрт өөрийгөө татаж авсан юм бэ. Одоо ингээд харж байхад Д.Дэмбэрэл гуай нэгэн том багана л харагддаг. Нөгөө талаас бусад улс орны парламентад бүх талаар жигдэрсэн, нас ухаан тэгширсэн улс л сууж байдаг. Манай парламент боло¬хоор нэг тийм бядгүй ха¬рагддаг .Гэхдээ нэг тийм далд ойлголтын талаар ярьж байна гэдгийг маань та ойлгож байгаа байх.

    -Би 1996 онд хоёр дахь удаа¬гаа дэвшээд Булган айм¬гийн дөрөвдүгээр тойрогт унасан л даа. Тэгээд л ерөөсөө нэг жил хагасын дараа намайг Монгол Улсын Үндсэн Хуулийн Цэцийн гишүүнээр томилчих¬сон. Цэцийн гишүүн чинь улстөржиж болдоггүй. Хуулийн дагуу төвшин ажиллах ёстой. Ингээд л үндсэндээ улс төрөөс гарсан. Гэхдээ ний нуугүй хэ¬лэхэд улс төр миний хувийн зан араншин, хүний маань дотоод төлөвтэй огт тохирохгүй байсан шүү. Улс төр чинь жудгаар их хэцүү эд шүү дээ. Совесть гэж ярьдаг. Миний совестьтой ерөөсөө тохирч өгөхгүй байсан. Улс төрд би уг нь 80-аад оны сүүлээс орсон л доо. Энэ хугацаанд намын Төв хорооны дэд дарга, нарийн бичгийн дарга ч байж үзлээ. Их хурлын намын бүлгийн ахлагч ч байж үзлээ. Тэгээд л явцын дунд улс төр миний ерөнхий ааш авирт тохирохгүй эд байна гэдэг бодол төрсөн л дөө. Гэхдээ 1996 онд намаас нэр дэвш гэхээр нь дэвшсэн. Тэгээд уна¬сан. Тэгж унаад зарим хүн, тухайлбал, насаараа албан тушаал, карьер хөөсөн улс бол жаахан сэтгэл санаагаар унадаг л юм байна лээ. Надад бол ямар ч тийм ялагдсан гэсэн зовиуртай мэдрэмж төрөөгүй. Тэгээд л би эрдэм шинжилгээний болон багшлах ажилдаа шилжээд л явсан. Ялагдал бол дараагийн ялалтад ирлэж өгдөг зүйл л дээ. Тэгээд л судалгааныхаа ажил дээр тууштай зүтгэхээр шийдсэн. Шинжлэх ухааны академийн жинхэнэ гишүүн, академич хэргэм 2003 онд хүртлээ. Энэ нь нөгөө ялагдал шинэ ялалтад ирлэж өгсний жишээ юм даа. Одоо улсууд төрийн бус элдэв академи гэдэг байгууллага байгуулаад тэр-ний гишүүн болчихоод өөрий¬гөө академич гээд давхиж байгаа харагдах юм. Академич гэдэг бол уг нь өөр шалгуу¬раар явж, Шинжлэх ухааны акаде¬мийн их чуулганаар сонгогдоод, дараа нь Монгол Улсын Ерөн¬хийлөгчид мэдүүлээд, Монгол Улсын ерөнхийлөгч зарлиг гар¬гаж байж олгодог хэргэм шүү дээ.

    -Таны амьдралын том даваа, том бахархал биз дээ?

    -Элдэв цол зэрэг зүүж л явлаа. Хамгийн хүндтэй хэр¬гэм бол академич. Жи¬шээ нь, манай Булган аймгаас ака¬демич болохоор улс байсан л даа. Манай их эрдэм¬тэн Санжмятавын Гаадамба багшаас өгсүүлээд. Булган аймгаас академич огт төрөөгүй байж байгаад анхны академич нь би болсон юм. Түүнээс хойш ч гэсэн төрөөгүй л байна. Тэгэхээр энэ бол ямар нэгэн үнэлгээ байх л даа.

    -Та намынхаа гишүүнч¬лэлийг сэргээсэн үү?

    -Үгүй. Одоохондоо нам бус л байна.

    -МАН нэрээ сольж ни¬лээн том давалгаа үүс¬гээд, тэрнийхээ ард бас л том цохилт амсчихаад байж байх шиг байна .Тэдний хувьд түүхийн¬хээ сонин үеийг туулж яваа болов уу. Энэ сонин үед олон төрлийн шил¬жилт хөдөл¬гөөн, улс¬төрч¬дийн зан суртахуу¬ныг тойрсон хачирхал¬тай асуултын тэмдэгнүүд гарч эхэллээ. Энэ нам дахиж сэргэхгүй байх гэж зарим нь ярих юм. Асар том уналт гэж хэсэг нь үзэх юм.Та МАН-ыг тойрсон сүүлийн үйл явдлуудын талаар дүг¬нэлтээ хэлэхгүй юу?

    -МАН гэсэн хуучин нэрийг сэргээх нь зүй ёсны хэрэг байсан. Гэхдээ энд тактикийн алдаа гаргасан. Манай залуу удирдагчид арай хэтэрхий омголон хандсан. Түрүү¬чийн 2008 оны сонгуулийн эхэн дээр сольсон бол болох бай¬сан. Цагаа олоогүй. Гэтэл энэ чинь үнэндээ бол Хувьсгалт гэдэг бол комин¬тернээс тулга¬саар байгаад өг¬сөн нэр шүү дээ. Тэгэ¬хээр үүнийг сольчих¬лоо гээд нэг их сүрхий хохирол учраад сүйд болоод байх юм байхгүй л дээ. Гэтэл энийг замаас нь улстө¬рийн сул орон зайд гарчихсан том лиде¬рүүд ашигласан. Тухайлбал, ерөн¬хийлөгч асан Н.Энхбаяр бол үүнийг гярхай ажиглаж байсан. Тэгээд л МАХН гэж нам байгуулаад л явчихсан. Юмны нарийн учрыг олдоггүй нэлээн жаахан ахмад үе байна. Зүгээр дагаж шуурсан залуу үе байна. Тэд дагаад шуурсан. Дээр нь тэр Н.Энхбаярыг барив¬чил¬сан бүтэлгүй техник¬тэй болхи явдал энэ тэрээс болоод хэсэг бүлэг нөхөд тог¬лоод гараад ир¬лээ шүү дээ. Ийм үед хүмүү¬сийн чанар танигддаг л даа. Ер нь улс тө¬рийн том давалгаан дээр улс төрийн зүтгэлтэн хүний мөн ча¬нар танигддаг. Зарим нь үүнийг маш гярхай ажиглаж, өөрийнхөө карьерт нэмэр болгодог. Жи¬шээ нь, Черчиль ч гэсэн яг ийм агшныг нь олоод л нам солиод л дээшээ гарч бай¬сан хүн шүү дээ. Тэрэн шиг ийм оролдло¬гыг хийж байна. Гэхдээ бүтэлтэй юм уу, үгүй юм уу бүү мэд. Жишээ нь, Д.Арвин гишүүн Ардчилсан намд орж байна.

    -Жудаггүй л юм болчих¬лоо гэх үнэлэмж давам¬гайлж байх шиг?

    -Монголчуудын төрийн зүтгэлтэн дээр авч үзэж бай¬сан их том чанар байна шүү дээ. Төв эрхэмсэг шинж гэж. Тэр шинж гэдгийг зүгээр нэг гүндүү¬гүй чимээгүй байгаад байх юм шиг тийм маягаар ойлгодог улстөрчид ч байна. Монгол¬чуу¬дын энэ эрхэмлэж ирсэн шинж чанар одоогийн ардчилалд нийцэхгүй мэт. Тэр чинь ерөө¬сөө эрхтэй атлаа болгоомжтой, найртай атлаа хэрсүү байх чанар шүү дээ. Энэ чанарыг үл ойшоосноос болж өнөөдөр ерөөсөө л чанга хашгирсан, хэлэх хэлэх¬гүй элдэв үг хэлж орилсон тийм хүмүүс л ард түмнийг хамгаа¬лагч, мундаг юм шиг харагдаад байдаг. Ер нь өрнө зүгт анх энэ парле гэдэг чинь Францын ярих, их чалчих гэсэн үгнээс гаралтай эд шүү дээ. Өрнөдөд бол ярьж хаш¬гирч, маргаж улс төрийг хий¬дэг. Дорно дахинд, дорно дахины түшмэл ухаан гэдэг чинь маш их нягталж, боловс¬руулж байж асуудлаа тавьдаг. Энэ хоёрын хооронд өнөөдөр их зөрчил үүсч байна. Өрнө¬дөөр явах гэхээр бас их сонин, дорнынхныгоо хуучин хэвээр нь уламжлах гэхээр бас их эвгүй. Энэ дундаас нэг юм тогтох гээд л оролдоод байна л даа. Монголд олон намын систем тогтсон. Гэхдээ олон намын системийн хамгийн ашигтай хувилбар бол хоёр на¬мын систем байдаг л даа. Яахав олон нам уралдаад тэргүүлэх хоёр нам гарч ирээд цаашаа явдаг ийм олон намын систе¬мийн доторх хоёр намын сис¬тем гэж байна. Улс төр судла¬лын ойлголтоор. Тэгэ¬хээр хоёр намын систем тогтох хандлага манайд хүчтэй болоод, ер нь тогтох янзтай болоод ирсэн. Гэтэл сүүлдээ энэ хоёр нам маань, хуучин МАХН буюу одоогийн МАН, өнөөгийн Ард¬чилсан нам хоёрын удирд¬лага аль аль нь олон түмний дунд маш нэр хүндгүй болсон. Энэ юутай холбоотой вэ гэхээр санхүү¬гийн олигархитай бүгд нэгдсэн. Санхүү, эдийн зас¬гийн¬хаа чиглэлээр ерөөсөө МАН, АН гэхгүй торлогдсон байгаа юм. Тийм учраас санхүү, эдийн засгийн асуудал дээр энэ хоёр нам нэгдчихдэг. Тэгээд наа¬гуу¬раа ард түмний төлөө явж байгаа мэт янз бүрийн дүр үзүүлдэг. Ийм л байдал бий болоод байсан л даа. Тэгээд яахав саяын сонгуулийн дүн харууллаа шүү дээ. Энэ хоёр намын аль алинд нь ард түмэн итгэл сайн өгсөнгүй. Хоёр том намын аль нэг нь давамгайлах боломж олгосонгүй л дээ.

    -Өмнөх сонгуулиар МАН үнэмлэхүй ялсан.Тэгээд хамтарсан засаг байгуул¬сан. Тэр процессыг та юу гэж хардаг вэ. Одоо харахад МАН элэг рүүгээ нэ¬лээн сайн тийрүүлээд л явж байх шиг харагдах юм.

    -Үнэндээ бол энэ цөөхөн, гурван сая хүрэхгүй ард түмэнд аль болохоор нэгдэх үйл ажиллагаа хэрэгтэй.

    Түрүүчийн хамтарсан засгийн үед шийдэхгүй байсан олон асуудлыг хурдасгасан, гацаанаас гаргасан сайн тал бий л дээ. Тэр үед сэтгүүлчид та нар сөрөг хүчингүй болчихлоо гэж их шүүмжилж байсан. Бусад хүчин гаднаас шүүмжилж байсан. Ард түмэн шүүмжилж байсан. Би бол тодорхой тактикийн хувьд энэ хоёр нам нэгдэж ажилласан үйл явц буруугүй байсан гэж бодож байгаа. Гэхдээ сүүлдээ МАН нэрээ сольж, түүнийгээ дагасан тодорхой хүндрэл амсаад ирэх үед нь нөгөө хүчин нь дахиад улс төр хийж эхэлсэн. Ардчилсан нам ханилж яваад нөгөө хүчнээ тодорхой бэрх¬шээл амсаад эхлэнгүүт эндээс том ялалт байгуулна гэж тооцоод сон¬гуульд итгэл дүүрэн орсон. Хаяж га¬раад л, тийм үү. Гэтэл бас том ялалтаа ч байгуулж чадсангүй. Ардчилсан намын нэг жудаггүй нь энэ ялал¬т дээр МАН-ыг улс төрийн тавцангаас ерөөсөө арччихъя гэсэн бодлого явуулаад байгаа нь. Энэ бол яаж ч харсан жудаггүй хэрэг л дээ. МАН-аас салсан МАХН-тай эвсэл бай¬гуулж ч байх шиг. Энэ чинь Мон¬голын ард түмний эрх ашгийн үүднээс тооцох юм бол байх боломжгүй үйл явц шүү дээ. Тэгээд л Ерөнхий¬лөгч асан Н.Энхбаярыг дагасан янз бүрийн яриаг цаагуур нь дэвэргээд л, тэгсэн мөртлөө Н.Энхбаярыг ерөн¬хийдөө яллах тал руугаа өөрсдөө шийд¬вэр гаргаад л. Бас дахин цаа¬гуураа МАХН гэсэн хэсэг хү¬нийг улам дэвэргээд ингээд явж байна л даа. Нөгөө л миний хэлдэг улс төрийн жудаг, улс төрийн совесть гэдэг юм энд харагдаж байна. Ц.Дамдинсүрэн гуайгаас манай доктор С.Галсан багш “Совесть гэдэг үгийг яаж орчуулах юм бэ, Дамдин¬сүрэн багш аа” гэж асуусан гэдэг. Тэг¬сэн чинь цаадах нь жаахан харж байгаад монголчуудад совесть гэж байхгүй юм чинь тэрийг орчуулж яах юм” гэчихээд яваад өгсөн гэдэг. Үүнийг би яагаад татаж авчирч дурсч байна вэ гэхээр одоо энэ Д.Арвин гишүүний явдал, тэгээд л энэ Ардчил¬сан намын хийж байгаа явдлууд яг л энэ үгийг өөрийн эрхүй санаг¬дуулаад байна л даа. Жудаг гэдэг ойл¬голт бидэнд маш чухал байна. Намуудын төр барьж байгаа үйл явцыг харахаар хамгийн шүүмжлэх зүйл бол ерөөсөө төрийн бодлогын залгамж чанарыг үгүйсгэдэг нь байна. Энэ чинь явж явж үндэсний эрх ашгийг үгүйс¬гэчихэж байгаа юм. Зөвхөн намынхаа эрх ашгийг тэргүүндээ тавиад бай¬хаар үндэсний эрх ашигт хохирол уч¬раад байгаа юм.

    Нэг нь үнэхээр сайн юм хийж байс¬¬наа тэгсхийгээд л хаячихаж байгаа шүү дээ. Зарим нь бол одоо жинхэнэ хэрэгтэй юмыг сүйд болтлоо ярихгүй байна. Жишээ нь, Баабар бол Мянганы зам мянгуужин гээд л бичээд байсан. Гэтэл ямар том үр дүн гарав. Одоо тэр Мянганы зам энэ тэрийн тухай цааш нь үргэлжлүү¬лэх нь үү, үгүй юу. Нэг их онц юм ам¬наас нь гарахгүй л байгаад байна. Ц.Элбэгдорж Ерөнхий сайд байхдаа Ногоон хэрэм билүү хүрэм билүү тийм хөтөлбөр боловсруулаад түүгээрээ нэлээн шуугиулж эхэлсэн. Сайхан хөтөлбөр байсан .Гэтэл дараагийн МАН гараад тэрийг нэг их тоохгүй явчихаж байх жишээтэй. Монголын үндэсний эрх ашгийн төлөө хийж байгаа бие биенийхээ хамгийн сайхан ажлыг дараагийн эрх баригч хүчин аваад явдаггүй, булаад л хаячихдаг .Энэ бол аймшигтай хэрэг. Ер нь үндэс¬ний эрх ашгийг намын эрх ашигтай хутгаад байх юм бол ерөөсөө явахгүй. Монгол чинь цөөхөн хүнтэй. Жишээ нь хүний нөөцийг ашиглах асуудал бол төрийн албанд хамгийн чухал. Тэгтэл бүгдийг нь түдгэлзүүлээд л, хуучин тэр намын зүгтэй хүн гэж хэлээд л албанаас нь халаад өөр хүн тавиад байна. Бид харж байна л даа. Үнэхээр бас халууштай улс бий л дээ. МАН-ын хуучин олон жил архагшчихсан, юу ч хийдэггүй, дарх¬лагдсан нөхдүүд бий. “Эрхэшсэн да¬дал ухааныхаа зөвийг бид төрүүлдэг” гэж айхтар үг байна шүү дээ, мон¬голчуудад. Тэрэн шиг маш муухай дадалтай. Мөнгө төгрөг хэрэгтэй, Оюутолгой, Тавантолгойг ашиглах хэрэг¬тэй. Гэхдээ ашиглаад хэрвээ мөнгө оллоо ч гэсэн хэд хэдэн муухай дутаг¬дал байна. Муухай монгол хүний шинж гэж би тэрийг хэлнэ. Нэгдүгээрт, ерөө¬сөө цаг ашигладаггүй. Одоогийн за¬луучууд шөнө хий дэмий тэнэж тэнэ¬чихээд л маргааш нь ажилдаа оч-доггүй. Хагас бүтэн сайн өдрөөр 11-12 цаг хүр¬тэл унтаж байна шүү дээ. Ерөөсөө цаг ашигладаггүй. “Адуу мэт орой унтаж, шувуу мэт эрт жиргэж бай” гэдэг чинь айхтар үг шүү дээ. Хөдөлмөрийн баатар С.Очир гуай “Нойрыг унтаж бардаггүй сэрж бардаг юм гэж дандаа захидаг байсан. Биднийг дунд сургуульд байхад уулзалт хийгээд. Эцсийн эцэст залхууралд автаж байна. Залхуурлын шагнал бол ядуурал шүү дээ. Хоёрдугаарт, монгол хүн өөрөөсөө буруу хайдаггүй.Дан бус¬дад буруугаа чихэж байдаг. Энэ шинж нь маш хэцүү. Зүгээр сонирхуу¬лаад хэлэхэд төв талбай руу зам наашаа нэгдүгээр зам руу эргэдэг байхад миний сууж явсан нэг таксины жолооч хоёрдугаар замаар эргээд торгуулж байсан л даа. Дараа нь нэг залуугийн таксинд суугаад явж байсан. Нөгөө залуу хоёрдугаар замаар эргэх гээд “Хөөе, чи болохгүй торгуулдаг юм бай¬на лээ” гэсэн. “Гайгүй байлгүй, танд ямар хамаа байна” гээд ганцхан эргэсэн. Тас буугаад торгуулсан.Буцаж ирэхдээ “Та муу ёрлоод торгуулчихлаа” гэсэн. Ингэж л монголчууд дан бусад руу буруугаа чихдэг. Гуравдугаарт, монгол хүн чинь өөрөө өөрийнхөө дошин дээр тошийчихоод бусдын юмыг явуул¬даггүй шүү дээ. Үүдний жижүүрийн дургүйг нь хүргэсэн бол “Дорж байна уу гэхэд байсан байгаагүй гээд явуулчих жишээний. Нэг түшмэл дээр орлоо. Ерөөсөө нэг жижиг цаас өгчих байтал өнөөдөр ажилтай, маргааш 2 цагаас гээд явуулдаг. Ингээд л бие биенээ уяад байдаг. Ялангуяа янз бү¬рийн зөвшөөрөл өгдөг албан тушаалт¬нууд дан хүний гар хараад сурчихсан. Ийм дадалтай улсыг үнэхээр халах хэрэгтэй. Харамсал¬тай нь, тэрний оронд ирээд сууж байгаа нь нөгөөдөхөө улам чанга үргэлжлүүлдэг сэтгэлгээтэй байдаг зовлонтой чанарууд байна. Энэ муухай чана¬руудыг даван туулж байж л Монгол Улс хөгжинө. Дөрөв дэхь нэг юм гэвэл ахмад үеийн залгамж халааны асуудал. Нэг үе жараас дээш насны хүн бол хүн биш маягтай байсан. Да¬раа нь тавиад насны, одоо бүр дөчөөд насанд нь л ажилд авахгүй хөгширсөн гээд хөөдөг болж. Ингээд байвал Мон¬гол Улс яаж хөгжих вэ дээ.
    ӨӨРСДИЙНХӨӨ ТӨРСӨН ӨДРИЙГ Ч САЙН МЭДЭХГҮЙ БАЙЖ
    ЕСӨН ЗУУНЫ ТЭРТЭЭХЬ ЧИНГИС ХААНЫ ТӨРСӨН ӨДРИЙГ ОН САРААР НЬ ТОГТООНО ГЭЖ ЮУ БАЙДАГ ЮМ

    -Манайхан эзэн Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ой гээд нэлээд их юм боллоо. Төдий¬лөн сүртэй ой тойнд үлдсэн юм бага байна. Гэхдээ сая Чингис хааны төрсөн өдөр гэж тэм¬дэглэлээ. Энийг бүр сонирхож таниас асууж лавлая гэж бодож байлаа. Үнэхээр ингэж тодор¬хой¬лох бололцоотой юм уу. Саяны тэмдэглэчихсэн маань үнэхээр ямар өдөр юм бэ?

    -За, энэ бол хэцүү асуудал. Бүр Чингис хааны төрсөн он дээр хүртэл эрдэмтэд маргадаг.1155 он гэж нэг хэсэг эрдэмтэд ярьдаг, 1162 он гэж ярьдаг. 1162 оныг илүү бодитой гээд манай мэргэн сайд Г.Амар гуай бол энэ 1162 оныг тогтоосон. Олонхи нь тэ¬рэн дээрээ тогтдог. Төрсөн өдрийг дундад зууны үеийн янз бүрийн эх сурвалжуудад янз бүрээр бичсэн. Нэг хэсэг нь өвлийн эхэн сард гэсэн. Нэг хэсэг нь хавар, зуны эхэн сард төрсөн гээд янз бүрээр бичсэн. Тэгээд 1962 онд МАХН-ын Төв хорооны улс төрийн товчоо Чингис хааны 800 жи¬лийн ойг тэмдэглэх тогтоол гаргасан. Түүхийн хүрээлэнгийн оруулсан саналыг үндэслээд 1962 оны зургадугаар сарын 10-нд тэмдэглэсүгэй гээд тог¬тоол гаргасан. Гэтэл хүмүүс янз бү¬рийн хэл ам гаргасан. Энэ биш гээд.

    -Гэнэтхэн Чингис хаан гэж ярихгүй явж байгаад Төв хорооны тогтоол гараад баахан юм хийсэн юм байна лээ. Марк хэвлүүлээд л, хөшөө бариад л. Тэр яг юунаас үүдээд өрнөсөн ажил вэ. Урьд нь бол хүрч чадахгүй л яваад байсан биз дээ?

    -Ерөөсөө л ард түмний сэтгэлд Чингис хаан хадаастай байсан шүү дээ. Намын төв хорооны үзэл суртлын хэлтсийн эрхлэгч Ж.Цэдэнжав гээд хүн байсан. Тэр хүн л анх академич Ш.Нацагдорж багштай уулзаж, танайх ер нь Төв хороонд Эзэн Чингис хааны ойг тэмдэглэх санал оруул гэ¬сэн юм билээ. Тэр дагуу санал оруул¬сан. Тэгээд тэрийг Д.Төмөр-Очир гуай анх маш хүчтэй дэмжсэн. Тэгээд үүнийг Ю.Цэдэнбал гуай эд нар ч тухайн үедээ ерөнхийдөө зөвшөөрөөд тогтоол гаргачихсан.

    -Та 90-ээд оны эхээр архивынх нэлээн ховор баримт руу орсон юм байна лээ.Би таны бичсэн нэг номыг уншсан юм. Ю.Цэ¬дэнбал гуай бол тэр хүмүүсийг хориглоогүй, жаа¬хан бол¬гоомжтой л дэмжсэн юм билээ. Гэхдээ Д.Төмөр-Очир гуай шиг хүчтэй биш, зүгээр дэмжсэн маяг л үзүүлж байж гэж ойл¬госон.

    -Тийм. Ю.Цэдэнбал гуай ерөнхий¬дөө зарчмыг нь зөвшөөрөөд л явсан. Урьд нь бол Ю.Цэдэнбал гуай Чингис хааны тухай маш хатуу үг хэлж байсан хүн шүү дээ.

    -Тэр чинь хэдэн онд билээ?

    -1949 онд сургуулиудад түүх, утга зохиол зааж байх тухай Намын төв хорооны тогтоол гаргах энэ асуудлаар шалгалт хийхдээ Намын төв хороонд бичсэн захидалдаа “Чингис хаан бол одоогийн Гитлер шиг л хүн” гэж бичиж байсан. Тэрнээсээ болоод ерөнхийдөө тийм таатай биш байсан байх. Гэхдээ л эрх биш монгол хүн юм байна Ю.Цэ¬дэнбал гуай мэдээж Чингис хааныг юу юугүй тэгж үгүйсгэх билээ. Тэр үеийн үзэл суртал нь барина, бас залуу байсан болоод л тэгсэн байх. Нэг их хүчилсэн юмгүй мөртлөө сүүлд хориглоогүй л явчихсан байдаг. Тэгээд зургадугаар сарын 10-нд гээд л тогтоол гаргачихсан. Бүр төв хо¬роо¬ноос бүр тусдаа он, цагийг тогтоох тухай түүхчид, одон орончид, Гандантэг¬чинлэн хийдийн хамба лам Гомбожав гуай эд нар тэр багт орсон. Тэр үед чинь Монголын их зурхайчдын шавхруу нь байсан шүү дээ. Тэд нар ороод монгол, хятад, төвд хэл дээр байгаа сурвалжуудыг ашиглаад дахин дахин зурж үзээд их хааны мэндэлсэн өдрийг тавдугаар сарын 31 гэж тогтоо¬сон. Тэгээд тавдугаар сарын 31-нээр энэ ойг тэмдэглээд, эрдэм шинжил¬гээний хурал хийгээд, тэрнээс хойш түүх, утга зохиолд тавдугаар сарын 31-нд төрсөн гээд л яваад байсан.

    -Марк гаргаад, хөшөө бариад.

    -Тийм. Дэлүүн Болдогт хөшөө барьсан.

    -Тэр маркийг та зах зухыг нь үзэж байсан уу?

    -Байсан л даа.

    -Тэгсхийгээд дорхноо устсан юм биш үү?

    -Их олон марк байсан шүү дээ. Цуврал. Хэдэн ширхэг хийлээ. Тэр¬нээс ерөөсөө 25 мянга нь л борлогдсон байгаа юм. Хоёр сая 500 мянган ширхэг хийсэн санах юм. Тэгээд 25 мян¬га борлогдоод л ерөөсөө хаа¬чихсан шүү дээ. Тэр чинь дэлхийд үнэ¬¬хээр ховор марк гээд сүүлдээ маш их үнэд орсон.

    -Тэгж анх хөшөө барих, марк гаргахдаа зураг хөрөг шалга¬руулсан юм билээ. Бидний цаг төр нээлттэй болсноос хойш Чингис хаан гэж хардаг болсон хөргийг хятад зураач зурсан гэх мэтээр янз бүрийн юм ярьдаг. Тэр битгий хэл манай Төрийн ордны урдах хөшөөний төр¬хийг ч гэсэн зарим хүн таа¬шаадаггүй. Тэгэхээр тэр үед эзэн хааны дүр төрхийг яаж гаргаж байсан юм бол?

    -Тэр өөрийн чинь ярьж байгаа зураг л байсан. Одоо тэр Тайваньд эх нь хадгалагдаж байгаа зураг. Чингис хааныг тэнгэрт хальсанаас хойш хамгийн ойрхон хугацаанд зурсан зураг. Тэрнээс гадна манай зураачид ч бас зурсан.

    -Мэдээж манай зураачид тэр зурагнаас л санаа авна биз дээ?

    -Тийм. Гэхдээ арай монголжуу төрхтэй зурсан байсан л даа. 2 сая 500 мянган марк хэвлэсэн. Дээр нь нэг дугтуй хэвлэсэн. Чингисийн зурагтай. Үндсэндээ тэр Тайваний музейд хадгалагдаж байгаа зургийг л үндэс болгосон юм. Бидийг тэр зургийг үзэх гэж ороход “Та нар Монгол Улсын Ерөнхийлөгч П.Очирбатын дараа эх зургийг нь үзсэн хоёр дахь хүмүүс болж байна” гэж Тайваний тал тайлбарлаж байсан.

    -Одоо ч гэсэн Тайваньдаа бай¬гаа юу?

    -Тийм. Тэндээ л байгаа.

    -Төд удалгүй нөгөө марк, хөшөө бүгдийг бужигнуулаад яв¬чихсан?

    -Тийм, тийм. 1966 онд, 1980 онд хоёр удаа хөшөөг буулгах үүргийг Ю.Цэдэнбал дарга өгч байсан. Гэвч монгол хүнд Эзэн Чингисийнхээ хөшөөг буулгая гэсэн сэтгэл ерөөсөө байхгүй. Янз бүрийн арга зохиосоор байгаад тэр хадны зургийн хөшөөг авч үлдсэн. Дэлүүн Болдог дээрх том хадны зураг.

    -Тэгээд сая тэмдэглэсэн төрсөн өдөр маань юу болж таарч байна вэ?

    -Юмыг шинээр сэтгэнэ, түүхэн үнэнийг сэргээнэ гэхээр янз бүрийн хүмүүс, түүх мэдэх, мэдэхгүй долоон шидийн улсууд янз бүрийн санал гаргаж ирэх юм байна шүү дээ. Төрсөн өдөртэй холбоотой асуудлаар ярьсан нэг удаагийн хурал дээр би “Та нар чинь өөрсдийнхөө төрсөн өдрийг сайн мэдэхгүй байж аль есөн зууны тэртээх Чингис хааны төрсөн өдрийг он, сараар нь тогтооно гэж юу байдаг юм бэ. Нэгэнт л хуучин эрдэмтэд эх сурвалжаар нь үндэслэж тогтсон. Тэрүүгээр нь явбал яасан юм бэ” гэж хэлсэн. Тэгээд хурал хуй нь тарж байсан явдал бий. Тэгсэн янз бүрийн хүмүүс Ерөнхийлөгч рүү бичсээр байгаад л арваннэгдүгээр сарын дундуур төрсөн болгоод, тэрийг нь Ерөнхийлөгч дэмжээд явчихсан.

    -Энэ шийдвэрийг гаргахад буурьтай түүхчид оролцсон юм уу.Голдуу бөө гэх мэт сайн дурынхан оролцсон гэх юм.

    -Оролцсон юм шиг байна лээ. Зарим нэг академич ч оролцсон бололтой байна лээ. Харин төрийн ордны үүдний хөшөөний баруун зүүн талд нь Хубилай хааныг байлгах уу гэж тэр Их Монгол Улс байгуулагдсаны 850 жилийн ойн комисс надаас асууж байсан. Хубилай хаан чинь Монголын нэрийг дэлхий дахинд хоёр дахь удаагаа мөнхөлсөн асар том хүн шүү дээ. Тийм учраас байлгах ёстой гэсэн. Тэгээд баруун гарт нь Өгөдэй, зүүн гарт нь Хубилай байдаг. Арван¬нэгдүгээр сарын 14-нийг Үндэсний бахархлын өдөр гэж хэлэхээс яг Чингис хааны төрсөн өдөр гэж хэлэхэд хэцүү л болчихоод байгаа юм. Зарим нь хэсэг нь арванхоёрдугаар сарын 22-нд ч төрсөн гэж байх шиг элдэв юм яриад л байх юм. Яаж ч судлаад яг тэрнийх зөв гэж тогтооход маш бэрх шүү дээ. Тийм учраас нэгэнт төр тогтоочих юм бол тэрийгээ бариад л цааш явахаас өөр аргагүй.

    -Чингисийн нэрийг эргэж сэргээх, алдар сууг эх оронд нь мөнхлөх давалгааг Д.Төмөр-Очир гуай оройлон зүтгэсэн. Тэр үеэр Д.Пүрэвдорж гуай Чингис шүлгээ бичсэн. Гэхдээ тэр шүлгийг чинь Ю.Цэдэнбал гуай гэхээсээ илүү Ширэндэв гуай жаахан таашаагаагүй юм биш үү?

    -Яахав, Ширэндэв гуай бол зарим нэг юман дээр нь шүүмжилж байсан. Ч.Чимэд гуай ч шүүмжилж байсан. Гэхдээ тэд ярьж байгаад радиогоор нэвтрүүлье гэсэн л дээ. Тэгээд тэр удаа нэг нэвтрүүлсэн шиг байгаа юм шүү. Шүлэг нь ч анх Буриадын Байкал сэтгүүлд гарсан.

    -Д.Төмөр-Очир гуай энэ хэргээр илүү их хэлмэгдсэн биз дээ?

    -Тийм. Энэ явдал том хүчин зүйл байсан. Ер нь юмыг жаахан хатуу ширүүн хэлчихдэг байсан нь хүмүүсийг өөрөөсөө холдуулах тийм байдалд хүргэсэн л дээ.

    -Та Өвөрмонголд байдаг Чингисийн онгон дээр очиж байсан уу?

    -Би хоёр, гурван ч удаа очсон.

    -Тэнд очиход ямар мэдрэмж төрж байх юм?

    -Тэр хүмүүс онгоноо хамгаалж бүр дээр үеэсээ явсан. Бас нэг сэтгэгдэл төрнө шүү.Сүүлийн үед улам их гоё болгож. Энэ маань яг жинхэнэ онгон нь биш шүү дээ.

    -Монгол туургатны ул мөр хаана л байна тэнд овоо бунхан босгоод байвал биднээс улам л алсарна биз дээ?

    -Гэхдээ шарилыг нь авч явсан тэрэг тэнд нэг эвдэрч барьсан гэдэг. Тэрүүгээр нь л бэлгэдэж анх босгосон эд шүү дээ.

    -Манайд одоо Чингис хааны онгоныг хайх үйл ажиллагаа ил, далд явж байдаг юм уу, бүр зогсчихсон байдаг юм уу?

    -Зөндөө, гадна дотны янз бүрийн улс ийм юм ярьж байна шүү дээ. Тэгээд л энд байна, тэнд байна гээд л ерөөсөө Хятадад ч, Монголд ч цуураад. Янз бүрийн юм их ярьж байна. Бурхан Халдун ууланд байгааг хиймэл дагуулын зургаар харсан. Тэнд байна ч гэх шиг янз бүрийн юмыг хүмүүс гаргаж ирж байна. Гэсэн ч яг тэнд байна гэдгийг тогтоож чадаагүй. Дэлхийн баян хүмүүсийн анхаарлыг татаж, мөнгө олж хайгуул хийх гэсэн эрдэмтэн, судлаачдын оролдлого нилээн байдаг шиг байгаа юм. Тэдгээр оролдлого дотроос 90-ээд онд Японтой хийсэн экспедиз бол маш их ажилласан л даа. Гэхдээ тогтоож чадаагүй. Энэ ёстой нууцын нууц төрийн бодлого байсан юм шиг байгаа юм. Монголын хаадын оршуулгын асуудал. Монголын 37 хаан суусан гэж ярьдаг шүү дээ. Тэр 37 хааны нэг ч шарил онгоныг олоогүй шүү дээ.

    -Нэгийг нь ч олж чаддаггүй нь үнэхээр сонин юм шүү.

    -Тийм. Ерөөсөө олоогүй. Тэгэхээр энэ бол төрийн маш нарийн бодлого байсан шиг байгаа юм. Тийм учраас олдохгүй байгаа юм. Чингис хааны 800 жилийн ойд зориулсан эрдэм шинжилгээний хурал дээр Хөдөөгийн Пэрлэй багш хэлсэн байдаг юм л даа. Ерөөсөө ардын аман зохиолын мөрөөр мөшгиж тодорхойлохгүй бол ямар ч сурвалжид байхгүй байна гэж. Биднийг оюутан байхад Пэрлэй багш Чингисийн онгоныг олох болов уу гэхээр хачин үг хэлдэг байсан. “Одоо болоогүй, одоо гаргах юм бол үзвэл үнс, харвал хальс болчихно” гэж. Дандаа тийм үг хэлдэг байсан. Тухайн үед нь бид инээгээд л өнгөрч байсан. Сүүлд бодоход нэлээн шинжлэх ухаан, технологи хөгжсөн үед олох ёстой. Яагаад гэвэл олон жил дарагдсан юм чинь сайн бэхжүүлж барихгүй бол ёстой л үзвэл үнс, харвал хальс л болчих байх.Тэрийг бодож хэлж байсан үг юм билээ. Одоо эрэл, хайгуул бол явж л байна. Гэхдээ нэг их амжилт олохгүй байна. Хамгийн том язгууртны булш Сүхбаатар аймгийн Онгон сумаас олдсон. Тэгэхэд хатны алтан титэм, бөгж, алтадсан эмээл энэ тэр олдсон. МУИС-ын сан хөмрөгт одоо хадгалж байгаа. Тэгэхээр аажим аажмаар дөхөж байна л гэсэн үг.

    -Манайхаас мундаг мундаг олдворууд илэрдэг. Гэвч түрүүчээсээ алдагдаад, хэрүүл заргатай л байх юм. Бүгдийг нь нэгтгэсэн, хамгаалж хадгалах төрийн бодлого гэж байдаг юм уу?

    -Их олон жил ярьж байна. Том музей байгуулбал асар том музей байгуулна. Яагаад гэвэл Шинжлэх ухааны академийн археологийн хүрээлэнд баахан үнэтэй олдворыг өнөөдөр хийх газар байхгүй подвальд эсвэл контейнерт л байж байдаг. Гэтэл тэрийг чинь бүгдийг нь цуг¬луулаад нэг музей байгуулбал хичнээн сайхан. Энийг яриад л байдаг. Гэвч ямар ч Засгийн газар хэрэг¬жүүлдэггүй. Олдворуудаараа дэлхийн түүхчдийн анхаарлыг татах маш ховор сайхан музей байгуулж болно шүү дээ.
    ЧИНГИС НЭРТЭЙ БРЭНД АРХИА ХААХ НЬ БИДЭНД ЯМАР АШИГТАЙ ЮМ БОЛ

    -Чингис гэдэг нэрийг тойрсон бас нэг бөөн юм боллоо. Бүгдийг нь хурааж, төр өмчилнө гэнэ. Чингис гэдэг нэр, энэ алдар суу чинь Монгол орон¬доо л баялаг болж байх ёстой биш юм уу. Чингис гэдэг нэртэй бүтээгдэхүүнийг бид үйлдвэр¬лэх эрхгүй юм бол хэн эрхтэй байх вэ. Та юу гэж бодож байна?

    -Монголчууд чинь туйлшрахаараа хэцүү улс шүү дээ. Ахиад л энэ удаа туйлширч байна. Маш өнгөцхөн харж байна. Жишээ нь, Чингис гэсэн нэртэй архины шил хогон дээр хэвтэж байна гэх маягаар ийм өнгөцхөн юм л хараад байгаа юм. Гэтэл энэ бол ганцхан архины шилний асуудал биш шүү дээ. Чингис хааны зураг, ном сэтгүүл зөн¬дөө л гарч байгаа шүү дээ. Мөн ялгаа¬гүй л хогон дээр хэвтэж байгаа. Тэрийг хаах нэрийдлээр Чингисийн зураг хөргийг ерөөсөө л хэвлэж болохгүй гэсэн туйлшрал явуулж байгаа хэрэг. Тэрнээс гадна Чингис нэртэй брэнд архийг бид дэлхийн зах зээлд гаргасан нь маш чухал амжилт шүү дээ.

    -Дэлхийд суут хүмүүсийн нэрээр нэрлэсэн архи зөндөө байдаг биз дээ?

    -Зөндөө. Бүр брэнд болчихсон. Монголд брэнд болж байгаа цөөхөн бүтээгдэхүүн байна шүү дээ. Ноолууран эдлэл л байна. Өөр юм байхгүй л яваад байлаа. Явж явж Чин¬гис архи олон улсад брэнд бол¬сон. Энийгээ эрээд ийм туйлширсан давалгаанаар үгүй хийчих юм шиг юм яриад байна. Энэ одоо юу гэсэн үг вэ. Чингисийн нэрийг хамгаалж байгаа хэрэг юм уу. Чингисийн нэрийг ингэж хамгаалахгүй л дээ. Оюун санаандаа өөрчлөлт хийж л хамгаална. Энэ талаар бол илүү өргөн юм ярьж болно. Чингис гэсэн нэртэй монгол брэндээ устгах бидэнд ямар ч ашиггүй. Хэнд ч хэрэггүй, тэр дундаа Монголд ашиггүй энэ мэт элдэв асуудлыг ямар зорил¬гоор гаргаж тавиад байдгийг ойлгохгүй юм. Яг ингээд хөөрцөглөөд явбал олон улсын худалдааны янз бүрийн хууль тогтоомжийг ч хөндөх асуудал гарч ирэх байх.

    -Дэлхийн зах зээл дээр бас нэг хошин явдлаараа яригдах нь л дээ.

    -Чингис гэсэн нэртэй юмаа Монголд үйлдвэрлэхгүй мөртлөө бүр гаднаас оруулж ирнэ ч гэх шиг. Ийм хачин юм байж болохгүй шүү дээ.

    -Чингис гэдэг нэрийн патент Тайвань хүн дээр байсан юм байна лээ. Та энэ тухай сонссон уу?

    -Сонссон.

    -Миний авсан мэдээллээр тэрнийг манай монголчууд хөөцөлдөж байж их өндөр үнээр худалдаж авсан юм билээ. Тайвань хүний нэр дээр байсан бол манайх энд хичнээн дөвчигнөөд нэмэргүй болно биз дээ?

    -Ер нь бол нэмэргүй л дээ. Монгол болъё л доо. Чингисийг үйлдвэрлэхээ болъё. Өмнөд хөрш гэж дэлхийг тэр чигээр нь бүтээгдэхүүнээрээ эзэлсэн улс байна шүү дээ. Тэд шүүрээд л авна биз.

    -Дотооддоо хориглочихвол дор нь гаднын юм болоод, гадны нэр нүүр болоод, гадны бизнес болоод л явчихна шүү дээ.

    -Тийм шүү дээ. Чингис нэрээ ашиглах юман дээрээ ашиглаж сурах хэрэгтэй шүү дээ. Хог дээр хэвтлээ л гээд байх юм. Хамгийн гол нь өөрийгөө Чингисийн үр сад гэдэгт хүндэтгэлтэй хандах тухай л бодлого хий л дээ. Монгол хүн өөрийнхөө үнэ цэнэд хүндэтгэлтэй ханддаг болоод эхлэхэд л энэ бүх юм алга болно шүү дээ.

    -Дотоодынхоо бизнесээр оролдох гэж яваад дэлхийн зах зээлд гарч байгаа ганц нэг брэндээ үгүй хийчихгүй байгаасай.

    -Архийг бид муулж л байна. Бүр Кидан Монгол гаралтай хүмүүс толгойлж байсан Кидан улсад л архи, тамхины хууль гараад, архи нэрсэн хүнийг цаазалж байсан. Дэлхий дахинд зөндөө л тийм юм болсон шүү дээ. Гэхдээ архи бол идээний дээж гэдэг ойлголтыг хүн төрөлхтөн устгаж чадсангүй өнөөг хүрлээ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч сүүтэй хундага өргөе л гэж байгаа. Би тэрийг буруу гэхгүй л дээ. Гэхдээ хүн төрөлхтөн тэр чигээрээ идээний дээж гээд аваад үлдчихсэн ийм соёлыг наанатай, цаанатай харах хэрэгтэй л дээ. Хүнээ л боловсруул. Тэр идээнээс болж бүх гай түйтгэр үүснэ гэж байхгүй шүү дээ. Тиймээс энэ асуудал дээр төрийн түшээд их ухаалаг хандаасай. Популизм битгий хийгээсэй.

    -Энэ төрлийн бизнесгүй хэсэг нь лобби хийгээд нэг хэсгийгээ шахаж байгаа юм шиг байна. Үргэлж л дотоодын дажин өрнөж байх юм даа.

    -Засгийн газар патентыг нь авлаа гэхэд маш ухаалаг хандахгүй бол болохгүй.

    -Бид хүүхдэдээ Чингис гэж нэр өгч болохгүй гэл үү?

    -Хүний эрхийн асуудал шүү дээ. Олон муу үр дагавар гарна. Тийм учраас маш ухаалаг хандахгүй бол болохгүй. Хамгийн эхлээд гаднын зах зээл их ашиглана даа.
    Нийтлэгч Б.Ганчимэг

  • Занданшуулах ёс 1

     

    Дундад зууны үед шашны өндөр зэрэг дэвтэй, эрдэм мэдлэгтэй лам хүмүүс суугаагаараа нас бардаг байжээ. Нас барсны дараа занданшуулах юмуу чандарлах зэргээр оршуулдаг байна. Занданшуулах ёс нь дотроо өөрийн эрхтэй, өөрийн эрхгүй гэсэн хоёр янз байдаг. Өөрийн эрхгүй гэдэг нь тухайн хүн амьд сэрүүн байхдаа “намайг занданшуулаарай” гэж гэрээслэх, эсвэл өөрийн эрдэм чадлаар биеэ ариусгаж, өөрийгөө занданшуулах сэтгэлийн хүчийг олж чадаагүй хүнд хэрэглэдэг арга юм. Энэ аргыг ихэвчлэн хаад, ихэс язгууртнуудыг оршуулахад хэрэглэдэг. Тусгай аргаар тухайн хүнийг бүтэн жилийн хугацаанд хадгалж, дотроос нь хамаг бохир юмнуудыг нь гаргаж, биеийг аажмаар хатааж занданшуулахыг хэлдэг. Энэ аргыг ялангуяа дорно дахины орнууд илүү хэрэглэдэг бөгөөд монголын шашны ихэс дээдсүүдийг ингэж занданшуулжээ. Монголын найман Богд гэгээнийг ингэж оршуулсан бөгөөд занданшуулж хатаасны дараа нүүр царайг нь эм, шавраар засаад суварган дотор залж шүтээн болгодог. Эсвэл бүүр онголон бунхалж ахин хүн нээж орохгүй болгож хадгалдаг. Өөрөө өөрийгөө хатааж занданшуулсан хүмүүс байдаг бөгөөд ингэж өөрийгөө хатааж занданшуулсан шарилаас ямар ч эвгүй үнэр гардаггүй байна. Учир нь сэтгэлийн ариусалд хүрсэн учраас бие нь ямар ч хор хөнөөлгүй болсон байдаг. Тийм ариусалд хүрсэн хүний шарилаас гарч байгаа бүх зүйл сайн сайхан байдаг учраас суварганд хийгээд сүм дуганы шүтээн болгон залдаг.

    Улаанбаатар хот дахь Чойжин ламын сүм музейд ард түмэнд Чойжин лам гэж алдаршсан Лувсанхайдавын занданшуулсан шарил хадгалагдан байдаг. Түүнийг цогцосыг улсын сангаас 100 лан мөнгөний зардал гаргаж занданшуулан тэр хэвээр нь тусгай дуганд хадгалан агуулжээ.

  • АЛТАЙ ТАВАН БОГД

    Монгол Алтайн нурууны хамгаалалтын захиргаа нь Баян-Өлгий аймгийн Алтай хотод байрладаг бөгөөд Алтай таван богдын байгалийн цогцолбор газар, Сийлхэмийн байгалийн цогцолбор газар, Дэвэлийн арлын байгалийн нөөц газрын хамгаалалтын үйл ажиллагааг хариуцдаг. Алтай таван богд нь Монгол Алтайн нурууны баруун захад хойноосоо урагш сунамал байдалтай оршдог.

    Хотон, Хурган, Даян, Ховд, Хар салаа, Цагаан салаа, Сонгинот, Ёлт зэрэг голуудын ай сав нь өндөр уулсаар хүрээлэгдэн Монгол Алтайн нурууны уулархаг их мужийн өндөр уулын бүсэд оршино. Бүхэлдээ өргөгдсөн гадаргатай уул нурууд нь хоорондоо элэгдэл, хуримтлалын хөндий, уулс хоорондын хотгоруудаар хязгаарлагдсан байдаг. Монгол улсын хамгийн өндөр цэг болох Хүйтэн оргил энэ ууланд оршдог бөгөөд далайн төвшнөөс дээш 4374 метр өндөр юм.
    Хамгийн нам цэг нь Хурган нуур бөгөөд 1800 метр болно. Хотон, Хурган, Даян зэрэг нь мөстлөгийн гаралтай томоохон нуурууд бөгөөд тэдгээрээс гадна 250 гаруй жижиг нуурууд бий. Монгол Алтайн нуруунд Монгол орны мөсөн голуудын 96% нь оршдог. Монголын хамгийн том мөсөн гол болох Потанины мөсөн гол байдаг бөгөөд нийт талбай нь 24 ам километр. Уулын хар хүрэн хөрс, нуга намгийн хөрс зонхилохоос гадна хад асгатай.
    Энэ бүс нутагт 1200 зүйлийн ургамал бүртгэгдсэнээс 131 зүйл нь модлог, сөөглөг ургамал, 889 зүйл нь өвслөг ургамал юм. Монгол Алтайн нурууны багахан хэсэг нь армаг тармаг шинэсэн ойтой. Монголын Улаан номонд бүртгэгдсэн ирвэс, халиу, Алтайн аргаль, янгир, халиун буга бий. Нуур ус цөөрөм голуудад нь ус намгийн шувууд ихээр цугладаг.
    Уул хад ой модоор нь махчин шувууд болох ёл, тас, бүргэд, сар, шонхор шувууд байхаас гадна Алтайн хойлог, өгөөлэй шулганаа, борцгор хотон, гангар хун, хар өрөвтас, итэлгэн цахлай, хээрийн галуу зэрэг нэн ховор шувууд тохиолдоно. Голуудаар нь монгол хадран, алтайн сугас, нохой сугас гэдэг 3 зүйл маш элбэг байдаг.
    Хад чулуун дээр нь сүг зургууд, элдэв тамга тэмдэг, үсэг зурлага элбэг байдаг. Эдгээр нь 2500-3000 жилийн өмнөх түүх соёлын өв юм. Алтайн нурууны буган хөшөө нь Хангайн нурууны буган хөшөөнөөс ялгарах зүйл байдаг ба тэр нь бугын оронд адууг зурсан байдаг.
    Мөн адил сэлэм зурсан байх бөгөөд хөшөөний нүүрэн талын дээд өнцөгт том нар, жижиг сар, заримдаа нарыг харвасан сум сийлсэн байдаг. Тус цогцолбор газарт эртний болон Хүннү, Түрэг, Уйгар, Монголын эзэнт гүрний үед хамаарах цаг үе нь нарийн сайн тогтоогдоогүй булш бунхан их байдаг. Могойт, Онхотын хөндийд 30 гаруй хүн чулуутай булш бий.
    Хотон нуурын орчимд 2 хүн чулуутай, дүрс хэлбэр нь маш сонирхолтой булш бунхан байдаг бол Шар булаг, Ёлтын Харбайн салаа, Чихэртэй, Жаланаш, Сонгинотын орчимд хүн чулуу бүхий булшнууд байдаг. Казак, Тува үндэстний өлгий нутаг учраас тэдгээрийн ахуй амьдрал, зан заншил, амьдрах арга барилтай танилцуулах зорилгоор аяллын хөтөлбөрийг баяжуулах бүрэн боломжтой. Тус бүс нутагт уулын спортын аяллыг түлхүү хөгжүүлсээр иржээ.

  • Онгод тэнгэрийг хөрөглөх ёс

    Энэчлэн мод юмуу малын ноос үсээр онгод тэнгэрийнхээ хөрөг дүрсийг бүтээж байжээ. Жишээ нь XII зууны эцэс XIII зууны эхэн үеийн Мэргэдүүд нэлээд том хэмжээний модон онгодтой байсан бол XIII зууны үед Татарууд эсгийгээр хүний бяцхан дүрс онгодууд хийж гэртээ үүднийхээ баруун зүүн талд байрлуулах бөгөөд түүндээ эсгийгээр хөх шиг юм хавчуулан сүсэглэн биширдэг байсан гэдэг. Энэ уламжлал Алтайн урианхай, Хөвсгөлийн хавь, Тувагийн бөө нарт ХХХ зууны үед хэвээр байжээ. Онгод хүүрийн барилга-Эртний хаад, их хүмүүсийн булш бунхан зэрэг газрын доорх байгууламжийг эрдэмтэн Ёнсог “Онгод хүүрийн барилга” хэмээн нэрлэжээ. Чингис хааны цогцсыг “Монголын нууц товчоо”-нд: “…Хамгийн тэнд оршуулж Хаан зайсангуудын тулгар болж Хамаг улсын шүтээн болоод Найман цагаан гэр болов за Энх их улст тунхаг зарлаж Өмссөн цамц өргөө гэр Өрөөсөн оймсыг тэнд онголов Үнэн хүүрий нь заримууд Бурхан Халдунд онголов гэх, заримууд нь Алтай ханы ард, Хэнтий ханы өвөрт, Их өтөг нэрт газарт онголов гэх нь бий…” Онгодод архи өргөхүй-Монгол бөөгийн ёсонд онгод тэнгэрийн тахилгын үед онгод тэнгэртээ тавих их сөнгийн идээ зоогт архи ордог боловч цай, тараг, айраг,бяслаг, өрөм, шүүс, сүүнээс хойш архийг сөгнөдөг байсны дээр архин сэржим өргөх, архинд дуртай онгодод аягаар уулгах зэргээр өргөдөг. Онгодод бяслаг өргөхүй-Онгодод өргөсөн их сөнд бяслаг орох ёстой. Тэгэхдээ нарыг бэлгэдэж заавал дугуй дүрсээр шахсан бяслагийг бүтнээр тусгай тавагт тавьдаг. Онгодод их шүүс өргөхүй-“Их бүхэл тавих ёс”. Онгодод өрөм өргөхүй-Онгодод өргөх өрөмийг мөн онгодод өргөх бяслагийн хэмжээний дугуй саванд самарч загсаагаад тэр л янзаар нь авч бяслаг дээр давхарлан тавьдаг байсан. Энэ нь ертөнцийн их гэрэлт алтан нарыг дээдлэн бэлгэдсэн хэрэг байжээ. Онгодод сүүн сацал өргөх ёс-Монгол бөөгийн ёсонд хээрийн онгодын тахилгын зан үйлийн эх адагт сүүгээр 81 сацлыг гурван удаа өргөдөг. Эхнийхийг онгод тахих бөө онгодын асрыг нар зөв бүтэн тойрч, дараачийнхыг асарт ороод онгодын өөдөөс харан, хормойгоо тосч сөхрөн суугаад хувинтай сүүгээ хормой дээрээ тавьж онгодын зүг есэн тахилт сацлаар ес дахин саацаж залбирдаг бол гуравдахийг нь тахилгын зан үйлийн төгсгөлд мөн есөн удаа өргөдөг байжээ. Онгодод тараг өргөх ёс –Монгол бөөгийн ёсонд бол таргийг үү, аарц, ааруул, шимийн архи, айраг зэрэг таван тансаг идээг дангаараа төлөөлдөг гэдэг юм. Тиймээс онгодод зориулж дугуй саванд бүрэн таргийг савтай нь их сөнгийн идээний эхэнд буй цайны дараа дэслэн тавьдаг байсан. Мөн онгодын тахилгын ёслолд хөндлөнгөөс оролцож буй өрх гэр гал голомтын хүн бол заавал тухайлан бүрсэн шинэ тараг авч ирдэг ёс ч байжээ. Онгодод цай өргөх ёс-Цай юмуу цайны ургамлыг монгол бөө нар хаан төрийн хамгийн их идээ хэмээн эрхэмлэн дээдэлдэг юм. Цай нь онгодод өргөсөн их сөнгийн бүх идээний хамгийн эхэнд хэрэглэгддэг дээж идээ. Тийм ч учраас шахмал болон хуурай нунтаг цайг бэлгийн зүйлд ихээр оруулдаг. Архийг тараг мэтээр орлуулан хэрэглэж болдог бол цайг орлуулдаг зүйл байдаггүй учир цайг “хар” ч гэсэн хааны рашаан, бор ч гэсэн “Богдын рашаан” хэмээн нэрлэдэг билээ. Онгодын асар-Өөд болсон бөөгийн өмсгөл, хэрэгслийг түүний сүнсэнд зориулж хөрөглөсөн онгодын нь хамт тусгай байранд засаж тохижуулах ажлыг монгол улсад зөвхөн бөөгийн шүтлэгтэнүүд л хийдэг байсан. Ингэж засаж тохижуулсан байгууламжийг онгодын асар гэдэг. ХХ зууны гучаад онд асар 600 орчим байсан мэдээ буй.Эдгээр асрууд барагцаалбал сүүлчийн 250-иад жилд үүссэн болох нь судалгаагаар тогтоогдсоны дээр сүүлчийнхийг нь 1990-ээд онд байгуулжээ. Онгодын асрыг XII-XX зууны үед ямар нэгэн гол мөрөн, их бага усны хойд этгээдэд, өглөөний наран хамгаас түрүүлж тусах өндөрлөг газарт, их ойн урд хаяа буюу ойн цоорхойд байрлуулсан байдаг. Энэ нь өөд болсон сүнс бөөгийн онгодууд тахилга тайллагын хооронд байгаль дээрх усаар ундаалж, нэг уулыг түшин, нөгөө уулыг өшиглөж, бас нэгэн ууланд харуул тав их юмуу, уул уулсын хооронд тоглож наадаж оршдог юм гэсэн утгатай бөгөөд тэр бүхэн нь онгодын дурсамж дуудлагаар илэрхийлэгддэг. Түүнээс гадна өөд болсон бөөгийн сүнс онгодыг байрлуулахдаа гол төлөв яс овог овгоор нь нэгэн дор юмуу ойролцоо нутагт байрлуулдаг байсны дээр нэгэн яс овгийн олон онгодын дунд өөр яс овгийн цөөн тооны онгод байгааг судалж үзэхэд тэрхүү олонх болж буй яс овгийн онгодтой төрөл ургийн холбоотой болон багш шавийн барилдлагатай онгодууд байдаг нь эртний овгийн байгууллын үеийн нийгмийн харьцаа ямар байсныг харуулсан түүхийн дурсгалт зүйл болдог билээ. Онгодын асрын хэлбэр маяг-Монгол бөөгийн онгодын асар нь хайсан асартай, сөрөн асартай, сэлс дээвэртэй пин асартай, байшин асартай гэсэн дөрвөн янзын хэлбэр маягтай байдаг. Хайсан асартай онгод-Монголын түрэг угсааны хуулар овогийн бөө нарын онгодын байрыг 4 шонгийн хооронд тус бүр хоёроос гурван модоор холбон “томого” байдалтай барьж тайллага, тахилгын үеэс бусад үед мөн хоёроос гурван нарийхан модоор хөндлөн хааж хамгаалсан байдаг. Онгодын ийм байрыг нутгийнхан нь ”Хайсан асартай онгод” хэмээн нэрлэдэг. Сөрөн асартай онгод-Дөрвөн хөлт мөрний нэг талд үүд гарган баруун, зүүн, хойд талыг хашаалж дотор нь өөд болооч бөөгийн сүнс онгодыг ясны нь онгодтой хөрөглөн бөөгийн хуяг хувцас хэрэгслийн нь сүнстэй хамт асарласныг Монголын чонод овгийн бөөгийн онгодын асар гадаг. Сэлс дээвэртэй пин асартай онгод-Наран мандах зүг рүү үүдийг нь харуулан байрлуулсан урьд тал нь задгай дээвэр бүхий байр юм. Ийм байрыг харын бөөгийн шүтлэгтэнүүд “Сэлс дээвэртэй пин асар” гэж нэрлэдэг. Энэ асрын байгууламжийг тодорхойлбол: Үүдэн тал нь задгай, баруун зүүн хоймор талуудыг 4-7 модоор чигжиж барьсан нь сөрөн асартай ижилхэн. Гэвч дээвэр нь үүдний баруун зүүн талд 3 метр орчим өндөр хоёр шон зоож, хооронд нь нуруу мод тавьж, дээврийн урьд талыг нуруу модонд дэрлүүлэн, хойд талыг асрын хоймор талын ханан дээр дэрлүүлж, хойш нь 20-30 см орчим илүү гаргаж тавьсан байдаг. Энэ бол хар дархад, их /хуа/ дархад, уруд, шарнууд зэрэг монгол угсааны овгуудын хийгээд энэ нутгийн бөө нарын ховсонд сэтгэл нь хувирч ирээд энд өөд болсон буриад, соёд бөөгийн өмсгөл, хэрэгслийн сүнсийг тавиур дээр урагш хараад сууж буй /хэнгэрэгэнд нь дээлий нь нөмөргөж, дээр нь малгайг нь өмсгөн, дор нь хоёр гутлыг нь зөрүүлсэн/ байдлаар засаж, хөрөглөсөн сүнс онгодыг ясны нь онгодтой нь дэлгэж уядаг байсан. Байшин асартай онгод-Бурханы шашны Хөвсгөл орчмын зарим хүрээ хийдийн лам нар XIX зууны үеэс тэр нутагт байсан монгол харын бөөгийх их шүтээн хэд, хэдэн онгодыг хүн байх үеийн нь цусан төрлийн холбоогоорр нэгтгэн цомнож, “Хайрхад” гэсэн өргөмжлөл нэр өгч модон байшинд тохижуулан бурханы нэгэн адил тахиж тайх болжээ. Энэ байшин нь урд ханадаа хоёр цонхтой, дээрээ өрхтэйн дээр тахилгаас бусад цагт цоожлон, түлхүүрийг төрийн цагдаа хадгалдаг байв. Дархадын хязгаарт “Агарын”, “Буянт голын”, “Аралын” гэсэн гурван хайрхад байжээ. Онгодын байр-Онгодын асрууд болон ганц хар модонд хэцэлсэн онгод, хоёр хар модонд хэцэлсэн онгод, дөрвөн хар модонд хэцэлсэн тэр тэр газар нутгуудад байртай хэмээн үзэхийн дээр онгод чухам аль ууланд хаана, эсвэл тэнгэрт байртайг бөө дуудлагандаа тодорхойлдог ёс ч буй. Асар-Эртний перс, хинди хэлээр “тэнгэр”, “амьдралын хүчийг эзэмшигч” гэсэн утгатай байсан “асар”, “асури” хэмээх энэхүү нэр үгийг монголчууд хаад, ноёд дээдсийн амьд ахуйдаа суух өргөө байр, тэнгэрт халин одсоны дараа сүнс нь орших орон гэсэн утгаар авч, баяр наадмын цэнгэлдэх хүрээлэнд дээдсийн залрах хоймрын буюу баруун, зүүн талын асар, насан өөд болсон бөө дээдсийн онгодын асар гэх мэтээр нэрлэж, “асар тэнгэр байртангууд” хэмээн дууддаг. Асаргүй онгод-Бөө дээдсийн онгод дүрмийн байр болгож ямар нэгэн оромж байр төхөөрөөгүй, байгаль дээр жирийн байдлаар засаж байрлуулсан зарим ёс овгийнхны онгодыг асаргүй онгод гэнэ. Асартай онгод-Бөө дээдсийн онгод дүрмийн байр болгож зохих яс-овогт нь тохируулан бэлтгэсэн янз бүрийн хэлбэр маяг бүхий ором байртай онгодыг асартай онгод гэнэ. Онгодын буултууд-Мундарга уулнаа Агч тэнгэрийн охид, Буумал эх, Борогчин тэргүүтэй гучин гурван буумал буйн дээр үүнээс гадна өнө эртний цагт нөхцсөн бөө, удганы сүнсүүд энэ тэр уул хад, гол горхи, нуур цөөрөм, ой модны сахиус, савдаг, бурхад, хат, албин, сэтгэр, буг болон олны тусыг бүтээх буюу эсвэл барчид тотгор, гай зэтгэр татдаг хэмээн үзэж, уул ус, ой мод, тэргүүтэн онгон байгалиа шүтэн тахиж, тайллага тавилга үйлдэн, онгод буумалуудыг урин ирүүлж, тэнгэр нэрт зоригоо зуучлан айлтгахын хажуугаар бусдыг нь тайтгаруулж, тавиг хүндлэл өргөн, сацал түсрэг түсрүүлж, сархадын дээж хүртээдэг. Эднийг Хад бүрийн хаад хат, бут бүхний бурхад, дайд бүрийн гүйгчид, орон бүрийн гүйгчид, хээрийн гүйдэл, гүйдэлтэй газар, дайд бүрийг сахигчид, далай бүрт шумбагчид, замаар явагчид гэх зэргээр нэрлэдэг юм. Онгодын бүтээлэг-Их хүчтэй, догшин онгод тэнгэрүүдийг хөрөглөхдөө тэдгээр онгод тэнгэрүүдийн нүүрийг наагуур нь тусгай хаалт хөшгөөр халхалдаг. Үүнийг тэр онгод тэнгэрийн бүтээлэг гэдэг. Тухайлбал “хармайн аав” хэмээх онгодын хамжаа “хар тэнгэр” гурвалжин хар бүтээлэгтэй байдаг. Онгодын гүйдэл-Онгод байгаль дээр тодорхой газар нутаг, орон зайд байртай боловч тэрээр үргэлжийн хөдөлгөөнд оршдог бөгөөд энэхүү хөдөлгөөнийг бөө нар онгодын гүйдэл гэдэг. Онгодын гүйдэл нь онгод хоорондын ойрын гүйдэл, алсын гүйдэл гэсэн хоёр хэв шинжтэй. Ойрын гүйдэл нь ах дүү, эх эцэг, багш шавийн сүнс онгодын хооронд гүйдэг хийгээд энэ нь гол мөрөн, горхи булаг, нуур далайг гаталдагүй, бас алсын гүйдэл нь уул олгод, талын ганц цохио хад дамжин их дээгүүр явдаг гэдэг. Онгодын гүйдэл хүмүүст хэнгэрэгийн дуу, хонхинуурын хоржигнон шаагих чимээ, исгэрэлт зэргээр мэдэгддэг бөгөөд зарим тохиолдолд ойрхон зайд тайван яваа чоно, гөрөөс зэрэг ан амьтнаар ч мэддэг явдал буй. Онгодын гүйдэл нь хаврын улиралд үдэш оройн цагаар их байдаг. Тийм учраас монголчууд энэ үед хээр гадаа унтах зэргийг ихэд цээрлэдэг. Онгодын жин-Монгол бөөгийн шүтлэгийн онгодыг хүмүүст харагдах биегүй, үзэгдэх дүрс хэлбэргүй-үл үзэгдэгч хүч боловч жин хүндтэй учир хатуу зүйл байдаг хэмээн үздэг. Тухайлбал бөө хүн онгодтойгоо хамт сал дээр суучихвал даац хэтэрч усанд живэх жишээтэй. Онгодын индэр-Асартай, асаргүй онгодын өмнө хэдэн метрийн зайд тохой хирийн өндөр хад чулуун тавцан засаж дээр нь гал түлж, онгод тэнгэрт идээ ундаа, эд өлөг өргөдөг билээ. Энэхүү чулуун тавцанг онгодын индэр гэдэг. Ийм индэрүүд лус савдагт юм өргөдөг газарт ч байсан зэргээс түүнийг “индэрт” хэмээн нэрлэсэн байдаг. Онгодын мэдээлэл-Онгод нь бөө болох хүнийг эзэмдэн авч түүний биед нь нэгэнт нөхцсөнөөс хойш тийнхүү учирсан хүнтэйгээ байнгын холбоотой байж, түүнийгээ мэдээллээр хангаж байдаг. Өөрөөр хэлбэл бөө хүн тус бүрийг тойрсон тэр бөөд төвтэй онгодын нэгэн бичил орчин бүрэлддэг. Онгод мэдээллээ бөөлөх зэрэг ямар нэгэн зан үйл үйлдэж байгаа нөхцөлд ч, энгийн байдалд ч бөөд байнга өгч байдаг. Тийм ч учраас жинхэнэ сайн бөө хүн элдэв мэргэ төлгө, илбэ ховсын үйлдэл хийлгүйгээр асуудлыг шууд шийдвэрлэж оношийг нь шууд тавьж чаддаг байсанд оршино. Онгодын нутаг-Онгодын асар байгаад үгүй болсон газар нутгийг онгодын нутаг гэдэг. Хэдийвээр ийнхүү нутаг нь үлдэж, байгууламж нь үгүй болсон ч онгод нь уг нутагтаа оршсоор байдаг гэдэг. Онгодын өнгө-Аюул заналхийллээс хамгаалах, түүнийг эсэргүүцэх зорилт бүхий цөөн тооны догин онгодыг “хар онгод” хэмээн ерөнхийд нь нэрлээд бусад ихэнх онгодыг түүний эсрэг утгаар нь “цагаан онгод” гэхийн хамт хар онгод нь гол төлөв лусаас гаралтай буюу лустай онгод байдаг. Түүнээс гадна хар онгод нь зөвхөн хар өнгөтэй байдаггүй, лустай холбогдол ихтэй бол ногоон өнгөтэй байх явдал буй. Онгодын самалга-Монгол бөөгийн “хэц онгодын хэлбэр”-ийн хэцний доод захаар цагаан, хөх, цэнхэр, ногоон, цоохор өнгийн туузуудыг эгнүүлэн хадаж бэхэлснийг тухайн онгодын самалга гэдэг. Самалгыг зарим хүмүүс салбан гэж нэрлэдэг.Самалга буюу салбангийн өнгө, тоо нь онгод бүхэнд өөр өөр байдаг. Онгодын суудал-Монгол бөөгийн “хэц онгодын хэлбэр”-ийн хэцний төв, дунд, дээд захаар нь бэхэлсэн 10х15 см юмуу 20х10 см орчим харьцаа бүхий хэмжээний даавууг тэр онгодын суудал гэдэг. Онгодын суудлын өнгө, урт, өргөний хэмжээ нь онгод тус бүрт өөр өөр байна. Тухайлбал өнгө нь онгодын зан төрх чанараас шалтгаалж ууртай догшин бол хар өнгөтэй байх жишээтэй.

  • ХӨВСГӨЛ НУУРЫН ИХ ТАХИЛГА-2014 БОЛЛОО.

    2014 оны 7 дугаар сарын 3-ны орой гэхэд газар газраас ирэгсэд байрлалаа эзлэн буусан байлаа. Хөвсгөлийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн чадлынхаа хэмжээндээ бэлтгэлээ хангасан байв. Хүрэлцэн ирэгсэдийг нутгын зон олон цэнхэр хадаг, мөнгөн аягтай сүүгээр угтан авч байлаа. Төв хэсэгт зургаан гэр байрлуулжээ. Тэнд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн төв, бөөлөх бөө нар байрлажээ. Бид бөө нарыг өөр, өөрсдийн майхан асартайгаа ирэхийг МБНЭ-ийн бага хуралдайгаар хэлэлцэхдээ шийдвэрлэсэн билээ. Гэтэл зарим нэг нь зөвхөн гэрт заларна гэж хүндрэл учруулж, тэгэхгүй бол явлаа гэж айлган одов. Алс холоос тахилгадаа ирчихээд иймхэн шалтгаанаар тахилгадаа оролцохгүй явсанаар хэн хохирох юм бэ.

    2. “ХӨВСГӨЛ ДАЛАЙН ИХ ТАХИЛГА” сэдэвт Эрдэм шинжилгээ, онол практикын бага хурал
    2014 оны 7 дугаар сарын 3-ны өглөө 12 цагаас Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын соёлын төвд “ХӨВСГӨЛ ДАЛАЙН ИХ ТАХИЛГА” сэдэвт Эрдэм шинжилгээ, онол практикын бага хурал болж, судлаач, бөө нар, шүтлэгтэн олон илтгэл, үг хэллээ. Нэгдүгээр байрыг Нэгдүгээр байр – өргөмжлөл, үнэ бүхий зүйл, мөнгөн шагналыг залуу судлаач Б.Мөнхдалай “Лусын тухай ойлголт, Лусын тахилгын зан үйл” сэдвээр, Хоёрдугаар байр – өргөмжлөл, мөнгөн шагналыг Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Б.Бадамсүрэн “ Хөвсгөл далайн нүрээлэн буй орчин ашиглалт, хамгаалалт” сэдвээр, Гуравдугаар байр – өргөмжлөл, мөнгөн шагналыг судлаач Н.Туул “Бөө гэгээн тархи” сэдвээр, Тусгай байр – өргөмжлөл, шагналыг Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун “Хөвсгөл далайн Лусын тахилгын зан үйл” сэдвээр, Нэрэмжит шагнал-өргөмжлөл, шагналыг зайран, судлаач С.Лхагважав нар эзэллээ.
    Эрдэм шинжилгээ, онол практикын бага хурлын дараа Монгол бөөгийн Дархан удган Д.Энхжаргал нутгийн ахмадууд, хүүхдүүдэд гарын бэлэг тараасан билээ.
    3. “Сүхбаатар” усан онгоцоор Хөвсгөл далайд аялав.
    Бөө, түшээ, шүтлэгтэн нар Хатгал сумын орон нутгийн музейг үзэж, дараа нь “Сүхбаатар” усан онгоцоор Хөвсгөл далайд аялав. Усан онгоцонд болсон тэмцээн уралдаанд МБНЭ-ийн гишүүн удган Л.Адьяа, Ц.Чулуун нар идэвхтэй оролцсон билээ.
    Орой 19 цагаас тахилгад хүрэлцэн ирэгсэдэд зориулан Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон Оройн хүндэтгэлийн зоог барьж, баяр хүргэж, талархал илэрхийлэв.
    Их тахилгын өмнөх өдрийн оройноос Эх дэлхий минь хайлан уярч хур бороогоо хайрлав. Шөнөжин орсон бороо Лусын тахилгын өмнөхөн зогсов.
    4. Нээлтийн ажиллагаа болов.
    Хөвсгөл нуурын нэгдсэн их тахилгын нээлтын ажиллагаанд Хөвсгөл аймгийн драмын театрын хамт олон оролцож бидний тахилганд уран бүтээлийн тоглолтоор хүч нэмсэн билээ. Тахилгад оролцохоор монголын бүх аймгаас улаач нар хүрэлцэн ирсэн байлаа.
    МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, Дархадын зайран Э.Балжир, Д.Нямдаваа, Дархадын удган Цэцгээ, цаатан бөө, зайран Б.Баяраа (олонд алдаршсан нэр Моко зайран ), Монгол бөөгийн Их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү, Буриадын Их удган Х.Гэрэлтуяа зэрэг олонд нэр хүндтэй олон зайран, удган нээлтийн ажиллагаанд байлцлаа.
    5. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Лусын тахилга
    2014 оны 7 дугаар сарын 4-ны өдрийн 9.40-өөс Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Лусын тахилгыг МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, Дархадын зайран Э.Балжир нар тэргүүлж бөөлж эхэллэв. Дараа нь Дархадын удган Цэцгээ, цаатан бөө, зайран Б.Баяраа (олонд алдаршсан нэр Моко зайран ) нар бөөллөө.
    Энэ тахилгын үеэр зайран С.Лхагважав өөрийн дураар бөөлж, МБНЭ-ийн бага хуралдаагаар баталсан нэгдсэн тахилгын эртнээс тогтсон журмыг эвдэж, сахилга дэг алдагдуулсан билээ. Үнэхээр зайран С.Лхагважавт бөөлөх хүсэл байсан бол МБНЭ-ийн бага хуралдайд санал бодлоо илэрхийлж, тахилгад бөөлөх боломж байсан. Нөгөөтэйгүүр заавал бөөлөх хүсэл байсан бол өөр хаана ч бөөлөх боломж байсан билээ. Өмнөговийн тахилгад зайран Ж.Чулуунбаатар, Хөвсгөлийн тахилгад зайран С.Лханважав нар тахилгын журмыг зөрчсөнд МБНЭ-ийн Хяналтын цэцээс хариуцлага тооцох шаардлагатай байгааг харууллаа. Тэгэхгүй бол цаашид хэн дуртай нь бөөлж, дэггүйтэл газар авах нээ.
    6. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Хайрханы тахилга
    2014 оны 7 дугаар сарын 4-ны 11.40 цагаас Хайрханы тахилгад Хөвсгөлийн зайран Д.Нямдаваа, Х.Батбаяр, (олонд “бүдүрэ” зайран) нар толгойлж бөөлсөн байна.
    Тахилгын завсар хооронд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү нар тахилгыг сонирхон оролцон байгаа АНУ, Францын төлөөлөгчид зэрэг гадаадын 30 орчим төлөөлөгчдийг хүлээн авч уулзаж, сонирхосон асуудлуудад хариулт өглөө.
    7. Шагнал олгов.
    Үдээш хойш 17.00 цагаас шагнал олгох ажиллагаа эхэлж, Хөвсгөл аймгийн Засаг даргын “Жуух бичиг”-ээр МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал, Дархадын зайран Э.Балжир, Д. Нямдаваа нарыг шагнасныг Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгоны захирагч Ганбаатар гардууллаа. Мөн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Ганболд тахилгад оролцсон бөө нарт шагнал, дурсгалын зүйл гардууллаа. Мөн Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран цол, тэмдэгээр Б.Баяраа, Х.Батбаяр нарт олгосныг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан гардуулж, энгэрт нь тэмдэгийг нь зүүж өглөө.
    8. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын Галын тахилга
    Орой 22.00 цагаас Галын тахилга болж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган В.Жавзансүрэн удирдаж, Хөвсгөлийн удган Энхжаргал, удган Цэнд-Аюуш, удган Ариунбаяр нар толгойлж бөөлсөн билээ. Галын тахилгын өрнөлд залуучуудын бөөгийн “Галт шонхор” төвийн залуучууд оролцож, бөөлж галаа хөгжөөлөө.
    Галын тахилга дуусангуут Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгын хаалтын ажиллагаа болов. Хаалтын ажиллагаанд хөвсгөлийн театрын хамт олон оролцож ая дууны мэндчилгээ дэвшүүллээ. Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгад толгойлж бөөлсөн бөө, зайран Б.Балжир, Д.Нямдаваад Монгол бөөгийн тэргүүн зайран, Удган Энхжаргал, Цэцгээд Монгол бөөгийн Тэргүүн удган, Т.Пүрэвдоржид Монгол бөөгийн зайран, Цэнд-Аюуш, Ариунбаяр нарт Монгол бөөгийн удган цол тус, тус олгосон байна. МБНЭ-ын “Алтан шонхор” медалиар Б.Балжир, Д.Нямдаваа, “Мөнгөн шонхор” медалиар зайран Сансар, Ариунбаяр нар, “Хүрэл шонхор” медалиар Эрдэнэцогт, Энхжаргал нарыг, МБНЭ-ийн “Өргөмжлөл”-өөр арван хүнийг шагнасныг МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуун, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүд гардуулан зүүж өглөө. Энэ үед тэрхэн орчинд их манан тэнгэрээс газарт бууж, битүү бүрхэж нэг, нэгнийгээ харахад бэрхтэй болсон юм.
    9. Хаалтын ажиллагаа
    Монголчуудын эв нэгдлийн бэлэг тэмдэг болсон Өүлэн эхийн санааг илэрхийлж, баруун хязгаарын монголчуудыг төлөөлж урианхай, тува, ойрад, захчин, дөрвөд, баяд, өөлд бөө нар, зүүн хязгаарын монголчуудыг төлөөлж буриад, барга, хамиган бөө нар, Монголын өмнийн говь, гурван голын билчэрээр амьдардаг төв халхын бөө нар, Хөвсгөлийн дархад, цаатан, хотгойд бөө нар гээд олон язгуун угсааны бөө нар өөр, өөрсдийн нумын сумаа авчирчээ. Нумын сумаа энэхүү Монголын хоймор болсон далай ээж, Хөвсгөл нуурын хөвөөнд нэгтгэн зангидаж, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн Их дархан удган Д.Батчулуунд шардуулж, уг нумын сумнуудыг нэгтгэн зангидаж, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханд гардуулан өгч, Монгол бөө нар нэгдэж нэгэн дээвэр дор, нэгэн туган дор нэгдэж байгаагаа тунхаглалаа. Энэ ажиллагааны дараа буусан манан дээшээ дэгдэж, тэнгэр цэлмэж, одод харагдав. Маргааш үдэд давхар солонго гарч, сонин сайханыг олны өмиө үзүүлэв. Ийнхүү хоёр өдөр үргэлжилсэн Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилга амжилттай дууслаа.
    Энэхүү Хөвсгөл нуурын Нэгдсэн Их тахилгыг гардан зохион байгуулж, удирдсан Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн тэргүүн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Ганболд, түүний отго, галын хамт олонд МБНЭ-ийн Ерөннийлөгч Д.Жаргалсайхан, Дээд цэц, Хяналтын цэцийн өмнөөс талархал илэрхийлье.
    Д.Хүрэлбаатар

    djmedia:264