Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Author: admin_shaman

  • Монгол гэр

     

    Байнгын хэрэгцээний гэр сууцыг хийц, гадаад хэлбэрээр нь монгол, түрэг гэр гэсэн хоёр үндсэн ангилалд хамруулна. Монгол гэрийг халх, ойрад, буриад гэж ялган үздэг. Гэр нь яс мод, бүрээс гэсэн хоёр үндсэн зүйлээс бүрдэнэ. Эрт үед гэр сууцаадан модоор хийж байсны улмаас модон гэр гэж нэрлэх болсон. Хожим мод, эсгий бүрээс зэргээс бүтсэн гэр үүсэхэд эсгий гэр буюу эсгий туургатнууд хэмээн гэр сууцаар нь онцгойлон нэрлэсэн түүхтэй билээ.

    Гэрийн мод нь тооно, унь, хана, хаалга, эсгий бүрээс нь өрх, дээвэр, туурга, үүд зэрэг байна. Монгол гэрийн том багыг ханаар нь хэмжээлэх хийгээд дундаж айлын гэр нь 4 ханатай байна. XIX зууны эцэс үед жирийн малчны гэр нь дөрвөн ханатай, чинээлэг баячуудын гэр нь 5 ханатай, мөн 8-10 ханатай гэрийг аймгийнхан, хошуу тамгын газар барьж байжээ.

    Монгол гэрийн доторх горим ёс
    Гэрийн доторх зайг хоймор тал, үүдэн тал, гэрийн эзэгтэйн тал, гэрийн эзний тал гэж ялгах нь гэрийн дотор баримтлах ёс ба зай талбайн журмыг тогтоосон хэв ёс байжээ. Монголчууд гэрийнхээ гол дунд гал голомт тулгаа байрлуулдаг.Түүнийг тойрсон орон зайн баруун тал нь эрэгтэй хүний эд зүйл, зүүн талд эмэгтэй хүний эд зүйлийг байрлуулдагаас уламжлан эзэгтэй тал, эрэгтэй хүний тал хэмээх болсон. Гэрийн доторх орон зайг 12 жилээр хуваан нэрлэх, зүг чиг заах, өнгөөр ялган гэрийн наран цагийн хуваарийг буй болгосон нь гэртэй холбоотой ардын мэдлэгийн нэгэн өв байв.

  • Орчлон ертөнцийг эзэгнэгч Чингис хаан

    дэлхийн түүхийн хамгийн агуу байлдан дагуулагч алдрыгзүй ёсоор эзэмшигч Тэмүжин Онон мөрний эрэгдагуу нүүдэллэн амьдардаг Хамаг Монголын тэргүүлэгч Есүхэй баатрын ууган хүү болж мэндэлжээ.Есөн настай байхад эцэг нь татаруудад хорлогдон нас барснаар гэр бүлээ тэжээгч бүх малаа алдсан бэлэвсэн эх нь таван хөвүүнээ дагуулан, дайсагнагч отог омгоос зугтаж, ойд гарч зутруу өвөлжив.Энэ үед хуучин тэдний захиргаанд байсан тайчууд тэднийг мөрдөн мөшгиж, улмаар Тэмүүжинг баривчилж, хүзүүнд нь модон хүзүүвч зүүж, алж устгахаар заналхийлэн, ихэд зовоожээ.Гэвч нугарашгүй хатан зоригтой, зүйргүй их тэвчээртэй Тэмүжин модон хүзүүвчтэйгээ оргож, төрөлх аймагтаа буцан ирж, гарамгай дайчин удирдагч болон төлөвшжээ.

    Тэмүүжин 20 нас хүрээгүй байхдаа аймгийнхаа цөөн цэрэгтэй багийг удирдан, хөрш нүүдэлчин аймгуудыг заримдаа хүчээр бас арга заль хэрэглэн өөртөө нэгггэсээр байв.Нэгэн удаа Мэргид аймгийнхан гэнэт гэнэдүүлэн довтолж эхнэрийг нь олзлон авч одсон нь түүний басамжилсан хэрэг байлаа.Иймд Тэмүжин цэргийн хүчээ зузаалж, эцгийн хуучин анд Хэрэйдийн Ван хан Тоорил, өөрийн багын анд Жамуха нартай цэргийн холбоо тогтоон, жилийн дараа хүчирхэг Мэргид аймгийг бутцохин эхнэрээ чөлөөлж авчээ.Энэ ялалтын дараа түүний нэр хүнд улам өсөж, нүүдэлчин аймгууд дараалан дагаж орсоор байв.Гэвч эрх мэдлийг нь зөвшөөрөхгүй байгаа аймгуудыг дайран довтолж, зарим тохиолдолд харгис хэрцгийгээр толгой дараалан хядаж байв.Тухайлбал, эртний өст, хатуу шийдмэг эсэргүүцэн тулалдсан Татар аймгийн насанд хүрсэн бүх иргэдийг хүйс тэмтэрчээ.

    Чингис хаан хүнийг маш сайн таньж чаддагг байв.Нэгэнт таньсан хүнээ тэр шашин шүтлэг, гарал үүсэл, нийгмийн зиндаа зэргийг огг ул харгалзан өөртөө ажиллуулж чадцаг, мөн итгэл өгч дэвшуулдэг байв.27 настай идэр залуу Тэмүжинг Хамаг Монгол улсын хаан ширээнд залсан 1189 он бол Монголын тулгар төрийн түүхэнд чухал үе болсон юм. Тэр цагт Байгал нуураас Их цагаан хэрэм хүртэл, Хянганы уулсаас Ил Тарвагатай хүртэл өргөн уудам нутагт түүн шиг бас 12 хаан байсны хэн нь ч цэрэг зэвсэг, нэр сүрээрээ Тэмүжингээс дутахгүй, түүндээ эрэмшин зоргоороо аж төрж байсан билээ. Гэвч Тэмүжин 15 жилийн лотор буюу 1189-1206 оны хооронд тэр бүх хаадыг доройтуулан дарж, Монтол нутаг дээр түүхийн бас нэг шинэ үеийг нээж чадсан юм.

    Тэмүжин 1206 он гэхэд Төв Азийн ондөрлөгт орших монгол, түрэг угсааны голлох бүх аймгийг нэгтгэж дуусган, Их Монгол улсын хаанаар өргөмжлөгдөж, Чингис хаан цолыг хүртжээ. Чингис хаан үйл ажиллагаагаа цэргээ бэхжүүлэх ажлаас эхэлж, аймгуудын ноёдоос цэргийн багаа нутаг дэвсгэрээ гадны халдлагаас хамгаалах, хөрш нутагт аян дайн хийхэд ямагт бэлхэн байхыг шаардаж, эрх мэдлээ хамгаалж байх, аливаа эсэргүүцлийг дарж байхын тулд 20 мянган хүнтэй шадар хишигтэн цэрэг байгуулж, түүнд аймгуудаас хамгийн шилдэг дайчдыг сонгон авдаг, тэд нараас армидаа даргаар томилгоо хийхийн дээр армиа аравтын зарчмаар зохион байгуулсны зуут мянгат нъ бие даасан байлдааны үүрэг гүйцэтгэж, харин түмт нь тактикийн зорилтыг хэрэгжүүлдэг байв. Монголын армид захирах захирагдах ёсыг чанд сахиж, зөрчих явдлыг огт гаруудцаггүй байжээ.

    Монголын армийн цөм нь нум сум, сэлмээр зэвсэглэж анхандаа хатуу арьсан цээживч, дуулга хэрэглэдэг байсан бол хожим нь төмөр хуяг дуулга өмсдөг болжээ.Чингис хаан тухайн үеийнхээ аугаа стратегич, тактикч болон цэргийн урлагийн түүхэнд алдаршсан билээ.Монголын цэрэг тулалдааныг дайсан руугаа суман мөндөр буулган байлдааны журмыг нь эвдсэнээр эхэлж, дараа нь шууд дайралт хийдэг байв.Байлдааны үед отолт хийх, залилан мэхлэх зэрэг аргыг байнга хэрэглэж, морин цэргийн маневрыг чадварлаг гүйцэтгэж, дайснаа байлдааны олзоо нэмэгдүүлэх биш чухамдаа бүрмөсөн устгах хатуу ширүүн зорилгоор мөрдөн хөөдөг байжээ.Чингис хаан байлдан дагууллынхаа эхэн үед аян дайн хийхдээ монголын их цэргийг тэр бүр хуралдуулж байсангүй, тагнуул туршуул явуулж дайсны цэргийн тоо байрлал, зэвсэг хэрэглэл, хөдөлгөөний талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл авсны дараа дайснаа хиар цохиход хүрэлцэх тооны цэргийг л төвлөрүүлдэг байв.Чингис хаан ийнхүү найдвартай мэдээлэл, судалгаан дээр үндэслэн дайны бэлтгэлээ тун чамбай бэлтгэж хийж, цэргийн техникээ тулалдаан бурт сайжруулж, дайснаасаа ч суралцаж чаддаг байсанд түүний бүхнээс агуу давуу талтай болгожээ.

    Тэрбээр 1207 оноос байлдан дагууллаа эхэлж, Сэлэнгэ мөрнөөс хойш Енисей мөрөн хүртэлх нутагт суудаг ойн олон иргэдийг эрхшээлдээ оруулж, тэдний эрчүүдийг нь цэрэггээ нэгтгэж, улмаар хөрш хүчирхэг суурин улс болох Тангудыг хэдэнтээ довтлон, буулган авч, холбоотон болгоод айлган хашраах стратегийн ачаар эрхшээлдээ оруулсан ард түмнүүдийг дуулгавартай, хүлцэнгүй байлгаж чадав. Чингис хаан 1211 онд умард хятадад тогтож байсан Зүрчидийн Алтан улс руу аян дайн хийхэд хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том хориглолтын байгууламж болох хятадын цагаан хэрэм тэдэнд саад болсонгүй.Монголын морин цэрэг замд тааралдсан Алтан улсын их цэргийг хэсэг хэсгээр хиар цохин нийслэл Бээжин буюу тухайн үеийн Яньцзин хотыг 1215 онд удтал бүслэн суусны эцэст буулган авчээ. Монголчууд энэхүү аян дайны хугацаанд хойд хятадын нутагт хүчтэй эсэрүүцэл үзүүлсэн 90 гаруй хотын хүн амыг залхаан цээрлүүлж устган, байлдааны явцад хятадуудын хэрэглэдэг янз бүрийн шидэгч чулуудагч, хэрэм хана цөмлөгч төхөөрөмжүүдийг амжилттай хэрэглэн, улам бүр боловсронгуй болгон ашиглав.

    Чингис хаан 1218 онд Солонгосын хойгийг дайлж нөлөөндөө оруулсны дараа анхаарлаа баруун зүгт хандуулж, хилийн хот Отрарт монголын 500 худалдаачид, элч төлөөлөгчдийг алж, итгэлийг эвдсэнд ял асуун, Дундад Азид оршин тогтож байсан лалын шашны хамгийн том гүрэн болох Хорезмтой дайн эхлүүлэв. Энэ дайнаар монголын цэрэг Отрар, Жэнд, Бухар, Самарканд, Ургенч зэрэгтомоохонхотуудыг дараалан эзэлж, хэт их гүрний эзэн Мухамед шахыг амь тавьтал ямар ч сэхээ завдал өгөлгүй шахамдуулан хөөж, энэ хугацаанд Хорезмын хаант улс Дундад Азийг байлдан дагуулж, баруун хойд энэтхэгийн нутгийг бүхэлд нь гартаа оруулж авсны дараа өмнө зүг явсангүй харин нар жаргах зүгт байгаа үл мэдэх улс орнуудын зүг хүлгийн жолоог залжээ. Энэ үед тогтсон заншлаар аян дайны төлөвлөгөөг нарийвчлан хэлэлцэж, явах зам маршрутыг тодотгон, шилдэг цэргийн жанжин Зэв Сүвээдэй нарыг алс өрнө зүг илгээсэн нь Иран болон Кавказын чинад дахь газар нутгийг байлдан дагуулж, Донын хөндийд ирж оросын вант улсуудын нутагт нэвтэрчээ. Зэрлэг тал нутагт амьдран суудаг дайнч догшин комануудыг энд Зэв, Сүвээдэй нарын гавшгай морин цэрэг эд бад хийгээд 1223 онд Калка голын эрэг дээр болсон тулалдаанд оросын вангуудын нэгдсэн цэргийг хиар цохин эргэжээ.

    1226-1227 онуудад Чингис хаан итгэлийг эвдэн, тангараг зөрчсөн Тангуд улсын нутагт аян дайн хийж байхдаа өөд болжээ.Чингис хаан амьсгаа хураах хүртлээ тэртээ тэргүй уудам том болсон газар нутгаа өргөжүүлэхийн төлөө зүтгэсээр байв.Тиймд монголын цэрэг жил өнгөрөх бүр төрөлх нутгаасаа улам алслан холдсоор, монгол дайчдын морьдын туурай Номхон далайгаас Газрын дундад тэнгис хүртэлх өргөн уудам нутгийн бүх гол мөрөн, нуурын усаар угаагдсан байдаг. Чингис хаан орон зайн агуу мэдрэмжтэй хүн байсан бөгөөд түүний булаан эзлэлт нь Евразийн өргөн уудам тивийг нэгэн цул болгон Ромчуудын 400 гаруй жил тэмцэж байж эзэлснээс ч илүү газар нутгийг тэрбээр 25 жилийн дотор л зуун мянгаад дайчныхаа хучээр эрхшээлдээ оруулжээ. Чингис хааны үүсгэсэн, хөвгүүд, ур ач нь тэлэн өргөжуулсэн энэ Их гурэнд Энэтхэгээс Сибирь хуртэлх орон зайд Вьетнам, Хятад, Орос, Перс, Төв Европын түмэн хэлтэн ястан захирагдан амьдарчтао, күнз, будца, ислам, христийн гээд олон шашин соёл энх амгалан зэрэгцэн оршиж байв. Чингис хаан Торгоны замыг мэдэлдээ оруулаад тууний аюулгуй байдлыг хангах болсноор Хятад, Ромыг олон жилээр холбох гуур тавигдсан юм.Энэ л жимээр урьд хожид байгаагуй тайван нөхцөлөөр өрнө, дорнын иргэншлийн хооронд худалдаа, соёл, шашин чөлөөтэй нэвтэрч байлаа.

    Чингис хаан бүх дэлхийг эрхшээлдээ оруулах мөрөөдлөө бүрэн биелүүлж чадаагүй боловч тэр мөрөөдлөө биелүүлэхийг хөвүүд ач нартай захисан байна. Түүнийг агуу удирдагч, даяаршлын суурийг тавигч, олон улсын худалдааг сонгодогутгаар нь анхлан хөгжүүлж, өрнө дорнын соёлыг холбох гүүрийг бүтээгч болсон бөгөөд Түүний үүсгэсн Их гүрэнд тайван тогтвортой байдал ноёлж, худалдаа чөлөөтэй хөгжиж, хангалуун амьдрал бий болж эхэлсэн нь эдийн засаг, соёл иргэншил, технологийн тэсрэлтийн угтвар нөхцөл болж өгчээ.

    Өнгөрсөн зууны төгсгөлд АНУ-ын хамгийн нэр хүндтэй хэвлэлийн нэг “Вашинггон пост” сонины газраас хоёр дахь мянган жилийн дэлхийн хамгийн суут хүнийг шалгаруулахад Чингис хаан тодорсон билээ.Өөрөөр хэлбэл, түүний удирдсан монголчуудын байлдан дагуулалт нь дэлхийг анх тойрсон Ф.Магеллан, агуу В.Шекспир, Леонардо Да Винчи, И.Гүтэнбэрг, Мартин Лютер, Г.Галилей зэрэг хүн төрөлхтний өч төчнөөн суут хүмүүсээс илүүтэйгээр өнөөгийн ертөнцийн дүр төрх бүрэлдэхэд нөлөөлсөн хэрэг л дээ.

    Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий

  • Лам, бөө, зөн билэгтнүүд залилангийн гэмт хэрэг үйлдэж байгаа юм биш үү?

    дүгээр зүйлд заан тодорхойлсон, өмчлөгч нь бусад этгээдэд хууль буюу гэрээгээр олгогдсон эрхийг зөрчихгүйгээр, хуулиар тогтоосон хэмжээ, хязгаарын дотор өмчлөлийн зүйлээ өөрийн үзэмжээр чөлөөтэй эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах бөгөөд АЛИВАА ХАЛДЛАГААС ХАМГААЛАХ ЭРХИЙГ ОЙЛГОНО гэж заажээ. Тус зүйлийн 2-т “хуурч мэхлэх арга” гэдгээр бусдын эд хөрөнгө, түүнийг өмчлөх эрхийг өөртөө хууль бусаар олж авахын тулд үгээр буюу үйлдлээр, бодит байдлыг гуйвуулах, нуун дарагдуулах, эсхүл зохиомол байдлыг зориудаар бий болгох замаар эзэмшигч, өмчлөгчийг төөрөгдүүлэхийг хэлнэ гэж заажээ.
    2017 оны Үндэсний Статистикын Хорооноос гаргасан гэмт хэргийн статистикын хураангуйг харвал Монгол улсын хэмжээнд бүртгэгдсэн 10 гэмт хэрэг тутмын 6 нь өмчлөх эрхийн эсрэг гэмт хэрэг, харин өмчлөх эрхийн эсрэг 10 гэмт хэрэг тутмын 7 нь бусдын эд хөрөнгийг хулгайлах, 6 нь хувийн өмчийг хулгайлах, 2 нь бусдын эд хөрөнгийг залилан мэхэлж авах гэмт хэрэг байжээ.
    Өмчлөх эрхийн эсрэг гэмт хэргийн тоо 2012 онд 9,023 байснаас жилд дунджаар 17%-аар өсч 2018 оны эцсийн байдлаар 22,468-т хүрчээ. Дээр дурдсан бусдын эд хөрөнгөд халдсан гэмт хэрэгт санхүүгийн залилан, хулгай, дээрэм гэсэн хэдхэн л гэмт үйлдлүүд багтжээ.
    Тэгвэл хүмүүсийн (эхчүүд, тэтгэвэрийн хөгшид, залуучууд) мэдэхгүй боловч сайн, сайхныг хүсэмжилсэн сэтгэлийг ашиглан мөнгийг нь залилан авдаг элдэв ид шидийн багш гүрү нар, сүм хийдийн лам нар, ид шидтэнгүүд, фантаз номлогчид мөн адил бусдын эд хөрөнгийг хууран, залилж байгаа хэрэг биш үү? Тэд мөн адил эрүүгийн гэмт хэрэг үйлдэж байгаа хэрэг биш үү? Тухайн хүний хөдөлмөрөөрөө олсон мөнгө бол тэр хүний эд хөрөнгө биш хэрэг үү?
    Тэдний зааж, номлож байгаа зүйл нь дэлхийд хаана ч хүчинтэй, баталгаатай мэдлэг яг мөн үү? Дэлхийн томоохон их сургуулиудад, академийн байгууллагуудад очоод мэдлэгийн томчуудын өмнө тухайн сэдвээрээ эхлээд лекцээ тавиад ир гэвэл юу болох бол?

    Ерөөсөө эхлээд зөн билиг, ид шид, мэлмийн нүд, ямар нэг ирээдүй өнгөрсөнийг хардаг, ном тарни уншиж аргалж, хөөж туудаг, баяжуулдаг, ажил бүтээдэг тархиндаа хар нүхтэй нөхдүүдийн лекц, сургалтыг эхлээд дэлхийн том сургуулиудад сургалтын хөтөлбөрөө баталгаажуулж, докторын зэрэг хамгаалах шаардлагатай бол нэртэй том профессорын удирдлага дор дипломын ажлаа хамгаалаад, олон улсын шинжлэх ухааны нэртэй сэтгүүлүүдэд дипломын ажлаа хэвлүүлж, дор хаяж 10,000 удаа бусад (олон улсын) шинжлэх ухааны мэргэжилтнүүд тухайн ажлы нь иш татаж, шүүмжилж, эх сурвалжы нь шалгаж, эцэстээ олон улсад баталгаатай гэдэг нь нотлогдсон үед л олон нийтэд нээлттэй сургалт, семинар явуулах ёстой биш үү?

    Хэрэв ингэж олон улсад баталгаажаагүй, хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй, эх үүсвэр нь тодорхойгүй, үнэн худалы нь ялгах боломжгүй ид шидийн худал хуурмагаа бусад хүмүүст үнэн мэт, бодит мэтээр сурталчилан, хариуд нь мөнгө авсан бол энэ өөрөө бусдын эд хөрөнгийг хууран, залилсан гэх Эрүүгийн хуулийн 148-р зүйлийн 2-т шууд хамаарах биш үү?
    Тус зүйлийн 1-т заасан АЛИВАА ХАЛДЛАГААС ХАМГААЛАХ ЭРХ-г хэн олгох вэ? Эрхээ яаж эдлэх вэ?
    Дээр нь нэмж дурдахад, хэрэв зөн билгийн, мэлмийн нүдтэй, ирээдүйг эсвэл өнгөрсөнийг хардаг эсвэл аялдаг, ном тарни уншиж аргалдаг, эдгээдэг, баяжуулдаг, бороо оруулдаг, туяагаар эмчилдэг нөхдүүдийн олон нийтэд сурталчилж байгаа “ид шид” нь олон улсад баталгаагүй (олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн гэдгээр дэлхийн мэдлэгийн томоохон институциас баталгаажсан, бусад шинжлэх ухааны мэргэжилнүүд бичсэн материал, түүнд ашигласан эх сурвалжуудыг нь шалгаж, асууж, шүүмжлэх боломжтой гэсэн ойлголтыг хөндөв) болох нь нотлогдвол тэдгээр ид шидтэнгүүд хүн төрөлхтөний баталгаатай мэдлэгийн нэрийг ашиглаж бусдыг хуурсан, мэддэг мэт худал дүр исгэж бодит байдлыг нуун дарагдуулсан гэмт хэрэгт унана гэсэн үг болж таарах нь ээ? Тэдэнд их сургууль, академийн цол олгож, гэмт үйлдлийг нь өдөөж, өөхшүүлсэн хүмүүс, албан байгууллагууд, боловсролын байгууллагууд хам хэрэгтэн болж таарах нь ээ?

    Шарын шашны лам хүн уул нь номоороо бол орчлонгийн бүх нүглийг тэвчих ёстой юм байна. Мөнгө бол нэг нүгэл нь. Гэтэл миний ажил бүтэх үү, би сайн хүнтэй учирах уу, би гадаад явж чадах уу гэсэн аргаа барсан хүмүүст ухаарлын сургаал хайрлаад явуулахын оронд өгсөн мөнгий нь халааслаад авсан бол тэр лам дан ганц шашныхаа хуулийг зөрчөөд барахгүй эрүүгийн хуулийг зөрчсөн үйлдэл биш үү?

    Яг ирээдүйг харж чадах уу? Үнэхээр ирээдүйг харж чаддаг байсан бол хүмүүс хууртсаар, хууртсаар нэг л өдөр сайн хань, асар их мөнгө, баяжуулах тарнийн нууц, ажил бүтээдэг үрэл, төрөл бүрийн шившлэгийнхээ үр дүнг хожмын нэг өдөр та нараас нэхнэ гэдгийг харж чадсангүй юу? Мөнгий нь халааслаад золгсохгүй Монгол хүн энэ сайхан шашныг ойлгодоггүй үхэр мал учираас өөртөө гомд гэж давхар доромжилсоор байх уу?
    Өгөө аваа тэнцэх нь хүний хорвоогийн шударга ёс учираас Монголчууд мөнгөө өгч барсан учир одоо хариугаа нэхэж, шаардаж авч, шударга ёсыг тогтоох цаг болжээ. Хууль бол шударга ёсыг хамгаалдаг хэрэгсэл мөн биз дээ? Аливаа халдлагаас хамгаалах эрхийг хэрэгжүүлэх хэрэгсэл нь хууль мөн биз дээ?

    Бодит байдал дээр дан ганц лам ч биш ирээдүйг харж чаддаг гэж дүр исгэсэн бол шашны хувцас өмсөж, хийдэд сууснаар бодит байдлыг гуйвуулсан, эсрэг талаа тухайн дүр төрхөөрөө хууран мэхэлсэн, хууран мэхлэх үйл ажиллагаагаа үгээр, үйл хөдлөлөөр илэрхийлсэн буюу Эрүүгийн хуулийн 148-р зүйлийг илт, тодорхой зөрчиж байгаа хэрэг биш үү? Тийм гэмт хэрэгтнийг хаацайлан, өөрийн ивээл дор байлгах ямар ч сүм хийд бас 148-р зүйлийг зөрчиж байгаа хэрэг биш үү? Гэтэл гэмгүй хүн шиг гэмт үйлдэл, гэмт хэргээ үйлдсээр, олон гэнэн, гэмгүй эмэгтэйчүүд, хөгшид, залуучуудыг хохироосоор л байх уу?
    Монголын төр ард түмнээ ид шидтэнгүүдэд, тархиндаа хар нүхтэй дүр исгэгч нарт залилуулан, эд хөрөнгөөрөө хохирохы нь хараад л суух хэрэг үү?
    Хүн төрөлхтөний мэдлэгийн эсрэг нулимж, ид шидтэнгүүд, дүр исгэгч нарыг өөхшүүлээд л суух хэрэг үү?
    АЛИВАА ХАЛДЛАГААС ХАМГААЛАХ ЭРХ гэж хоосон үг бичсэн хэрэг үү?

    Моралтай Монгол Сан

  • Амарсанаагийн сүлд тугийг Алтайн уулсаас олжээ

    200 гаруй жилийн туршид Алтайн уулсын дунд хадгалагдсаар ирсэн байна. Түүхэн эх сурвалжийг үзвэл, Амарсанаа Орос руу зугтан явахынхаа өмнө гэр бүлийнхээ нандин шүтээний зүйлс, тэдгээрийн дотор цэргийн сүлд тугаа нүүдэллэж явсан газрынхаа нэгэн бууринд нуужээ. Домогт өгүүлснээр, алтайчуудын шүтээн болох Ӱч-Сӱмер гэдэг уулан дахь гурван толгод нурах үед буюу луу жил болоход эргэн ирнэ гэж Амарсанаа амласан аж. Амарсанаа Алтайд дахин төрөхөөр ирэх гэж буйг түүний “цагаан туг” гэдэг овгийн нэгэн бүсгүй дуулгах ёстой бөгөөд “чагандык” гэдэг нэртэй овог өдгөө Алтайд байдаг гэнэ.

    Амарсанаагийн овгийг “Цагаан тугийн хойдууд” гэдэг. Түүний холын садан болох Хойдын ноён Инэлчи гэгч Чингис хааны охин Сэцэйхэнтэй гэрлэжээ. Сэцэйхэн эцгийнхээ гэрээс инж болгон “цагаан сүлд”-ийг авчирсан бөгөөд үүнээс хойш Чингисийн сүлд туг хойдуудын ариун шүтээн болсон байна. Өдгөө хойдууд Алтай, Халимаг, Тува ба баруун Монголд амьдардаг.

    Алтайн уулсаас олдсон жад хэлбэртэй сүлд туг нь маш сайн хадгалагдаж ирсэн бөгөөд байлдааны тугийн үлдэгдэл хэсэг нь 35 см урт аж. Тугийг төмрөөр давтаж хийсэн бөгөөд түүний дээд хэсгийг доод талтай нь холбож буй саран хэлбэртэй хадуурыг зэсээр хийж, төмөр таваар суурьтай нь бэхэлжээ. Тугны хэсгүүдийг нэлээд зузаанаар алтадсан байна. Сүлд тугны доод хэсгийг зэсээр хийсэн ба түүн дээр бэхлэн тогтоосон адууны дэл сүүл нь ихэд өгөршсөн байжээ.

    Алтайн уулсаас олдсон сүлд туг нь Амарсанаагийнх мөн гэдгийг нотлох хэд хэдэн баримт бий. Тухайлбал, уг олдворыг Амарсанаагийн эзэмшилд байсан Алтайн уулсын өмнөд хэсгээс илрүүлсэн бөгөөд энэ нутаг нь Манжийн цэргийн эсрэг хийж байсан түүний тэмцэл тулааны түүхтэй шууд холбоотой юм. Энд алтайчуудын ярьдгаар “Амыр-Санаанын шибеези” буюу “Амарсанаагийн цайз” өнөөг хүртэл бий.

    Ойрдуудын уламжлал ёсоор, зөвхөн түмтийн ноён эсвэл цэргийг удирдаж буй хаан хүн л сүлд тугийг залж явах эрхтэй байсан аж. Түүхэн баримтуудыг үзвэл, Уулын Алтай, Тарвагатай болон Или голын сав газарт 1757 онд зөвхөн Амарсанаагийн удирдсан цэргүүд л томоохон тулаан хийж байсан бөгөөд тэдний тоо 10 мянгад хүрч байв.

    Ойрадын хаант улсын бүхий л түүхэнд, одоогийн БНАлтай улсын нутаг дэвсгэрт хааны сүлд тугийг залж явах эрхтэй хүн Амарсанаагаас өөр байгаагүй юм. Тэрбээр Алтайд байсныг гэрчлэх олон баримт Орос, Хятад, Казахстанд бий.

    Буриадын угсаатны зүйч Эдуард Демин Амарсанаагийн цогцсыг оршуулсан газрыг баримжаагаар тодруулаад байгаа бөгөөд “Ак Буркан” шашны байгууллагын төлөөлөгчид хэдэн жилийн өмнө уг газарт очиж байжээ. Одоо Амарсанаагийн сүлд тугийг эрдэмтэд судалж байна.

  • Чингис хаанд тэнгэр тусалдаг байсан

    Дэлхийн дулаарал болон Монголын цаг агаарыг судлахаар Монголд ирснийхээ дараа тэрбээр ийн дүгнэсэн гэнэ.
    Монгол цэргийн сүр хүчийг морьгүйгээр төсөөлөх боломжгүй. Тэгвэл дайн байлдааны гол уналга болсон олон мянган адууг тэжээхэд их хэмжээний өвс, ургамал хэрэгтэй. Хэрэв цаг агаар муу байсан бол тэдгээр адгуус хоол тэжээлээр дутаж үхэх аюултай. Чингис хааныг тэнгэр ивээдэг байсны хүчинд тэд шимт өвсөөр дутаагүй” хэмээн Хессл ярьжээ.
    Ж.ЦЭЦЭГ

  • БӨӨ МӨРГӨЛД УЛАМЖЛАЛ ҮГҮЙ БОЛ УСТАЖ МӨХӨХ БОЛНО

    анхаарах нь зүйн хэрэг юм. Уулс хангай бүрэн сэрж, ус мөрөн гүйцэтэд гэсч урсаагүй, ургамал мод ургаж эхлээгүй энэ цаг үед тэнгэрийн ёс хэмээн бөө мөргөлийн нэрийг зээлдэн тахилга тайлга хийх нь жинхэнэ бөөгийн ” Хийрхэл ” бус биш үү?. Гол мөрний мөс хайлж, цөн түрэх энэ үед харь холоос Монгол газар нутагт усны шувуу нүүдлэн ирж урин дулаан болоход ” Шувууны зад ” барьж идээ будаа, сүү сааль элбэг болохыг бэлэгдэн монголчууд оюуны шижмээ нэгэн жолоон дор болгодог ёсыг гуйвуулж, уул овоо, ургаа мод тахиж байгаа нь тайлга тахилгын уламжлалт ёсоо мөхөж буй хэрэг юм . .
    Харь холын газраас
    Халх Монгол нутагт минь
    Хөх тэнгэрийн жигүүртэн
    Хөвөн дүүлэх шувууд ирэв.
    Даяар олон баясан цэнгэж
    Даян дэлхийгээс шувууд цуглан
    Орон хангайг минь чимэглэх
    Жигүүртэн шувуудыг урин дуудъя
    Хамгийн дээд
    Хөх мөнх тэнгэрт
    Хан газар усны эздэд
    99-н цагаагчны сүүг
    Есөн ес сацнам
    Эерэсэн эерсчү
    Баярсан баясчу
    Эгээл зарлиг-эер өгтүгэй.
    Дүүрэн ес сацнам
    Их өчиг амтат их
    Цагаан цацалт
    Цэгээ сүүгээр
    Цацан цацан холбогдоё
    Цэгээнд цод
    Сүүнд цад.
    Өдөр бүр ариун хөхүүр дүүртүгэй
    Торх үл багатах тостой
    Сав үл багтах өрөмтэй
    Тогоо товойн барзайх хусамтай
    Арвин амтат идээт болтугай
    Зун, өвөл, хавар, намар ялгалгүй
    Элбэг баян идээт болтугай
    Өвс усан элбэг, хамаг газарт мал
    Харганы будаа мэт өсөх болтугай
    Хан мөнх тэнгэрийн доорх
    Монгол түмэн бид чинь
    Хамгаар элбэг болоод эхэс доодосгүй
    Өвгөд эмгэд, их бага настан бүгд
    Өлзий хутаг дэлгэрэх болтугай.

    ГОТОВ

  • Бөө нар чуулж, Чингис хаанд хүндэтгэл үзүүлэв

    Хар зүрхний Хөх нуурт буюу одоогийн Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын нутагт Эзэн Чингис хааны ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх ёслолын ажиллагаа зохион байгуулав. Арга хэмжээнд Монголын бөөгийн нэгдсэн эвлэлийн 2000 гаруй бөө оролцож, тахилга тайлгын зан үйл хийсний зэрэгцээ 2500 орчим тэнгэр шүтлэгтэн хүрэлцэн ирсэн юм. Ёслолын ажиллагаа “Галын тахилга”-аар эхэлж, нар буцах өдөр “Нарны тахилга”, “Хайрханы тахилга”, “Тэнгэрт айлтгал өргөх” зан үйлээр үргэлжилж, “Лусын тахилга”-аар өндөрлөсөн. Мөн арга хэмжээнд АНУ, Япон, Өмнөд Солонгос улсаас 20 гаруй төлөөлөгч, эрдэмтэн судлаачид урилгаар оролцсон байна. “Монголын мянга мянган бөө нэгэн тугийн дор нэгдэж, улс орныхоо ирээдүйн сайн сайхны төлөө чин шударга нэгэн санаагаар энэхүү арга хэмжээг зохион байгуулсан нь түүхэн томоохон үйл явдал боллоо” хэмээн эрдэмтэн судлаачид, гадаадын зочид төлөөлөгчид мөн тэнд хуран цугласан олон түмэн дүгнэсэн билээ. 

    Т.МАША

  • Лусын эзнийг бузарласан этгээд голомтоороо сүйрэв

    бузартсаны улмаас ширгэж алга болсон учраас айл амьтан нутаглах нь бүү хэл алдуул зуугуул тэмээ мал ч харагдахаа больжээ. 1940 оны хаврын адаг сарын үеэр 16 настай Юнгэрэн хүү хэдэн ботго, тормоо услахаар Нялхсын шанд дээр очжээ. Нэлээд орой болчихсон байсан юм байх. Малаа услаад дуусах үест цагаан гэгээ тасран бүрий болж байжээ. Гэнэтхэн хүүхэд часхийтэл уйлах шиг болоход эргээд хартал нүцгэн хүүхэд булгийн эхэн дээр уйлчихсан сууж байх нь тэр.

    Нас бага цус шингэн байсан болоод ч тэр үү гэнэн зан гаргаад гайхасхийн дөхөж очтол нь булаг руу мөлхөөд орчихжээ. Гайхаад ч барсангүй. Булаг сайндаа л морины туурай дөнгөж далд орохоор устай байдаг. Тэгээд зөн совингоороо «чөтгөр» гэсэн айдаст автаад хэдэн тормоо булаг дээр хаячихаад Солжир хүрэн атныхаа хар гүйхээр гэртээ очоод ухаан алдан ойчжээ. Тун ч удалгүй ухаан орж бие сэтгэл нь тайвширснаар үзсэн харснаа эцэг, эхдээ өчихөд нь хар багадаа Дарвийн хүрээнд шавилан сууж байгаад хар болсон эцэг Ширнэн нь «Миний хүү, битгий ай. Тэр чинь буг чөтгөр биш. Лусын эзний хүүхэд байгаа юм.

    Тэгээд л Нялхсын шанд гэж нэрлэсэн юм гэнэ лээ. Чи буянтай юм. Лусын эзэн хүүг үзсэн харсан хүнийг би л лав мэдэхгүй юмдаг» гэж хэлээд тайвшруулж ном уншиж арцаар ариулж өгчээ. Тэгээд маргааш нь харуй бүрий болохоос өмнөхөн булаг дээр очиж лусын эзэн хүүг аргадан тахихаар болжээ. Энэ газрын лусын эзэн нь нялх хүүхэд учраас амт, шимттэй зүйлээр дайлна гээд Юнгэрэнгийн дүү нараас ч харамлан хадганд боогоод нуучихсан байсан зангидсан гарын чинээ домбон ёотонгоо баахан ааруул хурууд, хөөрүүлсэн сүүтэй хамт булгийн дэргэд аваачин тавиад ном уншиж хиншүү гаргаад явжээ. Юнгэрэн маргааш өглөө нь хүүхэд зангаараа сониучирхан булаг дээр явж очтол өмнөх оройных нь орхисон идээ будаа ор сураггүй алга болсон байжээ. Түүнээс хойш орой бүр идээ будаа аваачиж орхичихоод буцахдаа эргэж харахад мөнөөхөн нүцгэн хүүгийн «ход, ход» инээх дуу сонсогдох болжээ. Эргээд очиход алга болчихсон байдаг байв.

    Энэ цагаас эхлэн амьжиргааны цөөн хэдэн малтай байсан Ширнэн гуайн мал, сүрэг өсөн үржсээр мянгат малчин болж Х.Чойбалсангийн гарын үсэгтэй үнэмлэх бичиг, арван хоёр жил тойруулан сийлбэрлэж мөнгөөр бөгжилсөн модон хувин зэргээр шагнуулжээ. Жилийн дөрвөн улирлын турш Нялхсын шандыг тойрон ганц гэрээр зожигхон нутагладаг Ширнэн гуайнх Лусын эзэн «хүүг» хүнс хоолоор тасалсангүй.

    Юнгэрэн хүү ч насанд хүрсэн учраас цэрэгт явж 1945 оны чөлөөлөх дайнд орж Жанчхүүг даван байлдсаны учир «Бид ялав», «Цусан гавъяаны одон»-гоор энгэрээ цоолжээ. Энэ хооронд аав нь өөд болсон аж. Цэргээс халагдаад гэртээ очиход нь Нялхсын шанд нь ширгэчихсэн байжээ. Ээж, дүү нараасаа булаг нь яагаад ширгэж хатсан болохыг асуухад «Аймгийн төлөөлөгч «ногоон» Гүрсэд гээч нөхөр хамрынхаа цусыг угааснаар сарын дотор ширгэж үгүй болсон» гэжээ. Ш.Юнгэрэн Нялхсын шанд дээрээ очоод идээ будаа өргөн тахисан авч мөнөөхөн лусын эзэн хүү гарч ирсэнгүй. Тэгээд тэндээсээ арга буюу хүн малд ундны усгүй болсон учраас дайжин нүүжээ. Харин рашаан булгийг бузарласан «ногоон» Гүрсэд гэгч Улаанбаатар шилжихээр гэр бараагаа ачаалж яваад Төв аймгийн Эрдэнэсант сумын нутагт машинтайгаа осолд орон голомтоороо сүйрчээ. Харин өөрөө амьд үлдсэн авч хэвтэрт байсаар өөд болсон гэнэ.

    Одоо Говь-Алтайн Шарга суманд уг булгийн нэрийг мэддэг ч хүн байхгүй болсон гэнэ. Ш.Юнгэрэн гуай ярианыхаа төгсгөлд «Надад лусын эзэн хүүгийн булбарай бие, гялалзсан хар нүд одоо ч гэсэн харагддаг юм» гэж хэлсэн билээ.
    Ийнхүү ухвар мөчид нүгэлт нэгнээс болж хөөрхөн хүү эзэнтэй Лусыг бузарлан, хэзээ ч нөхөж барамгүй хохирол учруулжээ.

  • Хатсан гаранд шингэсэн сүнс хүчирхэг шулмас болжээ

     

    1950-иад оны эхээр одоогийн «Нарны титэм» дэлгүүрийн ойролцоох Есөн гудамжинд Ли дааяа буюу Намсрай хэмээх өвгөжөөр хятад бага шигхан гуанз ажиллуулан амьдарч байв. Дотор хүний гараар хийгдсэн нарийн хоол амтлаг хойно доо олон ч хүүхнийг урхидаж дөнгөдөг байжээ. Ли дааяа сайхан хүүхэн харагдвал үнэгүй хоол, цайгаар дайлан хөгцөнд идэгдсэн шар шүднүүдээ ярзайлган инээнэ. Тэрбээр нэгэн өдөр хөдөөний байдалтай, хувцас хунар муутай боловч царайлаг хүүхэн хашааных нь өмнүүр ууттай юм үүрэн ядарсан бололтой алхаж явааг хараад гуанзандаа дуудаж оруулан цай, хоолоор дайлангаа хэрэг зоригийг нь асуугаад авч амжжээ. Бүсгүй ч Архангайгаас Аж үйлдвэрийн комбинатад ажилд орохоор ирсэн хийгээд нутгийнхаа нэгэн айлыг хайж яваагаа цайлганаар өгүүлж орхижээ. Улаанбаатараар дүүрэн танилтайн хэрэг юу билээ гэсэн шиг Ли дааяа тэр дорхноо л эрж яваа айлыг нь олоод заагаад өгчихөв. Тэгэхдээ ирж үнэгүй хоол идэж бай гэж хэлэхээ ч мартсангүй. Хэсэг хугацаанд алга болсон бүсгүй нэг өдөр гуанзных нь өмнүүр явж харагдангуут мөн л майжигнан гүйж очоод чирэх шахам гуанзандаа оруулж хоол цайгаар шахсанаа:
    Чи ихээ муу хүүхээ. Манайд ирж хоол идэхгүй яасаан. Би их гомдсоон гээд уйлах маяг үзүүлэхэд нь бүсгүй тэсгэлгүй инээд алджээ. Энэ инээд багагүй хугацаанд Ли данжаадын шавар тагзыг чимсэн юмдаг. Үүнээс хойш Цэцэгдарь өдөн цагаан малгай, үйтэн хуаран дээл, торгон савхи өмссөн хотын ганган хүүхэн болж хувирчээ.

    Энэ хооронд Ли данжаад түүнд:
    Хай Цэцгүдалиа, чи ажил хийж юу хийнаа. Ажу үйлдвэлүү комбинадуу гэж ямар муухай ваа гэж ятгана. Улаанбаатарт ирээд нэг жил болсон Цэцэгдарь ажил хийсэн нэртэй боловч үнэндээ базаасан юмгүй хэрнээ эрчүүдэд энгэр задгай нэгэн болсон байв. Ли дааяагаас зүгээр нэг, зээлж нэг авсаар байгаад 1000 төгрөгийн өртэй болсон байлаа. Нэг өдөр Цэцэгдарь сурсан зангаараа мөнгө зээлэхээр иржээ. Энэ удаад луухаан ихээхэн өөр болсон байв. Тэрбээр харин өмнөөс нь 1000 төгрөгөө нэхэж эхлэх нь тэр. Сардаа 100 төгрөгний цалин авдаг Цэцэгдарь үнэндээ шоконд орлоо. Бүтэн жил хөдөлмөрлөж байж л олох мөнгө байв.
    Ли дааяа мөнгөө заавал өнөөдөр авна гээд зогссонгүй шүүх, цагдаад хэлж шорон гянданд хийлгэнэ гэж сүрдүүлсээр уйлуулж орхижээ.

    Тэгснээ гэнэтхэн мөнгөн ус шиг сайхан ааштай болж:
    Хай, Цэцэгээ. Тэнэгү Лиг өршөө. Би яасаан тинагаа гэж толгойгоо шаан өмнө нь сөхөрч унаад:
    Хай, чи манайд ажил хий ваа. Би чамд сард 200 төгрөг өгваа гэх зэргээр ятгасаар үгэндээ оруулж амжжээ. Тэр цагаас эхлэн Цэцэгдарь Лигийн гуанзанд ажиллах боллоо. Хоёр сарын дараа гэхэд байдаг айл нь муухай ааш гаргах болсон учраас хужаагийн гэрт ирж ханзных нь нэг буланг өмчилж авчээ. Тэр үеийн хотын хүүхнүүд дэгжирхэн янлиутай янжуур татах мода дэлгэрээд байв. Луухааны шахалтаар Цэцэгдарь хэдхэн удаа татаад л тамхины сайхныг бишрэх болов. Үнэндээ тамхинд нь Ли дааяа хар тамхи хольдог байснаас тэр аж. Зорилгодоо хүрэхийн тулд Ли луухаан үнэндээ маш зугуухан хөдлөж байлаа. Хоёр сар орчим тамхи татуулахад Цэцэгдарь хар тамхинд донтогч болж хувирсан байв. Нэг л өдөр Цэцэгдарь өглөө босоод таттал ямар ч таашаалд хүртсэнгүй. Гайхахдаа Ли луухаанаас тамхи нь яагаад таашаал өгөхгүй байгааг лавлан асуухад нь:
    Хай, Цэцигаа. Тэр тамхиа сайхаан зүйл хольсон байсаан. Тэрүү хольц ихээ үнэтэй. Монголд байхгүй ваа. Дотор газар ургадаг ургамалаа гэж ирээд л бүх үнэнийг палхийтэл нь хэлэхэд Цэцэгдарь хар тамхи гээч сургийг нь сонсож байсан зүйлдээ лавхан орсоноо ойлгоод айсандаа давхийн цочжээ. Гэвч хэрэг явдал нэгэнт оройтсон байв.

    Орой хэрд Цэцэгдарийн бие нь тэсгэлгүй өвдөж тамхиа шаардаж эхлэв. Өвгөн луухаан ч өрөвдсөн дүр эсгэж хар тамхи хайх нэрийдлээр гадагшаа яваад өндөр үнээр авлаа гэсээр орж иржээ.
    Энэ мэт явдал үнэндээ удаан үргэлжилсэнгүй. Тун ч удалгүй Цэцэгдарийн өвөрт өвгөн хужаа орж хундан цагаан биеийг нь эзэмдэх болов. Ийнхүү хоёр жил хар тамхиндаа мансуурч, өвгөн хужаадаа талхиулсан Цэцэгдарь бүсгүйн ухаан санаа нь ч гэсэн нэг л өөр болсон байлаа. Нэг л өдөр Ли дааяа Цэцэгдариас уйдаж Усны гудамжинд амьдардаг яргачин хужаад /мах зардаг хүнийг ийн нэрлэдэг байв/ 500 төгрөгөөр арилжиж орхижээ. Өнгө зүс нь цонхийж цайснаас л бус үзэмж гоо хэвээрээ байсан хэдий ч хар тамхинд мансуурсаар өдөр шөнийг мэдрэхээ больсон түүнд Ли ч байна уу, махны яргачин Ван Гүй Лай ч байна уу ялгаагүй болсон байлаа.

    Ван овогт үдэш болсон хойно орж ирэнгүүтээ л цус, тос, хир даг болсон гараа ч угаалгүй шууд л Цэцэгхуарыг /Дарийг нь өөрчлөөд хужаа нар хуар болгосон гэдэг.сурв/ дараад авна. Ой нь гутах боловч мөнөөхөн ид шидтэй тамхиа олж татаж чадахаа болино гэдгээ гадарлаад эсэргүүцэж үл чадна. Шөнө дунд юм түчигнэх чимээгээр Цэцэгдарь сэржээ.
    Гэтэл Ван овогт босчихсон шалаа ховхлон мөнгөө хийж байгаа нь харагдав. Ван Гүй Лай луухаан гэнэтхэн өндийгөөд өөрийг нь гайхсан аястай цоо ширтэж байгаа Цэцэгдарийг олоод харчихав.

    Хятад хүнд нэг муухай хууль ёс юм шиг тогтсон байдаг. Тэр нь мөнгө нуусан газраа үр хүүхдээсээ хүртэл нууцалдаг явдал юм.
    Нэгэнт хамгийн гол нууцыг нь мэдсэн учраас Цэцэгдарийг үгүй хийх бодол Ван хужаагийн тархинд зурсхийв. Үүнтэй зэрэгцээд Цэцэгдарь ч гэсэн совингоороо болоод хужаа нарын занг сайн мэддэг болсон учраас биеэ хамгаалах зөн совинд автан «Хэрэгцээ гарвал..» гэж бодоод гудсан дороо нууц байдаг хутгаа тэмтэрчээ. Ван овогт гэнэтхэн тал засан инээж мөнгө нуудаг шалаа буцааж хийснээ:
    Хай, Цэцэгээ. Энэ мөнгө чиний ваа. Чамд тамхиа авч өгнөө гэх зэргээр худлаа зуйрган үг хэлж байснаа унтахаар хувцсаа тайлан хажуу талаар нь ороод хэвтэв. Маргааш нь хар тамхиа татаад мансуурч эхлэж байхад нь Ван Гүй Лай шулуухан заазуур бариад дайрчээ.

    Гүн мансууралд ороогүй байсныхаа хүчинд Цэцэгдарь хажуу тийшээгээ зайлтал баруун гарыг нь шуугаар нь тас цавцчихжээ. Хоёр дахь далайлтаар Цэцэгдарийн духанд заазуур зоогдсоноор үхэтхийн унаж зүйл дуусав. Нэлээд харанхуй болчихсон байснаас луухаан гадаа цогцсыг булах нүх ухах гэж хоёр гурван цаг орчим болоод гэртээ орж цогцсыг өргөн гаргахад тас цавчуулсан гар нь яагаад ч юм алга болчихсон байх нь тэр. Ямар ч хүн орох боломж байгаагүй. Тэгээд л гар нь шалан дээр хэвтэж байсныг санаад хайсан боловч олдсонгүй. Бараг л үүр цайтал хайгаад аргаа барахдаа үхдлийг оршуулжээ. Ингээд тас цавчуулсан гар газрын гаваар орсон мэт алга болж, гаргүй цогцос оршуулагдав. Тун ч удалгүй Усны гудамжны хужаа нар Ван Гүй Лайг үзэгдэхгүй болохоор хашааг нь давж ороход тэрбээр аль хэдийн үхээд үнэр танар орчихсон байжээ.

    Хачирхалтай нь гэр нь дотроосоо бат бэх түгжээтэй, цонх нь ч мөн онгойх үндэслэлгүй хэрнээ хоолойг нь хэн нэгэн хүчтэй хүн ором мөр гартал нь багалзуурдаж алаад хэлийг нь суга татсан төдийгүй цээжин дээр нь цустай гарын алгаар тамгалсан байв. Тийм алганы ором хана туурга гээд хаа сайгүй цусаар дарагдсан байх нь тэр. Уг гарыг харахад жижигхэн, шулуун хуруунуудтай байсан учраас эмэгтэй хүнийх гэдэг нь төвөггүйхэн мэдэгдэж байв. Тиймээс Ван овогтын үхэлд гэрт нь амьдардаг байсан Цэцэгдарь бүсгүйг сэжиглэв.

    Гэвч хаалга дотроосоо түгжсэн байсан нь гайхал төрүүлэв. Хятадууд цагдаад мэдэгдэж хэрэгт орооцолдохоо бодсонгүй. Харин Жан Рүжин гэгч өвгөн луухаан хашаан доторхийг шинжиж явсанаа булсан нүх байгааг илрүүлж хятад залуусаараа ухуулжээ. Дотроос нь өрөөөн гаргүй Цэцэгдарь бүсгүйн шарил гарч ирэхэд хужаа нар мэл гайхаж, цэл хөхөрчээ. Энэ бүхнийг хараад зогсож байсан Есөн гудамжны Ли овогт луухаан /Цэцэгдарийг хар тамхинд оруулсан хятад/ айсандаа өмдөндөө шээх нь халаг болоод бөмбөгөнөтөл чичирч байлаа. Гэнэтхэн хэн нэг нь Ван овогтын бяруу шиг том гарз нохой мөн л үхсэн төдийгүй эрүүг нь заагаад хэлийг нь сугалаад хаячихсан байсныг олж илрүүлэв. Тэгээд бүсгүйн цогцсыг буцааж булаад Ванг оршуулав. Ямар ч хятад хүн авсаа амьд ахуй үедээ бэлддэг учраас санаа зовох юмгүй байлаа. Ажил явдалд нь оролцсон хужаа нар байшинг нь өдөр шөнөгүй нэгжсээр нуусан хөрөнгийг нь олж хуваан авчээ. Ванг оршуулаад удаагүй байсан Ли мөн л дээрх маягаар орчлон хорвоог орхив. Хужаа нар энэ яавч зүгээр нэг явдал биш гэдгийг гадарлаад хэрхэх талаар зөвлөлдөх болов. Үүнээс хойш хужаа нарын гэрт үүр шөнийн заагаар борц шиг хатсан цустай урт гээчийн хумстай гар /үхсэн хүний хумс, үс ургадаг/ хөнжлөөс нь татах, нүүрийг нь маажих зэргээр айлгаж цочоох болов. Энэ тухайд Лю Ци Хуа гээч мэргэн луухаан шоогоо хаяж үзээд:
    Энэ бол тэр хүүхний гар. Гарыг нь тас цавчсан учраас сүнс нь гаранд шингэж шулмас, буг болсон байна. Тиймээс цогцсыг нь ухаж гаргаад шөнөөр хүлээж бай. Тэгэхлээр гар биетэйгээ ирж наалдана. Тэгвэл энэ шулмасын хүч сулрана гэж айлджээ.
    Хужаа нар ч энэ айлдварыг ёсчлон биелүүлтэл бүх зүйл Лю овогтын хэлснээр болж гар нь биетэйгээ наалдаж бүтэн болсон цогцсыг булжээ. Гэхдээ шулмас хэвээрээ үлдсэн бөгөөд хужаа нарт хор хүргэхээсээ өнгөрсөн гэдэг.

    Одоо ч гэсэн Цэцэгдарь бүсгүйн шулмас болсон сүнс «Ханамаса» ресторанд үүрлэсээр байдаг гэнэ. Энэ түүхийг тэр бүр монголчууд мэдэхгүй ч «Ханамаса»гийн жижүүрүүд тэнд буг чөтгөр байдаг гэдгийг батлан ярьцгаадаг юм. Гэхдээ энэ шулмас монгол хүнд өчүүхэн ч төдий хор хүргэж айлгаж цочоодоггүй «үндсэрхэг үзэл»-тэй юм гэнэ лээ.

  • Хамгийн золгүй 9 үхэл

    энэ хорвоод хүний ёсоор амьдарч аж төрж байгаад ертөнцийн жамаар өөд болдог. Цаг бусаар өөд болоочдын зарим нь эх орныхоо төлөө, өрөөл бусдын тусын тулд баатарлагаар амиа зольдог байхад нэгэн хэсэг нь өвчин эмгэг, тохиолдлын гай гамшгаар амь алдана. Гэтэл цаг бусын, гэхдээ арай л харамсмаар үхлийн 9 аймшигт жишээ энэ байна.

    9. Өөрөө өөрийгөө шатаах

    1853 онд зохиолч Чарльз Диккенс өөрийгөө шатаасан хүний тухай роман бичсэн гэдэг. Өөрийгөө шатааж амь зольдог нь зохиолчийн номоос болсон хэрэг ч биш л дээ. Гэхдээ л өнөөдөр манай гариг дээр өдөрт 200 орчим хүн өөрийгөө шатааж амиа егүүтгэдэг гэсэн тоо байдаг. Галаас болж үхэх нь гаднын үл үзэгдэх үүсвэрээс болдог гэсэн яриа ч бий. Эргэн тойрны нь эд зүйл зүгээр байхад талийгаачаас зөвхөн үнс үлдсэн байх нь ч байдаг. 1986 онд гал сөнөөгч Жорж Мотт алга болсон чинь түүнээс зөвхөн үнс л үлдсэн байсан гэдэг.

    8. Чихрийн уусмалд живсэн нь

    1919 оны нэгдүгээр сарын 15-нд Бостон хотноо чихрийн үйлдвэрийн уусмалын нөөц сав дэлбэрснээс 7 метр гаруй өндөртэй чихрийн уусмал урсч 21 хүний живж амь алдсан бол 150 хүн бэртэж шархаджээ. Цардуул бүхий өтгөн зуурмаг 56 км цагийн хурдтай урсч бүхнийг хамсан гэдэг. Талийгаачдыг сүүлд нь олж гаргасан ч өтгөн зуурмагаар бүрхэгдэн таних аргагүй байжээ.

    7.Туршилт аминд нь хүрчээ

    1993 онд Торонто хотын өмгөөлөгч Гарри Хой хотынхоо Toronto-Dominion цамхгийн шилэн ханын нягтралыг шалгах ажилд оролцсон байна. Энэ нь гүйж очоод хаалттай цонхыг бүхий л хүчээрээ мөргөдөг ажил гэнэ. Тэр өмнө нь ч ийм ажилд оролцож ингэж л шалгадаг байж л дээ. Гэтэл тэр удаа шил хагарч Гарри доош унан амь алджээ.

    6. Зажилдаг бохь дэлбэрэх нь

    Химийн ангийн оюутан 25 настай Владимир Лихонос зажилдаг бохио улам амттай болгох гээд нимбэгний хүчилд хутгаж орхиж. Харамсалтай нь тэрээр андуураад даринд зуурч орхисон байж. Эцэст нь бохь дэлбэрч эрүү, нүүрний доод хэсэг юу ч үгүй болж улмаар амь алджээ.

    5. Ус хэтрэхээрээ…..

    28 настай Женнифер Стрейнж орон нутгийн радиогоос зарласан нэгэн сонин уралдаанд оролцож. Уг нь тэрээр шагналыг нь хүүхдүүддээ авч өгөх л гэсэн хэрэг. «Hold your pee for a Wii» нэртэй эл уралдаанд оролцогч бие засахгүйгээр аль болох их ус уух ёстой юмсанж. Хэдийгээр хүний биеийн 60 хувийг ус эзэлдэг ч гэсэн бас хэтрэхээрээ ямар олиг байхав, хөөрхий бүсгүй амь алдсан байна. Харин Женниферийн гэр бүлийнхэн орон нутгийн радиостанцыг шүүхэд өгснөөр 16,5 сая долларын нөхөн төлбөр авсан гэдэг.

    4. “Планкинг” буюу осолтой тоглоом

    Санаанд оромгүй, осолтой газарт түрүүлгээ хараад, гараа бие дагуулан, өөрөөр хэлбэл юунаас ч барилгүй, ямар ч бэхэлгээгүй хэвтэнэ гэдэг осолтой тоглоом. 20 настай австрали эр долдугаар давхрын тагтны ирмэг дээр ингэж хэвтэх гэж байгаад нурж амиа алдсан нь ёстой л “тоглоом тоотой нь дээр” гэгч болж.

    3. Аварга кактусанд даруулчихна гэж хэн санахав

    Америкийн Арзона мужид Дэвид Грундман гэдэг залуу асар том сагуаро кактусын дэргэд зургаа татуулахаар болж. Тэгээд дөхөж очих үед нь өнөөх том ургамал түүний яг нүүрэн дээр нь унаснаар хамаг өргөсүүд нь бүх биед нь шивж тэр дороо нөгөө ертөнц рүү илгээжээ.

    2. Тунг нь хэтрүүлснээс…..

    Луувангийн жүүс турахад хамгийн үр нөлөөтэй гэнэ. Английн 48 настай Бэзил Браун 1970-аад онд эрүүл хооллолтыг дэмжигчдийг ихэд талархдаг нэгэн байсан гэнэ. Ингээд тэрээр луувангийн жүүс уух нь зөв гэж шийдэн өдөрт 38 литрийг уудаг болсон нь хэрэгцээт хэмжээнээс 10000 дахин их байж л дээ. Эцсийн үр дүнд тэрээр бөөрний дутагдалд орж талийгаач болсон байна.

    1. Жоом идсэнээс л…

    32 настай Эдвард Арчболд нутгийнхаа нэгэн амьтны хүрээлэнгээс зохион байгуулсан “Аймшгийн хүчин зүйл” уралдаанд оролцож хэдэн арван жоом идэж орхиж. Удалгүй тэрээр бөөлжиж байснаа ухаан алдаж унаад дахиж боссонгүй. Задлан шинжилгээгээр хар хүрэн шавьжны хальс, бие нь түүний амьсгалын замыг боогдуулсан байсан гэдэг.