Author: admin_shaman

  • Бөөгийн үүсэл түүний түүх язгуур уламжлал

    Аль ч ард түмэн зэрлэг амьтанлаг үеэсээ гарч ирэхдээ нийгмийнхээ ч, гадаад орчныхоо ч шинэ нөхцөл байдлуудыг өөрийнхөөрөө тусган авч бодох сэтгэхүйн шинэ цогцолборуудыг хэрэглэж эхэлдэг билээ. Монголчууд бидний өвөг дээдэс үүнээс ялгаагүй байсан нь лавтай. Дэлхийн бүх зэрлэг буюу анхдагчнийгмүүдийн итгэл бишрэл, сэтгэхүйн анхны хэлбэр нь анимизм байдаг. Хүн өөрийгөө амьтдаас нэг их ялгаатай гэж үздэггүй, амьтдыг янз бүрээр шүтэн бишрэх, ан хийхэд олз омогтой байхыг тэднээс хүсдэг маягийн сэтгэхүй гэсэн үг. Яваандаа энэ нь шүтлэг болон хувирч өөрийн гэсэн домог, сүсэг бишрэлүүдийн цуглуулгатай болсон.

    Бидний өвөг дээдэс Монголын тал газар ирэхээсээ өмнө умард зүгийн тундра, тайгад ан аваар амьдарч байх цагтаа мөн ийм байсан. Одоо ч хүртэл тэдний энэ сүсэг бидэн дунд ямар нэгэн байдлаар хадгалагдсаар ирсэн. Бөртэ Чоно, Гоо Маралын тухай, хун шувуу гоо дагина болон хувираад хүний хүүд баригдан гэргий нь болсон тухай, Монгол орноор нэг олддог буган чулуунууд, чоныг хальсан өвгөдтэйгээ адилтган жинхэнэ нэрээр нь дуудахыг цээрлэх ёс зэрэг нь бүгд эрт дээр үед буюу 30 орчим зууны тэртээ хүртэл амьд байсан тотемизмийн цуурай юм.
    Монголчуудын өвөг дээдэс яваандаа ой тайганаасаа гарч хээр талд морь малаа туун нүүдэллэн амьдрах болжээ. Ингэснээр хүн амынх нь тоо эрс ихсэж, урдны эхийн эрхт ёс, овгийн байгуулал задрахад хүрч, хажуугаар нь өмнө зүгийн илүү өндөр төвшинд хүртэл боловсронгуй болсон хүмүүстэй нүүр тулан эхэлжээ. Мэдээж энэ үед нийгмийн асар их өөрчлөлт хөдөлгөөн, шинэ ойлголтууд бий болж монголчууд шинээр сэтгэх болсон. Тэр дундаас бий болсон зүйл бол тэнгэрийг шүтдэг бөө мөргөл юм.
    Энэ шашны түүхийг судалсан эрдэмтэд Монголын түүхийн үечлэл, он дарааллын дагуу үечлэн авч үзсээр ирсэн. 1959 онд Ч.Далайн “Эртний үеийн бөө мөргөл, дундад зууны үеийн бөө мөргөл” гэсэн үечлэлийг 1985 онд Х.Буянбат улам нарийвчлан үзээд Монгол бөөгийн түүхийн дор дурдсан 5 үед хувааж үзсэн байна.

    1. Эхийн эрхт овгийн байгууллын үеэс манай эриний VII зуун буюу Бөртэ чонын үе хүртэлх үе “Монголын бөөгийн шашины үүсэл үе”
    2.VII зуунаас МУ-ын нэрийг Юань хэмээсэн 1271 он хүртэл Монгол Бөөгийн шашны хөгжил үе
    3.1271 оноос Юань улс задарч Монголын улс төрийн төв эх нутагтаа эргэн ирсэн 1368 он хүртэлх үе. Монголын шашны буурал үе
    4.1368 оноос шарын шашин Монголд ноёрхох болсон XVI зууны 70-аад он хүртэлх үе. Монголын бөөгийн шашны сэргэлтийн үе
    5.XVI зууны 70-аад оноос XX зууны эхэн үе. Монгол бөөгийн шашны устгалын үехэмээн тус тус үечилж авч үзжээ.

    Миний судалгаагаар Монгол бөөгийн түүхийн дор дурдсан үеүдэд хуваан үзэж байна. Үүнд:
    1. Бөө мөргөлийн үүсэл үе: Хүй нэгдлийн үеэс –Овог аймаг үүсэх үе хүртэлх
    2. Бөө мөргөлийн хөгжлийн үе: Овог аймгийн үүсэх үеэс – Анхны төрт улс байгуулагдан задрах хүртлэх үе МЭӨ 209 он
    3. Бөө мөргөлийн задралын үе: Хүннү гүрэн задрах үеэс МЭ 48- Монголын анхны тулгар төр байгуулагдах үе (XIII зуун буюу1206 он )
    4. Бөө мөргөлийн мандан бадралын үе: Монголын анхны тулгар төр байгуулагдах үе (1206 он )- Монгол улсын нэрийг Юань хэмээсэн 1271 он хүртэлх үе
    5. Бөө мөргөл буурах үе: Юань улс байгуулагдсан үеээс (XIII зуун буюу 1271 он)- Юань улсын төр мөхөж, Монголчууд Хятадын нутгаас хөөгдөн эх нутагтаа эргэн ирэх (XV зуун буюу 1368он) хүртэлх үе.
    6. Бөө мөргөл сэргэн дэлгэрэх үе: Юань улс задарч (1368 он)- Монголд шарын шашин дэлгэрэх үе хүртэл (1577он)
    7. Бөө мөргөлийн доройтон буурах үе: Монголд шарын шашин дэлгэрэх үе (1577 он) – Манжийн эрхшээлд байх үе
    8. Бөө мөргөл шинэчлэгдэн дэлгэрэх үе: Манжийн эрхшээлд байх үе (1800 он)– Их хэлмэгдүүлэлт эхлэх үе (1932)
    9. Бөө мөргөл устан алга болох үе: Их хэлмэгдүүлэлтийн үеэс (1932) – Ардчилсан хувьсгал хийх хүртлэх үе (1990 он)
    10. Бөө мөргөлийн шинэ сэргэн мандалтын үе: Ардчилсан хувьсгалын үеэс (1990 он) –Одоог хүртлэх үе
    ҮРГЭЛЖЛЭЛ БИЙ…

  • Чинагийн Галсан: Би өөрийнхөө хөрөнгөөр эх орондоо нэг сая мод тарина

     

    -Дэлхий дээр их олон мод тарь¬сан хүн байдаг. Миний үлгэр жишээ хүн бол дэлхийн Энх тайвны шаг¬налт Вангари Матай юм. Тэр хүн хоёр жилийн өмнө бурханы орон руу явсан. Тэр хүн Африк тивд 35 сая мод тарьж үлдээ¬с¬эн байгаа юм. Миний хувьд анх сая мод тари¬на гэж өөртөө амлах том зүйл мэт санагдсан. Мэдээж их том амлалт байсан л даа. Манайхан Улаан-баатар хотын эргэн тойронд, байс¬хийгээд мод тарьдаг. Миний мэдэ¬хийн нийслэлийн ойрол-цоо Зуун мод нэртэй дөрвөн ч газар бий. Тэдгээр газарт тарьсан модыг тоолж үзсэн чинь 100 хүрдэггүй юм билээ. Дээд тал нь 80-90 модтой. Тэдгээр моднууд зун цэцэглэ¬сэн байхдаа монгол хүний нүдэнд жигтэйхэн сайхан ой болж харагд¬даг. Харин мод ихтэй европ тивийн-хэн бид¬ний хэлээд байгаа ойг төгөл л гэж хэлнэ. Хэдий тийм ч бид монгол ухаанаар 100 модыг нэг ой гэж ойлгодог шүү дээ. Энэ ойлгол¬тоор миний тарих сая мод арван мянган ой болох юм. Тэгэхээр би өөрийн¬хөө хөрөнгөөр эх орон¬доо арван мянган ой буюу нэг сая мод тарина. Тарьсан модоо байнга эргэж тойрдог. Үнэндээ мод бол үржих хөрөнгө юм. Зуун жилийн дараа би байхгүй ч миний тарьсан моднууд үлдэнэ. Тэр үед энэ модыг 100 жилийн өмнө нэг зохиолч тарьсан гэнэ лээ хэмээн дурсах байлгүй.
    -Тэр олон модоо хаана тарь¬сан бэ. Хамгийн олон нь хаана ургаж байгаа вэ?
    -Өөрийнхөө төрж өссөн нутаг болох Баян-Өлгий айм¬гийн Цэнгэл сум, Улаан¬баатар хотын эргэн тойронд нэлээд олон мод тарьсан. Анх Тэрэлжид мод тарьж байлаа. Дараа нь нийслэл дэх цэр¬гийн ангиудыг ногооруулсан. Цэргийн хуаран гэхээр л саарал байх ёстой мэтээр манай нөхдүүд төсөөлдөг.
    Цэргийн хуран¬даа нартай би ном хаялцсан. Тэд энд “Хуарангаа ногооруу¬лаач” гэхээр “Хуаранд мод тариад яадаг юм” гэдэг байсан. Харин одоо тэдний энэ бодол өөрчлөгд¬сөн. Цэргийн болон ангийн захи¬рагчид “Галсан гуай хэдэн мод өгөөч ээ” гэцгээдэг боллоо.
    Тарьсан моднуудын маань хам¬гийн олон нь нийс¬лэлээс 50 км-ийн зайд, Таван толгой гэдэг газар ургаж бай¬гаа. Тэнд манайхан “Хааны эрэлд” гэж цэргийн сур¬гуульд гадныхантай нийлж, цэр¬гийн бэлтгэл сургууль хийдэг. Цэргийн энэ сургуулилтад оролц¬сон цэргүүдийг амра¬хад нь зориулж “Энх тайвны цэцэрлэгт хүрээлэн” бай¬гуулж байна. Энэ хүрээлэнд 200 мянга шахам мод тарилаа.
    -Таныг мод, суулгац худал¬даж авахдаа гар татдаггүй гэх юм. Мод тарих ажилдаа хэдий хэмжээний хөрөнгө мөнгө зарцуулаад байна?
    -Би мод, суулгацыг маш өндөр үнээр худалдаж авдаг. Үүнийг зарим хүмүүс ойлго¬дог-гүй юм. Үнийн хувьд мэ¬дээж өөр өөр. Мод, суулгацаа хамгийн багадаа мянга, дээд тал нь 20-30 мянган төгрө¬гөөр худалдаж авдаг. Авсан модоо заримдаа хүмүүст, байгууллагуу¬дад үнэгүй өгчих¬дөг. Монголын газар нутагт л ургах юм хойно тэр модыг хэн ч авсан хамаагүй шүү дээ. Би ой үржүүлгийн хоёр ч газартай. Нэг нь Улаанбаатар хотод, нөгөө нь Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд байгаа.
    Манайхан нэг хэсэг Улаан¬¬баа¬та¬рыг ногооруулж байна гээд 22-ын товчооноос Амгалан хүртэлх замд том том мод авчирч суулга¬сан. Анх тэр модыг суулгаж бай¬хад “Дөрвөн жилийн дараа энэ мод¬нууд чинь үхнэ” гэж би хэлсэн. Учир нь би мод тарих аргыг мэргэжлийн хэмжээнд судаллаа. Монгол Улс малын, халаасны хулгайтай тэмц¬дэг хэрнээ байгалийн хулгайчдыг бараг шийтгэлгүй шахам өнгөрүүл¬дөг. Энэ нь УИХ-ын гишүүдтэй хамаатай гэж боддог.

    -Яагаад?

    -Тэд чинь хувийн нэг бус компа¬ни¬тай. Зарим нь хувь¬даа 10-20 компанитай байх¬гүй юу. Өнөө компаниа өөд нь татахын тулд Хэнтийн хөв¬чөөс 30-50 жил урга¬сан модыг хулгайлж, хүчтэй техни¬кээр ачиж бизнес болгочихсон байна. Ингээд нийслэлийг ногоо¬руулах нэрээр тендер авч, хулгайн юмаа хийдэг. Ийм аргаар суулга¬сан мод сайндаа л таван жил ургаад үхдэг. Харин би ийм замаар мод тарьдаггүй. Тиймээс надад бусдын адил хүнд харуулах 30-40 метрийн өндөр¬тэй ногоон мод байх¬гүй. Миний тарьсан модны хамгийн өндөр нь одоо 3-4 метр хүрч байгаа. Үнэндээ нэг зүйлийг бодохоор миний уур хүрдэг.
    -Уурыг тань хүргэдэг тэр зүйл юу болохыг асуумаар байна?
    -Монголд нэрд гарч, өөрсдий¬гөө одууд гэж ярьдаг хүмүүс цөөн¬гүй болж. Тэднээс ялгарах зүйл нь гэвэл би авдаг биш, өгдөг од нь байгаа юм. Надад энэ төр засгаас өгсөн юу ч байдаггүй. Намайг Төрийн шагнал, Хөдөлмө¬рийн баатарт ч нэр дэвшүүл¬сэн. Тува¬чууд бид эх хэлээ хаяагүй. Одоо ч эх хэлээрээ ярьдаг. Тиймээс л төр засагт таалагддаггүй байх л даа. Би чинь 1977 онд Ю.Цэдэнбал дар¬гаас банга хүртсэн. Тэр хүн Улс төрийн товчооны бүх гишүүдийн өмнө надад “Мон¬голд нэг ч тува байхгүй шүү. Үүнийг чи мэдэж яваарай” гэсэн. Тэгэхээр нь би “Тэгвэл би юу юм бэ” гэж асуухад “Чи бол урианхай” гэсэн юм. Би “Урианхай чинь монгол хэлтэй, бид нар бол тувачууд. Бид турк хэлтэй” гэсэн.
    -Таныг Монгол дахь хамгийн олон тэмээтэй хүн гэх юм билээ. Та хэдэн тэмээтэй вэ?

    -Мөнгөний араас явсан бол би Монголын толгой баячуудын нэг байх байлаа. Одоогоос 18 жилийн өмнө төгрөгийг одоогийнхтой харь¬цуулахад чанга байсан шүү дээ. Тэр үед би хоёр гурилын шуудайгаар дүүрэн нийт 40 сая төгрөгөнд тэмээ худалдаж авахаар говиор явж байлаа. Намайг очи¬хоос өмнө тэмээ 15-20 мянган төгрөгийн үнэтэй байсан гэсэн. Гэтэл 500 тэмээ худал¬даж авах миний сургаар мал¬чид ганц шөнийн дотор тэмээ¬ний үнийг гурав дахин өсгөж, 60 мянга болго¬сон. Тэгэхэд надад хохиролтой байсан ч одоо бодоход тэмээ хамгаалахад өөрийн хувь нэмрээ оруулсан гэж боддог. Надад 130 гаруй тэмээ бий. Одоо миний төр¬сөн нутаг болох Баян-Өлгий айм¬гийн Цэнгэл суманд үржиж байгаа. Үр төлийнхөө заримыг Баян-Өлгий аймгийн Баяннуур, Алтанцөгц сумын зааг нутагт амьдардаг малчин н.Уатханыд аваачсан.

    -Тэгвэл жилд хэдэн төг¬рөгийг мод тарихад зар¬цуулдаг вэ?
    -Одоо бол жилд 50-60 сая төгрөгийг мод тарих ажилд зарцуулдаг.
    -Та ямар нэгэн бизнес эрхэл¬дэг үү. Зөвхөн нэг жилд 60 сая төгрөгийг мод тарихад зарцуул¬даг гэхээр таны орлого их өндөр байх нь ээ?
    -Би өнгөрсөн хугацаанд 40 ном бичсэн. Миний 34 ном герман хэлээр хэвлэгдсэн. Монгол хэл дээр хэвлэгдсэн зургаан номтой. Мөн гурван ч роман маань англи хэл дээр орчуулагдаж, АНУ, Кана¬дад хэвлэгдлээ. Дээр нь франц хэлээр ес, испани, итали, еврейчүү-дийн хэлээр хүртэл ном маань хэвлэгдсэн бай¬гаа. Энэ мэтчилэн надад номын мөнгө байна. Энэ бол бага хэсэг нь. Би гадаадад байхдаа энд, тэнд очиж лекц уншдаг. Олдог мөнгөний маань дийлэнх хувь үүнээс л бүрддэг юм.
    -Таны гаргасан номнууд хам¬гийн эрэлттэй нь байдаг гэж дуул¬сан. Ингэхэд ямар бүтээл тань таныг алдар¬шуул¬сан гэж боддог вэ?
    -“Аянгат цагийн тууж” маань намайг олонд таниул¬сан. Дээр нь дэлхийн уран зохиолтой намайг ойртуул¬сан гэж боддог.
    -Та нэг хэсэг Монголд бороо оруулах тусгай төхөөрөмж бүтээх гэж ажилласан байх аа?

    -Тийм ээ. Бороо оруулах төхөө¬рөмж зохиох гэж 50 сая төгрөг зарцуулсан. Алжи¬рийн Мачид Абделасис? гэж НҮБ-д бүртгэлтэй, дэлхийд танигдсан том эрдэмтнийг хоёр жилийн өмнө Монголд ирүүл¬сэн. Уг нь тэр хүн надад зүгээр явж өгөх хүн биш л дээ. Сахарын цөлийг ногооруулс¬наа¬раа дэл¬хийд танигдсан энэ хүнийг Монголд цагийн 100 еврогоор хөлсөлж, 14 хоног байлгалаа. Ингээд 2012 оны дөрөвдүгээр сарын 9-нд уг төхөө¬рөм¬жөө ашиг¬лал¬тад оруулсан. Өнгөрсөн жил уг төхөөрөмжөө Хатадын ам гэж өөрийнхөө амьдар¬даг газарт байрлууллаа. Сүү¬лийн жилүүдэд зундаа бороо хур ихтэй байсан биз дээ. Ингээд ярихаар намайг инээдэмтэй болгодог, муу¬чил¬даг улсууд “Энэ галзуурчээ. Тэнгэрийн бороог би оруул-лаа” гэж ярилаа гэх байх. Ямар ч байсан би бороо ороход хувь нэмрээ оруул¬сан. Тухайн төхөөрөмж маань ассан үедээ тэнгэрийн бүх тортогийг сордог. Төхөөрөм¬жөө ойрын таван жил ажил¬луул¬на. Энэ хугацаанд Мон¬го¬лын газар нутаг зохих чийгээ авна.

    -Та хамгийн сүүлд ямар ном бичсэн бэ?
    -Монгол хэл дээр гарсан миний хамгийн сүүлийн ном “Тэнгэрийн зүүд” нэртэй. Сүүлд бичсэн гурван роман маань маш том шуугиан дэг¬дээ¬сэн. Нэг нь нөгөөгөөсөө давсан роман бичсэн л дээ. Би нийтдээ арван роман бичлээ. Одоо надад дахиж ном бичихэд бэрх байна. Бич-вэл өмнөхөөсөө давсан ном л байх учиртай байгаа юм. Харин одоо нүүдэлчин амьдралын сурах бичгийн тухай ном гаргахаар юмаа цуглуулж байна. Яагаад ийм ном бичихээр болсон бэ гэвэл, бид чинь их сонин амьдралаар амьдар¬сан. Намайг жаахан байхад тува хүүхэд болгон хатсан хус барьж явдаг байлаа. Энэ нь тухайн үед галзуу өвчин дэлгэрсэнтэй холбоо¬той. Галзуу чоно, нохой дайраад ирэхэд нөгөө хатсан хусыг ам руу нь хийж, тулахаар гараа сугалж ав гэж хөгшчүүл зааж сургадаг байсан юм. Азаар би галзуу чоно, нохой¬той таа¬раа¬гүй. Энэ мэтчилэн бид¬ний багад зааж сургасан, үеийн үед дамжиж ирсэн тэр юмыг л сурах бичиг маягаар, шог байдал оруулж бичиж байна.
    -Таныхаар Монголын утга зохиолын өнөөдрийн өнгө төрх ямар байгаа бол?

    -Монголын уран зохио¬лыг муу гэж байгаа юм биш. Гэвч жаахан гэнэн хүүхэд шиг байдаг байхгүй юу. Монгол гэдэг бол дэлхийн шилдэг үндэстэн гээд л хаана л олиг¬той юм байна бүгдийг Мон¬го묬той хамааруулж, магтдаг. Үүнийг гадныхан уншаад “Бичсэн юмыг нь” гээд инээм¬сэг¬лээд өнгөрдөг. Үнэндээ манай зохиолчдын гарга¬даг хамгийн том алдаа нь, ном гаргах өвчин туссан юм шиг бичээд л байдаг. Номын хэнээ¬тэй болж, нэр төр хөө¬цөл¬дөж, нэг их олон номтой болох гэж улайрдаг. Миний хувьд тийм олон номтой болохыг хүсдэггүй.

    Энэ нэг зүйлийг хэлэхэд, манай¬хан их дардайх, өөрий¬гөө хэт үнэлдэг байдлаас одоо салах хэрэгтэй. Чингэс хаанаа март гэж хэлэх нь хаашаа юм. Чингэс хаанаа зөв үнэлж, хүмүүсийн айдсыг тайлж, тэдний сэтгэлээс айдас хардлагыг угаах хэрэг¬тэй. Чингэс чинь Гитлер шиг алуурчин байгаа¬гүй шүү дээ. Би Чингэсийн талаар бүхэл бүтэн роман бичсэн боло¬хоор юу нэмж хэлэх вэ. Мон¬гол¬чууд энэ байдлаараа бай¬вал хэцүү. Чингэс дахин ами¬лаад ирлээ гэж бодоход бүгд толгойгоо авахуулж мэднэ. Учир нь Чингэсийн нэрээр улс төр, бизнес хийдэг хүмүүс олширсон. Сүхбаа¬та¬рын хөшөөг хүртэл Чингэсийн талбай болголоо. Түүх бол тэр үедээ үнэн байдаг. Евро¬пын хаа¬дын хөшөө байж л байгаа. Бат-Үүл утаа арил¬га¬на гэж хотын дарга болчи¬хоод, Ленин, Сүхбаатарын хөшөө рүү довтлох ямар хэрэг байна. Сүхбаатарын талбай гээд нэрлээд олон жил болсон ард түмэн Улаанбаатарыг Сүхбаата¬рын талбайгаар л төсөөлдөг. Гэтэл Чингэсийн талбай болгож, нэг аймгийг Чингэс хот болгох хэрэг байна уу. Ганцхан нисэх буудлаа ч гэсэн Чингэсээр овоглочихсон.
    -Германд олон жил бай¬сан хүний хувьд үндэсний утга зохиол, Монголын зохиолч-дыг гадагшаа гар¬гах, танилцуулах тал дээр хэр их юм хийв?
    -Түдэв гуайн “Хорвоотой та¬нилц¬сан түүх” гэдэг номыг герман хэлээр орчуулж, хэв-лүүл¬сэн. Энэ бол Монголын утга зохиолд оруул¬сан миний хувь нэмэр.

    -Ингэхэд та яаж яваад Герман улстай амьдралаа холбосон бэ?
    -Энэ бол хувь заяа. Би Герман улстай холбогдоод 52 жил өнгөр¬чээ. Энэ тухай роман ч бичсэн. Нэг ёсондоо өөртөө шалгалт өгч байгаа хэрэг л дээ. \
    -Хараад байхад та ган¬цаа¬раа байгаад байх шиг санагддаг. Та Монголын зохиолчидтой хэр холбоо¬той ажилладаг вэ?
    -Уг нь зохиолч найзууд бий. Харин зохиолчдын хороо¬той бараг холбоогүй байдаг. Намайг ч гэсэн нэг их уриад байдаггүй. Би Монго¬лын зохиолчдын хороонд гурван ч удаа хувийн хэргээ бүрдүүлж өгсөн. Гэтэл “таны хувийн хэргийн хавтас хоосон байна” гэдэг. “Юу яриад бай¬на” гээд очихоор бүгдийг нь устгачихсан байдаг юм. Энэ бол атаархал. Намайг Нобе¬лийн шаг¬нал авах хүн гэж дэлхий дахин шуугисан. Харам¬салтай нь намайг Нобе¬лийн шагналд дэвшүү¬лээд өгөх Засаг төр ард минь байхгүй. Тийм учраас би дэл сул явж байна даа. Гэхдээ би үүнд гудайдаггүй. Би мөнгийг модоор сэтгэдэг. Европоор хэсч, уулзалт хийгээд явж байхдаа орой нь зочид буу¬дал¬даа ирээд олсон хэдэн цаасаа тоолдог. Мөнгөө тоолоод 80 мод, 100 мод, 500 мод гэж хашгирдаг. Нэг модыг 10 еврогоор боддог. Ингэж л өөрийгөө зоригжуулдаг.

    -Үр хүүхдүүдээс тань таны зам мөрийг хөөсөн нь бий юу?
    ]-Би дөрвөн хүүхэд, есөн ачтай. Хоёр хүүхдэдээ өөрийн¬хөө эдлэн газартаа хоёр хаус барьж өглөө. Өөрөө ч гэсэн хаустай. Гурав дахь хүү маань ууланд даяан хийгээд, бясалгаад сууж бай¬на. Шадивлан¬гийн уулын оройд том чулуун хашаа бий. Тэр газрыг би худалдаж авсан. Дээр үед тэнд эртний Монго¬лын сүм хийд байсан юм. Бага хүү маань миний үйлийг үргэлжлүүлж яваа. “Чинагийн Галсан сан”-гийн гүйцэтгэх захирал. Одоо Мон¬голд герман хэлээр радио нэвтрүүлэг хийдэг.
    Ч.АННА

  • Бөө нарт хандаж дээд тэнгэрээс зарлигласан нь : Идуган зайрангууд сонсогтун:

    Эрхэм язгуурыг таниулж
    Эртний цагийг нь өртөөлье хэмээн
    Өндер тэнгэрээс нь июэж
    Өршөөл журмыг мэдүүлье хэмээн
    Дээдэс тэнгэртэй нь уулзуулж
    Дэмий буруугаас зайлуулья хэмээн
    Бузар мууг нь зайлуулж
    Буян хишигийг нь өгье хэмээн
    Хөх толботныг хөдөлгөж
    Хөсрийн заяанаас нь салгая хэмээн
    Өөдлех заяаг нь өртөөлөн
    Өнийн цагийг нь мэдүүлье хэмээн
    Эзэн тэнгэрийн сүрийг
    Эхлэн таниулахын учир
    Хөх тэнгэрээс эрхшээн
    Хөх цэргээ илгээв
    Эзэн тэнгэрээс эрхшээн
    Эцэг өвгөдийг нь илгээв
    Огторгуй тэнгэрээс огшоон
    Олон тэнгэрийг буулгав
    Хаан эзнээс зарлиглан
    Харсан тэнгэрийг нь буулгав
    Улаач болох үрсэд нь
    Уг удмыг нь залгуулав
    Улаач болсон үрс нь
    Учир ёсыг ухан сана
    Дээд тэнгэрийн хүслийг
    Дээд биендээ дээдлэн сана
    Энэ цагийн улаач нар
    Эрдэм шидийг хөөцөлдөн
    Элдэвхэнийг хийн суух нь
    Эрхэмлэн явах үйл нь биш
    Эхээс өгсөн хоол нь биш
    Хаан эзэн залрах цагт
    Хасбуу тамга нь харагдах цагт
    Хаа байгаа газраасаа
    Хамжиж дэмжих л үүрэгтэй
    Буй бүхий газраасаа
    Булчин хүчээ өргөх л зарлигтай
    Өндөр тэнгэрийн хүслийн
    Өмөг түшиг нь болохоо
    Хөх тэнгэрийн хүслийн
    Хөл гар нь болохоо
    Мөнх тэнгэрийн хүслийн
    Мөчир салаа нь болохоо
    Хаан тэнгэрийн хүслийн
    Харуул манаа нь болохоо
    Эзэн тэнгэрийн хүслийн
    Элч улаач нь болохоо
    Удамт монголын хойчисууд минь
    Угсаа залгасан үрсууд минь
    Ухаж сайн ойлгогтун
    Учир ёсоон мэдэгтүн
    Эрхэм язгуураа бариг хэмээн
    Эзэнт тордоон элбэг хэмээн
    Энэ цагт төрүүлсэн атал
    Энүүнийг үл тоовоос
    Эзэн тэнгэрээс ялтай
    Мэргэ төлөг тавих төдий нь
    Мөнх тэнгэрийн зарлиг биш
    Арга засал хийх төдий нь
    Авралт дээдсийн айлдвар биш
    Энэ цагаас эхлэн
    Идуган зайрангууд сонсогтун
    Дугуй дугуйгаараа нийлж
    Дур зоргоороо аашлагсад
    Дээд тэнгэрийн хүчийг
    Дэмий юманд зарагсад
    Дэвжид найман лусыг
    Дурын мэт санагсад
    Мөнх тэнгэрийн зарлигаар
    Мөглөнд орохоор яарагсадын
    Хийсэн үйлийг нь хэлэлцэж
    Хэцүүгашууныг нь ялгана
    Хэрцгий явсныг нь хэрчинэ
    Хомхой явсныг нь хуйхлана
    Хүүрээр идэш хийснийг нь
    Хөвчлөн дарж хүүлнэ
    Хөх тэнгэрийн зарлигаар
    Хөл хучигсад үлдээхгүй
    Мөнх тэнгэрийн зарлигаар
    Мөчир салаа үлдээхгүй
    Очирт тамд тулж
    Орших газаргүй болгоно
    Оломгүй далайд уйж
    Олиггүйн идэш болгон
    Арга заль хийн
    Амин хувиа хичээснийг
    Аргын зэвээр сүлбэж
    Алсын дайдад дарна
    Ард олондоо тусалж
    Ачит төрдөөзүтгэснийг нь
    Арчлан тэтгэнэ
    Авран нигүүлсэнэ
    Угаас хийх үйлэнд чинь
    Угсаа дээдэс чинь халдах гэсэнгүй
    Өөрийн хийх үйлэнд чинь
    Өндер тэнгэр чинь халдах гэсэнгүй
    Өнгөтөд илээх жам дор чинь
    Өнгөгэрэл нэмсэн төдий
    Нартад эдлэх заяан дор чинь
    Нарнаас элч нэмсэн төдий
    Зайран гээд займарч байгаагүй
    Зарлиг юуг дагаж л явсныг
    Удган гээд уухилж зогсоогүй
    Угийн үйлээ хийж л явсныг
    Угсаа залгасан үрс минь
    Угаас тэтгэсэн улаачид минь
    Уужуу ухаандаа дээдэлж
    Учир ёсоо ухагтун

  • Монгол гэр

     

    Байнгын хэрэгцээний гэр сууцыг хийц, гадаад хэлбэрээр нь монгол, түрэг гэр гэсэн хоёр үндсэн ангилалд хамруулна. Монгол гэрийг халх, ойрад, буриад гэж ялган үздэг. Гэр нь яс мод, бүрээс гэсэн хоёр үндсэн зүйлээс бүрдэнэ. Эрт үед гэр сууцаадан модоор хийж байсны улмаас модон гэр гэж нэрлэх болсон. Хожим мод, эсгий бүрээс зэргээс бүтсэн гэр үүсэхэд эсгий гэр буюу эсгий туургатнууд хэмээн гэр сууцаар нь онцгойлон нэрлэсэн түүхтэй билээ.

    Гэрийн мод нь тооно, унь, хана, хаалга, эсгий бүрээс нь өрх, дээвэр, туурга, үүд зэрэг байна. Монгол гэрийн том багыг ханаар нь хэмжээлэх хийгээд дундаж айлын гэр нь 4 ханатай байна. XIX зууны эцэс үед жирийн малчны гэр нь дөрвөн ханатай, чинээлэг баячуудын гэр нь 5 ханатай, мөн 8-10 ханатай гэрийг аймгийнхан, хошуу тамгын газар барьж байжээ.

    Монгол гэрийн доторх горим ёс
    Гэрийн доторх зайг хоймор тал, үүдэн тал, гэрийн эзэгтэйн тал, гэрийн эзний тал гэж ялгах нь гэрийн дотор баримтлах ёс ба зай талбайн журмыг тогтоосон хэв ёс байжээ. Монголчууд гэрийнхээ гол дунд гал голомт тулгаа байрлуулдаг.Түүнийг тойрсон орон зайн баруун тал нь эрэгтэй хүний эд зүйл, зүүн талд эмэгтэй хүний эд зүйлийг байрлуулдагаас уламжлан эзэгтэй тал, эрэгтэй хүний тал хэмээх болсон. Гэрийн доторх орон зайг 12 жилээр хуваан нэрлэх, зүг чиг заах, өнгөөр ялган гэрийн наран цагийн хуваарийг буй болгосон нь гэртэй холбоотой ардын мэдлэгийн нэгэн өв байв.

  • Орчлон ертөнцийг эзэгнэгч Чингис хаан

    дэлхийн түүхийн хамгийн агуу байлдан дагуулагч алдрыгзүй ёсоор эзэмшигч Тэмүжин Онон мөрний эрэгдагуу нүүдэллэн амьдардаг Хамаг Монголын тэргүүлэгч Есүхэй баатрын ууган хүү болж мэндэлжээ.Есөн настай байхад эцэг нь татаруудад хорлогдон нас барснаар гэр бүлээ тэжээгч бүх малаа алдсан бэлэвсэн эх нь таван хөвүүнээ дагуулан, дайсагнагч отог омгоос зугтаж, ойд гарч зутруу өвөлжив.Энэ үед хуучин тэдний захиргаанд байсан тайчууд тэднийг мөрдөн мөшгиж, улмаар Тэмүүжинг баривчилж, хүзүүнд нь модон хүзүүвч зүүж, алж устгахаар заналхийлэн, ихэд зовоожээ.Гэвч нугарашгүй хатан зоригтой, зүйргүй их тэвчээртэй Тэмүжин модон хүзүүвчтэйгээ оргож, төрөлх аймагтаа буцан ирж, гарамгай дайчин удирдагч болон төлөвшжээ.

    Тэмүүжин 20 нас хүрээгүй байхдаа аймгийнхаа цөөн цэрэгтэй багийг удирдан, хөрш нүүдэлчин аймгуудыг заримдаа хүчээр бас арга заль хэрэглэн өөртөө нэгггэсээр байв.Нэгэн удаа Мэргид аймгийнхан гэнэт гэнэдүүлэн довтолж эхнэрийг нь олзлон авч одсон нь түүний басамжилсан хэрэг байлаа.Иймд Тэмүжин цэргийн хүчээ зузаалж, эцгийн хуучин анд Хэрэйдийн Ван хан Тоорил, өөрийн багын анд Жамуха нартай цэргийн холбоо тогтоон, жилийн дараа хүчирхэг Мэргид аймгийг бутцохин эхнэрээ чөлөөлж авчээ.Энэ ялалтын дараа түүний нэр хүнд улам өсөж, нүүдэлчин аймгууд дараалан дагаж орсоор байв.Гэвч эрх мэдлийг нь зөвшөөрөхгүй байгаа аймгуудыг дайран довтолж, зарим тохиолдолд харгис хэрцгийгээр толгой дараалан хядаж байв.Тухайлбал, эртний өст, хатуу шийдмэг эсэргүүцэн тулалдсан Татар аймгийн насанд хүрсэн бүх иргэдийг хүйс тэмтэрчээ.

    Чингис хаан хүнийг маш сайн таньж чаддагг байв.Нэгэнт таньсан хүнээ тэр шашин шүтлэг, гарал үүсэл, нийгмийн зиндаа зэргийг огг ул харгалзан өөртөө ажиллуулж чадцаг, мөн итгэл өгч дэвшуулдэг байв.27 настай идэр залуу Тэмүжинг Хамаг Монгол улсын хаан ширээнд залсан 1189 он бол Монголын тулгар төрийн түүхэнд чухал үе болсон юм. Тэр цагт Байгал нуураас Их цагаан хэрэм хүртэл, Хянганы уулсаас Ил Тарвагатай хүртэл өргөн уудам нутагт түүн шиг бас 12 хаан байсны хэн нь ч цэрэг зэвсэг, нэр сүрээрээ Тэмүжингээс дутахгүй, түүндээ эрэмшин зоргоороо аж төрж байсан билээ. Гэвч Тэмүжин 15 жилийн лотор буюу 1189-1206 оны хооронд тэр бүх хаадыг доройтуулан дарж, Монтол нутаг дээр түүхийн бас нэг шинэ үеийг нээж чадсан юм.

    Тэмүжин 1206 он гэхэд Төв Азийн ондөрлөгт орших монгол, түрэг угсааны голлох бүх аймгийг нэгтгэж дуусган, Их Монгол улсын хаанаар өргөмжлөгдөж, Чингис хаан цолыг хүртжээ. Чингис хаан үйл ажиллагаагаа цэргээ бэхжүүлэх ажлаас эхэлж, аймгуудын ноёдоос цэргийн багаа нутаг дэвсгэрээ гадны халдлагаас хамгаалах, хөрш нутагт аян дайн хийхэд ямагт бэлхэн байхыг шаардаж, эрх мэдлээ хамгаалж байх, аливаа эсэргүүцлийг дарж байхын тулд 20 мянган хүнтэй шадар хишигтэн цэрэг байгуулж, түүнд аймгуудаас хамгийн шилдэг дайчдыг сонгон авдаг, тэд нараас армидаа даргаар томилгоо хийхийн дээр армиа аравтын зарчмаар зохион байгуулсны зуут мянгат нъ бие даасан байлдааны үүрэг гүйцэтгэж, харин түмт нь тактикийн зорилтыг хэрэгжүүлдэг байв. Монголын армид захирах захирагдах ёсыг чанд сахиж, зөрчих явдлыг огт гаруудцаггүй байжээ.

    Монголын армийн цөм нь нум сум, сэлмээр зэвсэглэж анхандаа хатуу арьсан цээживч, дуулга хэрэглэдэг байсан бол хожим нь төмөр хуяг дуулга өмсдөг болжээ.Чингис хаан тухайн үеийнхээ аугаа стратегич, тактикч болон цэргийн урлагийн түүхэнд алдаршсан билээ.Монголын цэрэг тулалдааныг дайсан руугаа суман мөндөр буулган байлдааны журмыг нь эвдсэнээр эхэлж, дараа нь шууд дайралт хийдэг байв.Байлдааны үед отолт хийх, залилан мэхлэх зэрэг аргыг байнга хэрэглэж, морин цэргийн маневрыг чадварлаг гүйцэтгэж, дайснаа байлдааны олзоо нэмэгдүүлэх биш чухамдаа бүрмөсөн устгах хатуу ширүүн зорилгоор мөрдөн хөөдөг байжээ.Чингис хаан байлдан дагууллынхаа эхэн үед аян дайн хийхдээ монголын их цэргийг тэр бүр хуралдуулж байсангүй, тагнуул туршуул явуулж дайсны цэргийн тоо байрлал, зэвсэг хэрэглэл, хөдөлгөөний талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл авсны дараа дайснаа хиар цохиход хүрэлцэх тооны цэргийг л төвлөрүүлдэг байв.Чингис хаан ийнхүү найдвартай мэдээлэл, судалгаан дээр үндэслэн дайны бэлтгэлээ тун чамбай бэлтгэж хийж, цэргийн техникээ тулалдаан бурт сайжруулж, дайснаасаа ч суралцаж чаддаг байсанд түүний бүхнээс агуу давуу талтай болгожээ.

    Тэрбээр 1207 оноос байлдан дагууллаа эхэлж, Сэлэнгэ мөрнөөс хойш Енисей мөрөн хүртэлх нутагт суудаг ойн олон иргэдийг эрхшээлдээ оруулж, тэдний эрчүүдийг нь цэрэггээ нэгтгэж, улмаар хөрш хүчирхэг суурин улс болох Тангудыг хэдэнтээ довтлон, буулган авч, холбоотон болгоод айлган хашраах стратегийн ачаар эрхшээлдээ оруулсан ард түмнүүдийг дуулгавартай, хүлцэнгүй байлгаж чадав. Чингис хаан 1211 онд умард хятадад тогтож байсан Зүрчидийн Алтан улс руу аян дайн хийхэд хүн төрөлхтний түүхэн дэх хамгийн том хориглолтын байгууламж болох хятадын цагаан хэрэм тэдэнд саад болсонгүй.Монголын морин цэрэг замд тааралдсан Алтан улсын их цэргийг хэсэг хэсгээр хиар цохин нийслэл Бээжин буюу тухайн үеийн Яньцзин хотыг 1215 онд удтал бүслэн суусны эцэст буулган авчээ. Монголчууд энэхүү аян дайны хугацаанд хойд хятадын нутагт хүчтэй эсэрүүцэл үзүүлсэн 90 гаруй хотын хүн амыг залхаан цээрлүүлж устган, байлдааны явцад хятадуудын хэрэглэдэг янз бүрийн шидэгч чулуудагч, хэрэм хана цөмлөгч төхөөрөмжүүдийг амжилттай хэрэглэн, улам бүр боловсронгуй болгон ашиглав.

    Чингис хаан 1218 онд Солонгосын хойгийг дайлж нөлөөндөө оруулсны дараа анхаарлаа баруун зүгт хандуулж, хилийн хот Отрарт монголын 500 худалдаачид, элч төлөөлөгчдийг алж, итгэлийг эвдсэнд ял асуун, Дундад Азид оршин тогтож байсан лалын шашны хамгийн том гүрэн болох Хорезмтой дайн эхлүүлэв. Энэ дайнаар монголын цэрэг Отрар, Жэнд, Бухар, Самарканд, Ургенч зэрэгтомоохонхотуудыг дараалан эзэлж, хэт их гүрний эзэн Мухамед шахыг амь тавьтал ямар ч сэхээ завдал өгөлгүй шахамдуулан хөөж, энэ хугацаанд Хорезмын хаант улс Дундад Азийг байлдан дагуулж, баруун хойд энэтхэгийн нутгийг бүхэлд нь гартаа оруулж авсны дараа өмнө зүг явсангүй харин нар жаргах зүгт байгаа үл мэдэх улс орнуудын зүг хүлгийн жолоог залжээ. Энэ үед тогтсон заншлаар аян дайны төлөвлөгөөг нарийвчлан хэлэлцэж, явах зам маршрутыг тодотгон, шилдэг цэргийн жанжин Зэв Сүвээдэй нарыг алс өрнө зүг илгээсэн нь Иран болон Кавказын чинад дахь газар нутгийг байлдан дагуулж, Донын хөндийд ирж оросын вант улсуудын нутагт нэвтэрчээ. Зэрлэг тал нутагт амьдран суудаг дайнч догшин комануудыг энд Зэв, Сүвээдэй нарын гавшгай морин цэрэг эд бад хийгээд 1223 онд Калка голын эрэг дээр болсон тулалдаанд оросын вангуудын нэгдсэн цэргийг хиар цохин эргэжээ.

    1226-1227 онуудад Чингис хаан итгэлийг эвдэн, тангараг зөрчсөн Тангуд улсын нутагт аян дайн хийж байхдаа өөд болжээ.Чингис хаан амьсгаа хураах хүртлээ тэртээ тэргүй уудам том болсон газар нутгаа өргөжүүлэхийн төлөө зүтгэсээр байв.Тиймд монголын цэрэг жил өнгөрөх бүр төрөлх нутгаасаа улам алслан холдсоор, монгол дайчдын морьдын туурай Номхон далайгаас Газрын дундад тэнгис хүртэлх өргөн уудам нутгийн бүх гол мөрөн, нуурын усаар угаагдсан байдаг. Чингис хаан орон зайн агуу мэдрэмжтэй хүн байсан бөгөөд түүний булаан эзлэлт нь Евразийн өргөн уудам тивийг нэгэн цул болгон Ромчуудын 400 гаруй жил тэмцэж байж эзэлснээс ч илүү газар нутгийг тэрбээр 25 жилийн дотор л зуун мянгаад дайчныхаа хучээр эрхшээлдээ оруулжээ. Чингис хааны үүсгэсэн, хөвгүүд, ур ач нь тэлэн өргөжуулсэн энэ Их гурэнд Энэтхэгээс Сибирь хуртэлх орон зайд Вьетнам, Хятад, Орос, Перс, Төв Европын түмэн хэлтэн ястан захирагдан амьдарчтао, күнз, будца, ислам, христийн гээд олон шашин соёл энх амгалан зэрэгцэн оршиж байв. Чингис хаан Торгоны замыг мэдэлдээ оруулаад тууний аюулгуй байдлыг хангах болсноор Хятад, Ромыг олон жилээр холбох гуур тавигдсан юм.Энэ л жимээр урьд хожид байгаагуй тайван нөхцөлөөр өрнө, дорнын иргэншлийн хооронд худалдаа, соёл, шашин чөлөөтэй нэвтэрч байлаа.

    Чингис хаан бүх дэлхийг эрхшээлдээ оруулах мөрөөдлөө бүрэн биелүүлж чадаагүй боловч тэр мөрөөдлөө биелүүлэхийг хөвүүд ач нартай захисан байна. Түүнийг агуу удирдагч, даяаршлын суурийг тавигч, олон улсын худалдааг сонгодогутгаар нь анхлан хөгжүүлж, өрнө дорнын соёлыг холбох гүүрийг бүтээгч болсон бөгөөд Түүний үүсгэсн Их гүрэнд тайван тогтвортой байдал ноёлж, худалдаа чөлөөтэй хөгжиж, хангалуун амьдрал бий болж эхэлсэн нь эдийн засаг, соёл иргэншил, технологийн тэсрэлтийн угтвар нөхцөл болж өгчээ.

    Өнгөрсөн зууны төгсгөлд АНУ-ын хамгийн нэр хүндтэй хэвлэлийн нэг “Вашинггон пост” сонины газраас хоёр дахь мянган жилийн дэлхийн хамгийн суут хүнийг шалгаруулахад Чингис хаан тодорсон билээ.Өөрөөр хэлбэл, түүний удирдсан монголчуудын байлдан дагуулалт нь дэлхийг анх тойрсон Ф.Магеллан, агуу В.Шекспир, Леонардо Да Винчи, И.Гүтэнбэрг, Мартин Лютер, Г.Галилей зэрэг хүн төрөлхтний өч төчнөөн суут хүмүүсээс илүүтэйгээр өнөөгийн ертөнцийн дүр төрх бүрэлдэхэд нөлөөлсөн хэрэг л дээ.

    Мэдээ оруулсан: Ц.Хан-Хөхий

  • Лам, бөө, зөн билэгтнүүд залилангийн гэмт хэрэг үйлдэж байгаа юм биш үү?

    дүгээр зүйлд заан тодорхойлсон, өмчлөгч нь бусад этгээдэд хууль буюу гэрээгээр олгогдсон эрхийг зөрчихгүйгээр, хуулиар тогтоосон хэмжээ, хязгаарын дотор өмчлөлийн зүйлээ өөрийн үзэмжээр чөлөөтэй эзэмших, ашиглах, захиран зарцуулах бөгөөд АЛИВАА ХАЛДЛАГААС ХАМГААЛАХ ЭРХИЙГ ОЙЛГОНО гэж заажээ. Тус зүйлийн 2-т “хуурч мэхлэх арга” гэдгээр бусдын эд хөрөнгө, түүнийг өмчлөх эрхийг өөртөө хууль бусаар олж авахын тулд үгээр буюу үйлдлээр, бодит байдлыг гуйвуулах, нуун дарагдуулах, эсхүл зохиомол байдлыг зориудаар бий болгох замаар эзэмшигч, өмчлөгчийг төөрөгдүүлэхийг хэлнэ гэж заажээ.
    2017 оны Үндэсний Статистикын Хорооноос гаргасан гэмт хэргийн статистикын хураангуйг харвал Монгол улсын хэмжээнд бүртгэгдсэн 10 гэмт хэрэг тутмын 6 нь өмчлөх эрхийн эсрэг гэмт хэрэг, харин өмчлөх эрхийн эсрэг 10 гэмт хэрэг тутмын 7 нь бусдын эд хөрөнгийг хулгайлах, 6 нь хувийн өмчийг хулгайлах, 2 нь бусдын эд хөрөнгийг залилан мэхэлж авах гэмт хэрэг байжээ.
    Өмчлөх эрхийн эсрэг гэмт хэргийн тоо 2012 онд 9,023 байснаас жилд дунджаар 17%-аар өсч 2018 оны эцсийн байдлаар 22,468-т хүрчээ. Дээр дурдсан бусдын эд хөрөнгөд халдсан гэмт хэрэгт санхүүгийн залилан, хулгай, дээрэм гэсэн хэдхэн л гэмт үйлдлүүд багтжээ.
    Тэгвэл хүмүүсийн (эхчүүд, тэтгэвэрийн хөгшид, залуучууд) мэдэхгүй боловч сайн, сайхныг хүсэмжилсэн сэтгэлийг ашиглан мөнгийг нь залилан авдаг элдэв ид шидийн багш гүрү нар, сүм хийдийн лам нар, ид шидтэнгүүд, фантаз номлогчид мөн адил бусдын эд хөрөнгийг хууран, залилж байгаа хэрэг биш үү? Тэд мөн адил эрүүгийн гэмт хэрэг үйлдэж байгаа хэрэг биш үү? Тухайн хүний хөдөлмөрөөрөө олсон мөнгө бол тэр хүний эд хөрөнгө биш хэрэг үү?
    Тэдний зааж, номлож байгаа зүйл нь дэлхийд хаана ч хүчинтэй, баталгаатай мэдлэг яг мөн үү? Дэлхийн томоохон их сургуулиудад, академийн байгууллагуудад очоод мэдлэгийн томчуудын өмнө тухайн сэдвээрээ эхлээд лекцээ тавиад ир гэвэл юу болох бол?

    Ерөөсөө эхлээд зөн билиг, ид шид, мэлмийн нүд, ямар нэг ирээдүй өнгөрсөнийг хардаг, ном тарни уншиж аргалж, хөөж туудаг, баяжуулдаг, ажил бүтээдэг тархиндаа хар нүхтэй нөхдүүдийн лекц, сургалтыг эхлээд дэлхийн том сургуулиудад сургалтын хөтөлбөрөө баталгаажуулж, докторын зэрэг хамгаалах шаардлагатай бол нэртэй том профессорын удирдлага дор дипломын ажлаа хамгаалаад, олон улсын шинжлэх ухааны нэртэй сэтгүүлүүдэд дипломын ажлаа хэвлүүлж, дор хаяж 10,000 удаа бусад (олон улсын) шинжлэх ухааны мэргэжилтнүүд тухайн ажлы нь иш татаж, шүүмжилж, эх сурвалжы нь шалгаж, эцэстээ олон улсад баталгаатай гэдэг нь нотлогдсон үед л олон нийтэд нээлттэй сургалт, семинар явуулах ёстой биш үү?

    Хэрэв ингэж олон улсад баталгаажаагүй, хүлээн зөвшөөрөгдөөгүй, эх үүсвэр нь тодорхойгүй, үнэн худалы нь ялгах боломжгүй ид шидийн худал хуурмагаа бусад хүмүүст үнэн мэт, бодит мэтээр сурталчилан, хариуд нь мөнгө авсан бол энэ өөрөө бусдын эд хөрөнгийг хууран, залилсан гэх Эрүүгийн хуулийн 148-р зүйлийн 2-т шууд хамаарах биш үү?
    Тус зүйлийн 1-т заасан АЛИВАА ХАЛДЛАГААС ХАМГААЛАХ ЭРХ-г хэн олгох вэ? Эрхээ яаж эдлэх вэ?
    Дээр нь нэмж дурдахад, хэрэв зөн билгийн, мэлмийн нүдтэй, ирээдүйг эсвэл өнгөрсөнийг хардаг эсвэл аялдаг, ном тарни уншиж аргалдаг, эдгээдэг, баяжуулдаг, бороо оруулдаг, туяагаар эмчилдэг нөхдүүдийн олон нийтэд сурталчилж байгаа “ид шид” нь олон улсад баталгаагүй (олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн гэдгээр дэлхийн мэдлэгийн томоохон институциас баталгаажсан, бусад шинжлэх ухааны мэргэжилнүүд бичсэн материал, түүнд ашигласан эх сурвалжуудыг нь шалгаж, асууж, шүүмжлэх боломжтой гэсэн ойлголтыг хөндөв) болох нь нотлогдвол тэдгээр ид шидтэнгүүд хүн төрөлхтөний баталгаатай мэдлэгийн нэрийг ашиглаж бусдыг хуурсан, мэддэг мэт худал дүр исгэж бодит байдлыг нуун дарагдуулсан гэмт хэрэгт унана гэсэн үг болж таарах нь ээ? Тэдэнд их сургууль, академийн цол олгож, гэмт үйлдлийг нь өдөөж, өөхшүүлсэн хүмүүс, албан байгууллагууд, боловсролын байгууллагууд хам хэрэгтэн болж таарах нь ээ?

    Шарын шашны лам хүн уул нь номоороо бол орчлонгийн бүх нүглийг тэвчих ёстой юм байна. Мөнгө бол нэг нүгэл нь. Гэтэл миний ажил бүтэх үү, би сайн хүнтэй учирах уу, би гадаад явж чадах уу гэсэн аргаа барсан хүмүүст ухаарлын сургаал хайрлаад явуулахын оронд өгсөн мөнгий нь халааслаад авсан бол тэр лам дан ганц шашныхаа хуулийг зөрчөөд барахгүй эрүүгийн хуулийг зөрчсөн үйлдэл биш үү?

    Яг ирээдүйг харж чадах уу? Үнэхээр ирээдүйг харж чаддаг байсан бол хүмүүс хууртсаар, хууртсаар нэг л өдөр сайн хань, асар их мөнгө, баяжуулах тарнийн нууц, ажил бүтээдэг үрэл, төрөл бүрийн шившлэгийнхээ үр дүнг хожмын нэг өдөр та нараас нэхнэ гэдгийг харж чадсангүй юу? Мөнгий нь халааслаад золгсохгүй Монгол хүн энэ сайхан шашныг ойлгодоггүй үхэр мал учираас өөртөө гомд гэж давхар доромжилсоор байх уу?
    Өгөө аваа тэнцэх нь хүний хорвоогийн шударга ёс учираас Монголчууд мөнгөө өгч барсан учир одоо хариугаа нэхэж, шаардаж авч, шударга ёсыг тогтоох цаг болжээ. Хууль бол шударга ёсыг хамгаалдаг хэрэгсэл мөн биз дээ? Аливаа халдлагаас хамгаалах эрхийг хэрэгжүүлэх хэрэгсэл нь хууль мөн биз дээ?

    Бодит байдал дээр дан ганц лам ч биш ирээдүйг харж чаддаг гэж дүр исгэсэн бол шашны хувцас өмсөж, хийдэд сууснаар бодит байдлыг гуйвуулсан, эсрэг талаа тухайн дүр төрхөөрөө хууран мэхэлсэн, хууран мэхлэх үйл ажиллагаагаа үгээр, үйл хөдлөлөөр илэрхийлсэн буюу Эрүүгийн хуулийн 148-р зүйлийг илт, тодорхой зөрчиж байгаа хэрэг биш үү? Тийм гэмт хэрэгтнийг хаацайлан, өөрийн ивээл дор байлгах ямар ч сүм хийд бас 148-р зүйлийг зөрчиж байгаа хэрэг биш үү? Гэтэл гэмгүй хүн шиг гэмт үйлдэл, гэмт хэргээ үйлдсээр, олон гэнэн, гэмгүй эмэгтэйчүүд, хөгшид, залуучуудыг хохироосоор л байх уу?
    Монголын төр ард түмнээ ид шидтэнгүүдэд, тархиндаа хар нүхтэй дүр исгэгч нарт залилуулан, эд хөрөнгөөрөө хохирохы нь хараад л суух хэрэг үү?
    Хүн төрөлхтөний мэдлэгийн эсрэг нулимж, ид шидтэнгүүд, дүр исгэгч нарыг өөхшүүлээд л суух хэрэг үү?
    АЛИВАА ХАЛДЛАГААС ХАМГААЛАХ ЭРХ гэж хоосон үг бичсэн хэрэг үү?

    Моралтай Монгол Сан

  • Амарсанаагийн сүлд тугийг Алтайн уулсаас олжээ

    200 гаруй жилийн туршид Алтайн уулсын дунд хадгалагдсаар ирсэн байна. Түүхэн эх сурвалжийг үзвэл, Амарсанаа Орос руу зугтан явахынхаа өмнө гэр бүлийнхээ нандин шүтээний зүйлс, тэдгээрийн дотор цэргийн сүлд тугаа нүүдэллэж явсан газрынхаа нэгэн бууринд нуужээ. Домогт өгүүлснээр, алтайчуудын шүтээн болох Ӱч-Сӱмер гэдэг уулан дахь гурван толгод нурах үед буюу луу жил болоход эргэн ирнэ гэж Амарсанаа амласан аж. Амарсанаа Алтайд дахин төрөхөөр ирэх гэж буйг түүний “цагаан туг” гэдэг овгийн нэгэн бүсгүй дуулгах ёстой бөгөөд “чагандык” гэдэг нэртэй овог өдгөө Алтайд байдаг гэнэ.

    Амарсанаагийн овгийг “Цагаан тугийн хойдууд” гэдэг. Түүний холын садан болох Хойдын ноён Инэлчи гэгч Чингис хааны охин Сэцэйхэнтэй гэрлэжээ. Сэцэйхэн эцгийнхээ гэрээс инж болгон “цагаан сүлд”-ийг авчирсан бөгөөд үүнээс хойш Чингисийн сүлд туг хойдуудын ариун шүтээн болсон байна. Өдгөө хойдууд Алтай, Халимаг, Тува ба баруун Монголд амьдардаг.

    Алтайн уулсаас олдсон жад хэлбэртэй сүлд туг нь маш сайн хадгалагдаж ирсэн бөгөөд байлдааны тугийн үлдэгдэл хэсэг нь 35 см урт аж. Тугийг төмрөөр давтаж хийсэн бөгөөд түүний дээд хэсгийг доод талтай нь холбож буй саран хэлбэртэй хадуурыг зэсээр хийж, төмөр таваар суурьтай нь бэхэлжээ. Тугны хэсгүүдийг нэлээд зузаанаар алтадсан байна. Сүлд тугны доод хэсгийг зэсээр хийсэн ба түүн дээр бэхлэн тогтоосон адууны дэл сүүл нь ихэд өгөршсөн байжээ.

    Алтайн уулсаас олдсон сүлд туг нь Амарсанаагийнх мөн гэдгийг нотлох хэд хэдэн баримт бий. Тухайлбал, уг олдворыг Амарсанаагийн эзэмшилд байсан Алтайн уулсын өмнөд хэсгээс илрүүлсэн бөгөөд энэ нутаг нь Манжийн цэргийн эсрэг хийж байсан түүний тэмцэл тулааны түүхтэй шууд холбоотой юм. Энд алтайчуудын ярьдгаар “Амыр-Санаанын шибеези” буюу “Амарсанаагийн цайз” өнөөг хүртэл бий.

    Ойрдуудын уламжлал ёсоор, зөвхөн түмтийн ноён эсвэл цэргийг удирдаж буй хаан хүн л сүлд тугийг залж явах эрхтэй байсан аж. Түүхэн баримтуудыг үзвэл, Уулын Алтай, Тарвагатай болон Или голын сав газарт 1757 онд зөвхөн Амарсанаагийн удирдсан цэргүүд л томоохон тулаан хийж байсан бөгөөд тэдний тоо 10 мянгад хүрч байв.

    Ойрадын хаант улсын бүхий л түүхэнд, одоогийн БНАлтай улсын нутаг дэвсгэрт хааны сүлд тугийг залж явах эрхтэй хүн Амарсанаагаас өөр байгаагүй юм. Тэрбээр Алтайд байсныг гэрчлэх олон баримт Орос, Хятад, Казахстанд бий.

    Буриадын угсаатны зүйч Эдуард Демин Амарсанаагийн цогцсыг оршуулсан газрыг баримжаагаар тодруулаад байгаа бөгөөд “Ак Буркан” шашны байгууллагын төлөөлөгчид хэдэн жилийн өмнө уг газарт очиж байжээ. Одоо Амарсанаагийн сүлд тугийг эрдэмтэд судалж байна.

  • Чингис хаанд тэнгэр тусалдаг байсан

    Дэлхийн дулаарал болон Монголын цаг агаарыг судлахаар Монголд ирснийхээ дараа тэрбээр ийн дүгнэсэн гэнэ.
    Монгол цэргийн сүр хүчийг морьгүйгээр төсөөлөх боломжгүй. Тэгвэл дайн байлдааны гол уналга болсон олон мянган адууг тэжээхэд их хэмжээний өвс, ургамал хэрэгтэй. Хэрэв цаг агаар муу байсан бол тэдгээр адгуус хоол тэжээлээр дутаж үхэх аюултай. Чингис хааныг тэнгэр ивээдэг байсны хүчинд тэд шимт өвсөөр дутаагүй” хэмээн Хессл ярьжээ.
    Ж.ЦЭЦЭГ

  • БӨӨ МӨРГӨЛД УЛАМЖЛАЛ ҮГҮЙ БОЛ УСТАЖ МӨХӨХ БОЛНО

    анхаарах нь зүйн хэрэг юм. Уулс хангай бүрэн сэрж, ус мөрөн гүйцэтэд гэсч урсаагүй, ургамал мод ургаж эхлээгүй энэ цаг үед тэнгэрийн ёс хэмээн бөө мөргөлийн нэрийг зээлдэн тахилга тайлга хийх нь жинхэнэ бөөгийн ” Хийрхэл ” бус биш үү?. Гол мөрний мөс хайлж, цөн түрэх энэ үед харь холоос Монгол газар нутагт усны шувуу нүүдлэн ирж урин дулаан болоход ” Шувууны зад ” барьж идээ будаа, сүү сааль элбэг болохыг бэлэгдэн монголчууд оюуны шижмээ нэгэн жолоон дор болгодог ёсыг гуйвуулж, уул овоо, ургаа мод тахиж байгаа нь тайлга тахилгын уламжлалт ёсоо мөхөж буй хэрэг юм . .
    Харь холын газраас
    Халх Монгол нутагт минь
    Хөх тэнгэрийн жигүүртэн
    Хөвөн дүүлэх шувууд ирэв.
    Даяар олон баясан цэнгэж
    Даян дэлхийгээс шувууд цуглан
    Орон хангайг минь чимэглэх
    Жигүүртэн шувуудыг урин дуудъя
    Хамгийн дээд
    Хөх мөнх тэнгэрт
    Хан газар усны эздэд
    99-н цагаагчны сүүг
    Есөн ес сацнам
    Эерэсэн эерсчү
    Баярсан баясчу
    Эгээл зарлиг-эер өгтүгэй.
    Дүүрэн ес сацнам
    Их өчиг амтат их
    Цагаан цацалт
    Цэгээ сүүгээр
    Цацан цацан холбогдоё
    Цэгээнд цод
    Сүүнд цад.
    Өдөр бүр ариун хөхүүр дүүртүгэй
    Торх үл багатах тостой
    Сав үл багтах өрөмтэй
    Тогоо товойн барзайх хусамтай
    Арвин амтат идээт болтугай
    Зун, өвөл, хавар, намар ялгалгүй
    Элбэг баян идээт болтугай
    Өвс усан элбэг, хамаг газарт мал
    Харганы будаа мэт өсөх болтугай
    Хан мөнх тэнгэрийн доорх
    Монгол түмэн бид чинь
    Хамгаар элбэг болоод эхэс доодосгүй
    Өвгөд эмгэд, их бага настан бүгд
    Өлзий хутаг дэлгэрэх болтугай.

    ГОТОВ

  • Бөө нар чуулж, Чингис хаанд хүндэтгэл үзүүлэв

    Хар зүрхний Хөх нуурт буюу одоогийн Хэнтий аймгийн Цэнхэрмандал сумын нутагт Эзэн Чингис хааны ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх ёслолын ажиллагаа зохион байгуулав. Арга хэмжээнд Монголын бөөгийн нэгдсэн эвлэлийн 2000 гаруй бөө оролцож, тахилга тайлгын зан үйл хийсний зэрэгцээ 2500 орчим тэнгэр шүтлэгтэн хүрэлцэн ирсэн юм. Ёслолын ажиллагаа “Галын тахилга”-аар эхэлж, нар буцах өдөр “Нарны тахилга”, “Хайрханы тахилга”, “Тэнгэрт айлтгал өргөх” зан үйлээр үргэлжилж, “Лусын тахилга”-аар өндөрлөсөн. Мөн арга хэмжээнд АНУ, Япон, Өмнөд Солонгос улсаас 20 гаруй төлөөлөгч, эрдэмтэн судлаачид урилгаар оролцсон байна. “Монголын мянга мянган бөө нэгэн тугийн дор нэгдэж, улс орныхоо ирээдүйн сайн сайхны төлөө чин шударга нэгэн санаагаар энэхүү арга хэмжээг зохион байгуулсан нь түүхэн томоохон үйл явдал боллоо” хэмээн эрдэмтэн судлаачид, гадаадын зочид төлөөлөгчид мөн тэнд хуран цугласан олон түмэн дүгнэсэн билээ. 

    Т.МАША