Author: admin_shaman

Тэд нар гурван том аймаг байсан бөгөөд тэдгээр нь дотроо олон жижиг аймаг, овог болон хуваагдсан ажээ. Зүрчид угсааныхны хүн ам өсөж гар урлал, газар тариалан хөгжсөнөөр тэдний үйлдвэрлэл, аж ахуйд нилээд ахиц дэвшил гарчээ.

Тэдний дундаас Манж аймаг XVII зууны сүүлчээс мэдэгдэхүйц хүчжиж, бусад аймгуудаасаа давамгайлах болсон төдийгүй Зүрчидийн олон аймгийг Мин улсын хараат байдлаас гаргаж, тусгаар улс болохын төлөө тэмцэх болжээ.1

1 Д.Жамсран.” XVII зууны эхний Өмнөд Монгол ба Манжийн түрэмгийлэл” ШУАМ.УБ.

Монгол, Манжийн хоорондох худ ургийн холбоо нь Цагаан хэрмийн зүүн хойд талаар оршиж байсан нүүдэлчдийн хоёр улсын хоорондоо ойртох, харилцаагаа сайжруулахад чиглэсэн үйл ажиллагаа байсан юм. Харин Манж нар худ ургийн холбоондоо дулдуйдан, Монгол аймгуудад хяналт тавих, өөрийн талд татан оруулахыг чармайх болсон ажээ. Монголын ноёд язгууртнуудад өндөр цол хэргэм, их бэлэг шан хайрлалгүй өгч байсан нь тэднийг татах нэгэн хүчтэй хэрэгсэл болж байв.

Лигдэн хаан нийт Монголыг оройлон захирахын тулд юуны өмнө өөрийн хувь эзэмшил Цахар түмнийг өөрчлөн зохион байгуулж, найман отог бүхий Цахар түмнээ монгол уламжлалаар зүүн, төв, баруун гурван түмэн болгон хуваажээ.

1617 онд Лигдэн хаан Авга хар нэрт ууланд нийслэл Цагаан хотыг байгуулсан1 нь тухайн үеийн Монголын улс төр, эдийн засаг, соёлын том төв болон хөгжсөн байна. Лигдэн хаан нийслэл хотыг шинээр байгуулсан нь түүний Цахараар төвлөрсөн нэгдмэл улсыг бататгаж тогтооход чиглэсэн арга хэмжээний нэг байв.

Тэрбээр зүүн, баруун түмнийг эв эеэр засан захирах талаарх элэнц эцэг Түмэн засагт хааны бодлогыг ухаалгаар үргэлжлүүлж, Юншээбүү аймгийн Чойрус тавнангаар баруун гурван түмнийг захируулж, зүүн гурван түмнийг захирах сайдаар Өвөр таван отог Халхын Үжээд аймгийн Ширхунаг дүүрэн хунтайжийг томилжээ2. Цахар аймаг харъяаллын хувьд зүүн гурван түмэнд байх хэдий ч Лигдэн хааны мэдэлд оршиж байжээ. Цахар түмэн өлгийн аохан, найман, сөнид, үзэмин, арын зүйд, буруд, алаг, алагчууд гэсэн 8 отгоос бүрдэж байжээ.

Тэр үед Цахар нь 100 000 гаруй хүн амтай хүчирхэг аймаг байв. Лигдэн хааны шууд захиргаанд өвөр Халхын Баарин, Жаруд, Баяуд, Үжээд, Хонгирадын таван отог байсан бөгөөд Халх болон Харчин, Хорчин, Ар Хорчин зэрэг аймгууд их хааны засаглалын зөвшөөрөн хүлээж, түүнд ёс төдий боловч захирагдаж байв. Эдгээр аймгуудын ноёд тогтоосон хугацаанд нийслэл Цагаан хотод очиж, Лигдэн хаанд бараалхан алба өргөж, хааны хамт төрийн элдэв хэргийг хэлэлцэхийн зэрэгцээ төрийн их авч хомрогод оролцдог байжээ.

1 Уг хотын үлдэгдэл Өвөр Монголын Улаанхад хотын Ар Хорчин хошууны Хаан сүм сумын нутагт оршино. 2 Дарма гүүш.”Алтан хүрдэн мянган хигээст”. Хөх хот, 1987, тал 149

Гэвч монголчуудыг оюун санаа, үзэл суртлын талаар нэгтгэн захирах оролдлогуудыг улс төрийн зүтгэлтнүүд сэдэн хийсээр байв.

1639 онд Халх монголчууд Ширээт цагаан нуурын чуулганаар Түшээт ханы хөвгүүн Занабазарыг Халхын шарын шашны тэргүүнээр өргөмжилсөн нь монголчуудыг шашны тугийн дор нэгтгэн барилдуулах зорилго агуулж байв. Энэ үйл явдал өмнөд Монгол Манжид эзлэгдэж, тархай бутархай байсныхаа горыг амсаж байсан үед тохиосон байна.

Өвөр Монгол Манжид эзлэгдсэн нь

1618 онд Манж нар Мин улсын Фушунь, Хайюан зэрэг газрыг түрэмгийлсэн тохиолыг ашиглан Лигдэн хаан 1619 оны зун Цахар, Өвөр тавах халхын цэргийг өөрийн биеэр удирдан, Мин улсын Гуаннин хотыг эзлэн авба татвар авах болсон.

Умард Алтан улс, Өвөр Монголын цэргийн хүчний хооронд болсон анхны томхон энэ мөргөлдөөн Манж нарын ялалтаар шувтарсан нь Манж нар Өвөр Монголын аймгуудын дунд нөлөөгөө хүчтэй дэлгэрүүлэн, өөртөө алхам алхмаар татах нэг нөхцлийг бүрдүүлжээ.

1619 оны эцсээр Лигдэн хутагт хаан болон Өвөр Халхын таван отгийн ноёдын элч нар Манжийн хааны ордонд хүрэлцэн очив.

Лигдэн хааны захидал Манжийн төрийн ордныхны хорслыг төрүүлэв. Нурхач Лигдэнгийн элчийг барьж хориод, 1620 оны эхээр хариу элч зарж захидал бариулжээ. Уг захидалд, Манжийн цэрэг Зүрчид угсааны олон аймгийг нэгтгэх, Мин улсын зах хязгаарын газар нутгийг дайлан дайнд удаа дараа ялалт байгуулсныг өргөн магтаад, Лигдэн дөчин түмэн Монголын эзэн хэмээн бардамнавч түүний мэдэлд монголчуудын тун багахан хэсэг байгаа, Цахар нь Мин улстай хийсэн дайнд ялагдаж байсан зэргийг сануулж, Мин улсын эсрэг Манж нарын хийж буй дайнд холбоотон болон оролцохыг санал болгожээ. Тухайн үеийн хүчний харьцааг бодитой үнэлсэн Нурхачийн хатуу үгтэй захидал нь Лигдэн хутагт хааны хилэгнэлийг төрүүлж, манжийн хааны элчийг барьж хориход хүргэв. Төдөлгүй Манжийн төрийн ордныхонд Лигдэн элчийг нь барьж хориход хүргэв. Төдөлгүй Манжийн төрийн ордныхонд Лигдэн элчийг нь хороосон тухай цуу үг хүрч, тэд Лигдэнгийн элчийг цаазалжээ. Тийн Умард Алтан улс, Цахарын харилцаанд ноцтой ан цав гарч, Лигдэн хутагт хаан Манж нартай элчийн харилцаагаа сэргээн хоёр улсын харилцааг эедүү болгох, манж нар Мин улсын эсрэг дайнд Лигдэнг холбоотон болгох оролдлого талаар өнгөрчээ.

1 Н.П.Шастина.Русско-Монгольские посольские отношения XVII века. М, 1958, стр76.

1606 оны намар Торгуудын ноён Хо өрлөг өөрийн элч Катачай Бөрөгдүевыг Эрчис голын хөвөөн дэх Оросын Тара шивээ Эрис мөрний цутгал Тара голын эрэгт, одоогийн ОХУ-ын Омск хотоос хойш, Тюмень мужийн зүүн урд тад байжээ. Энд илгээснээр Ойрад, Оросын элчин харилцаа эхэлжээ.2 Хо өрлөг бол суугуул нутгаасаа баруун тийш нүүдэллэж байсан Торгууд аймгийн толгойлогч байв. Торгуудтай хамт Дөрвөд аймгийн зарим хэсэг нүүжээ. Өмнөд Сибирийн урдуурх тал нутгаар нүүдэллэн оршиж байсан Ойрадын тэдгээр аймгууд 80.000 орчим цэрэг эрс, 200.000 орчим хүн амтай байсан байна.3

2 И.Я.Златкин. История Джунгарского ханства. М, 1964.стр126.

3 С.В.Богоявленский.Материалы по истории калмыков в 1-ой половине XVII в. Исторические записки М.1939, № 5. Стр 87.

1607 оны эхээр Оросын Т.Алексеев, Урдубай нарын элч Тара голын ойролцоо нутагладаг ойрадуудад ирж, тэднийг Оросын харъяат болохыг ихэд ятгаж шаарджээ. Мөн оны зун Ойрадын Кугонай Тубиев Тара хотод очиж, бусад 49 ноёд, тайшийн өмнөөс Оросод дагаар орох тангар өргөхөд бэлэн гэдгээ илэрхийлжээ.

Ойрадын ноёдын дагаар орж, эдийн алба төлөхөөр тогтсоныг Москвагийн засгийн азар дуртайяа зөвшөөрч, Сибирийн хотуудын захирагч нарт ойрадуудтай болгоомжтой харьцаж, барьцааны хүн авах, эдийн албандаа мал авч байхыг даалгасан ажээ.

Москвагийн засгийн газар ойрадуудыг Эрчис мөрний дагуу Оми гол хүртэл нутаглах, Камышлов голын дагуу явж Сибирийн хотуудад ирж худалдаа наймаа хийхийг зөвшөөрчээ. Мөн Алтан хан болон Казак, ногайчуудын довтолгооноос хамгаалж, тусламж үзүүлэхээ амласан. Мөн үүний зэрэгцээ оросууд Ойрадын ноёдтой биечлэн хэлэлцээр хийхийг хүсч байгаагаа илэрхийлж байжээ.

Ойрадын Оростой харилцах бодлого эрс өөрчлөгдөж, Сибирийн хот тосгод болон Оросын харъяат болсон баруун Сибирийн татаруудыг довтолж эхэлжээ. Энэ нь ойрадууд Оросын харъяанд орох хэмээсэн нь цаг зуурын шинжтэй, хүчээ бэхжүүлэх бодлого байсныг харуулж байна. 1610 онд болсон Ойрадын ноёдын нэгэн чуулганаас Оросын хаанд дагаар орохгүй, эдийн алба төлөхгүй байх шийдвэр гаргаж байжээ.1

1 “Материалы по истории Русско-Монгольских отношений. 1607-1636”. М.1959. стр 39.

Ойрад, Оросын худалдааны харилцаанд Бухарын худалдаачид багагүй үүрэг гүйцэтгэж байв. 1620 онд Москвад очсон Ойрадын элч төлөөлөгчдөд Оросын хаанаас олгосон жуух бичигт ойрадуудын дайсагнагч этгээдүүдээс хамгаалах хүсэлтийг хүлээн авсан тухайгаа дурдсан байдаг.

Оросууд Ойрадтай харилцаагаа хэвийн болгох зорилгоор 1632-1635 оны хооронд Поскочин, Петров, Горбунов, Рачковский, Добрицкий нарын толгойлсон олон удаагийн элчийг илгээжээ. Түүний хариуд Ойрадын элч нар Сибирийн хотуудад очиж, яриа хэлэлцээр хийж байжээ.

XVII зууны гучаадонд Торгууд аймгийн үлэмжхэн хэсэг Казахын талыг дайран нүүсээр Ижил /Волго-Ж.Г/ мөрний доод урсгалын газар очжээ. Торгууд, Дөрвөд аймгууд Эмба голын сав, Яик гол, Ижил мөрний доод урсгалын Ногай, Ембуилу болон Едисаны Татар нарыг түрэн, зарим хэсгийг нь нэгтгэн авчээ.

Ийнхүү XVII зууны 30-40 онд баруун зүг нүүсэн Ойрад аймгуудын үндсэн хсэг Яик гол, Ижил мөрний хоёрын хоорондох Эмба, Илек, Иргиз голуудын сав газар болон Ижил мөрний баруун биеэр төвлөрсөн нутаглах болсон байна.

Өгүүлэн буй үеийн Монгол, Оросын харилцааны гол эзмэг асуудал нь газар нутаг, харъяат нарын маргаан байсан юм. Монголчуудын хувьд нэгэнт түрж орж ирсэн Хаант Оросын түрэмгийллийг сөрөн зогсоож, хэвийн найрсаг харилцаа тогтоох, маргаантай асуудлыг эв зүйгээр зохицуулахын төлөө байв.

Харин Хаант Орос Монголын газар нутгийг харъяандаа оруулах хүч түрсэн бодлого баримталж, тус бүс нутгийн олон улсын харилцаанд улам бүр шийдвэрлэх үүрэгтэй болж байсан Манж чин улстай харилцах бодлогодоо завсар жийргэвч байдлаар ашиглахыг оролдож байв.

XIV- XVI зууны соёл

Үнэхээр XVI зууны эцсээс эхлэн монголчуудын соёл нэлээд өөдлөхтөлөвтэй болж иржээ. Тэртүүнхэн үзэгдэл нь нэг талаас улс орны дотоодын дажин самуун татарч, Эсэн, Бамтөнх даян хаан, Түмэн засагт хаан, Алтан хан, Лигдэн хаан нар Монголыг нэгтгэн төвлөрүүлэх бодлого явуулж, нөгөө талаар тэр үеийн Монголын нийгэмд шарын шашин өргөн дэлгэрч, эртний Энэтхэг, Түвэдийн соёлын ололыг Монголын тал нутагт авчран сэргээсэнтэй уялдаа холбоотой байсан ажээ.

Аюуш гүүш бол XVI зууны Монголын эрдэм номтой хүмүүсийн нэг мөн. Тэр нь ялангуяа Монголын орчуулгын түүхэнд их зүйл бүтээснээс гадна энэтхэг, түвэд үгийг монгол бичгээр галиглах ёсыг 1587 онд боловсруулан гаргажээ.1

1 “Монгол Банзрагч тавдугаар судар”, тал 17. Аюуш гүүшийн бичсэн төгсгөлийн үг.

XVI зууны сүүлчийн хагаст хамаарах хууль цаазын бас нэг сонирхолтой дурсгал бол Английн Ливерпуль хотын музейгээс олдсон бөгөөд гагцхүү түвэд орчуулгаар хадгалагдан үлдсэн Алтан ханы хууль мөн.1 Энэ хууль нь монголчуудын хууль цаазын мэдлэгийн түүхэн уламжлалыг судлахад туйлын чухал ач холбогдолтой. Хуулийн оршил хэсэг Алтан хан, гуравдугаар далай лам Содномжамц нар бурхны шашныг Монголд дэлгэрүүлснийг товч дурдаж “Номын цааз”, “Хааны цааз” хэмээх хоёр ёсны сургаалыг товчоор томъёолон өгүүлжээ.

1 Хуулийн түвэд эх “Zentralasiatische Studien” Bonn. 1973. № 7, тал 268-284 гэдэг сэтгүүлд анх нийтлэгдэв. Монгол орчуулгыг Ш.Бира “XVI зууны нэгэн монгол цаазын бичиг” нэрээр нийтэлсэн. ШУА-ийн мэдээ, 1975. № 3.

зүг хөдөлгөж, Хорезмын шинэ нийслэл Самаркандыг эзлэхээр давшив. Энэ орчны нутаг хуучин Хар Киданд харьяалагдаж байсан боловч Найманы оргодол ханхүү Хүчүлүг Хорезмтай хуйвалдан өөрийг нь ивээлдээ авсан Гүр хааныг унагаасны дараа Хорезмын мэдэлд шилжин, Мухамед нийслэлээ Ургенчээс энд нүүлгэн шилжүүлсэн байв. Хүн амын хувьд Самарканд нь султаны бүх мужийн дотроос хамгийн том нь, газар нутаг гэвэл бүх мужийн дотор хамгийн үржил шимтэйн нэгд тооцогдож байв.

Нийслэлээ хамгаалах зорилгоор Хорезмын султан Мухамед арван нэгэн түмэн хүнээр Самаркандыг сахиулж байсны дотор зургаан түм нь түрэгүүд бөгөөд тэднийг түүний эх Турхан хатны дүү Тугай хан захиран удирджээ. Нөгөө таван түм нь иран хүмүүс агаад Султан эдгээр хүмүүсийг нийт цэргээсээ шилж авсан эрэлхэг баатрууд, тэр үеийн торгон цэргүүдэд тооцогдож байв. Үүнээс гадна, сүр бараа ихтэй, догшин дүртэй, яс том, эв эрүүл хорин заан сургаж бэлджээ. Энэ заанууд нь багана модуудыг мушгин мурийлгаж, могой шиг махиралдуулах тэнхэлтэй агаад тэдэнд өнгө өнгийн янз бүрийн төмөр хуяг нөмрүүлээд, байлдааны талбарт морин цэрэг, явган цэргийн халх бамбай болгон явуулж, тэдний халхавчин дор дайсны өөдөөс довтолгоо хийдэг байжээ.

Түүнчлэн Самарканд хотын иргэд, хүн ам тоо томшгүй олон байв. Хотыг хэтэрхий зузаалан бэхэлсэн бөгөөд дөрвөн талд нь гаднах хориглолтын шугамыг давхар үелүүлэн байгуулж, хэрмийн ханыг өндөрлөөд, тойруулж ухсан гууг хуурай хөрсний доорх усан давхаргад хүртэл гүнзгийрүүлжээ. Дайнд нэмэр хандив болгох үүднээс ард иргэдэд гурван жилийн татвар түрээсээ урьдчилан төлөхийг Мухамед шах зарлиг болгосон байна. Зөвхөн хотын энэ бэхлэлтээс үзэхэд Самарканд нь төмрийн хайлш мэт бат бэх байсан бөгөөд хамаг жанжин, олон цэргээр хахаж ядаж байв.

Гэвч нийт стратеги байрлал зохицуулалт, эсэргүүцэн байлдах шийдвэр зоригийн талаас нь үзэхэд Мухамед шах үхэлд хүргэх алдааг нэгэнт гаргасан байв. Учир нь Мухамедэд зарим зөвлөхүүд нь тухайлбал түүний хүү Желал-Адцин “Бүх улсын гол хүчийг Сыр-дарьяа мөрний эрэгт бөөгнүүлэн, амарсан цэргээр хол газар аялан ядарсан дайсантай байлдах маягаар монгол цэрэгтэй шийдвэрлэх тулалдаан хийх”-ийг санал болгосон авч Мухамед шахад ингэх хүсэл байсангүй, боломж ч гарсангүй. Харин цэргээ тараан хувааж, хот хэрмийг хамгаалах арга хэмжээ авч, хот бүхэн өөрийгөө хамгаалан байлдах зохион байгуулалт хийсэн байна. Ийм идэвхгүй хамгаалалтын стратеги нийт тоогоороо Хорезмийн цэргээс хавьгүй цөөн монгол цэрэгт хотуудыг тусгайлан бүсэлж, тухай бүрээ давуу хүчийг олон, нэг нэгээр нь бутцохих нөхцлийг бүрдүүлжээ.

Чингис хааны гол замын цэрэг Самаркандруу дайралт хийж эхлэх үед монгольга бусад гурван замын их цэрэг тус тус үүргээ биелүүлээд, төв замын цэрэгтээ ирж нийлэв. Ийнхүү хүчээ бөөгнүүлээд зогсохгүй хорезмын хүн хүч эд материалыг ашиглан, дайсантай халз тулах цэргийнхээ хоол хүнсийг базаан хүчийг сэлбэв. Тэд газар газрын олзлогдогчдоос бүрдсэн хэд хэдэн том цэргийн анги байгуулсан ба салаа бүр 10 хүнтэй, салааны туг дарцагтай байв. Ийм тугаа мандуулсан салаанууд хотын хэрмийн дэргэд ирсэн нь газар тэнгэр бүрхэх мэт, хүн морь далай тэнгис бүрхэх мэт сүртэй харагдав. Чингис хаан өөрийн цэрэг болон олзлогдсон цэргийн хамт Самаркандын эргэн тойрон буудаллаад, хотыг сахин хамгаалж буй цэрэгт “монгол цэрэг ямар олон хүнтэй, олон морьтой юм бэ” гэдгийг зориуд харуулж, зүрхийг нь үхүүлэн, сүрдүүлэг хийв.

Самарканд хотын гаднах дүүргийн Хөх сарайд хааны хээрийн ордон байрлаж, 2 өдрийн турш хаан өөрийн биеэр хотын хамгаалалт болон хэрмийн байдалтай танилцан, газар орны ажиглалт хийн, довтлон эзлэх төлөвлөгөөг боловсруулав. Энэ завсар цэрэг дайчдаа хангалттай амраажээ.

Гурав дахь өдрийн өглөө эрт ерөнхий довтолгоо эхлэв. Хотыг хамгаалсан жанжин Албар хан хотоос цойлон гарч монгол цэрэгтэй өрсөлдөн байлдахад сум бороо шиг шаагиж,үхсэн шархдсан хүмүүс хөглөрч, ноцтой хохирол үзсэн байв. Нар шингэхэд хоёр тал тус тусын хуарандаа буцав. Дөрөв дэх өдөр үүр хаяарахад Чингис хаан мориндоо мордон цэргээ уДирдан хотыг дахин хумиж авчээ. Хотын гадна, доторх хорезм цэрэг цуглан нийлж, хуяг дуулгаа засаж, бүсээ чангалан, амь дүйсэн тулаанд орохоор зориг шулуудав. Чулуу харвагч чөдөр оньс, оньсон нум зогсоо зайгүй ажиллаж, харвасан чулуу хөндлөн гулд дүүлэн хот дотор гам хайргүй бууж байв. Хотын гаднах цэрэг хэсэг хэсгээр сэлбэгдэж, хойш алхам ч ухрахгүй байлдан үхэхээр зориг шуударсан байв.

Гэвч Самарканд хотын бүх хаалгыг энэ үед монгол цэрэг бөглөж, хорезмын цэргийг дайны талбарт гаргахгүй саатуулах болов. Хоёр тал ана мана үзэлцэж байсан тул ялсан ялагдсаныг ялгахад бэрх байв. Хорезмын эрэлхэг зоригтой морин цэрэг хотын хаалгаар дайран гарах гэж аргаа барав. Энэ мөчид тэд заануудаа байлдаанд оруулав. Монгол цэргүүд догшин заануудаас сүрдэж зугтаасангүй, харин ч жанжид дарга нарынхаа удирдлаган дор эсрэг талын дайралтын ирийг мохоон, мэргэн харваачдын нүүр нүдгүй харвасан сум хүмүүсээ зааны хөлд үрэгдэх аюулаас зайлуулаад зогсохгүй дайсны явган цэргийн жагсаал эгнээг сарниулав.

Заануудын биеэн дээр бөөн бөөн сум бороо мэт бууж тэсэж байхын аргагүй болоод учир зүггүй эргэж зугтаахад хүргэжээ. Заанууд энэ үед өвчин шархандаа болон жолоодож яваа эзэндээ захирагдахгүй хамаа намаагаа алдсанаас халхавчинд давшиж байлдсан хорезмын олон цэрэг дайчдыг бяц гишгэж алав. Энэ өдрийн байлдаан самаркандчуудыг сэтгэлийн гүн хямралд оруулан тэдэнд янз бүрийн гутранги сэтгэгдэл төрүүлсэн байна. Зарим том толгой лам нар монгол цэргийн шантрахгүй эр зоригийг гайхан биширч, “намайг хэн хэлэхэв, нохойг хэн саахав” гэж хээгээ бүр алдан ёс суртахууны талаас эсэргүүцэн тэмцэх бодлоосоо ухарч няцахад хүрэв.

Хотыг хамгаалагч түрэг угсааны цэргүүд жанжид дотор “Түрэг, монгол хүн нэг угсааны болохоор хотыг эзэлсэн хойно наанатай цаанатай хандаж магад” гэсэн хувийн дүгнэлт хийж, монголчуудад түрүүлэн бууж өгөхөор шийдэв. Ийнхүү түрэг хүмүүсийн доторх зарим жанжинуудын байлдах зориг алдарчээ. Тав дахь өдрийн өглөө зарим хүмүүс эдгээр бууж өгөгчдийн төлөөлөл болж, хотын гол хаалгуудын нэг Намасхах хаалгыг сэм дур мэдэн нээж, Чингис хаанд бараалхав. Чингис хаан тэднийг зоригжуулан урамшуулж, “Бууж өгөгсдийг алахгүй” гэсэн амлалт өгсөн тул тэд хот руугаа буцав. Мөргөлийн цаг болоход тэд нийслэлээ хамгаалахад туслаач хэмээн Аллах тэнгэртээ мөргөж аврал эрэхийн оронд Самарканд хотын хаалгыг цэлийтэл нээж, монгол цэргийг хотод оруулав. Харсаар байтал монгол цэрэг яах ийхийн завгүй хотыг түйвээж, гаднах бэхлэлтийг нураав.

Зургаа дахь өдрийн өглөө эрт, монгол цэрэг бөөн бөөнөөрөө хотод нэвтрэн орж, хотын оршин суугч эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийг зуу зуугаар багцалж, монгол хүнээр харгалзуулан хотоос туун гаргав. Энэ үед зөвхөн Чингис хаанд бараалхсан тэдгээр лалын шашны тэргүүн болон тэднийг аялдан дагалдагчид хотоос хөөгдөлгүй өршөөгджээ. Ингэж хамгаалагдан өршөөгдсөн хүн барагцаалвал 5 түм байв. Дараа нь монголчууд “Хотод хоргодон, нуугдагсдыг өчиггүй хорооно” гэсэн зар тараав. Монгол цэрэг нэгжлэг, дээрмийн ажиллагаагаа эхэлсэн ба газар зоорь болон энд тэнд өнцөг буланд нуугдсан хүмүүсийг олноор илрүүлсэн бөгөөд цөмийг алж устгав. Заан маллагчид 20 заанаа хөтөлсөөр Чингис хааны өмнө ирж үнэт бэлэг болгон өргөн барихын хамт, заандаа хоол тэжээл олж өгөхийг гуйв. Чингис хаан: “Заан чинь юу идэж амьдардаг амьтан бэ” гэхэд: “Хөдөө хээрийн өвч ногоо идцэг юм” гэж хариулахад “Тэгвэл сул тавьж явуул, тэд өөрсдөө хээр талаас өвс ногоогоо олж идэг” гэж зарлиг болов. Заанууд ингэж өршөөгдсөн боловч, хувхайрч гандсан хээр талд өлбөрч турж үхжээ.

Тэр мөчид бууж өгөхийг үл хүсэн хотыг сахин хамгаалагч зарим цэргүүд дотоод хотод ухран орсон байв. Гэхдээ зарим нь үнхэлцгээ хагартал айгаад эсэргүүцэн байлдах байтугай бултан зугтаах зориг зүрхгүй болжээ. Харанхуй болмогц бууж өгөлгүй дотогшоо ухарч үлдсэн Албар хан үхлээс айдаггүй мянган баатраа авч дотоод хотоос дайран гараад, монгол цэргийн дундуур цусан зам татуулан явсаар, Хорезмын султантай нийлэхээр одов. Үүр цайснаас хойш монгол цэрэг дотоод хотыг битүү бүслэн авч ус бялхтал дүүргэсэн тугалган усан цөөрмийг эвдлэн сүйтгэв. Дотоод хот эзлэгдэхэд тэнд хориглон үлдсэн эрэлхэг зоригт мянган цэрэг лалын шашны сүмд ухран байрлаж газрын тосон гал тургигч бортого, дөрвөлжин зэвтэй сум хэрэглэн ширүүн эсэргүүцэл үзүүлэв. Монгол цэрэг хариу гал нээхдээ мөн тийм бортого хэрэглэсэн тул хориглож байсан лалын сүм юу ч үгүй шатав.

Ийнхүү тулааны хөлд Самаркандын гадна дотор цайз тэр дороо үнсэн товрог болов. Үлдсэн оршин суугчид болон дотоод хот цайзыг хамгаалж байсан цэргүүдийг хотын гадна хөөн гаргаад, түрэг иран хүмүүсийг аравт зуутаар 2 хэсэг хуваав. Тэд монголчуудын заншил ёсоор түрэгчүүдийг цуглуулан талдаа татаж авсан бөгөөд үлдсэн 3 түмэн түрэг-ханлиг хүмүүсийг бүгдийг хороосны дотор хэд хэдэн алдарт жанжид, хорезмын 20 гаруй том эмир багтжээ. Түүнээс гадна зарим ноёд цэрэг, энгийн иргэд эмгэнэлтэйгээр амиа хорлож, амь биеэ золиослов. Хамгийн сүүлд монголчууд илд сэлмийн ирэнд өртөөгүй үлдэгсэдийг тоолж эхэлсэн бөгөөд тэдний дотроос 3 түмэн гар урчууд, уран дархан хүмүүсийг шилэн авч, Чингис хааны үр хүүхэд ургийнханд хувааж өгөв. Мөн идэр залуу хүмүүсээс 3 түмийг сонгон авч хавсрага буюу хашал цэрэг байгуулав. Бусдын амийг хэтрүүлсэн боловч золионд 20 түмэн динар төлөхийг шаардан шахав. Хорезмийн султан ялагдаагүй байхад энэ хотод 100 мянган өрх айл байсан бол улс нь мөхөснөөр хүн ам нь түүний дөрөвний нэг хувьд хүрэхтэй үгүйтэй үлдсэн байв. Ийнхүү Хорезмын нийслэл хот монголчуудын гарт орсон нь Мухамед шахын ялж дийлэх итгэл үнэмшилийг нэг мөр үгүй хийж, дайны стратегийн санаачлага эргэлт буцалтгүй Чингис хааны гарт иржээ.

фашист Герман байлаа. Энэ дэглэм нь өөрөө бослогын давалгаан дээр бүрэлдэж, Гитлер дээд хүмүүсийн нийгэм байгуулахыг тохиолдлоор оролдоогүй гэдгийг тэмдэглэх нь чухал. “Үндэсний социализмаас зөвхөн улс төрийн хөдөлгөөнийг олж харж байгаа хүн түүний юуг нь ч ойлгоогүй гэсэн үг” гэж Гитлер ярьдаг байлаа. Бүхэл бүтэн улс орны эрүүл ухаан гэмтэж, ховсчид, хар дом онцгой үүрэг бүхий Туле, Хар нар, Германы одон, Вриль зэрэг германы далдын хүчний нийгэмлэгийн гишүүд гол гол суудлыг эзэлсэн хачин дэглэмийг яагаад хүлээн авч чадав аа гэсэн ганцхан асуултыг би өөртөө олонтаа тавьсан. Гитлер параноик байсан байж болно гэхэд Геббельс, Гиммлер үүгээр өвчилсөн нь юу л бол? Гэхдээ гайхсандаа хөшихийн тулд нацист Германд анхааралтай судалж байсан германы гүн ухаантан Ланц, фон Лист нарын бүтээлийг үзэхэд л хангалттай. Тэдгээр бүтээлд “нөгөө ертөнц”-тэй харилцах аргуудыг бичсэн байдаг. Үндэсний социалистуудын толгойлогчид ямар нэгэн дээд хүчнийхэн, эсвэл зөнч зүүдэнд ирсэн эртний үндэстнүүд, эсвэл одноос ирэгч зэрэгтэй харьцах гэж оролддог байлаа. Германы нууц технологиудыг үнэндээ ийм эх сурвалжаас ухаж олсон гэлцдэг.

Германы шинжлэх ухаан сансарт дүүлэх чадвартай пуужин, өнөөдөр бүгдээрээ нисдэг таваг гэж нэрлэдэг болсонтой төстэй нислэгийн шинэ аппарат нээсэн эсэхийг одоо хүртэл баталгаатай мэдэж чадахгүй л байна. Немцүүд өөрийн гэсэн оддын хөлгөө гараг хоорондын аялалд явуулсан, гэтэл угтан хараагүй үйл явдал болж уг хөлөг болзсон хугацаандаа эргэж ирэлгүй байж байгаад дөнгөж саяхан газардсан гэсэн нийтлэл үе үе гарч байна. Америкчууд өнгөрсөн цагаас ирсэн гитлерчүүдийг тэр дор нь барьж найдвартай нуусан, харин хөлгийг нь ямар нэгэн “Ангар-18”-д судалж байна ч гэх шиг.

Нисдэг тавагны тухайд бүр 1943 оны эцэс, 1944 оны эхээр Люфтваффын техникийн академи үнэхээр ийм төхөөрөмж бүтээснийг нүдээр харагсдын нотолгоо бий. Немцүүд өөрийн нисдэг төхөөрөмжөө сайжруулж, “таваг”-ны хэмжээг 25 метрийн диаметртэй болгож, гараг хоорондыг хөлөг, атомын бөмбөг бүтээх гэж байлаа. Холбоотнуудын ялалт л эдгээрийг дайны үйл ажиллагаанд ашиглах боломж олгоогүй юм.

Немцийн удирдлагууд нисдэг таваг бүтээхээс гадна хүнийг сайжруулахад асар ихээр анхаарч байлаа. Энэ агуу зорилгын төлөө гитлерийн байгууллагуудаас хамгийн нууц, хамгийн учир битүүлэг “Анэнербе”-г байгуулжээ. Үүнийг орчуулбал “өвгөдийн өв” гэсэн үг болно. Зарим мэдээгээр “Анэнербе” СС-ийн бүрэлдэхүүнд багтаж байсан, зарим мэдээгээр СС-ийн толгой нь болж байсан гэдэг. “Анэнербе” маш жигтэй зүйл хийдэг байлаа. Жишээ нь тахилгын зан үйл судална. Тэгэхдээ бүр вермахтын дээд зэргийн физикчид үүнийгсудална. Эдгээр мэргэжилтнүүд буддын тарнийг био орон зайтай холбон үзэж, чухам ямар тарни хүний сэтгэлийн тэнхээг нугалж, нууц ухааныг дагахад бэлэн дуулгавартай нэгэн болгохыг тодорхойлж байв.

I Хенриххаанынасбарсанөдрийгтохиолдууланшөнийнзанүйлхийжбайгаань. Кведлинбург, 1938 оны 07-рсарын 01. РейхсфюрерГиммлерцэцгийнхэлхээтавьж, түүнийардгруппенфюрерВольфтэргүүтэйөндөртушаалынофицеруудзогсожбайна.

I Хенрих хааны нас барсан өдрийг тохиолдуулан шөнийн зан үйл хийж байгаа нь. Кведлинбург, 1938 оны 7-р сарын 1. Рейхсфюрер Гиммлер цэцгийн хэлхээ тавьж, түүний ард группенфюрер Вольф тэргүүтэй өндөр тушаалын офицерууд зогсож байна.”Анэнербе” ер нь бүхнийг сонирхож байлаа. Генерал Виллигутын гэр бүлд удам дамжиж ирсэн зүйлс дотор хачирхалтай руни бичээс бүхий хүснэгт олджээ. Генералын удмынхан энэ бол чөтгөрийн гараар бичигдсэн нууц мэдлэг гэж үздэг байв. “Анэнербе”-гийн эрдэмтэд хүснэгтийг тайлж унших ажил хийжээ. Түүнийг тайлсан үр дүн нь пси-генератор бүтээсэн явдал гэж үздэг. Эдгээр төхөөрөмжийн зураг, үйл ажиллагааг нь дүрслэн бичсэн зүйлс хадгалагдан үлджээ. Эрдэмтэд хуйлрагч талбайн тухай санааг гаргаж иртэл дөч илүү жил өнгөрсөн юм. Гэтэл “Анэнербе” энэ талбайг бүр дайнаас өмнө нээчихсэн байж.

Гитлер шинэ, хүчирхэг арий арьстан бүтээхийг хүсч байлаа. Үүний тулд тэр хүн ч, хөрөнгө ч хайрлаагүй юм. Гитлер “Анэнербе”-д АНУ атомын бөмбөг бүтээхэд зарцуулснаас илүү ихийг зориуллаа. Фюрерт ганцхан зүйл харагддаг байлаа. Хуйлармал долгион дамжуулагч техномагийн төхөөрөг байрлуулсан талбай руу бөөн бөөн хүмүүс урсан ирж, агуу хүмүүсийн үгийг анхааран сонссоныхоо дараа аварга хөдөлмөртөө эргэн орно. Нууц байгууллагын баримтыг олж харсан, “Анэнербе”-гийн үйл ажиллагааг судлагчдын нэг “Мөнөөх техномагийн төхөөрөмжийг дүрслэн бичсэн баримт дээр СС-ийн группенфюрер Виллигут өөрийн гараар тэмдэглэгээ хийжээ. Шинэ тайлгачид тэдгээрийн тусламжтайгаар хүний ухамсарт нөлөөлөх үйлчлэлийг нэмэхийг оролдож байлаа. Эдгээр төхөөрөмжийн сонсол зүйн дохио нь харваас буддын тарнитай адил төстэй хувилбар байжээ. Энэ бол түвдийн экспедицийн өв юм” гэж бичсэн байна. “Анэнербе”-гийн бичиг баримтуудад техномагийн төхөөрөмжийн үйлчлэл юуны өмнө “зоригийн талст” буюу өнчин тархины хэсэг дэх онцгой үүтгэлд чиглэгдэж байсныг онцолж байна. Хүний тархин дахь ийм “зоригийн талст”-ыг оросын профессор Богданов 1880-аад онд нээсэн байдаг. Богданов өөрийн нийтлэлдээ тэдгээр нь хагас дамжуулагчтай төстэй бүтэцтэй, үүнийхээ тусламжтайгаар тархинд кодолсон мэдээлэл дамжуулж, тэр нь дүр, төсөөлөл, хараа сонсгол, үйлдлийн эсрэг үйлчлэл бий болгоно.

Нууцлаг “Анэнербе” эргэлзэгчдийн ярьдаг шиг ертөнцөөс тасарчихаагүй байсан нь сонирхолтой. Энэ байгууллага ямар нэгэн “нууц мэдлэг”-ийг чимх чимхээр цуглуулж байлаа. Түүний удирдлага Генрих Гиммлер дэлхий дахины үндэсний тусгай албад, шинжлэх ухааны лабораториуд, нууц нийгэмлэг, ид шидтэний бүлэглэлүүдийн бүх архивыг нарийвчлан эрэх тусгай захирамж гаргаж байв. Улс орныг эзэлмэщ “Анэнербе”-гийн тусгай анги өөрийн ажлаа эхэлдэг, зарим тохиолдолд немцүүд бусад оронд нууцаар нэвтэрдэг байлаа. Хэрвээ нөхцөл байдал хүнд байх юм бол СС-ийн тусгай хэсгийг нууцын хойноос явуулна. Тийм болохоор “Анэнербе”-гийн архив хүүхдийн үлгэр, шид тарнийн бүтээлээс бүрдэж байсангүй, харин ч олон хэл дээр боловсруулсан нууцсыг бас багтаадаг байлаа. Энэ нь зөвхөн эртний гар бичэл төдийгүй физик химийн лабораториудын баримтууд байв. Бүр онцгой ноцтой баримтууд. Үнэнийг хэлэхэд Нюрнбергийн шүүх хурал дээр хэлэлцэхээс татгалзсан эдгээр баримт Наполеоны сүнс хэлсэн нууц биш, харин цөмийн зэвсгийн талаарх физикийн туршилтын баримтууд байлаа.

СС-т хамааралтай нууц лабораториудад олон нийтийг зомбичлох туршилт хийгдэж байлаа. Психотронын зэвсгийн загварууд ч мөн л тэнд туршигдаж байв. Вермахтын цэргийн хувьд жинхэнэ алуурчин бүтээх тусгай хөтөлбөр боловсруулагджээ. Вермахтын цэргүүдийг өөрийн биеэ бүрэн хянах, цаг хугацааг саатуулах, зэвсгээс гэмтэл авахгүй байх, дайсны ухамсрыг жолоодоход сургаж байлаа. Элит хэсгийн сургалтын гарын авлага нь Түвдээс авчирсан гар бичмэлүүд байв. Энэтхэг даяар, мөн Гималайд германы эрдэм шинжилгээний ангиуд байрлаж байв. Эртний нэлээд олон шаштирыг Германд нууцаар аваачин энэ тухай бүх мэдээллийг нууцалжээ. Тэдний нэг нь “Виманика Шастра”, нөгөө нь “Самаранга Сутрадхаран” нэртэй. Тэдгээрт эртний үндэстнүүдийн нисдэг хөлгүүд, Дэлхий дээрх юм бүхнийг шатаах аймшигт зэвсэг зэргийн тухай тун тодорхой зураглан өгүүлсэн байв. Түүнээс гадна эртний гар бичмэлүүдэд харийн орныг хэрхэн цус урсгахгүи аргаар эзлэх, бүх хүмүүсийг нь аз жаргалтай боол болгох тухай олон мэдээлэл агуулагдаж байлаа.

Анэнербегийннисдэгтавагнууд

Эдгээр бичвэр дээр шилдэг эрдэмтэд ажиллаж байв. Лабораториудыг Гарц, Альпын очиход хэцүү газруудад байгуулж, “цусан цайз” гэж нэрлэдэг байлаа. Тэнд вермахтын дээд ангиллын бүх офицерүүдийн бэлтгэлийг тусгай аргазүйгээр явуулна. Бөөнөөр хорих газруудад арий үндэстнийг сайжруулах туршилт хийж байв. Жишээ нь, хүнийг гүн хөлдөөх туршилт хийж байв. Гитлер жинхэнэ арий хүн хүйтнээс айхгүи, ямар ч хүйтэнд дулаан хувцасгүй явж чаддаг байх ёстой гэж үздэг байв. Хүйтэн жавар нь эрүүлжүүлж хүч тамир нэмнэ гэж тэр итгэдэг байв. Хөлдөөх туршилт ерөнхийдөө хэдэн арван жилийн дараа цэвдэгшүүллийн технологийг бий болгосон. Гэхдээ жинхэнэ тэсвэртэй арий цэргийг бүтээж чадсангүй ээ.

Вермахтын сонирхож асан өөр нэг чиглэл бол психотропын зэвсгийн өвөг болсон мансууруулах бодисыг хүний сэтгэлийн зоригийг мохоох хэрэгсэл болгон ашиглах явдал байлаа. Энэ чигийн туршилтуудыг бөөнөөр хорих газруудад хийж байлаа. Жишээ нь Дахауд цэргийн олзлогсдыг ховс, мансууруулах бодисын тусламжтай ховсын туршилтад оруулж байв. Мансууруулах бодисын нөлөөгөөр хоригдлууд өвдөлт мэдрэхээ больж, харааны өнцөг нь нэмэгдэж, биеэ хэрхэн авч явах талаар итгүүлэгт автаж байв. Хоригдлууд удаан тэсдэггүй байлаа. “Боловсруулагдсан материал”-ыг шатаах зуух руу илгээнэ. “Ийм туршилтууд фашистын бусад хорих газруудад ч хийгдэж байлаа” хэмээн судлаачид бичиж байна. “Military researches” сэтгүүл (1999 оны есдүгээр сарын дугаар)-д мэдээлснээр АНУ дайны дараа гуравдугаар рейхийн шинжилгээ судалгааны нууцад хүрч чадсан бөгөөд нацистын олон эмч, эрдэмтдийг Германы шинжлэх ухааны төвүүдийн нэгэн дэх судалгаа шинжилгээний ажилд татан оролцуулжээ. Хожим нь “Пейперклип төсөл” хөтөлбөрийн х©үрээнд тэдгээрийн заримыг АНУ-д нууцаар аваачжээ.

Гэхдээ немцүүдэд эзлэгдсэн орнуудын хүн амын ухамсрыг нэлэнхүйд нь боловсруулах цаг ч, хүч ч байгаагүй юм. Тэд английн армид телепат цохилт хийхийг оролдож, фау пуужингийн нисэлтийг залах, эргэн тойронд нь үл үзэгдэх орчин үүсгэх зорилготой ямар нэгэн дом шидийн зан үйл хийж байсан ч дайсан этгээдийнхээ эсрэг далайцтай арга хэмжээ аваагүй билээ. Бусад хүмүүсийн ухамсрыг удирдах бүх арга боловсруулалтын шатандаа байлаа. Тэд өөрөө илүү сайн болохыг хүссэн хүний чадварыг нэмэгдүүлж болохыг мэддэг ч бусдын эсэргүүцлийг нугалж чадах арга зүйн захаас дөнгөж л атгаад байлаа. Зарим нэгэн цайз-хотууд этгээд хачин төхөөрөмжөөр тоноглогдсоны учрыг зөвлөлтийн цэргүүд ойлгож ч чадаагүй гэдэг. Тийм хотуудыг асар их үнээр эзэлдэг байв. Тэдгээр хотыг хамгаалагчид тулалдааны өмнө домын зан үйл үйлдэж, тодорхой тунгаар итгүүлэгт автдаг байсан байж мэднэ. Гэвч ямар ч шидэт хүч, эсвэл шинжлэх ухааны нээлт дайнд ялах боломжийг немцүүдэд өгсөнгүй. Харин дайны дараа “немцийн өв” зөвхөн далайн чинадад хөвж одсонгүй. Зарим баримтуудыг ЗСБНХУ руу зөөжээ. Тэгээд хасгийн талд хачин таваг хэлбэрт нисдэг аппарат бүхий нууц талбайнууд бий болж, Москва орчим, мөн Уралын өвөр биед гэнэтхэн л цахилгаан соронзон талбай, цөмийн нийлэгжүүлэлт зэрэг физикийн ирээдүйтэй салбаруудыг судалж эхэллээ…

“Анэнербе”-гийн бүтцэд домын зан үйл судлахын зэрэгцээ Освенцимын хорих газарт хоригдогсод дээр туршилт хийж байсан доктор Фоль багтдаг байлаа. Тэрээр хүний дотор эрхтэн болоод цацруулагч төхөөрөмж хоёрын хооронд резонанс үүсгэж болно гэсэн дүгнэлт хийжээ. Цацруулагчийг долгионы зөв хэлбэлзэл дээр тохируулсан нөхцөлд хүнийг үхлийн өвчнөөс ч ангижруулж болно. “Анэнербе” тэгээд хорт хавдрын эсэд цацрагаар нөлөөлөх ажил эхлэв. Гэхдээ агууриг (амплитуд)-ийн хувьд үл тохирох долгионы хэлбэлзэл үүсгэвэл эв эрүүл, сав саруул хүнийг бүрэн устгаж чадна. Доктор Фолийн архив дайны бусад олзтой цуг зөөгдлөө. Уг архивт психотронын үүсгүүр бүтээх баримт, түүнээс гадна угсаатны онцлогийг харгалзсан зэвсгийн талаарх янз бүрийн мэдээ байв. Та эндүүрч уншлаа гэж бодож байвал алдаа шүү. Нацист Герман жүүд болоод доод арьстнуудыг зөвхөн алж устгасан юм биш. Герман тов тодорхой генүүдэд үйлчлэх ёстой тусгай төхөөрөмж дээр үндэслэсэн асар том хөтөлбөр бэлдэж байлаа. Архивын баримтуудтай цуг ЗСБНХУ-д пси үүсгүүр зохион бүтээгч Манфред фон Арденыг авчирчээ. Олзны энэ эрийн хувь заяаны талаар би юу ч мэдэхгүй. Гэхдээ тэрээр вермахтын нууцаа алдахад хүрсэн гэж бодож байна…

Павел Одинцов