Author: admin_shaman

Монголчууд сар шинийн золгуут гээд гадаад байтугай дотоод мэдээллээ үзэх завгүй байх үеэр цахим ертөнцийг бас нэгэн мэдээ шуугиулж эхэлжээ. Өөрийгөө сүнс судлал, метафизикийн үндэслэгч гэж танилцуулсан нийтлэлч Стивен Банкарц өнгөрсөн сард “48 минутын турш клиник үхэлд орсон хамба лам Бурхан эмэгтэй гэдгийг нотлов” гэсэн гарчигтай мэдээллийг цахим хуудсандаа тавьжээ.
ЭХИЙН ТЭВРЭЛТИЙГ ТЭНГЭРТ МЭДЭРСЭН ГЭНЭ YY?
Массачусет мужийн католикийн лам, 71 настай Жон Майкл Онейл нэгдүгээр сарын 29-ний өдөр зүрхний шигдээсээр эмнэлэгт яаралтай хүргэгдэж, эмнэлэгт ирэнгүүтээ зүрх нь зогсчээ. Массачусет мужийн нэгдсэн эмнэлгийн эмч нар LUCAS 2 гэдэг аппарат хэрэглэж байж. Гэтэл хэсэг хугацааны дараа зүрхний хэм нь тогтворжиж, бие нь бүхэлдээ амь оржээ.
48 минутын турш амьсгал хураасан түүнийг анагаах эмнэлэг аварчээ. Хачирхалтай нь тэрбээр тэнгэрт очиж, эмэгтэйлэг байдал нь илүү давамгайлсан Бурхантай уулзсан гэх цочирдуулам мэдээг илчилж, үзэгдэл харснаа нотлох боллоо. Жон Онейл лам клиник үхэлд орсон тухайгаа биш, эмч нарын ачаар дахин амьдрах болсон тухайгаа ч биш тэс өөр зүйлийг тасралтгүй тунхаглана гэж мэдүүлэв.
“Бурханы төрх нь дийлдэшгүй бас тайвшруулам байсан. Дуу хоолой нь тайтгаруулж аргадаж байгаа юм шиг, төрх байдал нь ээждээ тэврүүлж байгаа мэт, тайтгармаар намуухан байсан. Бурхан бол Ариун Эцэгээс гадна Ариун Эх байгаа гэдэг энэ үнэн баримт надад огтхон ч саад тотгор болохгүй. Эх үнэхээр бүх юмны тайлал. Эхийг байгаа гэдэгт, цаашдаа ч байх болно гэдэгт би итгэсэн” гэж католикийн лам тунхаглаад байна.
“Бурхан эмэгтэй гэдгээ дэлхийд надаар тунхаглуулах гэж л амийг маань буцааж өгсөн” гэж цаг шахам амьсгал хурааж амжсан 71 настай лам өгүүлж байхад, Массачусет мужийн нэгдсэн эмнэлэгийн эмч нар түүнийг “ус уух хувьтай хүн юмаа” гэлцэж байлаа.
Стивен Банкарц: “Бид Бурханыг хүчирхэг, уурлаж хилэгнэсэн, тушаал зарлиг буулгагч, шүүх эрх мэдэлтэй гэж бодож ирсэн.
Бурхан үнэхээр эрэгтэй биш гэдэгт ганц санал нэмэрлэхийг минь зөвшөөрнө үү. Хэн нэгэн интернетэд Бурхан эмэгтэй гэсэн нийтлэл тавихаар энэ нь тэр чигээрээ интернетийг шуугиулаад л, харин хэн нэгэн Бурхан эрэгтэй гэхээр хэн ч сүйд майд болохгүй байна гэхээр их инээдтэй байгаа биз” гэх зэргээр нийтлэлдээ бичжээ.
Энэ мэдээ www.newseveryday.com, India today, Sunday Monitor, Daily monitor гэх мэт албан ёсны мэдээллийн сайтууд, CBS радио гээд олон сувгаар цацагдсан ажээ…
СҮНСЛЭГ АМЬДРАЛ, СҮНСНИЙ ЭХ ҮНЭХЭЭР БАЙДАГ БОЛОВ УУ?
Биеэсээ гарсан сүнс нь тэнгэрт эхийн хайрыг мэдэрсэн гээд, бас бурхан эмэгтэй гэж нотлох католик ламын үг хэр үнэний ортой бол? Ер нь клиник үхэлд орсон хүмүүсийн үзсэн үзэгдлүүд яагаад ихэнхдээ ижил төстэй байдаг юм бол?
Дэлхийд хамгийн анх клиник үхлийн талаар Raymond Moody гэдэг хүн хөндөн ярьж байж. Энэ үеэс хойш үхээд босож ирсэн гэгдэх хүмүүсийн яриа, үзэгдэл гэх зэрэг иймэрхүү чиглэлийн судалгаа хийдэг “Олон улсын клиник үхлийн судалгааны төв” (IANDS – International Association for Near-Death Studies ) 1981 онд байгуулагдаж одоо болтол эрдэм шинжилгээний хурал зохиогдсоор байдаг юм байна.
Хурлын үеэр клиник үхэлд орсон хүмүүс ярихдаа ихэнхдээ сүнс нь биеэсээ гарч хөөрөн, нэг хонгилоор явснаа их гэрэл өөрийг нь бүчин авсан тухай ярьдаг ажээ.
Энэ удаа ч тэнгэрт эх бурхантай уулзсан гэж шуугиан тарьсан Майкль Онейл лам бас ялгуун дуу хоолойтой эхийн тэврэлтийг сануулам дийлдэшгүй их гэрэл өөрийг нь бүрхсэн тухай өгүүлсэн байлаа.
Хүмүүс клиник үхлийг янз бүрээр хүлээн авдаг.

Хүмүүс клиник үхлийг янз бүрээр хүлээн авдаг. Зүгээр л хүний тархи буюу оюун санаа хэвийн бус ажилласнаас үүдэх хий хоосон мэдрэмж гэж хэлэх хүмүүс ч бий.
Шинжлэх ухаанд “сэтгэл бол тархинаас үүдэлтэй” гэж үздэг бол уламжлалт сэтгэлгээнд “сэтгэл бие хоёр тусдаа” гэж үздэг гэнэм. Сэтгэл тархи хоёрыг адилхан гэж бүх эрдэмтэд бас үздэггүй аж. Америкийн мэдрэлийн мэс засалч, “Диваажин орших баталгаа” /Proof of Heaven/ номын зохиогч, профессор Эбэн Александр клиник үхэлд орохоосоо өмнө тархи оюун санаа, сэтгэл хоёр нь тусдаа гэдэгтэй санал нийлдэггүй байжээ.
Харин тэрбээр одоогоос 7 жилийн өмнө өөрөө клиник үхэлд орж үзэгдэл харжээ. Түүний тархи бактерид өртөж ухаангүй болоод, үрэвслээс ялгарсан идээ бээр тархийг нь шахаж, цусны урсгал нь муудан, улмаар амь насанд чухал үүрэг гүйцэтгэж байдаг тархины судлыг нь (brain sterm) хүртэл гэмтээж дахин амь орох магадлал 2 хувьтай байжээ. Профессор Александр хагас үхсэн төлөвт байхдаа тоо томшгүй олон эрвээхий нисэлдэх дүр зураг, ёслолын том хаалга сүндэрлэх ертөнц, түүний цаана байрлах бурханы оршихуйг олж харсан гэдэг.
Гэтэл дахин амьдарсныхаа дараа тэрбээр өөрийнхөө эмчилгээний түүхээс тархины зургаа үзэхэд тархины үйл ажиллагаа бүрэн зогсож, мэдрэл ч ой санамж ч ажиллагаагүй байсныг яг байгаагаар нь уг зурагт харуулсан байжээ. Ийм ухаангүй байдал долоо хоног үргэлжилсэн байхад, яагаад тархи зогссон үед болсон үзэгдлийг санасан байж таарах вэ?
Тийм л учраас профессор тархи сэтгэл хоёр нэг ёсондоо сүнс тархи хоёр тусдаа гэдгийг батлах болсон байна. Тархи судлаачдын үзэж байгаагаар зүрх зогсох үед хэдхэн секундийн дотор тархи руу урсах цусны урсгал зогсож, улмаар тархины үйл ажиллагаа зогсдог гэдэг.
Тиймээс тархи зогссон үеийн мэдрэмж буюу клиник үхлийн үеийн үзэгдлүүд нь үхлийн дараах сүнсний амьдрал байдгийг гэрчилнэ үү гэлтэй. Сүнсний амьдрал байгаа гэвэл сүнсэнд маань ч бас аав ээж байх ёстой юм шигээ.
Одоогийн бидний амьдралд ээж маань бидний амин биеийг төрүүлж, бид эцэг эхийнхээ амьдралыг замнахдаа ч аав ээж болон амьдардаг биш гэж үү?
Хүмүүний хэдхэн жилийн амьдралаар бүх юм хэмжигддэгсэн бол энэ дэлхийн бузар булайд оногдох шүүлт хаах нь байхсан бол?
Хүчирхийлэл, аллага хэрээс хэтэрч энэ нийгмийн хууль ч түүний өмнө хүчин мөхөстөж, аймшигт хэргүүдийн ард хохирогчийн шарил чимээгүйхэн занданшдаг гээд бодохоор зөв бурууг дэнслэх шүүх сэнтий хаа нэгтээ байх ёстой биш үү?
Эхийн минь тэврэлтийг дахин сануулж, тайтгарал өгдөг эх бурхан тэнгэрт үнэхээр тосох болов уу, яадаг бол?

У.Хүрэлсүх болон УИХ-ын гишүүн Ж.Энхбаяр, УИХ-ын гишүүн асан Р.Амаржаргал нарын улстөрчдөөс гадна цэрэг, цагдаагийн дарга нар, ахмад алба хаагч зэрэг 950 гаруй хүн оролцож байна.

Дөнгөж сая холбооны тэргүүнийг сонголоо. Нийт 950 төлөөлөгчийн 100 хувийн саналаар Монгол цэргийн нэгдсэн холбооны тэргүүнээр Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхийг сонгогдов.

Монгол цэргийн нэгдсэн холбооны анхдугаар Их хуралаас бага хурлын гишүүнээр Зэвсэгт хүчний хурандаа Д.Жаргалсайханыг сонгосон байна.

Монгол цэргийн нэгдсэн холбооны бүтэц зохион байгуулалтын хувьд тэргүүн болон Удирдах зөвлөлийн 31 гишүүн, Хяналтын зөвлөлийн таван гишүүнтэй байх аж. Холбооныхоо ээлжит Их хурлыг зургаан жилд нэг удаа, ээлжит бус хурлыг холбооны тэргүүний шийдвэрээр хуралдуулж байхаар тогтжээ.

Холбооны зорилго нь залуу үед эх оронч үзлийг төлөвшүүлэн бодлого, үзэл баримтлалыг боловсронгуй болгох, түүнийг хэрэгжүүлэх арга замыг тодорхойлох чиглэлээр Монгол Улсын төр, иргэний нийгмийн байгууллагатай хамтарч ажиллан, дэмжлэг үзүүлэх гэж тодорхойлов.

$15.       Сурталчилгааны техник хэрэгслийг шинэчилсэн тухай мэдээлэл

$16.       Гадаадын бөө нар болон байгууллагуудын үйл ажиллагааны чиг, хандлага мэдээлэл

1. 1.    Хоёр. НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГЫН ТАХИЛГА

$17.       Хөвсгөл аймгийн Бөөгийн хүрээлэнгээс Шинэ идэр суманд зохион байгуулах Тахилгад оролцох тухай

$18.       Хөвсгөл аймгийн Бөөгийн хүрээлэнгээс Дулаанхан хайрханы Тахилгыг зохион байгуулахад оролцох тухай

$19.       Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгээс Даланзадгад ойролцоо Тахилгыг зохион байгуулахад оролцох тухай

2.        Гурав. ГАДААД ХАРИЛЦАА

$110.   ОХУ-ын Бөөгийн Буриадын байгуулагын тахилгад оролцох тухай.

           Дөрөв. ДОТООД АСУУДАЛ

$111.   Дээд цэцийн гишүүдэд ажил хариуцуулах тухай

$112.   Иргэдээс ирж буй гомдол, мэдээллийн тойм.

 АНУ-аас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд бүрэн эрхт Элчин сайд Майк Клечески Ховд аймагт ажиллаж байна. Мөн язгуур соёлын өлгий болсон Ховд аймаг болон баруун бүсэд салшгүй холбоотой шашин шүтэх, эс шүтэх эрхийг хамгаалах тухай шашны тэргүүлэгчидтэй үр дүнтэй яриа өрнүүлжээ. Тэрээр Ховд аймгийн төр захиргааны байгууллага болон эрүүл мэнд, боловсрол, соёл урлагийн байгууллагуудын төлөөлөгчидтэй уулзаж, Ховд нутгийн түүхэн дурсгалт газруудаар аялжээ. Тухайлбал, Гурван цэнхэрийн агуйг үзсэн аж. энэ тухайгаа “Улаанбаатарт музей үзэж явахдаа Гурван цэнхэрийн агуйн тухай мэдсэнээс хойш дэлхийн өв болсон хадны сүг зургуудыг нүдээр үзэх ёстойг ойлгосон юм. Түүхийн бэлгэдэл болсон эдгээр үзэсгэлэнт олдворуудыг үзэх гайхалтай байлаа. Соёлын өвийг хадгалах нь дипломат албаны маань чухал хэсэг билээ” хэмээн Элчин сайд Клечески сэтгэгдлээ илэрхийлжээ.

бүсийг нар зөв тойруулан бүслээд:
Урд хормойг нь унага даага дагаг
Хойд хормойг нь хонь хурга дагаг
Дотоод хормойг нь тос өөх мялаа
Гадаад хормойг нь ганзага сур чимэг
Энэ жил даавуу даалимбаар хийв
Ирэх жил торго дурдангаар хий
Тоос бүү халд
Тос халд
Эд нь хэврэг
Эзэн нь мөнх болоорой! гэж хэлээд хаваасыг нь авдаг. Шинэ дээл өмссөн хүүхдэд “дээлийн мялаалга” гэж боов чихэр, мөнгө төгрөг өгч урамшуулан баярлуулдаг.
Ер нь Монгол хүн “Мандах төрийн магай, тэгш төрийн дээл, хан төрийн хантааз, бүтэх төрийн бүс, түших төрийн гутал” гэж өмссөн хувцасаа төрийн бэлгэдэл болгон хүндэтгэн нэрлэдэг бөгөөд дээлийн зах энгэрийг дээш харуулан тавих, хувцасны дээгүүр алхаж гарах, хүнтэй хувцас солих, эмэгтэй хүний хувцсыг эрэгтэй хүн өмсөх зэрэг олон цээр буй. Эр хүний сүлд хийморьн малгай бүс хоёртоо байдаг юм. “Хүнтэй бүү соль, хүнд бүү өг” гэж ах зах хүмүүс ярьж байхыг та сонссон байх. Малгай буруу харуулж өмсөхийг эртнээс нааш ихэд цээрлэж ирсэн бөгөөд зөвхөн талийгаачийн яс барих хүн л малгай буруу харуулан өмсөж шарилд хүрдэг учиртай.

Мэдээллийн эх сурвалж: “Монголын үндэсний биет бус соёлын өв” ном.

Монголчууд хүүхдийн хувцсыг удаан эдэлгээтэй бөх бус, хүйтэнд хайрахгүй, халуунд сэрүүн, нимгэн хөнгөн эдээр хөдөлгөөнд саад болохгүй зүйлээр хийдэг. Олон хүүхэдтэй айл нэг хувцсыг дараа дараагийнханд нь нөхөн сэлбэж, томсгон өмсгөдөг. Хүүхэддээ хувцас эсгэхдээ хонь, тахиа, гахай, туулай өдрийг илүү таашаадаг. Хүүхдийн дээл баривчны захны ухлаадсыг ар голд нь хадаж өгдөг. Хуучирч элэгдсэн захыг хээр хаядаггүй, галдаа өргөдөг. Энхрий хүүхдийн хувцас өөр байдаг. Хүүхдийг ондоошуулж харагдахаар буруу энгэртэй дээл өмсгөж охинд эхнэр дээл, ууж малгай, хөвгүүдэд лам дээл өмсгөж том хүн болгон хувцасладаг бөгөөд Энхрий хүүхэдтэй зарим нь элэг бүтэн айлын хүүхдийн хувцас, эхийнх нь дээлийн дотоод хормой, эцгийн нь баруун ханцуйг авч нярайлах үед нь домнож хувцас хийж өгдөг байв. Хүүхдийг үдшийн бүрэнхийд элдэв муу юмнаас хамгаалдаг гэж урд энгэрт нь тээг, тэвх, шагай, зоос, мөрөн дээр нь хөө хуяг, ювуу, хүрэл сум, эрдэнийн зүйл, ар энгэрт нь бүргэд баавгайн хумс, гахайн соёо, бойтог гуталд нь хонх уяж өгдөг. Даавууг гурвалжин нугалж дотор нь хөвөн, ноос, өвс ургамал хийгээд үзүүр тус бүрт нь мяндсан цацаг оёсон тээг нь газар лус огторгуйгаас нөлөөлөх далд муу юмнаас хамгаалдаг гэж байв. Элдэв араатны хумс, шүд, эвэр, соёо нь гагцхүү хурц үзүүрээрээ гадны зүйлийг айлгадаг гэнэ. Харин ювуу, хөө хуяг нь цахилгаан, аянга, хуй салхинаас хамгаалж хүүхдийг урт наслахыг бэлгэдсэн юм. Цамц, баривч, дээлийн хормойн оёдлыг дутуу үлдээдэг. Энэ нь дахин дүүтэй болохын бэлэгдэл бөгөөд дүү нь төрмөгц тэр хэвээр өмсгөж байгаад ханцуй хормой залгаж эргээж ахад нь өмсгөдөг байв. Хүүхдийн шинэ хувцсыг мялаахдаа бүсийг нь бүслээд ар өвөр хормойг доош нь дугтарч өрөм, сүү, тос түрхэнэ. Хүүхдийн хуучин хувцсыг огт хаядаггүй ёсон бий.

Дундад Ази руу хийх аян дайны үед ойрадууд тэдний нөлөөнөөс гарч, улмаар 1603 онд Хорезм хотыг довтолсон байна.1 Ойрад, Казакын хоорондын дайн довтолгоо аль аль талдаа олз омог олоход чиглэж байв.
XVII зууны 20-иод оны дундуур Дөрвөдийн Далай баатар тайш Казакыг довтолж ихэд ялсан байна. Үүний улмаас Казак ба Киргизийн хэд хэдэн захирагч хэсэг үе Ойрадын ноёдын хараат байдалд орсон ажээ.
Ойрадуудын Сибирийн суурин бэхлэлт рүү хийж байсан довтолгооныг зогсоохын тулд Оросын хаан М.Ф.Романов Казакын нөлөө бүхий хүчирхэг султан Аблайтай цэрэг-улс төрийн холбоо тогтоохыг оролдсон боловч тэр нь бүтээгүй ажээ.1 “История народов Укбекистан”.Ташкент. 1947. Стр 82, 85.
XVII зууны 30-аад онд Тогууд, Дөрвөд аймгууд баруун хойд зүг Арал тэнгисийн хойд талаар нүүдэллэсээр Каспийн тэнгисийн зүүн хойд цутгал Эмба, Яик голын сав газарт ойрсон байна. Чингэж ойрадууд Казак болон Дундад Азийн улс орнуудын Оростой харилцах гол зам дээр хөндөлсөх болсон нь тэдгээр улсуудын улс төр, худалдаа, эдийн засгийн харилцаанд зарим нэг сөрөг нөлөө үзүүлсэн юм. Иймээс 1613 онд Хивийн хан Асфендияр Оросын хаан Михайл Феодоровичид Ойрадын эсрэг цэргийн хамтарсан ажиллагаа явуулах санал тавьж байв.
Монгол-Оросын харилцаа
XVI зууны Хаант Оросын Азид явуулах улс төрийн бодлогын нэг гол чиглэл нь Сибирь, Алс Дорнодын уудам газар нутаг, хүн амыг эзлэн авах явдал байв.
Халх Монгол, Оросын харилцааны эхлэлийг Хотгойдын Алтан хан Шолой убашитай оросууд холбоо тогтоосноос авч үздэг. Оросын албаны бичиг баримтад “Алтан хан” хэмээн алдаүшрсан Хотгойдын Шолой убаши /1567-1627/ бол Халх Монглын баруун хойд нутгийг эзлэн оршиж байсан нөлөөтэй язгууртан том ноён байв. Шолой убашийн захиргаанд Енисей мөрний сав, Тагна ба баруун, зүүн Саяны нуруугаар нутагладаг Киргиз болон түрэг хэлт олон аймгууд байж, түүнд алба татвар төлдөг байв.
1631 оны 9-р сард Алтан ханы элч Томскт очиж Чахарын Лигдэн хааны довтолгооноос сэргийлэхэд тусламж үзүүлэхийг хүссэн байна. Тэр үед Лигдэн хааны Өмнөд Монголын салан тусгаарлагч аймгуудыг цэргийн хүчээр засаглан хураах үйл ажиллагааны цуу яриа Халхад хүрч, түүнээс айн болгоомжлох болсон ажээ.
1635 онд Алтан хан, түүний номын багш Түвэдийн лам Даян мэргэн ланз нарын илгээсэн элч Москвад очжээ. Алтан хан хэлэлцээр хийх чадвартай, орос монгол хэл мэдэх хүн, алт мөнгө, сувд зэрэг эрдэнэсийн зүйлс, зэвсгийн ба мөнгөний дархан явуулахыг, Даян мэргэн ланз Оросын хаантай найрамдлын гэрээний ёслол үйлдэхэд өөрийн гүйцэтгэсэн үүргийг дурдаж шан харамж өгөхийг тус тус хүссэн байна. Энэ нь Алтан хан Оросод дагаар орсон явдал огт болоогүйг гэрчилж байгаа юм.
1647 онд Оросын элч И.Похабов Сэцэн ханы өргөөнд очиж ес хоносон ажээ.
Оросын засгийн газар ши нээр эзэлсэн Байгал нуур орчмын нутаг дахь байр сууриа бэхжүүлэхэд Халхын хаадтай найрсаг харилцаатай байх нь анхдагч зүйл гэдэг бодлогын үүднээс Халхын элчин нарыг хүндэтгэн угтаж байв. 1649 оны 2-р сард Оросын эзэн хаан Алексей Михайловичид бараалхсан Садик Халхын нутагт зэвсэгт хүмүүс илгээж байгаагаа зогсоох, тус тусынхаа нутагт эв найртайгаар амьдран суух Сэцэн ханы хүсэлтийг дамжуулжээ.
Оросын тал Сэцэн ханы эзэмшил нутагт нь өнгөлзөхгүй хэмээн амлалт өгч тайвшруулсны дараа түүнтэй йгэрээ хэлэлцээр хийхийг ятгаж, дагаар оруулах оролдлого хийхээр В.Заболоцкий тэргүүтэй элчийг илгээжээ.
Оросууд Байгалын өмнөд, зүүн өмнөд бүс нутагт түрэн орж эзлэн суурьшиж, нутгийн овог аймгуудаас алба татвар хураах болсноор маргаан тэмцэл үүсч, зарим үед зэвсэгт мөргөлдөөн болж байв. 1650 онд Сэлэнгэ мөрний хөвөөнд Оросын элч нарыг нутгийн буриадууд довтолж, Е.Заболоцкий нарын найман хүнийг хороожээ.
155
Энэхүү эмгэнэлт явдлын улмаас Оросын төлөөлөгчид буцахыг завдсан боловч Турухай тавнан, элч Садик нарын ятгаснаар аяллаа цааш үргэлжлүүлжээ. Тэднийг Халхад хүрэлцэн ирэхэд Сэцэн хан Шолой нас нөгчсөн байсан тул түүний их хатан Ахай тайху Туул голын өргөөндөө хүлээн авч уулзжээ. Тэрбээр Оросд дагаар орох талаар ямар ч яриа хэлэлцээ хийхгүйг мэдэгдэж, харин Оросын хаантай эв найртай харилцах, элч солилцох хүсэлтэйгээ илэрхийлжээ.1
Оросын газар нутгийн түрэмгийлэл Байгал нуур, Хар мөрөн /Амар-Ж.Г/ гэсэн үндсэн хоёр чиглэлээр явагдаж, тэдний шивээ, бэхлэлтүүд Монголын нутгийн хойд талаас улам бүр ойртсоор байв. Тэр үеийн Халх Монголын нутаг бэлчээрийн хойд зах хязгаарын ерөнхий төлөв байдал Сэлэнгэ мөрний адаг урсгалын сав нутаг, Хялга, Темник голуудын хойд, урд биеэр байсан ажээ. Зарим үед түүнээс хойгуур байх тохиолдол ч байв.

үйл, шашны судруудыг цуглуулан тусгайлан судлан буддагийн шашны сургаальдаа тусган оруулж улмаар ар монголд нэвтрүүлж, буддын шашныг дэлгэрүүлсэн билээ. Буддагийн шашны нөлөөгөөр монгол хүний оюун санааг өөрчилөх, ингэхдээ монгол улсыг хүчирхэгжих, нэгдмэл байх боломжийг хязгаарлах, хар амиа бодсон салангад үзлийг дэлгэрүүлэх, дэлхийг эзэлж явсан омогшлоосоо салгаж, Монголчууд харийн шашны нөлөөнд автуулж, хятадын төрийн хойд хязгаар болгон олон зуун жил оршиж ирсэн түүхийг бүтээжээ. Харийн шашныг монголд нэвтрүүлэхдээ монголчуудын уламжлалт зан үйлээс юуг нь шашны номлолдоо тусгах, хэрхэн хүний сэтгэлд нөлөөлөх вэ гэлгийг нарийн боловсруулжээ. Энэтхэгт үүссэн буддагийн шашны номлолыг Түвдээр дэмжин Өвөрмонголд төвлөрүүлж зориуд бэлтгэн ар монголд нэвтрүүлсэн түүх ийм билээ.
Төвдийн шар малгай, ламын шашин 1586 онд Монголд орж шинээр Монголчуудын соёл шашин шүтлэг гүн гүнзгий, өөрчлөлт орсон юм. Монголын эзэнт гүрэн уналтанд орж, Монгол улс зүүн, баруун, ар, өвөр гэсэн дөрвөн хэсэгт хуваагдаж, Манжийн ноёрхолд бүрэн орж тэдний бодлогоор Төвдийн шарын шашныг Монгол оронд хүчээр дэлгэрүүлснээр бөөгийн уламжлалт шүтлэг манай соёлын нэгэн адилаар бууран доройтож, зан үйл нь шашинд уусч, бөглүү хязгаар нутагт шахагдаж, үлдэж хоцорсон байна.
Алтан ургийн хоёр ноёд хаад Төвдийн далай ламтай уулзан учирч нэгэн үе тасраад байсан буддын шашны Төвд дэх нэгэн урсгал Шар малгайтын шашныг оруулж ирэхээр далай лам Содномжамцтай хэлэлцээр хийж, Монголд анхны дуган сүмийг эрт үеийн Хар Хорум хотын туйрын зүун урд хэсэгт босгосоноор эхэлсэн юм. ХҮП зууны үеэс эхтэй Төвдийн Шар малгайтын шашин нь Пагва ламын явуулж байсан буддын шашны нөлөө бүхий урсгалаас арай өвөрмөц, өөр юм. Ер нь буддын шашин монголд 3 удаа нэвтрэн орж ирэх гэж оролдсон боловч хоёр нь бүтэлгүйтэж, гурав дахь шар малгайтын шашин нь гадны бодлогын дэмжлэгтэйгээр монгол ахуй орчинд дөт замыг ашиглан нэлээд удаан хугацаагаар Монгол нутагт толгой хоргодон орших болсон юм.
Алтан хаан Монгол язгуурын алтан ургийн хүн атлаа өвөг дээдсийнхээ олон мянган жилээр шүтэн биширч ирсэн бөөгийн шашинтай ширүүн тэмцэл хийсэн гэдэг.
Алтан хаан 1576 онд Төвдийн гуравдугаар уеийн далай лам Содномжамцыг Хөх нуурын дэргэд орших дээд монголчуудын дотор авчирч Монголын ноёдуудад сахил хүртээн энэ нь улмаар монголын дээд язгуурын хүмуүсийг Төвдийн шашинд дагаар оруулж, тэдний үр хүүхдийг шашны номлол сургаалд нь суралцуулж эхэлсэн нь шарын шашин XVI зууны сүүлээр баруун Монголоор дамжин Монгол оронд Монголчуудын үл мэдэх хэлээр айлдсан шашин, тарнийн ном, улаан, шар алагласан орхимж дээл, дөрвөн нүдтэй халтар нохой, замбайн гурил зэрэг монголчуудын урьд өмнө үзэж эдлээгүй сонин содон соёл нэвтрэн орж ирсэн билээ.
1587 онд Цахарын Лигдэн хутагт хан, халхын Авдай сайн ноён, өөрсдийнхөө ноёд түшмэдийн хамт Далай ламаас сахил хүртэж, шарын шашинд дагаар орж байжээ. Энэ хоёр үйл ажиллагааны дараа үеэс эхлэн, монголчуудын дунд буддын шашны сургаал номлол хүчтэй дэлгэрч эхэлжээ. Авдай ноён санаачлан 1586 онд Төвдийн шарын шашны төв болох Батзуу буюу Эрдэнэзуу хийдийг байгуулж эхэлсэн түүхтэй. Ингэж Монгол оронд шар малгайтнуудын шашин хөгжиж, бөөгийн шүтлэг сульдан доройтож эхэлсэн юм.
Манжийн тусгаар улс бөгөөд, түүний дагуул улс байсан Монгол оронд бөөгийн шүтлэг эрт үеийн уламжлалт ёс заншлаараа хөгжиж байсан юм. ХҮ1 зуунд хүч чадлынхаа оргилд хүрсэн Манж Чин улс өөрсдөө бөөгийн шашинтай байсан. Харин Манжийн төрөөс шарын шашныг хүндэтгэн үзэж хөхүүлэн дэмжиж байснаар манж чин улсад шарын шашин хүчтэй нөлөө авч дэлгэрэх замыг нээж өгсөн байна. Манж нар бөөгийн мөргөл шүтлэгийг ламын шашинтай маш их хольж хутгасан нь бөө, шашин хоёрыг ялгахад бэрх болсон. Энэ нь манжид бөөг устгах нэг сайн арга болжээ. Харин монголчууд өөрийн бөөгийн шүтлэгийг ламын шашинтай манжууд шиг хутгаж, аль аль нь ялгахааргүй болгосон нь мөхөлд хүрэх замаас зайлуулсан байна.
Манай хаад ноёд ихэс лам нар манжийн хааны бодлогыг идэвхтэй дэмжиж, шар малгайтын шашны номлол сургаалийг монгол хүний оюун ухаанд суулгах талаар асар их зүйлийг хийсэн юм. Үүний тод жишээ нь хамгийн томд тооцогдох Занабазар, Ойрадын лам Намхайжанцан нар орно.
Алтан хаан Авдай ноён хоёроос эхтэй монгол бөөгийн эсрэг явуулсан тэмцэл бүр хүчээ авч Монгол айл өрх бүрт байсан онгон сахиусуудыг нь гуравдугаар далай лам Содномжамцын зарлигаар хураан авч овоолсон нь бараг нэг хот айлд илүү гэрийн хэмжээтэй байсныг шатааж байсан гэдэг. Харин оронд нь өөрсдийн бурхдын хөрөг зургийг үнэ төлбөргүйгээр гэрийн хойморт нь зүүж өгдөг байжээ. “Ойрад, Монголын цааз” гэдэг номонд Намхайжанцан санаачлан оруулсан нэгэн заалт байдаг. Монголчууд бөө, удганыг залж бөөлүүлсэн байвал хэдэн удаа хэдэн бөө залж бөөлүүлсэн байна, түүний тоогоор адуу ав, дээд ноёд түшмэд бөө, удган нарыг гэртээ авчаачиж бөөлүүлсэн байвал 5 толгой торгоор торгох доорх хүмүүсийг нь хоёр адуу, бусад эд бараагаар торго гэж заажээ. Чухам энэ үеээс бөөгийн зан үйлийг нууц, далд гүйцэтгэх үе эхэлсэн бөгөөд үүнээс хойш олон зуун жил үргэлжлэн өнөөтэй золгожээ.
Ойрадын лам Намхайжанцан бөөгийн эсрэг тэмцэхдээ ноёд түшмэдүүдийг өөртөө татаж сахил хүртээн шавь болгож тэднийгээ ашигладаг байжээ. Ойрадын Намхайжанцаны үед Сутай хайрхан уулын нэгэн модтой жалганд 300-аад бөөг шатааж, түүн дотроос Тостогош гэдэг зайран ид шидийг үзүүлж, галд шаталгүй үлдсэн домог яриаг урианхайчууд ярьдаг бөгөөд, Сутай хайрханы нэгэн амыг бөөгийн ам гэж нэрлэдэг байна. 1905 оны уед Ойрадуудын дотор цагаан шүтлэг нэртэй бурханы лам нарын харын шүтлэгтэй бөө нарын эсрэг хийсэн тэмцэл нь бөөд сэргэхийн аргагүй цохилт өгчээ. Энэ учраас халх монгол, алтайн урианхай зэрэг монголчуудын дотор бөөгийн шүтлэг бүрмөсөн алга болох замдаа орсон ажээ.
Харин Дархад, Тува, Цаатан, Буриад зэрэг үндэстнүүд шарын шашны лам нартай ширүүн тэмцэл хийж байсны үр дунд тэр нь одоо болтол үлдэх шалтгаан болжээ. Шарын бөө гэдэг нэр томъёог дархадын хошуу ноён Гэлэгжамц 1848 онд Дархадын хошуу нутгаас Оросын цагаан хааны шахалт шаардлагаар тасдаж авах гэж байсан аюулыг гүнзгий мэдэрч бид Тува, Орос Буриад нараас шашин шүтлэгийн хувьд ялгаатай. Бид харын бөөг бус шарын бөөг шүтдэг. Шарын бөө гэдэг нь бурхан шашны ном, бөө хоёр холилдсон байдаг хэмээн тайлбарлаж нутаг усаа аварч байсан хэмээн хөгшчүүл хуучилдаг. Энэ үеэс эхэлсэн шарын бөө гэдэг ойлголтыг зарим хүмүүс Монголын бөө нар шарын шашинд дагаар орж шашны ном сургаалыг бөөгийн ном сургаалтай хослуулан хэрэглэдэг болсон юм гэж тайлбарладаг. Харин монгол, буриад бөөгийн дотор ламын шашны нөлөө нэлээд хүчтэй орж ирсэн нь одоо ч харагдаж байна. Урьд үед амьдарч байсан зарим нэг бөөгийн шавь нар бөөлөхийн өмнө дуудлагынхаа эхэнд бурханы шашны тарнийг уншиж, зул хүж асааж бөөлдөг нь одоо ч байна.
Монголын хаан хунтайж сурвалжилтан нарын болон янз бүрийн овгийн жирийн иргэдийн номын цуглуулгад үе дамжин хадгалагдаж ирсэн монгол бөөгийн үнэ цэнэтэй гар бичмэлүүдийг үлэмж хэмжээгээр устгаж эхэлжээ. ХVI-Х1Х зууны үеийн монгол хэл дээрх буддын утга зохиолд умард, өмнөд Монголын бөөгийн шүтээн дүрс, гар бичмэлийг их хэмжээгээр галдан шатааж байсан тухай олонтоо дурьдсан байдаг. Дэлгэрүүлж буй шинэ шашныхаа сурталчилгааг ахицтай болгох зорилгоор буддын лам нар монгол өвөг дээдсийн цагаан сүлд, эзний онгод, авралын онгод, сахиусан онгод зэргийг буддагийн шашинд ч холбогдолтой мэтээр тунхаглан тайлбарлаж байжээ. Ганжуур данжуур бол 108 боть, данжуурын 225 боть зохиолоос бүрдсэн бурхны шашны хөлгөн их судрын гарчиг бөгөөд түүнд монгол бөөгийн шүтлэгийн номуудын болон онгодын дүр төрхийн томоохон шүтээн дурсгалыг өшөн дайсагнасан байдлаар дүрслэн өгүүлсэн байдаг ажээ. Ингэж л монголын соёлд дайсагнагч нэг томоохон хүч үүсч бий болсон нь одоо ч байсаар байна.
/Үргэлжлэл бий/

Протестант шашин, Лалын шашин, Даогийн шашин гэсэн таван шашныг албан ёсны шашинд тооцдог бөгөөд “Эх орончдын ассоциаци” буюу Хятадын Буддистуудын холбоо, Католик эх орончдын холбоо, Протестант гурвалын эх орончдын хөдөлгөөн, Хятадын Ислам шашинтнуудын холбоо, Хятадын Даочуудын холбоо гэсэн 5 байгууллага дээрх таван шашныг хянаж байдаг гэнэ. Түүний зэрэгцээ бүх шашны бүлэглэлүүд холбогдох шашны байгууллагадаа бүртгүүлсэн байх ёстой ажээ. 1994 оны нэгдүгээр сард “Төрийн зөвлөлийн шашны хэрэг эрхлэх товчооноос” шашны үйл ажиллагаа явуулах байрны удирдамж, шашны үйл ажиллагааны үйл явцын дүрмийг тус тус батлан гаргасан байна. Бүртгүүлэхээр өргөдөл гаргаж байгаа шашны бүлэглэлийн удирдагч нь эх орончдын ассоциацаас батламжлагдсан шашны мэргэжилтэн байна гэж заажээ. Аливаа бүртгэлгүй шашны байгууллага нь хууль бус бөгөөд түүнийг “нийтийн эмх журам, гэмт хэргийг зохицуулах дүрмийн” дагуу 1994 онд нэмж оруулсан “бүртгэлгүйгээр олон нийтийн байгууллагын нэрийн дор үйл ажиллагаа явуулсан” заалтаар яллана гэж заасан байдаг юм .
БНХАУ-ын Өвөрмонголын өөртөө засах орны хувьд шашны талаар тусгай бодлого явуулж, шашин сүм хийдийг төрөөс санхүүгийн дэмжлэг үзүүлэн засвар үйлчилгээ хийж, аялал жуулчлалын үзвэрийн үндсэн хэсэг болгожээ. Сүм хийд шашны зан үйлийг тогтмол явуулдаг ба энэ нь гадаадын жуулчдын сонирхолыг татах үзвэр болдог байна. Сүм хийдийн дэргэд түүх, соёл, гар урлал, худалдааны үйлчилгээ бүхий төвүүдтэй. Тэндээс цөөнгүй иргэд амжиргаагаа залгуулж байдаг. Өвөрмонголын Хөх хотод монгол лам нар бүхий хоёр хийдийн үйл ажиллагаа нь шашны зан үйл, жуулчдын сонирхолыг татах үзвэрүүд, монгол гар урлал, худалдааны төв, монгол үндэсний хоолны газар гэсэн цогцолбороос бүрдэж байна.
Өвөрмонголын аялал жуулчлалын өөр нэгэн цогцолбор нь Ордос хот, түүний дэргэдэх Чингис хааны онгон юм. Шинэ Ордос хот хүртэл автомашины хурданы болон галт тэрэгний зам тавьж, Чингис хааны хөшөө цогцолбор бүхий төв талбай, өвөрмөц загвараар барьсан театр, соёлын болон номын сан, хиймэл нуур, таван одтой зочид буудал бүхий хотыг шинээр байгуулсан байна. Мөн Чингис хааны онгон, хөшөө, их нүүдэл, эзэнт гүрний зураглал, музей, зочид буудал, хоолны газар, урлагийн тоглолт зэрэг иж бүрэн байгууламж бүхий томоохон амралт, үзвэрийн газар энд ажиллаж байна. Чингис хааны онгоны газарт онгоныг хамгаалагч ордос
хүмүүс тахилга үйлдэх шашны зан үйлийг үзүүлдэг. Энэ нь нөгөө талдаа дотоод, гадаадын жуулчлагчдын сонирхолыг татах нөлөө бүхий зан үйл болж байна.
Мөн Бээжин хот дахь монгол хэл дээр шашны үйл ажиллагаа явуулдаг гол сүм, хийд нь төрөөс шийдвэрлэсний дагуу гадаадын жуулчдыг заавал үзүүлдэг маршрутад ордог үзвэрийн газар болжээ. Энэхүү хийдэд 300-500 лам оролцсон шашин номын уншлага байнга явуулдаг, шашны бусад зан үйлүүд хийгдэж хэвшсэн нь сүсэгтэн олноос илүүтэй гадаадын жуулчдын сонирхолыг татаж, орлого олох гол нөхцлийг бүрдүүлдэг байна. Сүм, хийдэд гол орлогыг гадаадын жуулчид бүрдүүлдэг учраас тэдэнд үйлчилгээ явуулах тусгай албатай болон хөгжсөн байна.
Тэрчлэн Түвдийн Лхас хот бол Буддагийн шашны гол төв болон хөгжсөөр өнөөг хүрч иржээ. БНХАУ-ын төр засгаас Түвд нь Далай ламтай холбоотой, олны анхаарал татах газар болсонтой холбоотой тусгайлсан бодлого явуулж, Түвдийн Лхас хотоос 90 км зайд Лхас мөрний эргийг ашиглан олон улсын нисэх онгоцны орчин үеийн нисэх буудлыг байгуулжээ. Энэ буудал нь гадаадын жуулчдын дамжин өнгөрөх гол төв болсон байна. Түвд үндэстний ёс заншил, зан үйл, шашин шүтлэгтэй нягт уялдуулан жуулчдыг татах тодорхой маршрутыг байгуулжээ. Үүнд Лхас хот дахь Далай ламын ордон болон бусад сүм хийд, Тэнгэр нуур гэсэн багтдаг юм. Гадаадын жуулчдад зориулсан энэ маршрутын дагуу төрөөс зориуд хөрөнгө оруулж зам харилцаа, барилга байшинг тохижуулсан байна.
Түвдийн Лхас Хотын гол гудамж, байгууламжийг Хятадын өндөр хөгжсөн муж, хотын Намын хороодод даалган өгч тохижуулжээ. Ингэснээр Лхас нь гадаадын жуулчдын сонирхолыг татсан орчин үеийн барилга бүхий хот болжээ.
Жуулчдад Далай ламыг тодруулдаг Тэнгэр нуур хүртэл замын дагуу түвд үндэстний амьдардаг майхан, мал аж ахуй эрхэлдэг байдал болон түвдүүдийн ахуй
амьдралыг жуулчдад үзүүлж үйлчилдэг. Малчид цагаан идээ худалдаж, сарлаг унуулах, гар урлалын зүйлээр үйлчлэн орлого олдог. Замын дагуу байдаг малчдад улсаас зориуд түвд уламжлалыг тусгасан орон сууцыг барьж өгсөн байдаг. Тэнгэр нуур бол өндөр уулын бүсэд байрладаг цэнгэг ус бүхий нуур юм. Энд аялал жуулчлалын зочид буудал, хоолны газрууд, Түвд үндэстэний соёл, зан заншил, шашин шүтлэгийг харуулсан үйлчилгээний газрууд ажилладаг. Дэлхийн хамгийн өндөр газар байгуулсан төмөр зам, түүний туннел, гүүрүүд зэрэг нь хүмүүс, жуулчдын анхаарлыг татах байгууламж болж чаджээ. Түвдэд зуны улирал маш богино болдог боловч энэ хугацаанд жуулчдад зориулж дулааны цахилгаан станцын усан хөргөлтийг ашиглан ил задгай усан байгуулж ажиллуулсан нь сонирхолтой шийдэл юм.
ОХУ-ын Буриад, Тыба иргэдийн шүтдэг үндсэн шашин нь Будда байна. Гэтэл төрөөс явуулж байгаа бодлого нь муж, хязгаарыг томсгох хэлбэрээр бага үндэстэн, ястаныг уусган нэгтгэх, уламжлан ирсэн ёс заншилыг орчин үеийн соёл иргэншлээр солих, улмаар орос үндэстэн давамгайлах, байр суурь эзлэх үйл явц ажиглагдаж байна. Хөрш зэргэлдээ улс гүрэнд шашны талаар явуулж байгаа бодлого ийм байна.

хөгжлийн энэ зуунд дэлхийн улс орнуудын хөгжил, улс төр, эдийн засгийн хүчин зүйлээс шалтгаалан харилцан адилгүй байгаа.
Өндөр хөгжилтэй улсуудад эдийн хямрал газар авч, тэдгээрийн анхааралд байгалийн баялаг бүхий бага буурай хөгжилтэй улсууд өртөх боллоо. Харьцангуй хөгжлөөрөө дорой буурай хөгжилттэй боловч байгалийн их баялаг нөөцтэй Ирак, Афганистан, Африкын улсуудад улс төрийн байдал хурцдаж, Египэт, Ливи, Сири зэрэг арабын хойгийн улсуудад улс төрийн хямрал нүүрлэв. Зарим орнуудад иргэний дайны гал дүрэлзэн асч эхэллээ. Түүний зэрэгцээ бүс нутгуудад нийгэм, эдийн засаг, улс төрийн үйл явцаас гадна шашны хөгжил, нөлөөлөлтэй шууд холбоотой үйл явдлууд эрчимтэй өрнөх боллоо.
Америк, Европыг хамарсан Христын, Ази тивийг хамарч байсан Буддагийн шашны хөгжил саармагжих хандлагатай болж, Арабын хойг, азийн өмнө хэсгийг эзэлж байсан лалын шашин хүрээгээ тэлж, америк, европ тив рүү нүүдэллэх болов. Энэ их нүүдлийг хязгаарлах зорилт эдгээр улсуудад тулгарч байгаа бөгөөд одоохондоо дорвитой үр дүнд хүрч чадаагүй байна.
АНУ-д гарсан террорист үйл ажиллагаа өрнө, дорны хооронд харилцааны шинэ нөхцөл бий болгов. АНУ болон европын орнуудад болсон террорист ажиллагаануудыг лалын үндэсэрхэх үзэлтнүүд зохион байгуулсан ба террористуудыг бэлтгэх гол төв нь лалын шашинт орнууд болох Афганистан, иран, пакистанд байрлаж сургалтаа явуулж байна. Эдгээр улс дээр латин америкын хэд хэдэн орон нэмэгдээд дэлхийн хар тамхины түүхий эдийн гол бааз, наймааны эх үүсвэр болсон байна. Өнөөдөр терроризм, хар тамхины худалдаатай тэмцэх онолын үндэс нь шашинтай холбогдох болсон. Шашны нийгэмд гүйцэтгэх үүрэг их төлөв уламжлалыг хадгалах хэлбэрээр оршин тогтнодог байна. Одоо хуучин социалист гэгдэж байсан орнуудын ихэнх нь “уламжлалт” буюу “үндэсний” шашныг “шинэ” хэмээгдэх шашнаас ялган зааглаж байна. Уламжлалын хувьд орон тус бүр харилцан адилгүй, европын улс орнуудад христос шашны аль нэг чиглэл, Дундад Азийн орнуудад исламын шашин давамгайлж ирсэн байхад зарим оронд “уламжлалт” шашны тоонд хэд хэдэн шашин, тухайлбал христос шашны өөр өөр чиглэл ба жүүдийн шашин ордог байна .
Баруун Европ хийгээд Хойд Америкийн нийгэм-улс төрийн тогтолцоо нь шүтэх, эс шүтэх эрхийг хуулиар хамгаалах, түүнд хэн ч үл халдах зарчим дээр тулгуурласан байдаг. Гэхдээ “эрх чөлөө хангагдсан байдал” гэдэг ойлголтыг “аливаа дарангуй дэглэмээс шашныг албадан хүлээлгэх, эс бөгөөс албадан хориглох нөхцлийг арилгах” гэсэн хамгийн анхдагч, наад захын хүлээлтээс ахиулан ойлговол дээрх хоёр бүс нутгийн хооронд нэлээд ялгаатай зүйлс илэрнэ .
Европт. Их Британи, Швед, Норвеги, Дани зэрэг үндсэн хуульт хаант засаг бүхий улсуудад төрийн тэргүүн – хан, хатан нь тухайн улсын хүн амын олонхийн уламжлалт шүтлэг болох Евангелийн лютеран шашинтан байх ёстойг хаан ширээг залгамжлах тухай хууль, тогтоомжуудаар баталгаажуулсан байдаг . Түүнчлэн Их Британийн хан (хатан) нь төрийн тэргүүнээс гадна шашны тэргүүн гэж тооцогддог ба түүний албан ёсны цол гуншинд “Тэнгэрээс ивээлт” (By the grace of God), “Шашныг сахин хамгаалагч” (Defender of the Faith) гэсэн үгс ордог. Италийн Үндсэн хуулинд БН Итали Улс, Ромын Гэгээн Ширээт Улс (Ватикан)-ын хооронд 1929 онд байгуулсан Латераны конкордат (“тангаргийн гэрээ”)-ын хэд хэдэн заалтуудыг хавсаргасан ба үүгээр Итали улс дахь католик шашны онцгой байр суурийг баталгаажуулсан байдаг .
Төр, сүм хийдийн уламжлалт тогтсон харилцааг ийнхүү хуульчлах нь иргэний шүтэх, эс шүтэх эрхийг хязгаарласан мэт ажиглагдах боловч эрх зүйн үүднээс хязгаарлалт гэж үзэх аргагүй ажээ. Тухайлбал, хаант засаг бүхий улсад хаан ширээ залгамжлах эрх нь зөвхөн хаан ургийнханд, тэр дотроо тодорхой дараалал бүхий цөөн хүмүүст хадгалагдаж байдаг бөгөөд энэ эрх үнэндээ бусад иргэдэд хүртээмжгүй зүйл, тиймээс ийм зохицуулалт нь иргэдийн шүтэх эрхийг хязгаарласан бус, харин хаан угсааныханд тавьж буй уламжлалаа хадгалах шаардлага гэж ойлгогддог ажээ. Гэхдээ л Евангелийн лютеран шашинт хаант ёсыг уламжлан хадгалсаар байгаа нь иргэд нь түүнийг дээдлэх ёс заншлаар хүмүүжиж байгаагийн гол үндэс болдог. Энэ мэтчилэн шашны уламжлалаар тухайн үндэстэн, ард түмний оюуны соёлын уламжлалыг хадгалах давхар бодлого явагдаж байдгийн жишээг олноор нь тоочиж болно.

Азийн өндөр хөгжилтэй бусад оронд ч энэ асуудалд анхаарлаа хандуулж иржээ. Өмнөд Солонгост бурханы шашны сүм хийд тэргүүтэй соёлын өв дурсгалыг хамгаалж хайрлахыг 1987 онд хуулиндаа тусгаснаас үзвэл Буддын шашин нэлээд уламжлалт байр суурийг эзэлдэг байж болохыг харуулна . Энд соёл хийгээд Аялал жуулчлалын яамны “Шашны асуудал эрхэлсэн товчоо” нь аливаа шашны үйл ажиллагаа, тухайлбал, баяр тэмдэглэх, хурал зөвлөгөөн хийх, шашны талаар сонин сэтгүүл гаргах асуудлыг хариуцан ажилладаг байна. Мөн тэнд шашин хоорондын харилцаа хэдийгээр их найрсаг ч хэдэн жилийн өмнө “протестант фанатикууд” гэгдсэн хэсэг залуус Буддын шашны сүм хийд, соёлын дурсгалт зүйлсийг сүйтгэх үйл ажиллагаа явуулах болсныг хуулийн хүрээнд шийдвэрлэжээ.
Өмнөд Солонгос ойролцоогоор 48 сая хүн амтай. 1995 оны интернет мэдээгээр бурханы шашныг шүтэн бишрэгч 1О,3 сая хүн, протестант шашныг 8,7 сая хүн, католик шашныг шүтэгч 2,9 сая хүн, кунзийн суртгаалыг баримтлагч 21О мян хүн, вон хэмээх солонгосын өвөрмөц шашныг шүтэн бишрэгч 86.9 мян хүн, бусад шашныг шүтдэг 267.9 мян хүн байсан гэсэн тодорхой баримт байдаг юм байна . Энд Буддын ба Христос шашин шүтэгсдийн тоо ойролцоо байхад Буддын шашны 38, Католик шашны 15, Протестант шашны 83 байгууллага байдаг гэсэн дүнгээр бол Христос шашны, түүний дотроос Протестант шашны байгууллагын тоо 2-3 дахин их байгаа нь харагдаж байна.
Шашны байгууллагыг бүртгэх, зөвшөөрөл олгох асуудалд улс болгонд өөр өөрийн гэсэн онцлог байр суурийг баримталдаг байна. Социалист гэгдэж байсан Европын орнуудын хувьд ихэнх нь шашны байгууллагуудыг төрийн бүртгэлийн албанд бүртгэж, шашны асуудал эрхэлсэн зөвлөх гэх мэт албан тушаалтан томилон ажиллуулдаг байна. Бүртгүүлэх эрхийг нь татгалзуулсан байгууллага сонин хэвлэл гаргах, хурал цуглааны зориулалтаар төрийн өмчийн орон байр түрээслэх, телевиз, радиогоор нэвтрүүлэг цацах, албан ёсоор виз гаргах эрхгүй байдаг байна.
1995 онд Аум Шинрикё Токёо хотын метронд тэсрэх бодис тавьсан явдал Японы засгийн газрыг “Шашны нэгдлийн баримт бичигт” өөрчлөлт оруулахад хүргэсэн байдаг. Тэр өөрчлөлт ёсоор шашны байгууллагууд “Монбушо” буюу Японы Боловсролын яамны хяналтанд байх, Монбушо нь шашны байгууллагуудаас санхүүгийн эх үүсвэрийнх нь талаар дэлгэрэнгүй тайлан гаргуулж авч байхаар болгосон байдаг. Тэрчлэн, гишүүнчлэл, хөтөлбөр болон үйл ажиллагааных нь талаар ч шалгах эрхийг Монбушо-д өгчээ . 1951 онд Шашны нэгдлийн баримт бичигт шашны байгууллагууд орон нутгийн болон үндэсний засаг захиргааны байгууллагад албан ёсоор бүртгүүлснээр татвараас чөлөөлөгдөх эрхтэй болохыг заасан буй. Тус баримт бичгийн 86 дугаарт хэрвээ шашны нэгдэл шашны үйл ажиллагаанаасаа ухрах буюу хазайх эсвэл ард иргэдэд аюул занал учруулвал шүүхийн зүгээс тэр байгууллагыг тараах хүртэл арга хэмжээ авна гэжээ .
Мөн Өмнөд Солонгост 1991 оны гуравдугаар сарын 1-нд гадаадын шашны номлогчид удаан хугацаагаар өмнөд солонгосын нутагт байж болохгүй гэж “Цагаачлалын хяналтын хуулиндаа” нэмэлт заалт оруулжээ.
Ислам шашинтай орнуудын дотроос хамгийн ардчилагдсанд тооцогддог Турк улсад шашны эрх чөлөөг Үндсэн хуулиар хангахаар заасан байдаг, түүнийг Засгийн газар нь практикт хүндэтгэж хэрэгжүүлдэг. Гэвч засгийн газрын бүтцийн болон харъяа газрууд, шүүх, цагдаа, эрдэм шинжилгээний байгууллага, их дээд сургуульд шашны бүлэг, байгууллага ажиллахыг хязгаарладаг байна. Энэ нь дурьдсан байгууллагуудаар дамжуулж төр, засгийн газарт шашин, сүм хийд нөлөөлөхөөс болгоомжлох зорилготой юм.

Тэд бөө болсон тул баярлахаас өөр яахав. Гэхдээ бөөгийн дамжааны төгсөлт их дээд сургуулийнхан шиг өндөр зардалтай байдаг. Бөөгийн иж бүрэн хувцас цан хэнгэрэгээ багшаасаа худалдаж авна. Сахиусаа бас л багагүй үнээр авдаг. Нэгэн залуугийн сахиус нь минжний арьсаар дамжиж ирнэ гээд багш 1.5 саяар надаас ав гэжээ. Залууд тийм их мөнгө байгаагүй тул 350 мянгын заарт хархын арьс худалдаж аваад “орлуулая” гэтэл багш нь зөвшөөрөөгүй гэдэг. Одоо бас нэг хүнд ажил нэмэгдсэн гэнэ. Өнгөрсөн жилээс дамжааны багш нар нь залуу бөө нараа Монгол орны уул овооны лус савдагтай “танилцуулах аян” хийдэг болсон. Догшин савдагтай онгод тахилгатай бүх уул овоонд очин савдагт нь шавиа “танилцуулах” учиртай тул сонгуулийн ажлаар яваа мэт Монголыг бараг бүтэн тойрог гэнэ. Энэ урт удаан аялалын бүх зардлыг мэдээж шавь нар нь нийлж гаргадаг.

NUUTS.MN