Author: admin_shaman

Өвөө Есүхэйг татаарчуудад хорлогдсны дараа таван өнчин хүүхдээ тэжээх гэж мөн ч их зовсондоо” хэмээн ярьдаг П.Даваанямыг монголчууд андахгүй. Тэрбээр өөрийгөө доктор, эрдэмтэн, ерөнхийлөгч гэж нэрлээд зогсохгүй “Хунтайж” хэмээн өргөмжилдөг. Гэвч түүнийг ямар хааны хүү, бас хэн түүнийг хунтайжаар тодруулсныг нь мэдэх хүн байдаггүй гэж болно. Харин тэрбээр хамгийн сүүлд уул хангайдаа дааганы зүрхээр тахил өргөснөөр твиттерт өнөөдрийн гол дүрийн баатар болж байна. Жиргээчдийн саналыг харахад олонх нь түүний тахилга ганц даагаар зогсоосой гэж хүссэн байлаа.

байдалд орчихвоо. ТВ 9 телевизийн Бүсгүйчүүд гээд нэвтрүүлэгт орлоо. Түүний дараа бөөн л юм боллоо. Элдэв янзаараа ч дуудууллаа. Сайхан ч урам их авлаа.
Гэхдээ нэг юм байнаа. Бөө байдаг уу гэвэл байдаг. Үнэн үү гэвэл үнэн. Гэхдээ одоогийнх шиг тархиа угаалгасан хэдэн хүмүүсийн сүлжээний бизнес огт биш. Хэдэн төгрөгөө өгөөд галзуурсан хүмүүс ч байна. Хэдэн хүмүүс цуглуулаад бичил жүжиг тавьж байгаа ч нөхөд байнаа.
Ичиж үхмээр юм. Нэг айлын 5 хүний 3 нь ч бөө гэх шиг. Бөөнөөрөө бөө. Бөөгнөрсөн бөө. Пөөдийсөн бөө.
Галзуу солиотой хүмүүсийн хүн сүрэг. Ая яа яа. Но*ш гэж.
Шинжлэх ухааны орой зай хэр хэмжээнд байгааг өнөөгийн бидний дүр төрхөөс харж болно. Зарим нэг нь бөө болоод чадахгүй болохоороо сэтгэл санаагаар унаж архинд орох, бөө болсон нэг нь 3, 4 литрээр архийг ууж, хэд хэдэн тоогооороо сүү уудаг сурагтай.
Тэгээд л тэнгэрээс тэтгэсэн гээд уйлж дуулж, хашгирч өгдөг гэсэн. Ёстой өрөвдөлтэй. Галзуурсан, солирсон, доромжлогдсон Улаанбаатар.
Энэ солиотой, мэдрэл нь муудсан, согтуу хүмүүс дээр ирээд амьдарлаа зуруулаад гарч байгаа хүмүүс бүр ч асуудалтай. Харин тэр хариуцлагаа өөр хүн дээр тохдог.
Чухам яагаад бөө нар ингэж их үзэгдэл боловоо. Ерөөсөө л амьдарлын асуудлаа өөрөө биш, хүнд хариуцлагаа тохоох гэсэн эрмэлзлэл юм.
Шалгалтандаа онц авья гэвэл өөрөө бэлтгэ, ямар нэгэн арц унгатгаад хэрэггүй. Сэтгэл хангалуун байя гэвэл дуртай зүйлээ хийгээд түүнийхээ эцсийг үз, тархитай чихэр идээд хэрэггүй. Эрүүл байя гэвэл хөдөлмөрлө. Нуруулуугаа шилбүүрдүүлээд хэрэггүй.

Дөрвөн Ойрад
XV зууны тэргүүн хагасын Ойрад, Зүүн Монгол хоёрын тэмцэлд голдуу Ойрадууд ялдаг байжээ. Түүний гол шалтгаан нь тэр үед Ойрадын дотоод нэгдэл, зохион байгуулалт нь чанд байхад, Зүүн Монголын ноёд нь эрх мэдлээ булаацалдан тэмцэлдэж, төвийн захиргаа нь сульдаад байсантай холбоотой.
XV зууны тэргүүн хагаст Дөрвөн Ойрадын бүрэлдэхүүнийг сурвалж бичигт, Чорос, Торгууд, Хошууд нэг Ойрад1, Хойд, Баатуд Түмэн нэг Ойрад2, Барга, Буриад нэг Ойрад3, Өр* Монгол нэг Ойрад4 болж явсан гэжээ.
Чорос нь угтаа Бөртэ чонын удмын Добу сохорын үр хойчис юм. Хошуудын ноёд нь Хавт Хасарын угсааныхан байв. XV зууны хориод онд Хасарын 7 дахь үеийн ач Аригтөмөр, Өрөгтөмөр ах дүү хоёр албат харъяатаа булаацалдан эвдрээд, Өрөгтөмөр нь Хянганы баруун тал, Хөлөнбуйр орчмын нутгаасаа өөрийн албатаа дагуулан Тогоон тайшийг түшиж ирсэн ажээ5. Хошууд нэр анх XIII зууны тэргүүн хагаст Монголын цэргийн зохион байгуулалтаас үүсч, хожим нь аймгийн нэр болжээ.
Торгуудын язгууртан нь Хэрэйдийн Ван ханы угсааныхан юм. Турхагууд гэсэн нь сунжирч, Торгууд болсон гэлтэй. Турхаг нь тураг, биеэрхүү гэсэн үг бөгөөд эрт цагт хааны ордон болон бие хамгаалах торгон цэргийг тийн нэрлэж байв.
1 “Тод үсгийн дурсгалууд” УБ, 1976, тал 379. “Ойрадын түүхэн сурвалж Хөх хот. 1986, тал 307
2 “Ойрад түүхэн сурвалж”, тал 379
3 “Дөрвөн ойрадын түүх тууж хэмээх тууж оршив” Тод үсгийн гар бичмэл. ШУА, ХЗ хүрээлэн
*Өр монгол гэж, Зүүн монголыг хэлж буй бололтой.
4 “Ойрад түүхэн сурвалж” тал 307. Тод үсгийн дурсгалууд. УБ, 1976, тал 337
5 А.Очир.Монголын Ойрадуудын түүхийн товч. УБ, 19936, тал 82
Хойдын ноёд нь Ойрадын Хутуга бэхийн үр сад байжээ1. Хутуга бэхийн үр хүүхэд нь Чингисийн алтан ургаас тасралтгүй гурван үзе хатан буулгасан учир тэдний “яс нь цайж, цагаан тугийн ноён болсон”2 гэж сурвалжид тэмдэглэж байна.
Хойд нь Их мянган, Өл түмэн, Алан гулз, Цагаан туг хэмээн дөрвөн отгоос бүрэлдэж байв3.
Чоросын нэгэн ноён Бүрэнаялгуу нар Цагаан, Алдар зэрэг нутгийг эзлэн, өөрийн харъяат аймгаа “Өөлд” хэмээн нэрийджээ4. “Өөлд” нь өсгөлүүн, биеэрхүү том гэсэн утгатай үг гэж эрдэмтэд үздэг. Чоросоос тасран гарсан нэг аймаг Ойрадын дотор ингэж буй болжээ.
1 А.Очир.Монголын Ойрадуудын түүхийн товч. УБ, 1993, тал 82.
2 “Тод бичгийн дурсгалууд”, тал 333.
3 А.Очир.Монголын Ойрадуудын түүхийн товч. УБ, 1993, тал 73.
4 “Ойрад түүхэн сурвалж…”, тал 280.
Ойрадын ноёдын эрх мэдэл, харъяат ардаа булаацалдсан тэмцэл даамжран 1490-ээд оны дундуур Өөлд, Чорос хоёр хоорондоо дайтжээ.
Чингэж XVI зууны эхэн үеэс Чорос, Хошууд, Торгууд, Дөрвөд нь Ойрадын гол дөрвөн аймаг болжээ.
XVI зууны эхээр төвлөрсөн захиргааг эсэргүүцэж Даян хаанаас зугатсан Уйгурын Ибэрэй тайш, Бурхай нарын ноёд Хөх нуурт нутаглаж байсан билээ.
Шарын шашин дэлгэрүүлсэн нь
Шашин бол феодалын байгууллын оршин тогтнохын хамгийн нийтлэг нийлбэр, хамгийн нийтлэг санкц нь байсан бөгөөд шашны энэ чанар нь Монголын феодализмд онцгой хүчтэй үйлчилснийг тэмдэглэх хэрэгтэй.
Монголын феодализмд шашин сүм хийдийн үүрэг ямар байсан түүхийг бид үзэхдээ түүнийг гурван үндсэн үд багцаалан хувааж болмоор байна.
Нэгдүгээр үе нь: Монголын байлдан дагуулал ба Их гүрний үе, энэ үеийн нэгдүгээр шат нь байлдан дагуулах хэрэгт тухайн орны шашны эрх баригчдын нөлөөг ашигласан, хоёрдугаар шат нь нэгэнт байлдан авсан газар оронд ноёрхлоо мөнхжүүлэхийн тулд хүрээ хийд лам нарыг өргөн тэтгэх, төр шашин хэмээх хоёр ёсыг хослон хөгжүүлэх аргыг хэрэглэсэн.
Хоёрдугаар үе нь: Их гүрэн мөхсөний дараа Монголын феодалууд шарын шашныг албат харъяат нарынхаа дунд санаачлан дэлгэрүүлж монголчууд шарын шашинд нэлэнхүйгээр орсон үе. Энэ үеийн нэгдүгээр шат нь шарын шашин бөөгийн мөргөлийг бүрмөсөн шахан зайлуулж түүний орыг эзэлсэн ба хоёрдугаар шат нь Монголын хант улсуудад монгол ёсны шашны төв буй болсон үе юм. Энэ удаагийг шашны дэлгэрэлт нь Монголын феодалын хөгжлийн шинэ үетэй тохиолдож, хоёр ёсон жинхэнэ Монголын нийгмийн харилцаанд үйлчлэх болсон юм.
Гуравдугаар үе нь: Монгол орон харин булаан эзлэгчдийн эрхэнд орж тусгаар тогтнолоо алдсан ба Монголын феодалуудын эрх мэдэл их хязгаарлагдмал байдалтай болсон цаг байлаа. Тэр үед хүрээ хийд, шашны дээд толгой лам нар нь Манжийн байлдан дагуулагчдын эрх ашигт тууштай үйлчилж байсан юм. Хоёрдугаар шат нь XIX зууны хоёрдугар хагасаас үндсэндээ эхэлсэн бөгөөд шашны том лам нар хутагт хувилгаад, хүрээ хийд чухамхүү тэр үед мал сүргийг том эзэд болж, улс төр, нийгэм, эдийн засгийн амьдралд тэдгээрийн гүйцэтгэх үүрэг нь маш их нэмэгдэж, лам нарын тоо эрэгтэйчүүдийн бараг 40 хувийг хамарч, Монголын нийгэм аажимдаа теократ шинжийг олсон юм.
XVI зууны хоёрдугаар хагаст Монголын аж амьдралд гарсан чухал том үйл хэрэг бол Монголд шарын шашин дэлгэрсан явдал байлаа.
Монголын феодалууд дотроос Юан улсын дараа шарын шашныг эрхшээл нөлөөгөө бататган дээшлүүлэх зорилгоор дэлгэрүүлсэн анхны хүн нь Алтан хан болно. 1577 онд Алтан хан Түвэдээс лам Содномжамцыг /1542-1588/ хүндэтгэн залж, Монголд ирүүлээд өөрөө тэргүүн Ордосын бусад феодалыг шашинд оруулсан байна. Монголын феодалуудын дотроос хамгийн хүчирхэг нөлөөтэй байсан Алтан хан шарын шашны тусламжтайгаар Монголыг эрхэндээ оруулж нэгтгэн захирах бодлогыг тавьж байсан нь эргэлзэх газаргүй. Энэ нь Алтан хан, Содномжамц лам хоёр өөрсдийн биеийг Хубилай ба Пагва ламын шашин төрийг хослон хөгжүүлсэн хэргийг цаашид үргэлжүүлэгчид гэж үзэж байснаас тодорхой. Бөө мөргөлийг орхин, шарын шашныг хүлээн авахтай холбогдуулан хийсэн их ёслол дээр Алтан хан Содномжамцыг бүх шарын шашны толгойлогч гэж өргөмжилж түүнд “Далай лам” гэдэг цолыг өргөсөн ба Содномжамц Алтан ханд түүнд “Далай лам” гэдэг цолыг өргөсөн ба Содномжамц Алтан ханд Хубилай хааны бүх цолыг зүүхийг зөвшөөрсөн ажээ. Тэгээд Алтан хан, Далай лам хоёр энэ тухай тусгай хууль гаргах болж, Ордосын нөлөө бүхий том ноён Сэцэн хунтайжид шашны цааз хууль боловсруулан зохиохыг даалгасан байна. Сэцэн хунтайж бол алдарт түүхч Саган сэцэний элэнц өвөг бөгөөд Алтан ханы хамт Монголд шарын шашныг идэвхтэй дэлгэрүүлж байжээ.

үетэй харьцуулбал ялгаатай байжээ. Алтан ургийн бус хүмүүс тухайлбал, тавиан нэр хэдий өөрийн эзэмшил газартай, харъяат ардтай байсан боловч Төв засгийн газаргт орох эрхгүй байв.
Түмэн хааны эдгээр арга хэмжээ нь олон нийтэд талархагдаж Их цаазыг зохион явуулсан тул Түмэн засаг хаан гэж алдаршжээ.2 Түмэн засагт хаан 35 жил хаан ор суусан хугацаанд улс төрийн хямрал нэг хэсэг намжран зогсож, ард олны аж байдалд нааштай өөрчлөлт гарсан учир Саган сэцэн, Түмэн засагт хааныг “үлэмж жаргалангаар хүн амьтныг хангаж байсан”3 гэх зэргээр бичсэн байдаг.
Түмэн, хаан болоод дараахь чиглэлээр ажилласан. Үүнд:
1. Дээр дурьдсанчлан төвлөрсөн Төв Засгийн газрыг байгуулсан.
2. Монголын нийгэмд урт удаан хугацаанд баримталж байсан татвар, гувчуурын журмыг өөрчилж Зүрчид, Илигүд, Дагуур зэрэг бууж өгсөн аймгуудаас шан харамж авах болов. Ийнхүү Түмэн хаан өөрийн эзэмшил газрын хил хязгаарыг өргөтгөх бодлогыг идэвхитэй явуулж, Зүрчид, Илигүд, Дагуур зэрэг аймгийг эрхэндээ оруулж авсан.4 Гэвч зарим судлаачдын үзэж байгаагаар хэрэг дээрээ зөвхөн Зүрчидийг эрхэндээ оруулсан ажээ.
3. Түмэн засагт хаан өөрийн улсын дотор шашны төвийг бий болгох талаар арга хэмжээ авч байжээ. 2 Саган сэцэн. Эрдэнийн товч. УБ.1961. тал 220, 3 Мөн тэнд.
4 “БНМАУ-ын түүх”, Тэргүүн боть. УБ. 1966. Тал 439-440
Түмэн хаан Хятадын хилийг уулгалж зөвхөн цэрэг, аян дайны замаар өөрийн эдийн гачигдлыг тайлж байсан уу? гэвэл үгүй юм. Түмэн хаан Алтангийн төрөл садантай ойр дотно харилцаатай байсан бөгөөд Алтан ханы хүү Чинбаатарын тусламжтайгаар Сюаньфу дахь малын зах дээр малаа борлуулан арилжаа наймаа хийж байсан тухай тэмдэглэсэн байдаг.
Түмэдийн Алтан хан бие даасан бодлого явуулах болсон нь
Алтан мөн Ойрадыг хэд хэдэн удаа дайлж эрхшээлдээ оруулсан ажээ. Анх 1552ондд биеэр цэрэг авч мордон, Дөрвөн Ойрадыг Хүнүй, Завханы орчим байлдаж цохисон. Үүнээс хойш 1558 онд Уйгур, Шар уйгурыг эрхшээлдээ оруулжээ. 1567 оны үеэр Шахай руу элч илгээж Чагаадайн улсын үеэс ургийн холбоотой байснаа сануулж аргамаг хөлөг, алтт үнэт эрдэнэсийг бэлгэнд явуулсан.
XIV-XVI зууны монголын нийгмийн байдал
Юан гүрний дараах Монголын нийгмийн хөгжилт
Хятад дахь Монголын ноёрхол унаж, хаан ноёд Монгол орондоо буцаж ирсэн нь тус орны байдлыг ноцтой өөрчилж, Монгол орон улс төр, эдийн засгийн талаар дахин биеэ даасан нийгмийн цогцос болж тус орны хувь заяа нь гол төлөв дотоодын хүчин зүйлээс, өөрийн үйлдвэрлэхүй хүчний хөгжилтөөс шалтгаалах болов.Суурьшмал улс орнуудтай худалдаа арилжаа хийж өөрсдийн хэрэгцээт гурил, будаа, бөс даавуу, төмөр эдлэл олж авах хэрэгцээ шаардлага дахин хүчтэй гарч ирэв. Тэр үед монголчуудын эрхлэх аж ахуйн гол үндсэн салбар нь нүүдлийн мал аж ахуй хэвээр байж газар тариалан, гар урлал урьдын адил мал аж ахуйн хавсарга байдалтай байв. Ан гөрөө нь мал аж ахуйн дараа орох эдийн засгийн чухал салбар, монголчуудын амьжиргааны нэг чухал зүйл хэвээр байжээ.
XVI зууны хоёрдугаар хагасаас Монголын энэ тэр нутагт Хөх хот мэтийн хот суурин газар үүсэж эхлэсэн ба шарын шашин дэлгэрэхийн сацуу сүм дуган байгуулагдаж, тэр нь яваандаа Монголын шинэ үеийн зарим хотын үүсэл болов. Тэр үед Мин улсын хаант төрөөс нүүдэлчдийн эсрэг явуулж басан дээр цагийн уламжлалт бодлогыг идэвхтэй сэргээн явуулж байв. Хан улсын үед хүннү нарын эсрэг явуулж байсан “и-и-чжи-и” /нүүдэлчдийг ашиглан нүүдэлчдийг баримтлан захирах/, “и-и-фа-и” /нүүдэлчдийг ашиглан нүүдэлчдийг довтлох/, “цань-ши” /хүр хорхой адил бусдыг газар нутгийг идэх/ зэрэг уламжлалт бодлогыг хэрэглэж тэднийг хооронд нь цохилдуулан харилцан дайсагналцуулах, нэгийг нөгөөгөөр нь цохих аргыг өргөн хэрэглэхийн хамт суурьшмал ард түмний бараа таваараар үргэлж гачигдан дутагдаж байсан нүүдэлчдийн эдийн засгийн сул дорой байдлыг далимдуулан худалдаа ба эзлэн түрэмгийллийг хослуулдаг аанай хуучин бодлого алхам алхамаар хэрэгжүүлж байв.
Отог, хошуу
Отгийн бүрэн зонхилсон нь XY-XVI зууны үе бололтой. “От” бол монгол, түрэгээр “гал” гэсэн үг. Б.Я.Владимирцов “отог”-ийг газар нутаг хэмээсэн согд гаралтай үг гэж тайлбарлажээ.1 Монголоор “отог”, түрэгээр “отаг” нь “гэр”, “чачир” хэмээсэн утгатай үг гэж эртний түрэг хэлний тольд тайлбарласан байна.2
Бид отгийг “гал”, “голомт”, “өрх”, “гэр” хэмээсэн утга бүхий монгол үг гэж үзнэ.3 Манай Монголд аянчны түүдэг, гөрөөчний буудлыг отог хэмээн нэрлэдэг. Төдөн гал аянчин, төдөн гал гөрөөчин гэхийн оронд төдөн отог гөрөөчин, төдөн отог аянчин гэх мэт. Монголчууд бас өрхийг “утаа” хэмээн нэрлэх ёс бас байжээ.4 Бусад оронд өрхийг “утаа” хэмээн нэрлэх ёс бас бий. Жишээлбэл, орост өрхийг “дым” /утаа/ гэж нэрлэдэг байв. Ийнхүү “гал”, “утаа”, “голомт” болон “отог” хэмээх үгтэй нягт хоолбоотой байна.
Бид отгийг “отчигин” хэмээх үгтэй бас холбох нь зүйтэй хэмээн санаж байна.Отчигин бол “галын эзэн” хэмээсэн утгатай үг. Монгол ёсонд эцгийн голомтыг отгон хөвгүүд залгамжилдаг заншилтай. Тэгэхлээр эхэн үедээ отог буюу гал голомт бол отгон хөвгүүнд шилждэг зүйл байжээ. 2 “Древнетюкский словарь” Ленинград. 1969, 3 Бидний энэ бодол С.А.Константинова. “…К характеристике лексического комплекса “очагжилище-народ” в алтайских языках” гэдэг өгүүлэлд дурдсан зүйлтэй нийлж байна. “Проблема общности алтайских языков. Тезисы локладов на первой алтаистической конференции”. Изд-во Наука, Ленинград, 1969, стр.341
4 Ю.Н.Рерих. Монголо-Тибетские отнощения в XIII-XIV вв.Филология и история монгольских народов. М., 1958, стр.72

унах хүртэл хоёр орны харилцаа нэлээд өргөжсөн юм. Харин Юан гүрнийг мөхсөнөөс хойш XVI зууны дунд үеийг хүртэл манай түүхийн сурвалжид “шашин төр хоёр үлэмж цөлийдсөн” хэмээн өгүүлдэг нь хоёр орны харилцаа бараг тасрахад хүрсэн гэлтэй. Гэтэл төдхөн хоёр талын чармайлтаар сэргэж эхэлсэн.
XVI зууны эхэн үеийн Монгол-Түвэдийн харилцаа нь бие даасан хоёр улсын харилцаа байсныхаа хувьд XVIII зуунаас хойших харилцаанаас зарчмын ялгаатай бөгөөд Монголын улс төр, эдийн засаг, шашин-соёл, боловсрол, шинжлэх ухаан зэрэг нийгмийн амьдралын олон салбарыг хамран, үргэлжилсэн хугацаа, цар хүрээ, зорилго, шинж чанар, түүхэн үр дагавраараа Монгол, Түвэдийн түүхэд чухал нөлөө үзүүлсэн болохыг өгүүлэн буй үеийн харилцааг Өмнөд
Монгол-Түвэдийн, Халх Монгол-Түвэдийн, Ойрад Монгол-Түвэдийн харилцаа хэмээн баахан ялгамжтай авч үзсэн нь зарим талаар түүхэн газарзүйн нөхцөл шалтгааныг харгалзан үзсэн боловч гол нь Өмнөд Монгол, Халх Монгол, Ойрад Монголын хаад ноёдын Түвэдтэй харилцсан бодлого, зорилго, чиглэл, шинж хандлага, түүхэн үр дагавар нь харилцан адилгүй байсныг эш үндэс болгож Түвэдийн шашны бүлэглэлүүдээс Монголын улс төрийн бүлэглэлүүдтэй харилцсан байдал, бодлого, байр суурь, үйл ажиллагаа нь мөн өвөрмөц өөр байсныг давхар харгалзан үзэж Монголын түүхэнд тухайн үеийн Төв Азийн олон улсын харилцааны гүйцэтгэсэн үүргийг тодруулахад чухал болоход тус тус оршмуй.
XVI зууны үед Түвэд орон бурхны шашны олон урсгал, ялангуяа Зонхава /1357-1419/-гийн шинэчилсэн урсгал болох гэлүгвагийн ба хуучин шашны хооронд ужиг удаан үргэлжилсэн тэмцэлд нэрвэгдэж, улс төр, эдийн засаг, шашин суртлын талаар хямралд автагдсан байв.
XVI зууны эхэн үед Монголын хаад ноёдын дотроос Түвэдийн гэлүгвагийн шашинтай холбоо тогтоож, идэвхтэй харилцсан ноён бол Түмэд аймгийн Алтан гэгээн хан /1502-1582/ болой.
Алтан ханы гадаад улс төрийн бодлого нь дотооддоо явуулж байсан бодлогын адил байр суурь, нэр хүндийг нь бэхжүүлэхэд чиглэгдэж байсан бөгөөд Мин улстай хэвийн найрсаг харилцаатай байж, улс төр, эдийн засаг, шашин соёлын хувьд эрхшээлд нь автахгүй байхын нэг гол хүчин зүйл бол Түвэд болоод Дундад Азийн орнуудтай байнгын харилцаатай байх явдал гэж үзэж байжээ.
Алтан хан XVI зууны тэргүүн хагасын сүүлчээс Монгол, Түвэд, Хотон, Уйгур зрэг янз бүрийн угсаатан хольцолдон суудаг, нүүдлийн мал аж ахуй эрхлэхэд тохирожмтой, олон орны хил зааг, стратегийн ач холбогдолтой Хөхнуурыг эзлэн авснаар Түвэдтэй шууд хиллэх болжээ. Чингэснээр Алтан хан Монгол-Түвэдийн харилцаагаа идэвхжүүлж, өөрт ашигтай зохицуулах нөхцөл бололцоогоор Монголын бусад хаан, ноёдтой харьцуулахад илүүтэй болжээ.
Алтан хантай гэлүгвагийн шашны дээд лам нар эхэлж холбоо тогтоосон бөгөөд хэн хэнийх нь эсэргүүцэл этгээд өөр хоорондоо зохих харилцаатай байсан нь үүнд давхар нөлөөлжээ.
Алтан хан, Содномжамц нар 1574 оноос элч солилцон харилцаж, уулзалтын талаар Түвэдээс Монголд 1576 оны билгийн улирлын 5-11 сард, мөн 1577 оны 6 сард хоёр тал нийт зургаан удаа элч төлөөлөгчөө харилцан солилцож хэлэлцсэн нь уг айлчлалыг эхнээс нь чухалчлан үзэж байсны баримт юм.
Алтан хан Монголын их хаадын өргөмжлөл, усны их сан “Далай” гэсэн цолыг буй болгож, харь түвэд хутагтад олгосон нь сонирхолтой хэрэг.
Алтан сан, Содномжамц нар бие биендээ эрхэм цол, эрх соёрхсоны дээр харилцаа тогтоох, шашин номыг дэлгэрүүлх хэрэгт хүчин зүтгэсэн түвэд хүмүүст Алтан хан, өөрөөр хэлбэл Монголын талаас, Содномжамц, Манзушири, Майдар хутагт нар Гурван түмний ноёд түшмэдэд дэс дэсээр тус тус алдар цол, эрх дарх шагнан урамшуулсан байна.
Гуравдугаар Далай Содномжамц Алтан хан тэргүүтэй Баруун түмний ноёдтой харилцаа холбоо тогтоож, Монгол оронд гэлүгвагийн шашныг дэлгэрүүлэх үйл хэрэгт биечлэн зүтгэж, Монгол-Түвэдийн харилцаа сэргэж, улс төр, шашин-соёлын талаар өргөн харилцахын эхлэлийг тавилцжээ.
Содномжамц хутагт гэлүгвагийн шашны хойчийн хувь заяаг бодож хойд дүрээ Монголоос тодруулахыг гэрээсэлж, түүнийг нь гүйцэлдүүлсэн хэрэг.
Ёндонжамцыг /1589-1616-ыг Түвэдэд залж Дашилхүнбэ хийдийн ширээт лам эрдэмт хутагт Лувсанчойжижалцан /1567-1662/ ба Гандан хийдийн ширээт лам Гэндэнжалцан нар ном эрдэм зааж, мөн Банчин-Эрдэнэ Лувсанчойжижалцан заллагаар нь Лхаст хэдэнтээ тусгайлан очиж байсан нь Монголоос тодруулсан бяцхан хутагтын нэр хүндийг сүсэгтэн олны дунд өргөхийг эрмэлзэж байсан хэрэг.
Дөрөвдүгээр Далай ламыг Монголоос тодруулсан нь Монгол-Түвэдийн харилцааг өргөжүүлж, Монголд шашин дэлгэрэхэд чухал нөлөө үзүүлсэн.
Харин дөрөвдүгээр Далай лам гэнэт жанч халсанд түүнийг өмгөөлөн шарын шашныг дэмжигч монгол ноёд цэрэглэн хөдөлснөөс үүдэж, Түвэд, Монголд шарын хийгээд улааны шашинтны хоорондын зөргчил хурцдаж, улааны ба шарын шашны эвсэл байгуулахад хүрч байв.
XVI зууны Халхын түүхэнд болсон чухал үйл явдлын нэг бол Түвэд улстай харилцаа тогтоож, бурхны шашныг дэлгэрүүлсэн явдал юм.
Халх Монгол-Түвэдийн харилцааны эхлэлийг тавьсан Абатай сайн хан /1554-1588/ төмөр могой жил /1581/ Монголжин Түмэдийн худалдаачдаас Алтан хан Түвэдтэй харилцаа тогтоон, шарын шашныг тэтгэн буйг сонсож мэдээд, Түмэдэд хоёр ч удаа элч зарж Алтан хан болон Сэнгэдүүрэн /1538-1585/ хан нараар дамжуулан түвэд хутагтуудтай холбоо тогтоон харилцаж байжээ. Абатай сайн хан гуравдугаар далай лам Содномжамцыг Монгол газар хоёр дахь удаа, чингэхдээ бүр Хөх хотод ирэхэд нь 1585 оны зуны адаг сарын 15-нд өөрийн биеэр уулзаж, түүнд булган арьс, алтадсан өргөө, алт мөнгө, мал сүрэг үлэмж өргөл өргөжээ. Содномжамц хариу болгож, Абатайд галд үл шатсан пагмадүв очир хааны хөрөг өргөн баргьж, “Очирай сайн хан” цол, шар үсэг бүхий тамга ганжээ.2
Абатай сайн ханы үеэс бурхны шашны дэлгэрлийг дагалдаад хоёр орны харилцаа ч өргөжиж, нөлөө бүхий ноёд бараг цөм Далай лам, Банчин-Эрдэнэ нартай харилцах болж, монгол, түвэд хүмүүс янз бүрийн хэргээр ирж, очих явдал олширсоор байна.
2 “Лувсанпринлэй Жибзундамбабалсанбогийн ерийн товч намтар” /Өндөр гэгээний намтрууд оршвой/ 1995, тал 7.

Өмнө нь 2012 оны 5 дугаар сард Монголын бөө нар нэгдсэн тахилга хийж, эцэг өвгөдийн алтан өлгий болсон Сэлэнгэ аймгийн Мандал сумын Ноён уулын бүсийн хамгаалах бөөгийн зан үйлийг хийж байсан. Үүгээрээ МБНЭ-ийн нэгдсэн тахилга ялгаатай юм.
Чингисийн талбайд бөө, удган, бас бус тэмцэгчид нийлж, Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд орших Ноён уулын бүс дэх Гацууртын алтны ордыг стратегийн орд газар болгохыг эсэргүүцэж, туг далбаагаа намируулан, унжлага сагсуургаа харшилдуулсаар бөө, удганууд жагсаал хийсэн. Энэхүү улс төрийн арга хэмжээг удирдан зохион байгуулж оролцогчдын нэг нь “Онгодын хөх тамгат” халх-ойрад бөөгийн төвийн тэргүүн Н.Хишигжаргал байсан билээ.
2018 оны 4 дүгээр сарын 18-ны өдөр Эх орныхоо газар шороо, уул ус, байгалийн баялгийг хайрлан хамгаалах, бүрэн бүтэн байлгахын төлөө хийх монгол зан үйлийн талаар “Дэлхийн тэнгэр шүтлэгтний нэгдсэн холбоо” ТББ-аас мэдээлэл хийсэн билээ.
Удган, зайрангууд “Эх орон газар шорооныхоо төлөө цохилох зүрхтэй хүмүүс байдаг. Тиймээс бид Монгол төрд шургалж өөрийн хар амиа хоохойлж, ард түмнийг хохироож, газар шороогоо малтсан 27 хүнийг цээрлүүлнэ. Эхний есөн хүнийг тэнгэрт мэдүүлнэ. Нартын хууль дийлэхээ байчихсан юм бол тэнгэрт мэдүүлнэ.” Хэмээн тунхагласан билээ. Энэхүү зан үйлийг сарын 21-22-нд шилжих шөнө үүрээр хийж байсан. Түүнд олон арван байгууллага нэгдэж байсан. Түүнийг зохион байгуулагчийн нэг нь “Онгодын хөх тамгат” бөөгийн төвийн тэргүүн Н.Хишигжаргал байсан юм.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар “Онгодын хөх тамгат” халх-ойрад бөөгийн төвийн тэргүүн Н.Хишигжаргалыг “Байгаль дэлхийгээ хамгаалах, үндэсний өв соёлоо түгээн дэлгэрүүлэх үйлс”-эд оруулсан хөдөлмөрийг үнэлэн “Алтан гадас” одонгоор шагнажээ.

Хамгийн анх лам Родевик 1963 онд эксорцизмын тухай “Биед шингэсэн чөтгөр, шуламыг зайлуулах нь” гэсэн ном бичсэн. Энэ номыг би Орос руу явсан хүнд захиж уншсан. Их сонирхолтой ном. Уг номонд “Энэхүү онцгой аюултай зан үйлийг үйлдэхдээ тухайн бөө удган тэр хүнийхээ эмнэлгийн шинжилгээг нарийвлан гаргуулж, ердийн өвчин бус чөтгөр, шулам шүглэсэн хорлол гэдгийг тогтоох хэрэгтэй” гэж зааварчлан бичсэн байдаг. 1976 онд тэрбээр эксцоризмыг бие даан үйлдэхдээ өөрийнхөө бичсэн номны зааварчилгааг мөрдөж нэгэн оюутан бүсгүйг нөгөө ертөнц рүү илгээсэн тухай тодорхой бичсэн нь бий.
Тэр их амархан. Өөрийн зан үйл нь огцом өөрчлөгдсөн хүмүүс байдаг. “Тэр уг нь их даруухан залуу, бүсгүй байсан. Сая уулзсан аймаар ууртай, солиотой болчихсон байна лээ” гэж ирээд бид хоорондоо ярьдаг даа. Ийм л хүмүүс эксорцизм буюу чөтгөр шулам биед нь шингэснээ өөрсдөө мэддэггүй. Огцом уурлаж, тэр үедээ зүгээр явж байгаа хүнийг барьж авч зодох, хэрүүл өдөх зэргээр авирладаг. Заримдаа бие нь эв эрүүл хэрнээ татаж унадаг хүмүүс бидний дунд олон байдаг. Тэдний биед чөтгөр орсноор өөрийн биед шингэсэн өнөөх чөтгөр шулмыг хөөж гаргахаар тэмцэлдэх явцдаа ялагдаж улмаар ухаан алддаг. Гэнэт ухаан алддаг, татаж унадаг хүнийг өнөөдөр эрүүл мэндийн шинжлэх ухаан өвчнийг нь эдгээж, оношийг нь тогтоож чадахгүй байгаа шүү дээ. Гэсэн хэрнээ лам бөөгөөр яваад эдгэрчихсэн тохиолдол бий. Энэ нь ердөө биед шүглэсэн чөтгөр шулмыг л хөөж гаргаснаар эрүүл болж байгаа гэсэн үг юм.-Хүн хүний биеийн байдлаас болно. Миний анхны хайрыг булаасан бүсгүйд би хамгийн анх эксорцизм хийж байлаа, Тэр бүсгүй мөн л миний дотны найз байсан болохоор би ямар хууч өвчтэй гэдгийг сайн мэдэж байсан юм. Эхний нэг сар би түүнд хараал хийж, шившлэгтэй чихэр жимс өгч үзлээ. Гэвч ямар ч үр дүн гараагүй. Харин дараагийн сараас нөгөө бүсгүй сэтгэл санааны гүн хямралд орж идэж уухаа байсан. Долоо хоногийн дотор 8 кг турж сарын дараа 30 кг болтлоо турж эцэн, тухайн жилдээ буюу 23 насандаа нас барсан. Эмнэлгээр яваад өвчнийх нь онош л гарна уу гэхээс миний хараал хийсэн онош гарахгүй нь ойлгомжтой. Ингээд би өөрөө өөртөө итгэж, хараалын аргаар хүнийг үхүүлж болдгийг баттай мэдэж авсан. Дараа нь хүн амины хэрэг үйлдээд ердөө 8 жилийн хорих ял авсан залууд хараал хийж үзсэн. Талийгаачийн ар гэрийхэн надад захиалга өгсөн юм. Харин тэр “ёслол” амжилттай болж дээд шүүхэд давж заалдаад байсан алуурчин залуу Ганцхудагийн подвальд амиа хорлосон доо.
Зарим хүний дотор хоёр буюу түүнээс дээш хүм үүсийн сүнс оршиж байдаг. Ямар нэгэн нөлөөллийн улмаас сүнснүүд биеийг дийлэн гарч ирдэг. Яг ийм хүмүүст хараал жатга хийх жаахан явдалтай байдаг. Нэг биш нэлээд хэдэн сүнсийг биенээс нь хөөн гаргасны дараа хараалаа үйлддэг. Хараал хийсний дараа тэдний зан ааш гэнэт өөрчлөгдөн хувирч огтоос танигдахгүй мэт болдог. Миний хараал хийсэн хүмүүсээс хоёр хүн сэтгэл мэдрэлийн өвчин тусч одоогоор Шархадны эмнэлгийн данстай болчихсон явж байна. Ямар ч хүн хийсэн муу үйлийнхээ шанг сайн хүртэх учиртай. Бид түүнийг нь биелүүлэгчид.
Хүмүүс өөрсдөө их гэнэн. Одоо олон бөө бий болсон учраас хамаагүй нас жилээ хүнд хэлдэггүй, зарим нь бүр нууцлаад байдаг хэрнээ өвддөг эрхтэн. өвчнөө хаа хамаагүй хэлдэг. Гэтэл хараал хийдэг хүмүүст нас жилээс илүүтэй тэр өвчнийх нь онош байхад л болно. Тэр ч байтугай хүнийг нас барахад уншдаг “Сонсгоод” гээд ном байдагтай адил ямар эрхтнийг өвчлүүлэх тусгай тарни хүртэл байдаг. Тэгэхээр би хүмүүст нас жилээ нуухаасаа илүүтэй өвддөг эрхтэн, өвчнийхөө оношийг л нууцалж явбал аминд чинь өлзийтэй гэж хэлмээр байна. Манайхны сул тал гэвэл уулзалдаагүй удсан хүмүүс хүртэл гудамжинд тааралдахаар мэнд усаа мэдэлцэв үү үгүй юу өвчин зовлонгоо яриад эхэлдэг. Энэ зуур чинь тухайн хүн өөрт чинь хараал хийгээгүй ч гэсэн өнөөх өвчнийг нь “хуваалцаж” байдаг.

Энэ үеэр бөөгийн уг аваад цөөнгүй хэдэн жил болсон боловч босч чадаагүй залуучууд ирж уулзаж байлаа. Бөө болохоор шийдэж, найман багшийн нүүр үзэж, 15-н сая төгрөг зарцуулсан боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй, улмаар дээд сургуулиа хаяж, орон нутагтаа ирсэн. Энд ирээд ч зовлон үргэлжэлэж, ах дүү хамаатан садны дунд байх аргагүй болсон хөдөө суманд найз нэгнээ түшин амьдарч яваа нэгэнтээ ч уулзасан. Эрүүл мэнд, эд хөрөнгө, сэтгэл санааны зовлонд хэн нэгнийг учруулан байж бөөгийн нэр барьж, “хуурамч” уг босгодог бусармаг байдлыг халах цаг болжээ. Бид ийм асуудлаар МБНЭ-д мэдээлэл авдаг утас ажиллуулах шаардлагатай болсоныг цаг хугацаа харуулав. Бөөгийн нэр хүндийг унагааж байгаа тодорхой хүмүүстэй тэмцэх цаг нэгэнт болжээ.

Нэгэн жил- түүхийн хувьд авч үзвэл ахар богино хугацаа, гэвч бид, Бөө нар эвлэлдэн нэгдэж МБНЭ-ийг байгуулаад нэгэн жил өнгөрчээ, бид юуг амжуулав, бид юуг бүтээв гэдэгт хариулах гэж оролдоё.
Нэгэн жил, Олон зуун жил явж ирсэн тархай бутархай байдлыг халж, Эзэн Чингис хаанаас хойш Бөө нар эвлэлдэн нэгдэж, нэгэн дээвэр дор цугларч чадав. Энэ нь олон асуудалд хариулт өгч байна. Бөө нар нэгдэж чадахгүй, хоорондоо таардаггүй гэнэлээ, нэгдсэн ч удахгүй тарна гэж оношлож байв. Бидний тараах гэсэн, бутраах гэсэн оролдлого ч гарч байсан.
Гэвч бид өнөөдөр Мөнх хөх тэнгэр, Эзэн Чингис хааны гэгээн сүнсний дор нэгдэн нийлж, нэг цул хүч болон Монголын Бөө нар нэгдэж чадлаа. Бөө нар бол Мөнх тэнгэрийн Улаач нар төдийгүй Их монгол Улс, Эзэн Чингис хааныхаа ариун сургаалыг түгээгч, Монгол үндэсний үзэл, Монгол генийн уг уламжлалыг үргэлжлүүлэгч, Монгол бахархал, Монгол омогшил, Монгол огшилыг биеэр үлгэрлэгчид билээ.
Түүх бидэнд өндөр хариуцлагыг үүрүүлжээ. Тэр бол даяаршлын эрин зуунд Монголыг монголоор нь авч үлдэх оюун санааны талбарт явагдах хүнд хэцүү тэмцлийн манлайд нь явах Тэнгэрийн улаач нарын тэргүүлэгч үүрэг юм.
Түүхийн олон зуун жилийн асар их туршлагатай, хөрөнгө мөнгөний хувьд маш их чадвартай, бас өргөн хэмжээний туслалцаатай, зохион байгуулалтын хувьд жигдэрсэн, цэгцтэй сургаалтай, сая саяар тоолох мөргөлтөнтэй, түүнээсээ дэмжлэг авдаг олон шашин сүүлийн 20 жилд Монголын оюун санааны салбарт хүч түрэн орж иржээ.
Энэ бүхний нөгөө талд нь түүхийн олон зуун жилийн турш Харийн гүрний бодлогод эзлэгдэж, тэдний үзэл суртал болсон шашин, сурталд хүчээр дагаар орсон, Бөө нарыг бөөнөөр нь генецит хийж устгасан, зан үйлээ хийх наад захын бололцоог хууль цаазаар дарангуйлан хавчсан, Бөө шүтлэгийг хүй нэгдлийн харанхуй бүдүүлэг зүйл мэтээр хүмүүст ойлгуулсан тийм л цаг хугацааг туулж өнөөдрийг хүрч иржээ.
Мөнх Тэнгэр бол зөвхөн Монголчуудад заясан аугаа их сургааль, шүтлэг, Түүнийг түгээгчид нь Тэнгэрийн улаач та бүхэн, түүний түшээ нар, шүтлэгтэн олон билээ. Бид түүхийн өмнө хүлээж байгаа үүргээ ойлгож байна. Бид Монгол орноо Монголоор нь авч явах түүхэн хариуцлагыг гүнзгий ухамсарлаж байна. Тиймээс бид улам бүр нэгдэн нягтарч хамтарч ажиллах болно. Мөнх тэнгэрийн улаач бол бусдад үлгэр жишээ үзүүлэгч манлайлагч байх ёстой.
Бид ганц нэгээрээ, жалга довоороо, нутаг усаараа явж ирсэн өнгөрсөн олон зуун жилийн түүхээс сургамж авч, нэгдэн нийлж, хамтарч ажиллах, улмаар аугаа их хүчийг олох тэр л ирээдүй бидний өмнө байна. Бид үүнийг хийж чадна.
Нэгэн жил-Тэнгэрийн улаач нар маань хэдэн мянгаар тоологдох уул, ус түүний лус, савдагийг тахих уламжлалт зан үйлийг хийжээ. Ямар их хүч хөдөлмөр гаргаж, ямар их сэтгэлийн хүч тэнхээг хүмүүст өгөө вэ. Байгаль эх дэлхий өлгий нутгаа хамгаалах тэмцэлд та бүхний оруулж байгаа хувь нэмэр асар их бөгөөд түүний ач холбогдол нь Аугаа их юм. Даяаршилын энэ зуунд, ялангуяа хөрсөн доороо асар их баялагтай Өвөг дээдсээс минь онгон дагшинаар хадгалж ирсэн нутаг Лиценз нэртэй алга дарам цаасаар харийнханы эзэмшилд очиж, эрчимтэй сүйтгэгдэж байна.
Бидний хийж байгаа Тахилга тайлга бол эх нутгаа хамгаалах тэмцлийн нэг хэсэг, энэ олон тахилга тайлга нийлэн нэгдэж улмаар Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж онгон байгаль, эх нутгаа хамгаалах аугаа их хүч болон илэрнэ. Бид хийж байгаа ажлаа ингэж ойлгож ажиллах ёстой.
Харийнхан бидний нутгийг хамгаалахгүй, харийн сэтгэлтэн бидний нутгийг хайрлахгүй, тиймээс Монголоо Монголоор нь авч явах хариуцлагатай үүргийг Тэнгэрийн улаач нар, бид хийхгүй бол хэн хийх юм бэ, Байгаль эх дэлхий, онгон дагшин эх нутгаа хамгаалах тэмцэл бидний үндсэн үүрэг мөн.
Нэгэн жил-Монгол Бөөгөө уламжлалт дэг жаягаар хөгжүүлэхийн төлөө тэмцэл байлаа. Монгол Бөө бол дэлхийд гайхагдах гайхамшигт соёл, өв уламжлал билээ. Дэлхийн бүх улсад бөө байдаг боловч Мөнх тэнгэрийн хүчийг олж, Төрийн түвшинд хүндлэгдэж, Дэлхийн хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэгнэсэн Төр улсыг байгуулж, шүтлэгдэж ирсэн Бөөгийн түүх өөр хаана ч байхгүй, өөр хаанаас олохгүй. Энэ бол Монгол бахархал, Монгол Бөөгийн гайхамшиг билээ. Монгол бөөгөө уламжлалаа баримтлан, нууцаа хадгалан хөгжүүлэх түүхэн үүрэг өнөөгийн Тэнгэрийн Улаач нарт ногджээ.
Бид өнгөрсөн 20 жилийн хугацаанд Улаанбаатар хотод төвлөрөн ирсэн бөөгийн нэгдлүүдийн түүхийг давтахыг хүссэнгүй. Бид Монголын хэмжээнд бүтэцтэй нэгдсэн байгууллага байгуулахыг зорьж байна. Бидний зорилго амжилттай биелж байна. Монголын арван хоёр аймагт салбараа байгуулжээ. Ийм хэмжээнд ажилласан Монгол Бөөгийн Их дархан Удган Д.Батчулуун, Д.Энхжаргал нартаа та бүхний өмнөөс талархал илэрхийлэхийг хүсж байна. Мөн орон нутагт МБНЭ-ийн салбарыг байгуулж, идэвхтэй ажиллаж байгаа Монгол Бөөгийн Буриадын Их Удган Гэрэлтуяа, Зайран Ганболд нартаа МБНЭ-ийн Дээд цэцийн өмнөөс болон МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн нэрийн өмнөөс талархал илэрхийлэхийг хүсч байна.
Энэ сайхан хүмүүсийн зүтгэл бүтээлийг үгүйсгэн хэн нэгэн нь саяхан манай сайтад “удган хүүхнүүд, банди” нар, “МБНЭ-д хэнд ч хэрэггүй хүмүүс цугларсан газар” хэмээн бичжээ. Бидний ажлыг үгүйсгэхдээ, арга ядсандаа энэ зүйлийг бичжээ. Ингэж аяглах нь хэнд хэрэгтэй юм бэ.
Монгол Бөөгийн Нэгдсэн байгууллага байгуулах нь зөвхөн цөөн хэдэн хүний ажил биш ээ. Энэ бол Мөнх тэнгэрийг шүтэн бишрэгчдийн бүгдийнх нь өмнө хүлээсэн үүрэг. Өвөг дээдсийн ариун сургааль, номлолыг үргэлжлүүлэн авч явах хүндтэй үүрэг Та бидний өмнө байна.
Өнгөрсөн 20 жил зөвхөн Бөөгийн нэрийг ашиглан хувьдаа өндөр алдарт хүрсэн, бөөгийн нэрээр бизнес хийж ашиг олсон ч хүмүүс бий. Одоо тэдэнд биднээс хэлэх үг бий. Монгол Бөөгийнхөө төлөө ажиллах цаг иржээ. Одоо би гэдэг үгнээс татгалзаж бид гэж ярьж суръя, бид гэж хамтарч ажиллаж суръя. Бөөгийн нэрийг худалдан амьдрагчдыг энэ мөчөөс хуучин заншлаасаа татгалзаж, шинээр амьдарч бөөгөө хөгжүүлэхийг уриалж байна. Бас зарим нэг нь “од”-ын өвчнөөр өвчилж, бөөгийн уг бариад цөөхөн жил болж байгаа мөртлөө ахмад үе, ах захынхаа дээгүүр харайж янз бүрийн цол хэргэмийг өөрсдөдөө хүртээж маяглаж байгааг яалтай билээ. Манай нэртэй Зайран энэ үйлдлийг “Хав”-ийн нүүрэнд арслангийн маск өмсгөсөн ч биеэ нь “хав” хэвээрээ харагдана шүү дээ” гэж тун оновчтой хэлсэн билээ.
Мөнх тэнгэрийн төлөө зүтгэж, өөрийн бүхий л амьдралаа зориулсан “Тэнгэрийн улаач” нарын зүтгэлийг үнэлдэг газар алга байна. Төрөөс үнэлэх нь тун ховор байдаг. Тиймээс энэ байдлыг зарим хүмүүс овжин ашиглаж, янз бүрийн цол, нэрийг бий болгож, түүнийгээ худалдан ашиглаж байна. Янз бүрийн хуурамч цол, ганц хүний үзэмжээр олгодог, элдэв тэмдэгээс татгалзая. Ямар нэгэн сэдвээр бүтээл тууриваагүй, эрдмийн зөвлөлөөр орж сэдвээ хамгаалаагүй бол “хуурамч” доктор цол авахаас татгалзая. Ийм хуурамч алдар цол нь өнөөдөр хэн ч мэдээгүй үедээ хэрэгтэй юм шиг санагдаж байж магадгүй, маргааш олон түмэн мэдээд ирэхээр нүүр хийх газаргүй “онигоо” болно. Бөө нар нэг нэгэндээ цол, гуншин өгдөг мэт сэтгэгдэл нийгэмд бий болно. Үүнээс сэргэмжлэх ёстой. Монгол төрөөс шийдвэр гаргаагүй байхад “Төрийн” гэсэн Зайран, Удганы цол олгох, Төрийн шагналыг дууриасан дууриаж “Ард түмний баатар”,“Ард түмний гавьяат”,…..бүр сүүлдээ төрөөс гаргасан “Ашигт малтмалын зөвшөөрөлийн лиценз”-ийг дууриасан залуу “Тэнгэрийн улаач” нарт зориулсан “лиценз” бий болгожээ. Цаашдаа ийм инээдэмтэй, онигоотой зүйлээс татгалзаж сурья.
Өөрөө бүх зүйлийн толгойд байх ёстой мэт аягладаг өвчин мэт зүйлээс зарим бөө нар татгалзах цаг нь ирсэн байна. Олон жил бөөгийн нэр хүндийг ашиглаж явахдаа цаг үеээ мэдэрч Монгол бөөгөө нэгтгэх талаар яагаад бодож, сэтгэж ажиллаагүй юм бэ. Тэгээд бөө, шүтлэгтэн нар нэгдээд ажиллаад эхлэхээр энэ байгууллагыг зөвхөн “Бөө хүн” удирдах ёстой гэж олон түмэнд мэдэгдэж, улмаар хийж байгаа ажлыг саармагжуулах нь хэнд хэрэгтэй юм бэ. “Тэнгэрийн улаач” нар шүтлэгтэн олон хамтарч “Мөнх тэнгэр”-ээ шүтэж байгаа цагт бөөгийн байгууллагыг “Тэнгэрийн улаач” болон эгэл жирийн хэн ч удирдаж болно. Харин бөөгийн ёс зүйд хяналт тавих, бөөгийн нэр, цол олгох зэрэгт зөвхөн Бөө хүнэээр ахалсан, тийм бүрэлдэхүүнтэй “мэргэшсэн” баг ажиллах нь гарцаагүй билээ.
Нэгэн жил-Монгол орны оюун санааны салбарт үүссэн нөхцөл байдал өнөөдөр монголчуудаа даяршилын сөрөг зүйлээс хамгаалах дархлааг хөдөлгөөнд оруулжээ. Олон мянгаар тоологдох бөө нар бий болж байна. Тэднийг жинхэнэ уламжлалт жаяг, ёсоор бөөгийн зан үйлд сургахыг цаг хугацаа шаардах болжээ. Бөөгийн гэх гэмт хэрэг бий болж, бөө нарыг хуурамч, жинхэнэ хэмээн ангилах болжээ. Нийгэмд үүссэн ийм байдлыг арилгахын тулд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн гишүүн Зайран Батсайхан, Одонхүү нараар ахлан “Монгол бөөгийн ёс зүй”-г боловсруулж, МБНЭ-ийн бага хуралдайгаар хэлэлцүүлж, бөө нар нийтээрээ мөрдөж эхэллээ. Монгол бөөгийн ёс зүйг боловсруулахад сэтгэл зүтгэл гаргаж ажилласан Зайран Батсайхан, Одонхүү нартаа талархал илэрхийлэхийг хүсч байна.
Бид хэлэлцэж гаргасан “Монгол бөөгийн ёс зүй”-гээ олон түмэнд сурталчлах, хэрэгжүүлэх ажилд шамдан орох цаг ирлээ. Үүнийг хэрэгжүүлэхэд МБНЭ-ийн гишүүд дэмжигчид манлайлан оройлж оролцох ёстой.
Монгол бөөгийнхөө төлөө амьдралаа зориулсан “Тэнгэрийн Улаач” нартаа нэгдсэн журмаар алдар нэр, цол олгохоор боллоо. Энэ цолыг МБНЭ-д нэгдсэн бүх байгууллагууд хүлээн зөвшөөрч байгаа тул МБНЭ-ийн Дээд цэцийн болон Хяналтын цэцийн гишүүд бүгд гарын үсэг зурж баталгаажуулсан байх болно. Манай иргэд, шүтэгч нар ийм батламжтай, цолтой “Тэнгэрийн улаач” нараар үйлчлүүлж байхыг уриалж байна.
Мөн Монгол бөөгийнхөө төлөө сэтгэл, биеэ зориулан ажилласан “Тэнгэрийн улаач” нартаа МБНЭ-ээс одон, медалиар шагнаж байхаар тогтлоо. Энэ бүхэн бол бөөгийн үйл ажиллагааг шинэчлэх, цэгцлэх чиглэлээр бидний хийж байгаа ажлын эхлэл юм.
Нэгэн жил-бид МБНЭ-ийн бага хуралдай таван удаа, МБНЭ-ийн дээд цэцийн гишүүдийн хуралдайг арван удаа хийж, цаг үеийн тулгамдсан олон асуудлыг хэлэлцлээ. Бидний хамтарч ажиллаж сурч байгаагийн илэрхийлэл бол хуралдаан бөгөөд хамтын шийдвэр, бодлого бол бидний эцсийн шийдвэр, манай гишүүдийн хэрэгжүүлэх ёстой даалгавар болж байна. Бид ойрын жилүүдэд Монгол бөөгөө хөгжүүлэх хэтийн зорилттой, жилийн төлөвлөгөөтэй, нэгдсэн тахилга тайлга хийх төлөвлөгөө, хэрэгжүүлэх бодлогын баримт бичгүүдтэй болжээ. Бид бусдын өмнө хэлэх үг, зорилготой болжээ. Бид хамтарч ярилцаж, ажиллаж сурч байна. Цаашид ч энэ чиглэлээр хийх ажил их бий.
МБНЭ-ийн сонгуульт ажил бол зөвхөн нэрийн хуудсанд чимдэг хэдэн үсэг биш бишээ. Сонгуульт ажлын цаана хүлээх хариуцлага, үүрэг бий. Энэ үүрэг, хариуцлагаа биелүүлж чадахгүй бол хамтарч ажиллахын утга учир байхгүй юм. Тиймээс МБНЭ-ийн Дээд цэц, Хяналтын цэцийн гишүүнээр сонгогдоод ажилдаа хариуцлаггүй хандаж байгаа хүмүүстэй хариуцлага тооцох ёстой. Энэ нь сонгосон бага хуралдай, нөгөө талдаа хувь хүнээс шууд хамааралтай байна.
МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүнээр сонгогдоод хуралдаа ирдэггүй, татвараа төлж МБНЭ-ээ дэмждэггүй гишүүддээ хариуцлага тооцож МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүнээс хассан. Цаашид Монголын бөөгийнхөө төлөө жинхэнэ сэтгэл зүрхнээсээ зүтгэж чаддаг хүмүүс бага хуралдайн гишүүн байх ёстой гэсэн шаардлагыг тавих болно. МБНЭ-ээс зохион байгуулсан ажилд оролцох идэвхтэй оролцоо, гишүүний татвар, хандив бол нэг чухал шалгуур үзүүлэлт байх болно.
Одоо бид МБНЭ-ийн Дээд цэцийн зөвлөлийн зарим гишүүдтэй хариуцлага тооцохыг хүсч байна. МБНЭ-ийг байгуулахдаа Дээд цэцийн гишүүнээр сонгохдоо тодорхой үүрэг хүлээсэн хүмүүс бий. Гэвч энэ итгэл найдварыг биелүүлсэнгүй. Түүгээр зогсохгүй МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдаанд тун цөөхөн оролцсон төдийгүй өөртөө нь холбоотой гарсан шийдвэрийг өнгөрсөн хугацаанд биелүүлсэнгүй, МБНЭ-д шавь нараасаа нэг ч гишүүн элсүүлсэнгүй.
МБНЭ-ийн нэрийг өөрийн нэр хүндээ өсгөхөд ашигладаг төдийгүй өөрийгөө МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч хэмээн тунхаглаж ёс зүйгүй авирлахыг нэг бус удаа гаргалаа. Тэгсэн атлаа МБНЭ-ээс татгалзаж гарсан хүмүүстэй нэгдэж ажиллаад байгаа бид юу гэж ойлгох вэ. Бүгдэд нь тал алдахгүй гэж дунд гүйж, зальжин маягаар ажиллаж, нэр төр хайгчдад сонголт олгоё, бас хариуцлага тооцоё.
Ийм зохисгүй үйлдлийг удаа дараа гаргасан, сонгуульт ажлаа хийгээгүй МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч Эрдэнэбаярт хариуцлага тооцож, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгчийн сонгуульт ажлаас чөлөөлөх саналыг Бага хуралдайд оруулж байна.
МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгчийн сонгуульт ажилдаа хайнга хандаж байгаа Зайран Чинбатад анхааруулга өгөхийг хүсч байна.Бид зөв сонголт хийж, хамтарч тэмцэж, ажиллаж сурах хэрэгтэй байна.
Нэгэн жил-Монгол бөөгийн гадаад харилцааг хөгжүүлэх чиглэлээр тодорхой бодлого чиглэлтэй ажилласан болно. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн хувьд Дэлхийн бөөгийн сантай хамтарч ажиллан Монголд түүний нэрийг зээлдэн залилан хийж байсан үйл ажиллагааг таслан зогсоолоо.
ОХУ, БНХАУ, БНАСАУ-ын Элчин сайдын яамны соёлын атташе нартай уулзаж, хамтын ажиллагааны талаар саналаа танилцуулж хамтран ажиллах эхлэлийг тавьлаа.
ОХУ-ын Буриадын Бөөгийн “Тэнгэр” байгууллагын тэргүүн , Халимагын тэнгэр үзэлтэн ,Өвөр монгол, Японы эрдэмтэн, АНУ-ын бөө нартай уулзаж бөө судлалын талаар санал бодлоо солилцлоо.
Гадаад хамтын ажиллагаа нь зөвхөн хэдэн хүний асуудал биш бөгөөд бидний хамтын зүтгэл нэн чухал юм. Манай МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн Ц.Отгонсүрэн ОХУ-ын буриадын бөө нартай хамтарч ажиллах чиглэлд идэвхтэй ажиллаж байна.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн Буянбадрах Дэлхийн байгаль хамгаалагчдын Их хуралд, МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч Чинбат Монгол туурагтны Их наадамд тус тус төлөөлөгчөөр оролцсон байна.
Нэгэн жилийн хугацаанд хийсэн ажлын талаар ярилаа. Одоо МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүдэд энэ зун хийх ажлын талаар саналаа солилцохыг хүсч байна.Энэ жилийн хувьд нэгдсэн тахилгыг гурван удаа хийх бөгөөд эхний тахилга бол 2013 оны 5 дугаар сарын 24-25-ны өдрүүдэд хийгдэх Арван гурван Алтайн толгой хайрхан Жаргалт ханы их тахилга юм. Өнө эртнээс тахиж шүтэж ирсэн энэ хайрханы тахилга бол Монголчуудын сэргэн мандалтын эхлэлийг тунхагласан, өвөг дээдсээс улбаалан өнөөг хүртэл цусаа үл хайрлан, хөлсөө газар шороондоо шингээн тэмцэж ирсэн баатарлаг, хөдөлмөрч ард түмний минь үеийн үед үл мартан тунхаглаж Монгол төр, эзэн Чингис хааны ариун сүнсийг баярлуулж, зуун зуунаар тасарсан бөөгийн нэгдсэн их залбирал, Их хэнгэрэгийн аянга мэт дууг Мөнх хөх тэнгэртээ хүргэх сэтгэл баясгаж, итгэлийг огшоосон, монгол бахархалыг бадраасан “Тэнгэрийн улаач” нарын Их үйлс байх болно. Алс холын баруун хязгаарт болох энэ их тахилгад оролцох бүх хүмүүсийнхээ төлөө “Тэнгэрийн улаач” нар залбирал үйлдэж, сэтгэл санаа итгэл зорилгоор хамт гэдэгээ илэрхийлэхийг хүсч байна.
Хоёр дахь их тахилга бол Монгол орны гол төв газарт хийгдэх Монгол туурагтаны Их тахилга юм. Монгол туурагтны алтан өлгий нутаг болох гурван голын билчэр, Ихэс дээдэс минь Монгол овогуудаа нэгтгэн улмаар дэлхийг эзэлсэн Их гүрнийг байгуулсан түүхийн эхлэл, Алтан нутгийн минь Зүрх уул, Бурхан халдуны Их тахилга үүнтэй зэрэг хийгдэх юм.
Улсын нийслэл Улаанбаатар хотын ойролцоо болох Их тахилга нь 2013 оны 6 дугаар сарын 22-ны өдөр Нарны тахилгаар эхэлнэ. Энэ тахилга бол Тэнгэртээ болон газартаа Монголын төрд “Тэнгэрийн улаач” нар нэгдсэн их хүч болсоны илэрхийлэл, өвөг дээдсээс өнөөг хүртэл Монголчууд бидэнд уламжлан үлдээсэн эх орныхоо онгон сайхан байгалиа хамгаалах их тэмцлийн Тунхаглал, монгол туурагтнууд тэнгэрийн зарлигаар холбогдон ажиллах Их үйлсийн эхлэл байх болно. Энэ тахилгад Монгол бөөгийн бүх байгууллагууд, Тэнгэрийн улаач нар, сүсэгтэн олноо оролцохыг уриалж байна.
Энэ намар хийгдэх гурав дахь тахилга бол Монголын хөл уулын Их тахилга юм. Өнө эртнээс монголчуудын нэгдлийг тунхагласан их тулаанууд, өвөг дээдсүүдийн уухиан дуу, морьдын төвөргөөнийг хөрсөн дээрээ тамгалж ирсэн Монголын зүүн хязгаар нутагт болох Их тахилга бол зон олны минь олон зуун хүлээж ирсэн их хүлээлтийн “тэсрэлт” болно.
Эдгээр их үйлийн бид хийхгүй бол өөр хэн хийх билээ-“Тэнгэрийн улаач” нар минь ээ. Монголын бөө нарын хувьд дотооддоо хийж цэгцлэх ажил их бий. МБНЭ байгуулагдсанаас хойш Бөө нэрийг зээлдэн гэмт хэрэг хийгсэдийн тоо эрс багассан. Харин залилан хийгсэд улам нууц байдалд орж, арга нь нарийсч байна. Гэлээ ч тэнгэрийн үйлээр тоглох эрх хэнд ч байхгүй бөгөөд ийм хүмүүст тэнгэрээс өгөх гэсгээл туйлын хатуу байх болно.
МБНЭ-ээс “Монгол бөөгийн ёс зүй”-г цаасан дээр буулгаж, “Тэнгэрийн улаач” нар мөрдөж ажиллах “үндсэн хууль” болгон тунхагласан билээ. “Монгол бөөгийн ёс зүй” бол амьдралаар улам баяжиж, боловсронгуй болж байх их ажлын эхлэл гэж ойлгох хэрэгтэй. Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийг тэнгэр ивээх болно.
МБНЭ-ээс Бөө нарыг Мөнх тэнгэртээ зүтгэсэн зүтгэл, амьдралаа зориулсан их үйлийг нь үнэлж цол, нэр, шагнал олгохоор шийдвэрлэсэн билээ. Эхний ээлжинд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн болон Хяналтын цэцийн гишүүдэд цол, нэр олгосон бөгөөд эдгээр гишүүд оролцсон ажлын хэсгүүд байгуулагдсан бөгөөд дараагийн шатанд МБНЭ-ийн бага хуралдайн гишүүдэд тусгайлан шалгаж цол нэрийг олгох болно.
Тиймээс бага хуралдайн гишүүд хүсэлт, уг барьсанаа тодорхойлсон багшийн тодорхойлолт, Дээд цэцийн болон хяналтын гишүүдийн батлан даалтын хамт МБНЭ-д ирүүлж болно. “Монгол бөөгийн ёс зүй”-д тунхагласан хэмжээнд багш болон батлан даалтыг гаргасан байхыг зөвлөж байна. Томилогдсон Ажлын хэсэг тусгай шалгуур үзүүлэлт, чиглэлийн дагуу шалгалтыг хийх болно. Энэ ажлыг бид хоёр сарын хугацаанд багтаан хийх шаардлагатай.
Дараа нь энэ зуны улиралд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн зөвлөл, Хяналтын цэц, Бага хуралдайн гишүүд оролцсон ажлын хэсгүүд байгуулж, бусад бөө нарыг шалгаж, цол нэр олгох ажлыг хийх болно. Энэ ажлыг хэрэгжүүлэхэд багш бөө нарын үүрэг их бөгөөд шавь нараа нэгтгэн, зардлыг нь хариуцаж цол нэр олгох ажлыг зохион байгуулах шаардлага тулгарч байна.
Бөөгийн байгууллагууд болон багш нар нэгдсэн Тахилга, чанар хийх үедээ МБНЭ-албан бичгээр хүсэлт ирүүлэх нь зүйтэй. Уг хүсэлтийн дагуу Ажлын хэсгийг томилж, шалгуур үзүүлэлтийн дагуу шалгах цол, нэр олгох ажлыг хийх болно. Энэ ажиллагаа бол хаана, хаана их цаг хугацаа шаардагдсан шахуу ажил төдийгүй хэн нь хэн бэ гэдгийг тодруулсан үйл ажиллагаа байх болно.
Монгол бөө цэгцлэгдэх нь нэн чухал үйл явц бөгөөд бөөгийн нэр хүнд өссөнөөр бөө шүтлэг нь цэцэглэн дэлгэрч зон олны минь ажил үйлс арвижан дэлгэрэх сайхан цаг үе ирэх болно. МБНЭ-ийн гишүүдээс өөрсдийн түүхэн үүргээ гүнзгий ухаарч зохион байгуулж байгаа ажилдаа идэвхтэй оролцохыг хүсч байна.
2. Санхүүжилтийн тайлан.
Нөгөө талын шалгуур үзүүлэлт бол МБНЭ-ийг санхүүгийн хувьд дэмжих гол дэмжлэг бол гишүүний татвараа төлөх, хандив туслалцаа юм. Гишүүний жилийн татвар 30 мянган төгрөг гэж бодоход нэг медалийн үнэ 12-17 мянган төг, одон 25-30 мянган төгрөг болно. Энэ тооцоог харахад та бүхнээс авч байгаа татвар эргээд гишүүддээ зориулагдаж байгаа. Тиймээс өнөөгийн нөхцөлд санхүүгийн дэмжлэг нэн чухал гэдэг нь тодорхой асуудал юм.
Бид МБНЭ-ийн дүрэмд заасны дагуу санхүүгийн тайлангаа тавьж байна.
МБНЭ-ийн дүрмийн 12 дугаар зүйлийн 12.3-т заасан “Эвлэлийн бүх шатны байгууллага хөрөнгийн зарцуулалтын талаар жил бүр гишүүдэд мэдээлж байна.” Гэж заасныг үндэслэн 2012 санхүүгийн жилийн тайланг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлд улмаар МБНЭ-ийн Бага хуралдайд танилцуулж байна.
МБНЭ-ийн 2012 оны Санхүүгийн тайланг танилцуулахдаа МБНЭ-ийн дүрмийн 14 дүгээр зүйлийн 14.3-д “Хандивлагчдын нэрсийн жагсаалт, мөнгөн дүн, түүний зарцуулалтыг хандив цуглуулах болсон арга хэмжээ бүрээр тухайн үед нь гаргаж жил дутам дээд шатны байгууллагад мэдээлнэ.” Заасныг үндэс болгон гурван хэсэгт хуваан танилцуулгыг бэлтгэлээ.
НЭГ. МБНЭ-ийн Дээд хуралдайг зохион байгуулахад нийт 2 290 000 төгрөг зарцуулсан байна. Гол зардал нь хуралдайн төлөөлөгчдийг хооллох, хурлын заал, хурлын фонд хийхэд зарцуулагджээ.
ХОЁР. Чингис хааны мэндэлсэний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх Тахилга тайлгын ажиллагаанд зориулсан арга хэмжээнд мандат олгосноор 2 155 000 төгрөг хуримтлагджээ. Түүнийг Тахилга, тайлгад бүрэн зарцуулсан байна. Энэ хуримтлалаас тухайн үед МБНЭ-д ажиллаж байсан Мөнхзулд 200 000 төг, Отгонбаяр 100 000 төгрөг авсаныг өнөө болтол төлж барагдуулаагүй байна. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн хувьд баривчлагдан хоригдож байсан учраас зарцуулалтад хяналт тавьж чадаагүй болно.
ГУРАВ. МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Шинэ жилийн арга хэмжээнд нэг хүний 70000 төгрөгөөр урилгыг борлуулсан бөгөөд 79 хүн төлбөрт /цагаан хоолны 3 хүн-21000 төг/ нийт 5 530 000 төгрөг хуримтлагджээ. Урилгаар 25 хүн оролцсон бөгөөд түүнд хуримтлалаас 1 750 00 төгрөг зарцуулжээ.
ДӨРӨВ. МБНЭ-ийн Батлах олголт 131 гишүүнд олгосноос 3 800 000 төгрөгний хуримтлал бий болжээ.
Гишүүдийн хандиваар 4 870 000 төгрөг цугларсанаас Дээд хуралдайд 2 290 000 төгрөг, Хөх нуурын тахилгад 1 480 000 төгрөг зориулалтаар нь зарцуулжээ. Гурван гишүүнээс ирсэн 1 100 000 төгрөгийг санхүүгийн тайланд тусгаж зарцуулжээ.
Ерөнхий журнал 2012 онд МБНЭ-ийн үлй ажиллагаанд Д.Жаргалсайханаас 14,934077 төгрөг зарцуулжээ. Зарцуулалтын зардлыг дэлгэрэнгүй тооцвол:
Хандив 2012 он
№ Огноо Хандив Мөнгөн дүн Тайлбар Зардлын ангилал
МБНЭ-ийн Дээд хуралдайд
1 Д.Жаргалсайхан 2.000.000₮ Дээд хуралдайд
2 Энхзаяа 100.000₮ Дээд хуралдайд
3 Д.Саранцэцэг 50.000₮ Дээд хуралдайд
4 Д.Энхцэцэг 20.000₮ Дээд хуралдайд
5 Ч.Чинбат 60.000₮ Дээд хуралдайд
6 Олдох 60.000₮ Дээд хуралдайд
Дүн 2 290 000
Хар зүрхний Хөх нуурт
8 Д.Энхжаргал 500.000₮ Хөх нуурт
9 Л.Юра 500.000₮ Хөх нуурт
10 Ч.Дангаасүрэн 300.000₮ Хөх нуурт
11 Д.Энхжаргал Майхан Хөх нуурт
12 Хишигжаргал 180.000₮ Эвлэлийн туг
Дүн 1 480 000
12 Д.Батчулуун 500.000₮ МБНЭ
13 Гантогоо 100.000₮ Тугны догь МБНЭ
14 Ч.Батболд 500.000₮ МБНЭ
Дүн 1 100 000
Нийт 4 870 000
Би зөвхөн ойрхон хугацаанд хийх ажлын талаар ярьлаа. Бидэнд Бөө шүтлэгээ хөгжүүлэх талаар хийх асар их ажил бий. Бид эхлээ ч үгүй байна гэдгийг дурдахыг хүсч байна.
Мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс ивээх болтугай.

Монгол Улс-ОХУ-ын хооронд хамтран ажиллах протоколд миний гарын үсэг зурж байгаа гэрэл зураг түүх болон үлджээ. Энэ зургийн цаана их түүх бичигдэх учиртай. Гэвч тэр бүхнийг ил бичих боломжгүй.
Хоёр орны төрийн зохих байгууллагуудын оролцоотой, бэлтгэл ажлууд олон арван сарын турш хангагдан, албан ёсны айлчлал эхлэв.
Монгол Улсад албан ёсны айлчлал хийхээр ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга В.Б.Рушайло хүрэлцэн ирэв. Хүндтэй зочноо нисэх онгоцны буудалд угтаж авахаас үдэж мордуулах хүртэл манай хамт олны ажил үргэлжлэнэ.
В.Б.Рушайло бол ОХУ-ын АБЗ-ийн нарийн бичгийн даргыг гурван жил хийсэн, Төрийн чухал албанд томилогдож үүрэг гүйцэтгэж байсан, шинжлэх ухаан технологийн туршилтын хүрээлэнгээс ажлын гараагаа эхэлсэн, Цагдаагийн дээд сургууль, Дотоод Хэргийн Академи төгссөн, Эрүүгийн гэмт хэрэгтэй тэмцэх шуурхай чиглэлээр ажилласан туршлагатай, аюулгүй байдлын хууль эрх зүйн чиглэлээр мэргэжсэн эрдэмтэн, ОХУ-ын Дотоод хэргийн сайдаар ажиллаж байгаад ОХУ-ын Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргаар томилогдсон, Түүхийн ухааны доктор, ОХУ-ын баатар, хурандаа генерал цолтой. Манайх шиг хамааралгүй, хэн нэгнийг хүн томилдоггүй.
Хоёр орны Аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга нарын
уулзалт бүр нь маш чухал ажлын эхлэл болдог. Түүгээрээ чухал ач холбогдолтой байдаг.
Энэ үеэр хоёр тал хоёр улсын стратегийн түншлэлийн харилцааг хөгжүүлэх, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах салбарт хамтын ажиллагааг бэхжүүлэх талаар ярилцаж, олон улсын болон бүс нутгийн зарим асуудлаар санал солилцдог. Түүний дараа олон ажил, хамтын харилцааны гараа эхлэдэг.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдад бараалхана. Гол гол салбарын яамдын сайд нартай ажил хэргийн уулзалтууд болдог. Хэвлэлд товчхон мэдээ тавигдана.
Хоёр орны Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөл хоорондын протоколуудад гарын үсэг зурж, цаашдын ажлууд тодордог.
Монгол-Оросын хамтын ажиллагааны гол салбар Эрдэнэтийн үйлдвэрт зочилж, Монголын байгалийн сайхан, онгон байгальд амрах богинохон завсар олддог. Хамтын ажиллагааны талаар маш товчхон мэдээлэл үлдэж, асар их ажил цаана нь хийгдээд өнгөрдөг. Түүхэнд хийгдсэн ажил, зураг нь ховор үлддэг, хоёр орны хамтын ажиллагааг ойртуулсан түүхэн явдал болоод өнгөрдөг билээ.
Д.Жаргалсайхан