Author: admin_shaman

  • Бор зөгий онгодын дуудлага

    Дуудлаганд минь морил
    Бор зөгий эргэлттэй
    Хар зөгий дуудлагатай
    Нууц талаар эргэсэн
    Хоёр гахай сахиустай
    Хүрэн эрээн бүргэдүүд
    Хөх тэнгэртээ хийгтий
    Хүний тусын тулд
    Аръяабал бурханы үүдэнд өргөсөн
    Долоон сайхан жигүүртэн
    Дамжуулж элгэсэн
    Угийн их сахиустаа өргөе
    Хүн бүхэнд эргэж явъя

     

  • Хоёр. “Онгод”-оор наадах цагаар

    Манай байгуулагад бөөгийн шүтлэгтэн хэн ч байсан ирж бүртгүүлээд гишүүнээр элсдэг, ямар ч саад байдаггүй. Харин гишүүн болсноороо Монгол бөөгийн ёс зүйн шаардлагыг биелүүлэх болдог. Уламжлал, ёс зан үйлээ зөв яваа хэнд ч энэ бол нэмж үүрэг хүлээх шаардлагагүй байдаг. Өөрийн бөөлөлтөө харуулаад бол оо.
    Манай байгууллага бөөлөлтийг нь дүрсжүүлж, баримтжуулдаг. Тиймээс Монгол орны өнцөг булан бүрт бөөгийн уламжлалт дэг жаягаа авч яваа олон бөө нар гишүүнээр элсэж албан ёсны бүртгэл, үнэмлэх, тэмдэгтэй болсон. Бас нөгөө талдаа энэ цаг үед амьдарч байгаа олон сайхан бөө нар өөрсдийн зургаа, зан үйлээ түүхэнд баримтжуулж үлдээж байгаа.
    Харин олон зуун болон олон арван жилээр уг нь завсардсан буюу орчин цагийн олдмол дэг жаягаар “боссон” бөөд асуудал үүсдэг. Олон арван бөө нар манайд элсэж зөв чиг хандлагаар явж байгаа. Өөрөөр хэлбэл өөрийгөө засаад уламжлалт бөөгийн замд орж байна гэсэн үг. Нилээд хэсэг нь өөрсдийгөө буруу замаар орсон гэж үзээд бөөгөөс татгалзаж байна. Цаг алдалгүй асуудлаа зөв шийдвэрлүүлэх нь олон талаар хувь хүнд ашигтай. Эрүүл мэнд, цаг хугацаа, хөрөнгө мөнгөний асуудалд цаана нь агуулагдаж байдаг.
    Манайд гишүүнээр элссэн бөө нар цаг хугацааны явцад хатуу шалгуурыг давж өөрийгөө батлан харуулж байна.
    Гэтэл өөрсдөдөө ямар нэг хэмжээгээр итгэлгүй, бөөг мөнгөний нүдээр хардаг иргэд, бөө нар биднээс зугатдаг. Хариуцлагаас бэргэдэг. Гэвч үнэнд гүйцэгдэж байна. Яаж гэдэгт хариулъя.
    МБНЭ-д хандагсадын саналыг бид албан ёсоор бүртгэж авдаг. Энэ нь цаг хугацааны явцад хаана байрладаг, хэн гэдэг бөө ямар үйл ажиллагаа явуулдаг нь тодорхой болдог. Ялангуяа хүний амьдралаар тоглодог, өнгө мөнгөний хойноос явагсад нь өөрсдийн нэрээ ихэд нууцалдаг, бас ойр, ойрхон оршин суух хаягаа өөрчилдөг. Багш болчихоод, эсвэл зан үйл хийчихээд иргэдээс мөнгийг нь авчихаад сураггүй алга болдог. Нэг улаач хэт олон зуун шавьтай байх нь бас ёс зүй зөрчиж байгаа хэлбэр, тодорхой үзүүлэлт мөн юм.
    Монгол бөөгийн байгууллагууд, бөөгийн багш доорх чиглэлээр онгод, сахиус, “эмээ, өвөө”-өөр уг барьж босгож байна.
    Нэгдүгээрт: Олон жил уламжлалаа хадгалан хөгжиж ирсэн буриад бөө өнөөдөр тоон үзүүлэлтээр гол байр суурийг эзэлж байна. Сүүлийн хориод жил буриад бөө чанараас тоо руу шилжсэн байдал харагддаг. Буриад бөө нь Монголын баруун зүгийн бөө нарыг бодвол шашины зан үйлтэй ихэд холбоотой байдаг. Энэ бол бөөд нөлөөлсөн гадны нөлөөлөлийн ул мөр юм. Монголын зүүн аймгуудад буриад бөө ихэд дэлгэрч байгаа бөгөөд зарим аймгуудад өөрийн дугана, хийдтэй болж шашинлаг хэлбэрт шилжиж байгаа харагддаг. Тэдгээр төвүүдэд буриад бөө нар зуны улиралд хэдэн зуу, мянгаараа цугларч чанар хийдэг. Зуу, зуугаар тоологдох шавьтай буриад бөө нар цөөнгүй бий.
    Түүхийн явцад, гадны нөлөөгөөр бараг бүрэн устсан халх бөөг бий болгох явц цаг хугацааны сорилыг туулж явна. Эрэл хайгуул үр дүнд хүрнэ. Тэгэхдээ цаг хугацаа их шаардах болов уу. Олон талаараа буриад бөөгөөс эх авсан халх бөө монгол бөөд тоогоор тэргүүлж байна. Чанар авахаас эхлээд олон зүйлээр ижил төстөй зүйл их харагддаг. Тэр чанараараа хэлбэр хэв маягаа орчин цагийн өнгө аясаар өөрчлөн эрчимтэй хөгжиж байна.
    Зуны улиралд хэдэн мянгаар тоологдон уг авах халх бөө, хүний тооны хувьд нэн хурдатай өсч байна. Олон зүйлээр шашины зан үйл нэвт шингэсэн байдал ажиглагддаг. Бөөд уг оруулахдаа сахиус оруулдаг. Аль, аль бөө нь зул дээр босдог. Чанар хийхээр товлосон газар хэдэн зуугаар цуглардаг. Эхний хэдэн жилдээ бөө бологчдын тоо мянга руу дөхөж байв. Одоо тоо нь багасчээ.
    Чанарын үед их багш, дунд багш, бага багш нар удирдана. Багш бөө нь шавь нартаа хар, цагаан тэнгэр, дорлигын сахиус босгоно. Тус тусдаа хуягтай, жил дараалан угаа босгодог. Хуяг дуулгаа хэд хэдэн чемоданд хийнэ.
    Их, дунд, бага багшийн шавь, шавь нарын босгосон шавь гээд бөөгийн тоо хурдтай нэмэгддэг. Ингэх явцдаа зохиомол жаяг ч их нэмэх болжээ. Тухайлбал өмнө зүгийн халх бөө нарт чанарт ирэхдээ дөч гаруй зүйлийг бэлтгэх шаардлагатай байдаг. Жишээлбэл түүнд “соёмботой архи 2ш, АПУ-ийн архи 4 ш, ердийн архи 10 ш, баавгайтай чихэр 2 кг, тэгээд сүү, ааруул, хадаг, торго, арц төрөл бүрээр, …” гм 45-50 тоо заасан зүйлийг чанарт ирэхдээ авчирна.
    Нэг айлаас хэд хэдэн бөө босгоно. Энэ бол монгол бөөд бий болгож байгаа хэцүү, төвөгтэй үзэгдэл. Олноор босгож байгаа бөө нарын шалгуур хугацаа 2-4 жил байна. Энэ хугацаанд олон зүйл тодорхой болдог.
    Хоёрдугаарт: Монгол бөөд “эмээ, өвөө” босгох зан үйл байна. Үүнд “яс болон махан” талаас бус “эмээ болон өвөө” босгох асуудлыг хамруулж байгаа юм. Энэ байдал монгол бөөд багагүй байр суурь эзэлж байна.
    Гуравдугаарт: Эртнээс уламжлан ирсэн дэг жаягаар уг босгон бөө болгох хэлбэр хамаарч байна. Уламжлалт бөө нь шашины зан үйлээс ангид байхыг эрмэлзэнэ. Үүнд дархад, цаатан, тува, ойрад бөө нар хамаарч байна. Энд дурьдахад монголын баруун зүгийн бөө нарын хуяг хэнгэрэгтээ багтдаг, морин дээр үүрээд явчихдаг. Голдуу ганц хуягтай байдаг.
    Бид Монгол бөөд уламжлалт бөөг илүүтэй хамгаалан хөгжүүлэх бодлогыг баримталж, эрмэлзэж байна.
    Үүссэн нөхцөл байдал нь бөөд багш хүний үүрэгтэй шууд холбогдоно. Өөрөөр хэлбэл хэдэн зуу, мянгаар тоологдох шавь нарын тоотой багш бөөтэй холбоотой байна. Олон зүйл нуршилгүй, МБНЭ-д ирж бүртгүүлсэн тохиолдолууд, өөрсдийн бүтээсэн түүхээ элдэв тайлбаргүйгээр дурдъя. Бөөд бий болсон байдал яагаад гэдэг асуултанд хариулт өгөхийг шаардах болно.
    Багш бөө шавиа жинхэнэ онгодтой нь холбосон эсэхээс олон зүйл шалтгаална. Олонд нэр хүндтэй удган нэг айлын бүх хүнийг, эцэг, эх, хүүхдүүдийг бөө болгосон хэд хэдэн тохиолдол байна. Дээрх удган, бас олонд нэртэй нэгэн зайран шавь нараас нь МБНЭ-ийн үйл ажиллагааг сонирхосон байдаг. Гэтэл тэдгээр багш нар олон шавь нараа цуглуулан манайд хандсан шавийн эсрэг, бөөгийн хатуу зан үйл хийж айлган сүржигнэх тохиолдол гаргаж байлаа.
    Иргэн Э нь МБНЭ-д хандав. Зөв газраа хандсан учраас асуудлаа ч хурдан зөв шийдвэрлүүлэв. Тэрээр Д гэдэг зайранд очсон бөгөөд “онгодоо хурдан авахгүй бол үхнэ” гэсэн байв. Ийм маягаар хандагсад маш их байдаг. Нэртэй зайран Б-д шавь орж багагүй хөрөнгө зарсан боловч “бөө болсонгүй” гэж гомдол гаргажээ.
    Иргэн Г нь сахиусаа залаад нэг жил болсон, багш одоо өөрийг нь биш байна, дүүд нь “сахиусыг нь шилжүүл” гэсэн, зөвлөгөө авахаар манайд хандав.
    Иргэн А хэлэхдээ Х багшид шавь орсоноос хойш 1,5 жилд гэр бүлээс нь таван хүн нас баржээ. Үүнийг тохиолдол гэж үзэхийн аргагүй юм.
    Бага нуурт байдаг зайран З олон шавь босгож байна. Олон хүний амьдралаар тоглож байна. Баян хошуунд амьдардаг Э гэдэг удган, ахын хоёр хүүг уг авахуулсан одоо намайг уг ав гэсэн яах вэ гэв.
    Бага нуурын удган Б бидэнтэй уулзсан. Өмнөговьд амьдардаг. Эхлээд ээжийг цагаан тэнгэрээр сахиус залсан, дараа нь ахыг харын тэнгэрээр сахиус залсан, энэ жилээс намайг дорлигын тэнгэрээр сахиус зал гэлээ. Одоо яахав.?
    Телевизээр байнга өөрийгөө сурталчилдаг удганд очсон, маш өндөр үнэ хэлээд бөөгийн угаа ав гэсэн. Гэтэл манайд шалгаад үзэхэд үнэн хэрэгтээ татаж унадаг өвчтэй хүүхэд байсан.
    Зайран Б дүүг нь угтай гээд бөө болгожээ. Багш нь их зэрлэг, очихоор нь үсдээд зоддог, чанарт яв гэдэг, тэр чанар дээр архи ууцгаагаад хоорондоо зодолддог. Багш нь жилд 2-оос доошгүй шавь босго гэж үүрэг өгдөг. Үүрэг биелүүлэхгүй бол цусыг нь сахиусанд тавьдаг.
    Иргэн Б хэлэхдээ охиныг минь нэг зайран угтай гээд босгосон. Улааны сахиустай байна гэсэн. Бид увуулж цувуулсаар 11 сая төгрөг зарцуулаад байна гэв. Энэ асуудлыг цагдаагийн байгууллагаар шийдвэрлүүлсэн билээ.
    Дүү маань уг аваад архинд орсон. Ааш зан нь эвдэрсэн. Байр, унаагаа зараад амьдрал нь уруудсан. Анх уг авч байхад хүчтэй эрчтэй байв. Суларсаар суларсаар одоо юу ч үгүй боллоо. Яах вэ.
    Зайран Э нь Баянхошуунд байдаг О удганд шавь орсон. Нэг зэрэг 8 хүнтэй хамт бөө болсон. Удган Б-д хүүгээ шавь оруулсан. Чанар хийж 60 хүн нэг зэрэг уг авсан. Жил болоогүй нас барчихлаа.
    Нэгэн эх бидэнд хандав. Хүү нь тархины гэмтэлтэй. Унадаг, татдаг, сэтгэх ямар ч чадваргүй. Гэтэл Бага нуурын нэг удган хүүг уг авбал эдгэнэ гэв. Тэгээд олон сая төгрөг зарцуулж бөө болгосон боловч одоо ямарч өөрчлөлт орсонгүй хэвэндээ гэв.
    Баянхонгорт нэг малчны эхнэр бөө болжээ. Тэгээд багш нь эхнэрийг маань улаан маханд хүрэх ёсгүй гэсэн. Хоол хийхгүй болсон, миний нуруун дээр ачаалал ирлээ яах вэ гэв.
    Дорноговь аймагт Ө гэдэг багштай, З гэдэг удган “танайхаас олон хүн үхэх нь” гэсэн, тиймээс 20 тэмээгээр засал хийлгэсэн, тэгээд утсаа салгаад алга болсон.
    Төв аймгийн нэгэн суманд байдаг иргэн С-д тохиолдсон явдал бидэнд сургамжтай. Зайран Х-д очжээ. Эхлээд ах Мя-гийн угийг барьжээ. Гэвч удалгүй гэрийн муур, нохойгоо ална гэж хөөцөлдөх болов. Шөнө унатахаа больсон. Улмаар галзуурсан. Багш дээр очиж, 9-н дорлигоор засал хийлгэсэн. Гэвч удалгүй хавдартай болж, бөө болоод 4 дэх жилдээ тэнгэрт хальсан.
    Түүнийг дагаж очсон дүү Мө-г угтай байна гээд бөө болгосон. Гэвч бас л өмнөх зүйл давтагдаж, архинд орж, улмаар галзуурч эхэлсэн. Одоо яах вэ.
    Боломжийн чадавхитай айлын хүү бөө болжээ. Хүүдээ тусгайлан их хөрөнгө зарж, онгодын өргөө барьж чамгүй хөрөнгө заржээ. Гэтэл одоо нэг л болохгүй болчихлоо.
    Дорноговь аймагт Улааны тэнгэр залдаг бөө бол хамгийн хүчтэй хэмээн олон зуун шүтэн бишрэгчдийг бөө болгожээ.
    Сэлэнгэ аймгийн нэг суманд амьдардаг зайран А нь нэгэн айлын охиныг удган болгожээ. Гэвч удалгүй охин нь нас баржээ. Түүний сахиусыг ээжид нь шилжүүлсэн байх юм. Бас нэг охиныг нь угтай гэж бүрэн итгүүлж чанартаа дагуулж явах болов.
    Монгол бөөд техник хэрэгсэлээр буюу Аурагаар бөөгийн уг тодруулдаг болов. Ингэснээр монгол бөөгийн олон уламжлалт чанарт сөрөг нөлөө үзүүлж байна.
    Монгол бөөгийн “Голомт төв”-ийн тэргүүн, Ш.Сүхбат “Шинээр төрөн гарч буй залуу бөө нар ийм зүй бус зүйлүүд хийж байгаа. Энэ бол үндэсний соёл, тэнгэртээ харшилсан маш аймшигтай явдал. Тэд хамгийн гол нь зан үйлээ сайн мэддэггүй. Үүний гол буруутан нь онгодыг нь буулгаж өгч байгаа багш нь юм. Бас бөөгөөр далимдуулж бизнес хийгчид олон болсон. Ямар ч онгод тэнгэргүй нөхөд “Би бөө” хэмээн ард түмнийг шулах байдал газар авах боллоо. Бөөг дотор нь хоёр хуваадаг. Онгод шүтээнтэй бөө, байгалийн жамаар шалгарсан бөө, мөн онгодгүй тахилч бөө гэж байна. Жинхэнэ бөө бол гурваас дээш жил онгод шүтээндээ барилдаж, номоо сайн мэдэж байж сая засал хийнэ.
    Тэгтэл одоо өнөөх зуурдын бөө нар юун гурван жил болох байтугай сар ч болоогүй байж “Таныг сайн сайхан болгоод өгье” гэдэг. Хүчирхэг тэнгэрүүд бууж ирж зуурдын бөө нарыг цэвэрлэх болно. Тэгэхээр буруу зөрүүг хийгч бөө нарыг тэнгэрт нь мэдүүлбэл шударга шийтгэл оногдох биз ээ. Энэ тухайд бол “Онгодтой, өөрөө тэнгэртэй бөө хvн бол… биднээс илүү айж явах юмтай улсууд шүү дээ. Тэнгэр бол шууд шийтгэнэ. Шийтгэж ч байсан. Олон ч бөө нар шийтгүүлсэн. Залуухан, залууханаараа яваад өгсөн, энэ хорвоог орхисон дан тэнгэрийнхээ шийтгэлээр явсан олон хvн байна шүү. Өөрсдийнхөө хийсэн буруу юмандаа явсан. “Бөө хvн онгодоо хэрэв сэвтээх юм бол хөсрийн дээстэй адилхан болно” гэж бөөгийн номон дотор байгаа шүү. Хөсрийн дээсийг хэн ч тоож харахгvй шүү дээ. Тэгэхээр онгод нь тэр хvнийг яг тийм болгож хаяна. Ерөөсөө харах үзэх юмгүй, ямар ч авралгүй болгож хаяна. Тийм учраас тэрийгээ мэдэж байх ёстой шүү дээ” гэжээ. Б.Галаарид “Айх ичихээ мартсан ёс суртахуунгүй бөөг бол айх ёстой юманд нь шударгаар мэдүүлж зохих шийтгэлийг нь хүлээлгэвэл ямар вэ?” хэмээн бичжээ.
    Монгол бөөгийн төлөө өөрийн амьдралаа зориулсан энэ мэт хүмүүсийг бөөгийн ертөнцөөс арчих хэрэгтэй гэж нэгэн залуухан удган хэлж байхтай таарав. Бид өнгөрсөн үеийн бүтээсэн суурь дээрээ дөрөөлж ирээдүйгээ бүтээж босгоно гэдгийг мартах учиргүй.
    Хавар, намрын улиралд сэтгэцийн өөрчлөлттэй хүмүүсийн зан төлөвт өөрчлөлт орж, сэтгэл санааны хувьд тогтворгүй болох, эрүүл хүмүүс ч стрессээс үүдэлтэйгээр сэтгэл гутралд өртөх нь нэмэгддэгийг шинжлэх ухаан аль хэдийнэ баталсан. ДЭМБ-ын судалгаагаар манай улсад 628.000 хүн буюу нийт хүн амын 23.3% нь сэтгэцийн эрүүл мэндийн тулгамдсан асуудалтай, сэтгэцийн эмгэгтэй гэсэн тоо гарсан аж. Хөдөлмөрийн чадвараа алдсан нийт хүмүүсийн дотор сэтгэцийн эмгэгтэй хүмүүс 15 хувийг эзэлдэг бөгөөд Монгол Улсад сэтгэц, зан үйлийн эмгэгтэй 22 мянга гаруй хүн сэтгэцийн эмчийн идэвхтэй хяналтад эмчлүүлсэн байна. Сэтгэцийн өвчин дотроо олон хэлбэртэй байдаг бөгөөд тэр дундаас анхаарал татаж байгаа нэг зүйл бол 2011 оноос хойш бөө мөргөлтэй холбоотой сэтгэцийн өөрчлөлтөд орсон хүмүүс СЭМҮТ-д олноор хандах болсон явдал. Хаа таарсан газраа хуураа татаж, хэнгэрэгээ дэлдэн, архийг ус мэт залгилж, амьтан хүмүүсийг гайхашруулах болсон энэ зан үйл Монголд сүүлийн хэдхэн жилд асар эрчимжсэн нь ийнхүү араасаа ийм асуудал дагуулав. Хэн дуртай нь бөө болдог болсон нь нууц биш. Энэ нь нэг төрлийн бизнес болчихоод байгаа ба амьдралын ямар нэг асуудал үүсэх, бие өвдөх үед бөөд хандсанаар “Бөөгийн угаа авахгүй бол үхнэ” гэж айлган онгод сахиусгүй, удам угшилгүй жирийн нэгнийг “бөө болгож” өгдөг болжээ. Энэ тухай СЭМҮТ-ийн зөвлөх эмч Н.Отгон бичжээ. “Хэдэн жилийн өмнө бол бидний ярьдагаар номын цагаан солио буюу мэдрэлийн ядаргаанд орчихсон хүмүүс их ирдэг байсан бол сүүлийн хоёр жилд бөө мөргөлтэй холбоотой сэтгэцийн өвчлөлтэй хүмүүс ихэссэн” хэмээн тэрбээр хэлсэн юм.
    Олон бөөгийн байгууллагын дунд нэгийг нь нөгөөд нь муулж, бас зөрчилдүүлж явдаг, зан үйлд нь олон сая төгрөг зарцуулсан гэх боловч ноён нурууг үзүүлэхдээ өөрийгөө 1000 төгрөгөөс хэтрэхгүй үнэлдэг хүн олон байна. Бид цөөхүүлээ, тиймээс хаана ч явсан, хэний ч ул мөр нь тодорхой харагдаж байдаг.
    Бөөд үүссэн нөхцөл байдлыг бөөгийн байгууллагууд, улаач нар хамтын хүч, нэгдсэн бодлогоор богино хугацаанд цэгцэлж чадна. Тэгэхгүй бол цаг алдсаар байх болно. Биднийг цаг хугацаа хүлээхгүй.
    Дээрх баримтуудаас дүгнэлт хийхэд бөөг “тэнгэр”-т цэгцэлэхээс гадна газарт улаач нар, бөөгийн байгууллагуудын хамтын хүчээр өөрсдөө зөв чиглэлд оруулах нь тодорхой байгаа юм.
    /үргэлжлэл бий/
    Д.Жаргалсайхан-МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч

  • Г.Хишигдаваа: Монгол жүжигчин очсон газар Монголын далбаа намирч л байдаг

     

    -Монголын циркийн урлаг үүсч, хөгжөөд нэгэн зууныг элээх гэж буй. Тал илүү хугацааны түүхийг та бичилцсэн байх юм. Таныг циркийн урлагтай хэрхэн амьдралаа холбосон талаар яриагаа эхлье?

    -1962 онд намайг долоодугаар ангид байхад Жанчивдорж ахлагчтай циркийн гуравдугаар ангийн оюутнууд манай суманд ирж тоглосон юм. Цирк үнэгүй үзэхээр ирсэн би тэр үед л циркийн урлагтай танилцав. Жүжигчдийн ачаа, барааг зөөж байгаад Дамдинсүрэн багштайгаа танилцаж билээ. Багш минь морь таньдаг хүн шиг л “Чамайг шавиа болгож авна” гээд би гэдэг хүн циркийн урлагт хөл тавьсан даа. Энэ урлагтай амьдралаа холбоод 48 жил өнгөрч. Өөр ажил хийж үзсэнгүй, циркдээ ажиллаж байгаад л тэтгэвэртээ суусан. Одоог хэр нь бэлтгэлээ хийж байна. Багш нарынхаа гавьяа, зүтгэлээр өдийг хүртэл явна.

    -Та хэллээ. “Багш нарынхаа гавьяа, зүтгэлээр өдийг хүртэл явна” гэж. Таныг Дархан аварга Д.Дамдин гуайн шавь гэдгийг хүмүүс мэднэ. Багш нарыгаа эргэн дурсвал?

    -Дамдин, Дамдинсүрэн, Нямдаш, Намхай, Цэнд-Аюуш, Шаравдорж, Бадарч, Жигмиддорж гээд олон сайхан багш надад бий. Дамдинсүрэн багш алдарт алиалагч Данзан, Содном гуайн тоглолтын зохиолыг бичдэг байлаа. Тэд нар ч багшийг “Багшаа” гэж дууддаг байсан юм. Багшийн бэлдсэн дөрөв дэх үеийн Доржнамжил, Жанчивдорж, Үржин гээд шавь нар одоо ч бий. Багш акробатын суурь жүжигчин бэлдэх сонирхолтой байсан. Тиймдээ ч том биетэй намайг шавиа болгосон биз. Бөхөд их дуртай, улсад дөрөв давж байсан удаатай. Тал, талын авьяастай хүн байсан. Мөн Ардын жүжигчин, уран нугаралтын их мастер Цэнд-Аюуш багш байна. Ардын жүжигчин Норовсамбуугаас эхлээд олон уран нугараач бэлдсэн дээ. Тэр үеийн уран бүтээлчид өөрсдөө аппарат, хэрэглэгдхүүнээ хийдэг. Жамбаа дархантай яриад л хамтраад хийчихдэг байсан. Их л хөдөлмөрч, мундаг хүмүүс байж. Шаравдорж багш циркийн мэргэжлийн олон, олон жүжигчдийг төрүүлсэн. Мөн циркийн тулгын чулууг тавилцаж явсан, Ардын жүжигчин Нацаг багш гарын их ур дүйтэй янз бүрийн шил, аяга, мод хөрөөддөг туялзуур хөрөө ашиглан олон төрлийн хөгжмийн зэмсэг хийж, “Хөгжмийн их центр” номерыг анхлан тавьж, үзэгчид ч сайхан хүлээж авч билээ. “Морьтны гайхамшиг” үзүүлбэрийг өөрөө дэглэдэг байсан юм. Алтан үеийнхнээр багшлуулж явсан азтай хүмүүс шүү дээ бид чинь.

    -Таны анхны бие даасан үзүүлбэр юу байв?

    -Анхны үзүүлбэр хүч тамирын “Акробат-4” номер байсан. Анх энэ үзүүлбэрийг Дамдин, Нямдаш, Дамдинсүрэн, Нацаг нар дэглэж, олны хүртээл болгосон түүхтэй. Энэ үзүүлбэрээрээ 1950-иад онд Прагын олон улсын фестивальд оролцож байсан гэдэг. Санаж байвал, ”Манай аялгуу” кинонд гардаг даа. Тэдний дараа энэ номерыг Дорж, орос Бадарч гээд жүжигчид өвлөж, надад ирсэн байдаг. Надаас аваад залуу жүжигчид одоо ч тоглосоор байна. Энэ номероо ганцаараа, олуулаа гээд олон янзаар хийж байлаа. Үүний дараа тэмээтэй акробат, баганат гимнастик гээд циркийн олон төрөлд, бүхий л уран бүтээлчидтэйгээ хамтарч оролцжээ. Тэр үеийн жүжигчид тал, талын авьяастай ч байж. Тухайн үед цирк жилд хоёр хөтөлбөр гаргадаг. Уран бүтээлчид ч үг дуугүй хоёуланд нь орно. Бригадаар их явна. Тэгж яваад айлд хүртэл тоглох үе гарна. Монголынхоо бүхий л газраар явж тоглосон байна.

    – Гавьяат жүжигчин Ц.Алтанхуяг “Дээрээс нь ч, дороос нь тоолсон ч би 100 трюктэй” хэмээн аархаж байсан гэдэг. Таны урын сан илүү баян байлтай?

    -Гимнастиктийн төрөлд дөрөв, таван номер бий. Мягмар, Норжмаа нартай хамтарсан цагираган дээрх үзүүлбэр, багана болон кольцон дээрх гимнастикийн үзүүлбэрүүдийг дурдаж болно. Кольцон дээрх гимнастиктай үзүүлбэр “Өндөр ээж” киноны нэгээхэн хэсэгт гардаг. Энэ үзүүлбэрээрээ Польш, ЗХУ-д, хүнд жингийн үзүүлбэрээрээ Азийн нэлээн хэдэн оронд тоглосон. Хүндийн үзүүлбэрээс соль болон багийн, “Акробат-3,4”, тэмээтэй акробатыг нэрлэж болно. Үүнээс гадна жижиг, жижиг номерууд ч бий. Өөрийн гэх найм, есөн номер бий. “Хүнд жингийн гайхамшиг”, бөөрөлцөг, жонглёртой үзүүлбэрүүддээ их хайртай байдаг юм.

    – Д.Дамдин аварга 850 кг өргөж байсан түүхтэй. Энэ амжилтыг эвдсэн хүн байна уу?

    -Тийм ээ, миний багш 850 кг өргөсөн байдаг. Түүнийг дахин тогтоож, шинэчилсэн гэж худал хэлэхгүй. Дамдин аваргын өргөж тогтоосон энэ амжилтыг өвлөж, эзэмшиж яваа нь Амаржаргал бид хоёр. Багшийнхаа өргөж байсныг л өргөсөн.

    -Таны мэргэжлийг өвлөж яваа хүн бий юу? 48 жил гэдэг багагүй хугацаа. Энэ хооронд хэчнээн шавьтай болов?

    – Олон хүн байна шүү. Нагац дүү Өмнөд Африкт “Мөрөөдлийн цирк” байгуулчихсан өөрөө хүндийн өргөлтийн номероо үзүүлдэг. Бас болоогүй тэнд монголын 10 гаруй мэргэжлийн циркийн уран бүтээлчид ажиллаж, амьдарч байна. Бас нэг шавь Францын циркэд ажиллаж байна. Тамираа гээд шавь маань Америкт хүндийн өргөлтийн номероо 20-иод жил тоглож явна. Сингапур, Австрали, Японд ч бий. Дурдаад байвал олон сайхан жүжигчид бий. Гадаадад байгаа жүжигчдээ бид тэр бүр ярихгүй юм. Нарны циркт 20-иод орны туг дотор Монголын туг намирч л байдаг шүү дээ. Хятад хүний толгой дээр нар жаргахгүй гэдэг шиг Монгол жүжигчин байгаа газар Монголын туг хийсч л байдаг. Цаг үеийн байдлаас хамаарч хэсэгхэн хугацаанд цирк уналтад орсон нь үнэн. Гэхдээ хоёр хоногийн өмнө л манай уран бүтээлчид Олон улсын наадмаас алт аваад ирлээ. Хатанбаатарын циркийнхэн Монте-Карлогоос тусгай шагнал хүртсэн байна. Циркийнхэн маань мундаг амжилттай явна. Монголын циркийн урлаг агуу.

    – Хүндийн өргөлтийн тамирчин, жүжигчин гэлтгүй бэлтгэл чухал. Хэр их бэлтгэл хийдэг байв? Одоо ч бэлтгэлээ хийсээр байгаа гэсэн үү?

    -Бэлтгэлдээ л хамаг цаг, заваа зарцуулдаг байлаа. 46 кг-ийн ачааг 100 удаа нэг гараараа өргөнө. Тэгэхэд гарын алга эвэршчихдэг байсан. Бэлтгэлээ сайн хийсний хүчинд энэ зэрэгтэй яваа гэж боддог. Одоо ч бэлтгэлээ хийсээр байна. “Golden gym”-д долоо хоногт хоёроос, гурван удаа бэлтгэл хийдэг.

    -Таны бөөрөнцөгтэй үзүүлбэрийг тэсэн ядаж, хүлээж үздэг байлаа. Уначих вий, бөөрөнцгөө алдах вий гэж дотроо их түгшдэг байж. Бөөрөнцгөө унагах, алдах тохиолдол гарч бэртэж байв уу?

    -Байлгүй яахав. Дамдин багштайгаа хадланд явж байгаад хадлангийн талбайд шөнө машины гэрэлд тоглох болдог юм. Тэгтэл машины гэрэл эгц тусдаг юм байна, бөөрөнцгөө дээш шидтэл харагдахаа больчихсон. Таамгаар байрлалаа эзлээд нүдээ аниад л доошоо хараад зогсчихлоо. Тэгтэл өнөө шидсэн бөөрөнцөг тархи шүргээд буучихсан. Би ч унаад л өгсөн, нүд юм харахгүй болчихсон. Сүүлийн номер байсан болохоор “баяртай” гээд хаалтаа хийчихээд машиндаа суугаад эмнэлэг рүү хөдөлсөн. Алдархаан суманд тоглож байсан юм. Завханы төвөөс 20 км зайтай шүү дээ. Энэ хооронд ингээд хараагүй болчихдог юм байж гээд их л юм бодож билээ. Тэгж явтал машин нэг сайн донсолсон чинь хараад эхэлсэн. Тэгээд маргааш нь эмнэлэгт үзүүлэх байсан ч үзүүлэлгүй хот явсан даа.

  • СҮМБЭ (СЯНЬБИ) УЛС

    Сүмбэ аймгийн цэргийн зүтгэлтэн Тулухоугийн хүү Таншихуай аймгийн холбоодын нэгтгэн 150 оноос эхлэн 100 орчим жил Төв Азийг эрхшээсэн юм.
    Таншихуайн хаанчлалын үед Сүмбэ улс нэн хүчирхэгжиж, Модун хааны хааны үеийн Хүн гүрний эзэмшиж байсан нутаг дэвсгэрийг эзэмшсэн төдийгүй эдийн засаг, худалдаа арилжааны хувьд ч Хүн гүрнийг залгамжилжээ.
    Сүмбэ нарын өвгө дээдэс нь Дунху (дорнод ху) мөн гэх бөгөөд генийн хувьд Хүн нартай цусан төрлийн холбоотой өвгө нүүдэлчид байсан.
    Сүмбэ улс төр ёсны талаар Хүн улсыг өв тэгш залгамжилж урагшлан хөгжижээ. Нэн ялангуяа цэргийн хүчин чадлаар илүү товойн гарсан гэж нангиад сурвалж бичигт тэмдэглэжээ.
    Сүмбэ улсын сүүлчийн эзэн Кэбижан 210-235 онд төр барьж байгаад хорлогдсон.
    Сүмбэ улс задрах үед Муюун улс (318-360 он) Тоба Вэй (Их Юан) улс (307-581 он) тэдний төр ёсыг залгамжлан гарч, нүүдэлчдийн улс төрийн халааг авсан билээ.
    Муюны нэг салбар Тогоон нар Хөх нуур, Цайдамд нүүн очиж IV зууны дундуур Тогоон улсаа байгуулсан. Тэд нар бол монгол угсаатан мөн болох нь түүх, угсаатны зүй, генетик, зэргийн бүх судалгаагаар тов тодорхой болжээ.

    СҮМБЭ ГҮРЭН Н.Т II ЗУУНЫ СҮҮЛЧЭЭС III ЗУУНЫ ДУНД ҮЕ (153 ЖИЛ)

    д/д Хаадын нэрс Цол Төр барьсан Нас барсан Хэдэн жил Түүхэн үйл явдал
    1. Таньшихуй*
    (141-181) Эцэг Тоулухау (Тэнчихайн) (хаан) Шаньюй- Хайн-Хаан
    -Сайн хүн н.т- ын
    155 н.т- ын
    181 26 Сүмбэ гүрнийг хүчирхэг болгоход их үүрэг гүйцэтгэсэн хүн. Таван хөвүүнтэй.
    2. Хэлянь (Холянь) (Эцэг нь
    Таньшихуй (Кэбинин) Хайн (хаан) 181 235? 54 Улс орноо нэгэн төрийн жолоонд захирах талаар дутуу удирдаж байв. Төрийн хэргийг шударга бус явуулжээ. Нанхиадтай байлдаж байгаад алагджээ.
    3. Куйтоу (Хэляны үеэл ахын хөвүүн) Хайн (хаан) II зууны эхээр Хэляны их ахын үеэл дүү юм.
    4. Цяньмань (Хэляны хөвүүн, Таньшихуйн ач) Хайн (хаан) 240 оны орчим Эцгээ үхэхэд нас бага байсан учир хаан ширээ нь булаагдсан юм.
    5. Кэбинин Ван цол 222 онд Нанхиа-даас авав. 220 235 15 Авга, дүүгийн хөвүүн хоёрын байлдаанаас болж сүйрэлд оров. Сүмбэ гүрнийг дахин сэргээсэн Вэй улс ван цол олгов. Вэй улсын хааны зарлигаар хорлогдсон.

    * – «Тэнчи хайн (хаан)»-г, «Таньшихуй» гэж Нанхиадууд галиглажээ.
    Куйтоу, Бүдүгэнэ, Кэбинин нар шаньюй болох гэж өрсөлдөв. Кэбинин, Бүдүгэнэ нар их тэмцэлдэж, тэр хоёулаа Нанхиадаас дэмжлэг авах гэж байв. Энд Кэбинин ялагдав. Нанхиад энэ хоёрыг ээлжлэн дэмжиж, нэгийх нь эсрэг сөргүүлэн тавьж байв.
    – 235 онд Сүмбэ гүрэн нь Сүмбэ, Ухуань, Муюн, Тоба, Юэвань, Түгүхүнь (Тогоон), Дуань зэрэг аймаг улс болж салжээ.
    Аж ахуй
    Сяньби улс нь урьдын улсын адил өөрийн эрхлэх аж ахуйтай байсан. Монгол оронд шинэ чулуун зэвсгийн үеэс газар хагалах, тариа тарих ажил эхэлсэн бөгөөд сяньбичууд мөн газар хагалан үр тариа тарьдаг байв. Сяньби нарын амьдрал хөгжилд гар урлал нэлээд хөгжиж, чухал үүрэг гүйцэтгэж байсан байна. Сяньби нар үхрийн эврээр нум сум хийдэг, алт, мөнгө, зэсээр багаж зэвсэг, эдлэл хэрэглэл үйлдвэрлэлдэг, малын арьс, ангийн үсээрдээл хувцас хийж, бөс бараа нэхдэг, гэр ахуйн бараа хийдэг байсан байна.
    Сяньби нарын ангийн үсээр хийдэг дээл хувцас хятадад их үнэ хүрдэг байсан байна. Сяньби улсын түүх археологийн талаар эд өлгийн дурсгал хараахан их олдоод байдаггүй билээ.

    Соёл, зан заншил
    Сяньби, ухуань, дуань, муюн, тоба зэрэг дүнхү, сяньби угсааны төв азийн нүүдэлчин аймгууд төр улстай, бичиг үсэгтэй болохоосоо өмнө ч гэсэн эдийн боловсрол, оюуны соёлтой байсан нь дээр дурьдсан бүх зүйлээс тодорхой байгаа юм. тэд цөм бөө мөргөлтэйөөрийн гэсэн өвөрмөц зан заншил, ёс суртахуунтай байсан нь тодохой. Тэдний тэр бүх соёл, сүсэг бишрэл, зан заншил, ёс суртахуун нь нийлээд нүүдлийн соёл, түүний бүрэлдэхүүн хэсгүүд болж байсан байна.
    Сяньби угсааны аймгууд аажмаар төр улс, засаг төртэй болсноор үл барам, бичиг үсэг, гэгээн соёл буюу нүүдлийн иргэншилт соёл, өөрөөр хэлбэл нүүдэл иргэншилтэй болж хөгжин байсан нь илт билээ. Энэ асуудлыг тодруулахад анх Э.Болше эртний түрэгүүд Хүннү, Сяньбигаас Жужанаар дамжуулан орхон Енисеин шаантаг үсэг хэмээх рүни бичиг хэрэглэсэн хэмээх шинэ санаа гарган баталсан байдаг.
    Зарим сурвалжид Сяньби нарыг мод сийлэх аргаар түүх, судар маягийн зүйл бичиж тэмдэглэдэг хэмээн хятад сурвалжид тодорхой заасан байдаг. Эртний хятадын Вэй улсын сударт сяньби нарыг мод сийлэн таних тэмдэг болгож, хол ойрын хэрэг явдлыг хүмүүст улируулан уламжилсан нь түүхч түшмэлийн тэмдэг мэт болсон байдаг” гэснээс үзвэл тэд ямар ба нэг модыг зүгээр нэг огтчин сийлдэггүй харин утга санаа оруулан ойлгогдхоор зурж сийлэх бичиг үсэгтэй байсан байна.
    Дундад зууны үеийн хятадын таван төрийн Чжоу улсын түүхийн 50-р бүлэг “Умард төрийн түүхийн 99-р бүлэг Түрэгийн хаант улсын орхон Енисеин бичгийн тухай өгүүлэхдээ тэдний бичиг нь Ху нарынхтай төстэй гэсэн байдаг.[1]Ху нар гэж хүннү, сяньби нарыг хэлдэг

  • ДАМБИЙЖААГ ДӨРЛӨСӨН ЗААРИН

     

    Дамбийжаа ч ирж нутаг хошуугаар хэсүүчлзн явахад нь Чүлтэм заарин явж очоод түүнийг барьж аван хайнагийн шар шиг дөрөлж орхисон гэдэг. Үүнээс улбаалан нутгийн ардууд Чүлтэм зааринг “Дөрт бөө” гэж өргөмжлөн авгайлдаг болсон гэдэг.

  • Нүдний доод зовхины үрчлээ, хаван, хөхрөлтийг 15 минутанд арилгах арга

    Тиймээс гэрийн нөхцөлд гарын доорх бүтээгдэхүүнээр хэрхэн доод зовхио арчлах энгийн хялбар аргыг хүргэж байна.

    Үүний тулд танд бага зэргийн хүнсний сода, бүлээн ус байхад л хангалттай. 1 цайны халбага хүнсний содыг 150 мл халуун бүлээн ус эсвэл баахуу цайнд сайтар хутгаж уусгаад хөвөнд шингээж нүдний доод зовхин дээр бүлээн жин тавих маягаар 15 минут болгоод бүлээн усаар угаагаарай. Та үр дүнг мэдрэх болно. Энэхүү аргыг 7 хоногт 2-3 удаа орой унтахаасаа өмнө хэрэгжүүлбэл үр дүнтэй. Мэдээж эрт унтаж амрахыг хичээгээрй.
    Ингэснээр таны зовхины хөх өнгийг арилгаж, зовхи суларч унжихаас сэргийлж, арьсийг чангалдаг байна.

  • ЯЛАЛТЫН БАЯРЫН ҮРГЭЛЖЛЭЛ ВОЛГА МӨРНИЙ ЭРЭГ ДЭЭР.

     

     

     
    Монголын өвөг, дээдсүүдийн хэлдгээр мянга сонсоноос нэг үз гэдэг билээ. Энэ хөшөөний зургийг үзэж, үйл явдлыг номноос уншиж байсан, гэвч газар дээр очиход бүхэл бүтэн цогцолбор байдаг ажээ. 
    Биднийг очиход ОХУ-ын иргэний насанд хүрсэн залуучууд иргэний үнэмлэхээ гардаж авах, иргэний хувьд тангараг өргөх ёслолын ажиллагаа эхлэв. Энэхүү хүндэтгэлийн ажиллагаанд ОХУ-ын баатар, хотын депутат, цэрэг болон иргэний хүндтэй зочид уригдан оролцдог ажээ.
    Дараа нь эх орныхоо төлөө амиа өргөсөн баатруудын мөнхийн галд цэцэг өргөж, цогцолборын түүхэн хэсгийг үзэж, өнгөрсөн дайны хүнд үе, түүхэн ач холбогдлыг мэдэрнэ. МБНЭ-ийн төлөөлөгчид мөнхийн гал бадран асах, хүндэт харуул зогсох хэсэгт цэцэг тавьж хүндэтгэл үзүүллээ.
    Мамаев курганд очсоны дараа төлөөлөгчид Волгоград хотоор явж танилцлаа. Волга мөрний эргийг даган сунаж тогтсон их хотын дундуур 100 гаруй км явлаа.

    djmedia:14

     

  • Ерэн есөн тэнгэр гэж юу вэ?

    Байгаль нуурын хойд биеэс нутагтай буриад бөө нарын дунд 99 тэнгэрийн домог яриа хчтэй дэлгэрч байсны 55-ыг барууны,44-ыг зүүний тэнгэр хэмээн хоёр хэсэгт хувааж , барууны 55 тэнгэрийн 50-ыг залбирдаг, 5-г нь тахьдаг , зүүний 44 тэнгэрийн 40-ыг залбирч 4-ыг нь тахьдаг гэх мэт нарийн зохион байгуулалт ажил хэргийн хуваарьтай байжээ хэмээн тайлбарладаг. Энэ үзэл санаа XIX зууны сүүлчээр Ар монголд шарын бөөгийн мөргөлийн Даян дээрхийн хийдийг байгуулсан (1864он ) үед дэлгэрч эхэлжээ.

  • Ялалтын баярыг Улаан-Үдэд тэмдэглэв.

    Бид баярын ажиллагааны гол арга хэмжээ болох Улаан-Үдийн төв талбайд хийгдэх цэргийн парадыг үзэхээр зорилоо. Төв талбайд төрөл мэргэжлийн цэргүүд хайрцаглан жагсаж, байлдааны техникүүд эгнэн зогсоно. Талбайг тойрон ард иргэд хуран цугларч, хөл хөдөлгөөн ихэсчээ. Удалгүй парад командлагчийн дуу цуурайтахад хөгжимд ялалтын цоглог аялгуу, дараа нь ОХУ-ын төрийн сүлд эгшиглэв.
    Аугаа их ялалтад зориулсан цэргийн хүндэтгэлийн парадын дараа байлдааны цэргийн техникын цуваа өнгөрч, түүний араас Эх орны дайнд оролцсон болон энхийн цагт тулааны талбарт амиа алдсан эх орончдын зургийг барьсан иргэдийн цуваа залгав. Энэ бол өргөн олныг хамарсан их цэнгүүн билээ. Бид нийтийн дунд орж баярыг ажиллагааг сонирхож явсаар нэг мэдэхэд оройн 17 цаг болчихсон байлаа.
    Улаан Үд хот дахь Монгол Улсын консулын ерөнхий газарт очиж, нэгэн цагт хамтарч ажиллаж байсан консул, бригадын генерал Дулаанжаргалтай уулзлаа. ОХУ-ын Буриад дах бөөгийн байгууллагуудын тухай, бөө нарын тухай мэдээлэл авлаа.
    Баярын өдрийн орой бид Аюна, Андрей хоёрын баярын зоогт уригдаж, баярын өдрөө дуусгаж, маргааш өглөөний аялалын бэлтгэл хийлээ.
    Маргааш өглөө эрт босч Улаан Үдийн онгоцны буудал зорилоо. Үүлгүй цэлмэг тэнгэр, аяны зам саадгүй болохыг илтгэх мэт угтлаа. Онгоцны буудалд нисэхийн өмнөх ажиллагаа буцалж, зорчигчид, ачаа тээш хүлээж авна.
    Бид нарийн тооцсон боловч нэг ачааг 200 граммаар хэтрүүлчихэж, тэгээд 500 рубль, нэг хүн нэг ачаатай байхаас хоёр саванд хувааж хийсэн тул нэгтгэж нэг болгож, заавал нэг ачаа болгох ёстой тул боолгоход зориулан 900 рубль зарцуулав. Бидний ведио камерийн цүнх том байна гээд 4000 рубль нэхэв. Камераа ил гаргаж, гартаа авч орохоор болж, цүнхийг нь үлдээв. Ингээд нүцгэн камертай болов.
    Ялимгүй мэт шийдчих асуудал дээр зөвхөн зоосны нүхээр харж асуудлыг шийдэж байгаа нь “Орос” зан гэмээр. Нөгөө талдаа харилцааны хоцрогдол гэж хэлмээр ч санагдав.

  • Мовсквад тэмдэглэсэн ялалтын баяр- 61 жил

     

    Улаан талбайн ойролцоо Кремлийн хананы дэргэд “Нэр нь үл мэдэгдэх цэргийн булш” нэртэй дурсгалын уран барилгын цогцолбор, Маршалл В.К.Жуковын хөшөө байдаг.

    Оросын Ерөнхийлөгчийн 1997 оны арванхоёрдугаар сарын 8-ны зарлигаар Москва дахь “Нэр нь үл мэдэгдэх цэргийн булш” дээрх мөнхийн зулын дэргэд Ерөнхийлөгчийн хорооны бүтцээс байнгын хүнтэт харуул зогсоох болсон байна. Хүндэт харуул өдөр бүр өглөөний 8-аас оройн 20 цагийн хооронд цаг тутам солигдож байдаг.

    ОХУ-ын ард түмний түүх, соёлын өвийг хадгалах тухай Оросын Ерөнхийлөгчийн 2009 оны арваннэгдүгээр сарын 17-ны өдрийг зарлигаар “Нэр нь үл мэдэгдэх цэргийн булш” цогцолборт Бүх үндэстний цэргийн алдарын статус олгон Оросын ард түмнүүдийн онцгой үнэтэй соёлын өвийн байгууламж болгосон байна.

    Арабатын гудамжинд цэргийн андуудтайгаа таарсан билээ. ЦНДС-ийг хамт төгссөн Цацрал, Бат-Очир хоёр Москвад суурьшаад цөөнгүй жил болсон байлаа. ЦУМ, ГУМ-аар орж барааны ерөнхий ханштай танилцаад өнгөрнө.

    Дараа нь уламжлалт ёсоор Аугаа их эх орны дайны ялалтын Москва хотноо байрлах Ёслолын дэнж буюу “Поклонная гора” цогцолборын Аугаа эх орны дайны ялалтын төв музейг үзсэн.

    Ёслолын дэнж дэх дурсгал, хүндэтгэлийн цогцолбор нь нийт 135 га талбай эзэлдэг бөгөөд тус цогцолборт “Дэлхийн нэгдүгээр дайны баатруудад”, ”Орос орныг хамгаалагчдад”,“Амь үрэгдэгсдэд” тус тус зориулсан хөшөө, Ялалтын хөшөө, Интернационал-дайчдын хөшөө,”Ард түмнүүдийн эмгэнэл” сэдэвт хөшөө, Аугаа Эх орны дайны төв музей болон цэргийн зэвсэг, техникийн музей, Аугаа Эх орны дайнд амь үрэгдэгсдийн гэгээн дурсгалд зориулсан сүм байдаг. Аугаа эх орны дайны ялалтын 50 жилийн ойгоор буюу 1995 онд албан ёсоор нээж, ялалтын 65 жилийн ойгоор Мөнхийн гал асаажээ.

    1986 онд байгуулагдсан тус музей нь хэд хэдэн байгууламжаас бүрдсэн уран барилгын цогцолбор бөгөөд 50 мянга гаруй үзмэртэй аж. Тус музейд байлдааны зэвсэг,техник хэрэгсэл, марк зоосны цуглуулга, гар бичмэл, гэрэл зураг зэрэг ховор үзмэрүүдийг дэлгэн харуулахын зэрэгцээ Аугаа эх орны дайнд шийдвэрлэх үүрэг гүйцэтгэсэн тулалдаануудын сэдэвтэй диорам болон номын сан, амь үрэгдэгсдийн цахим сан зэрэг байдаг.

    Тус музейд Монголын стенд байдаг ба ЗХУ-д туслах тухай БНМАУ-ын Засгийн газрын 1941 оны 6-р сарын 22-ны тогтоолын хуулбар, Сүхбаатар аймгийн Баяндэлгэр сумын малчин Басымаас фронтод морь бэлэглэсэн тухай 1942 оны 4-р сарын 28-нд бичсэн үнэмлэх, цагаан нэхий бээлий,дайны үеийн сонин гэх мэт үзмэрүүд байдаг.

    Миний амьдралын салшгүй хэсэг болсон Москвагийн Нийгэм эдийн засгийн Их сургуульд очиж, захирал В.И.Жуков, багш нартайгаа уулзсан. Төв хаалганы дэргэд дурсгалын зураг авахуулав. Сургуулийн төв байр ВДНХ-ын зэргэлдээ байдаг болохоор “нэг сумаар хоёр туулай” буудаж, хоёр газраар зочлоод гардаг юм.

    Д.Жаргалсайхан

    djmedia:13