Category: Индэр

Цас эрт орох бөгөөд дэлхийн цас үзээгүй газруудад ч гэсэн цас орох үзэгдэл болно. Зарим улс орон ийм өвлийг хэзээ ч харж байгаагүй. Тун удахгүй мэдэгдэхүйц хүйтрэл эхлэх болно. Тиймээс өвөлд эртнээс бэлтгэж, мал аж ахуй, гэр, орон байрны дулаалгаа хийж, өвс, хадлан, түлш, нөөцөө хангаж, өвлийн хувцсаа базааж урьдчилан сэргийлж ажиллахыг анхааруулж байна. Өвөл бидний хувьд байнгын үзэгдэл байсан байсаар ирсэн гэхдээ энэ өвөл их хүйтэн, маш урт болно гэж үзэж байна. Тэгэхээр өвөл нь намрын адаг сард эхэлж, хаврын дунд, адаг сар хүртэл хүртэл үргэлжилэх төлөвтэй байна. Ийм урт, хүйтэн өвөл ойртож байна.” Монголын түүхэнд ийм өвлийн дараа содон үйл явдал өрнөсөөр ирсэн түүхэн уламжлалтай. Түмэн олон минь тунгаан бодож ажил үйлсдээ анхаарч ажилна биз ээ хэмээн сонордуулсан байдаг.
Засгийн газрын 2024 оны 2 дугаар сарын 14-ний өдрийн хуралдаанаар Мал аж ахуйн салбарын өвөлжилт, хаваржилтын нөхцөл байдал хүндэрч байгаатай холбогдуулан улсын хэмжээнд ГАМШГААС ХАМГААЛАХ ӨНДӨРЖҮҮЛСЭН БЭЛЭН БАЙДЛЫН ЗЭРЭГТ ШИЛЖҮҮЛЭХ ШИЙДВЭР гаргасан билээ. Монголын бөө нар өндөр мэдрэмжтэйгээ харуулж, төр засгийн шийдвэрийг дэмжин улс орныхоо тулгамдсан асуудалд тус нэмэр болсон үйл ажиллагаа хэрэгжүүлэхийг хүсч байна.
Жинхэнэ, Монгол бөөгийн алдартай их зайран Дамдин байсан бол, өнөө цагт олноор нэгэн газарт цугларч “ГАЛЫН НААДАМ” хийхийн оронд, монгол түмэндээ байгалийн гамшиг тохиолдсон газрууд, мянга мянган малчин айл өрхөд зориулж тэдний санаа сэтгэлийг дэмжиж, эд материалын тусламж үзүүлэхийг илүүд үзэх байсан. Тиймээс энэ удаа галын наадамт зориулах зан үйлээсээ татгалзаж, ард түмэндээ бага ч гэсэн тус дэм үзүүлж ажиллахыг хүсч байна. Цаг үедээ мэдрэмжтэй хандах нь зүйтэй билээ. Цаг нь болохоор бидэнд нэгдэж хийх зан үйл, олонтой тохиох болно.
МБНЭ-ийн аймгуудын бөөгийн хүрээлэн, сумдын бөөгийн зөвлөл, улаач нар амьдран суугаа газартаа онгод, сахиусаа залж, уул усны эзэн лус, савдагийн догшролтыг тайвшруулан, ийм бэрхшээлтэй тулгарсан малчин айл өрх бүрд галын тахилгыг хийж, сэтгэл зүрхний их галыг бадрааж, байгалийн гамшигийг даван туулахад баатарлаг хөдөлмөрийн эрч хүч, урам зоригийг хайрлаж, эд материалын дэмжлэг үзүүлж, биеэр манлайлан зүтгэж, ажиллахыг зөвлөж, уриалж байна.
Монголын ард түмэн бол олон мянган жилийн түүхэнд байгалийн хүнд бэрхшээлийг даван туулсаар ирсэн баатарлаг, хөдөлмөрч ард түмэн билээ.
Мөнх хөх тэнгэр Эзэн Чингис хааны ариун сүнс биднийг ивээж гараа сунгах болно.
МБНЭ-ИЙН ТЭРГҮҮН Д.ЖАРГАЛСАЙХАН

Уулсын оройгоор явган аялалын цамхагуудтай. 100 м дутам үйлчилгээний цэгтэй. Дотор талдаа явган явах тойруу замтай. Хамгийн өндөр газарт Монголын төрийн мөргөлийн тахилгын өргөөтэй. Түүний хажууд “Өрлөг жанжин” зочид буудал байна. Олон улсын болон бөө судлалын арга хэмжээний үед зочид төлөөлөгчид байрлах болно.
“Мөнх тэнгэрийн ордон”-д гол арга хэмжээ хийгдэнэ. Мөн ордон дотор Монгол бөөгийн музей байрлана. Хуралдааны болон урлагын заалтай байна. Түүний хажуухан монгол хоолны “Боодог” төрөлжсөн зоогийн газар байна.
“Бөөгийн хүрээ төв” бол манай улаач нарын суудаг, иргэдтэй уулздаг байр билээ. Энд зөвхөн иргэдтэй уулзалт, төөргийн зан үйл л хийгдэх боломжтой. Бөөлөлт онгодын өргөө юм уу, хээрийн онгонд хийгдэх журамтай ажгуу.
“Бөө” номын өргөө бол бөө судлалын дэлхийн хэмжээний номын сан, сургалтын төв байхаар тусгасан. Дэлхийн бөө судлаачдын цуглах, судлагааны ажлын гол газар байна.
“Бөртө” зуны задгай театр бол залуусын шоу урлагын тоглолтын төв байх болно. Замын дагуу монгол брендийн барааны үзэсгэлэн худалдаа байрлана. Монгол бөө нар ингэж өөрсдийн ирээдүйг зөгнөн төсөөлж төлөвлөсөн билээ.
Анхны хөрөнгө оруулалтыг бид олж авчирсан ч “нэг нэгнээ ойлгоогүй”-гээс аманд орсон шар тосыг түлхээд гаргасан билээ. Ийм зүйлийг ойлгох хүртэл 10 гаруй жил өнгөрлөө. Бид энэ төсөөллийг биелүүлэх гэж зүтгэж байхад олон улаач нар биднийг шүүмжилж бас шоолж байсан билээ.

Ийм байгалийн өвөрмөц тогтоцтой Их газрын чулууны байрлалд Нэгдсэн их тахилгын Нарны тахилга болсон. Өглөөний наран мандах мөчид халх бөөгийн тамлага агаарт цуурайтан монгол бөөгийн нарны тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргал толгойлон бөөлж эхэллээ.
Түүний араас Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Доржпүрэв, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Р.Маахүү, Монгол бөөгийн удган Мэргэнцэцэг нар хуур манжигаар дэмжин бөөллөө.
Тахилга болох газар Монгол төрийн далбаа, МБНЭ-ийн далбааг хүндэтгэлтэй байрлуулсан байв. Монгол бөөгийн тэргүүн удган Д.Батжаргал нарандаа залбирч бөөлөх, өргөл өргөх зэрэг олон бусдад сургамж өгсөн сайхан үйл боллоо.
Тэнгэрт наран мандах мөчид давхар солонго татаж хур бороо дуслаж эхэлсэн. Толгойлж бөөлж байгаа удганаа дэмжин цугласан олон улаач нар хуур, манжигаараа дэмжиж байлаа.
Газар газраас хуран цугларсан олон улаач нарын их түрлэг хүч нэмэн нарны тахилгыг улам сүр хүч оруулж, зан үйлийг баяжуулж байлаа.

Хайрханы тахилгаас зүүн тийш орших хэд хэдэн усны ундрагын холбоосыг сонгон Лусын тахилга хийхээр бэлджээ.
Монгол Улсын төрийн далбаа, МБНЭ-ийн туг салхиын аясаар намирна. Хөвсгөлийн дархад, цаатан бөөгийн тамлага цуурайтан, хэнгэрийн дуугаар түрэн Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн толгойлон бөөллөө.
Түүний ард олон улаач нар хагас саран хэлбэрээр дугуйлан сууж хуур манжигаар тахилгын бөөлөлтийг дэмжин түрсэн билээ. Зон олны минь залбиралын түрэлт тахилгыг улам хүч оруулсан нь лавтая.
Нэгдсэн тахилгын Лусын тахилгад Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Пүрэвдорж тэргүүлэн бөөллөө. Миний мэдэхийн гэрийн онгод нь хамгийн олон жил тасралтгүй залж ирсэн түүхэн уламжлалт нандин өв юм.
Түүний бөөлөлт өөрийн өвөрмөц өнгө аясыг өөртөө шингээсэн улаач хүний сонирхон судалбал зохих олон зүйлийг өөртөө шингээсэн байдаг. Их газрын чулууны нэгдсэн тахилгын Лусын тахилгад толгойлж болон тэргүүлж бөөлсөн бөөлөлтөөс уламжлалт бөөгийн өвөрмөц бөөлөлтийг нэгэн суудлаас харах хэн бүхэнд олдохгүй нандин боломж байлаа. МБНЭ-ийн хамт олныг төлөөлөн Лусын эзэнд 9-н мөрт илгээх айлдвар гаргасныг үндэслэн бичиж цунцалд өргөлөө.
Мөнх тэнгэр, эзэн хаан Чингис мину
Мэлмий үл хүрэх, уудам сайхан эх орон мину
Сонсогтун:
Хүн гүрнээс уламжилсан бөө мөргөл мину
Хүмүний ёсон монголын минь шүтээн болж,
Хүслийн дээд эрхэм зорилго мину биелэх болтугай
Түмний дээдэлдэг тэнгэр та мину
Түмний залбирдаг онгод та мину
Түмний эрхэмлэдэг шүтээн та мину
Монгол түмнийг минь өршөө, өршөө, өршөө
Дархад ёсоор өргөлөө цунцалаар өргөснөөр тахилга өндөрлөв.
Их газрын чулуунд лусын олон судалтай, нутгийн ард түмэн “Уст хад”-ыг дөрвөн алд уурга оруулахад ёроолд нь хүрдэггүй гүнзгий гэж ярьдаг, нүдний мах ургах, улайх зэрэгт энэ рашаанаар нүдээ угаадаг ажгуу.

Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад Монгол бөөгийн их удган Гэрэлтуяагийн удирдсан, Отгонтэнгэр хайрханд Дорнодын Дашбалбар сумын бөөгийн зөвлөлийн гишүүд, Гандан уулын тахилгад Монгол бөөгийн их удган Гэрэлтуяа, Отгонсүрэн, Амгаланням (хожим тахилгад толгойлж бөөлөхөө таслаж, цол буурсан), Бурхан халдун хайрханы тахилга болон Хөх уулын тахилгад Монгол бөөгийн их зайран Болд толгойлон бөөлж байсан түүхтэй билээ.
Буриад бөө нар чанараа хийж, дээд тэнгэртэй харьцан хүч чадал олж авч байдаг.
Энд бөө, удганууд онгод тэнгэртээ идээ шүүсээ дээжлэн тавьж хүндэтгэл үзүүлдэг. Эн ёсын дагуу өмнөх өдөр нь Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэн өргөх шүүсээ бэлтгэх зан үйлийг хийсэн байдаг.
Буриад тамлаг цуурайтан их тахилга эхэлсэн. Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэн толгойлон бөөлж, түүний араас шавь, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Гэрэлмаа тэргүүлж бөөлсөн билээ.
Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэн Монгол буриад бөөгийн онцлогыг харуулж бөөлсөн бол Монгол бөөгийн тэргүүн удган Гэрэлмаа Халх бөөгийн жачгаар бөөлсөн нь содон байлаа.
Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэн бөөлөлтийн зан үйл хийхдээ Монгол буриад бөөгийн онцлогыг тусгайлан тайлбарлаж байсан нь улаач, шүтлэгтэн нарт ойлгоход дөхөм байлаа.
Тэнгэрийн тахилгын төгсгөол цугларсан олон ая дуугаа өргөн онгодоо баясан цэнгүүллээ.

Хуран цугларсан олон улаач нарын хуурын түрлэгт хайрхадын савдаг баясан цэнгэсэн. Өмнө ирж залбирч байхад цагаан янгир гарч ирж билээ. Түүнийг нэгдсэн их тахилга хийх хүслийг хүлээн авч байна гэж үзсэн билээ. Тэгээд ч энэ удаагийн МБНЭ-ийн нэгдсэн тахилга хийгдэж байгаа энэ билээ.
Их газрын чулуу Өвгөн хад, Сэнжит хад, Хатан хаан, Хайлсман, Тувин, Гуа өлгий, Монгол, Баян уул, Ёрвон гэх мэт өвөрмөц хэлбэр тогтоц бүхий хад байц, Өлгий, Бунхант, Шинэ ус, Тоонот гэх мэт их бага нийлсэн дөч гаруй агуйтай, “Эхийн умай”, “Уст хад” тахилгын өргөлд баясан хэнгэрэгийн дуу цуурайтан ариусгаж байлаа.
Юуны өмнө байгал эхтэйгээ бид хүйн холбоотой гэдгээ бүрэн ухамсарлаж, байнга санаж явахад илүүдэхгүй. Хүмүүст ихэвчлэн учир мэдэхгүйн харгайгаар алддаг. Хангай дэлхий, лус савдагтаа өргөл өргөж, мөргөж, гуйж элдэв үйлээ бүтээж байх хэрэгтэй. Өргөл өргөхдөө цайны дээж, сүү, будаа буудай, үйрмэг талх, цаасгүй чихэр зэрэг байгальд амархан шингэх зүйл өргөнө.
МБНЭ-ээс Хайрханд өргөл өргөхдөө Монгол нэрмэл архи өргөж байх, хадаг бус цуудар өргөх шийвдэр гаргасан билээ. Хайрханы овоонд идээний дээжээ тусгайлан томилсон зайран, иргэд овоонд өргөж, хүргэснээр Хайрханы тахилга өндөрлөсөн юм.