Дуудлаганд минь морил
Бор зөгий эргэлттэй
Хар зөгий дуудлагатай
Нууц талаар эргэсэн
Хоёр гахай сахиустай
Хүрэн эрээн бүргэдүүд
Хөх тэнгэртээ хийгтий
Хүний тусын тулд
Аръяабал бурханы үүдэнд өргөсөн
Долоон сайхан жигүүртэн
Дамжуулж элгэсэн
Угийн их сахиустаа өргөе
Хүн бүхэнд эргэж явъя
Дамбийжаа ч ирж нутаг хошуугаар хэсүүчлзн явахад нь Чүлтэм заарин явж очоод түүнийг барьж аван хайнагийн шар шиг дөрөлж орхисон гэдэг. Үүнээс улбаалан нутгийн ардууд Чүлтэм зааринг “Дөрт бөө” гэж өргөмжлөн авгайлдаг болсон гэдэг.
Байгаль нуурын хойд биеэс нутагтай буриад бөө нарын дунд 99 тэнгэрийн домог яриа хчтэй дэлгэрч байсны 55-ыг барууны,44-ыг зүүний тэнгэр хэмээн хоёр хэсэгт хувааж , барууны 55 тэнгэрийн 50-ыг залбирдаг, 5-г нь тахьдаг , зүүний 44 тэнгэрийн 40-ыг залбирч 4-ыг нь тахьдаг гэх мэт нарийн зохион байгуулалт ажил хэргийн хуваарьтай байжээ хэмээн тайлбарладаг. Энэ үзэл санаа XIX зууны сүүлчээр Ар монголд шарын бөөгийн мөргөлийн Даян дээрхийн хийдийг байгуулсан (1864он ) үед дэлгэрч эхэлжээ.
,архинд дуртай онгодод аягаар уулгах зэргээр өргөдөг.
Онгодод бяслаг өргөхүй
Онгодод өргөсөн их сөнд бяслаг орох ёстой.Тэгэхдээ нарыг бэлэгдэж заавал дугуй дүрсээр шахсан бяслагийг бүтнээр нь тусгай тавагт тавьдаг.
Онгодод өрөм өргөхүй
Онгодод өрөм өргөхийг мөн онгодод өргөх баяслагийн хэмжээний дугуй саванд самарч загсаагаад
Тэр л янзаар нь авч баяслаг дээр давхарлан тавьдаг байсан.Энэ нь ертөнцийн их гэрэлт алтан нарыг дээдлэн бэлэгдсэн хэрэг байжээ.
Догшин долоон басганатай
Долгиун гурван хөвүүнтэй
Тагнын тарлан бухан хөлөгтэй
Чаргын ноён дүүтэй
Оросыг омогдсон
Буриадыг богтолсон
Эрхүү дүнхэнийг эзэлсэн
Рэнчиндорж хаан
Хөх бухан хөлөгтэй Бухан ноён аав
Будан хатан эвий ноён таныгаа
Урин залан дуудая.
Говь -Алтай аймгийн Тогрэг сумын глдарт заарин Даш том гэртэй байсан бөгөөд бөөлөх үедээ үүдэндээ цагаан эсгий дэвсэж бөөлөхөд хөх борлог онгон азрага нь унгалдаж давхиж ирээд зогсоход нуруун дээр нь босоо зогсож байгаад бөөлөхөд азарганы дөрвөн хөл чичрэн хөлс нь дуслан байдаг байжээ
Судгийн ээжээ л сэтэртэй
Дүүрэлдээд явъяа гэсиймаа
Дүүрэнгийн ээжээ л сэтэртэй
Онгон ховсоо хувилгаан минь дээ
Орж л гарахдаа л дураараа билээ дээ
Хайртай ханиасаа л салж л явсанбэ
Хайрын дураараа л дуудаж л явсанбэ
Нэгэн удаа Раднаа заарин жаахан Бадарч хэмээх айлын хүүхэд нь өвдөхөд гэрт нь залагдан очжээ. Заарин өрхийг нь бүтээлгэж, зулыг нь унтраалгаад “нэг шил архи аваад ир” гэжээ. Архи ууж, онгод сахиусаа дуудан бөөлж байснаа тулгыг нь тойроод нэг юм хөөж байснаа бариад авав бололтой гал руу хийчихээд “За боллоо, одоо галаа сайн түл” гээд мөнгөн аяганд боов хийж хөшиглөн дэвтээгээд 10-аад хоног хоол идээгүй өвчтэй байсан охинд өгсөнд цаадах нь шууд л идээд эхэлжээ. Хэд хоногоос охин эрүүл саруул болсон гэдэг. Эцэг эх нь ч баярлан хурдан удмын үрээ морийг зааринтанд бэлэглэжээ.
ус хутган тоглож бүжиглэж байхыг мангас шулмын хаан хараад ихэд уурлан энэ бол бурханы явуулга, энд амьдрал үүсгэж хүн суурьшуулах гэж Лусын хаан охиноо явуулсан байна. Энэ эрдэнийн алтан тэвшээр цацрах ус шиг ус булаг ундарсан ургамал цэцэг тэгш үзэсгэлэнтэй нутаг үүсэж хүн амьтан суурьших нь гэж ихэд уурлан атаат сэтгэл төрж таван чөтгөрөө дуудаж ирүүлээд нэгдэх чөтгөрт ингэж хэлжээ.
-Чи урд талаас нь очиж тэр булаг дээр эрдэнийн алтан тэвшээр ус хутган тоглож байгаа Лусын охин, түүнийг дагаж яваа таван охидыг айлган сандаргаж эрдэнийн алтан тэвшийг нь авчир гэж явуулжээ. Энэ үед Лусын охиныг дагаж яваа таван охины хамгийн бага нь үзмэрч их мэргэн охин байж. Тэр үзмэрч мэргэн охин тоглож байснаа гэнэт ингэж хэлжээ:
-Яана аа, биднийг мангас шулмын хаан харчихлаа. Бид хэдийг хорлож алтан тэвшийг авах гэж чөтгөрөө явууллаа, одоо яах вэ гэхэд, Лусын охины дагуул таван охины эгчмэд нэгдэх охин ингэж хэлжээ,
-Ном муутай тойн хүнээс ном эрдэмгүй гөрөөчин эр дээр гэдэг үг бий. Би анчин гөрөөчин болж угтъя гэж анчин эр болон хувирч угтан овоохой босгож хоолоо хийгээд хүлээж суужээ. Нэг дэх чөтгөр ихэд саваагүйтэн исгэрч орилж айлгах гэж ядаад овоохойг нь шөргөөж цоолж шагайтал халуун тостой шөлөөр нүдийг нь сохлоод алчихаж гэнээ. Нэг дэх чөтгөрөө алагдаж нүдээ сохлуулсанд мангас шулмын хаан уурлахын ихээр уурлаж хоёр дахь чөтгөрөө дуудаж ингэж хэлжээ,
-Чи миний далан алд төмөр шилбүүрийг авч тэр олон бэлчиж яваа зээрийг тас ороолгон хөөж Лусын охин, түүнийг дагаж яваа таван охиныг дайруулан алаад эрдэнийн алтан тэвшийг нь авчир гэж явуулсныг тав дахь охин бас мэдээд мангас шулмын хаан хоёр дахь чөтгөртөө далан алд төмөр шилбүүр өгч үй олон зээрийн сүргээр биднийг дайруулан алж эрдэнийн алтан тэвшийг авахаар явууллаа, одоо яана гэхэд хоёр дахь охин ингэж хэлжээ:
– Зээрийн сүрэг олон гэлээ ч зэгэл саарал ганцдахгүй гэдэг. Би хөх чоно болж хөөе гээд хөх саарал чоно болон хувирч улин хөөхөд олон зээр эргэн дайрч зугтахдаа далан алд төмөр шилбүүртэй чөтгөрийг нь дайраад алчихаж гэнээ.
Хоёр дахь чөтгөрөө алдсан мангас шулмын хаан уурлахын ихээр уурлаж арга ядахдаа гурав дахь чөтгөрөө дуудаж ингэж хэлжээ:
-Чи эрдэм номтой түшмэлийн дүрээр тэдэнтэй ном хаялцана. Лусын охин, түүнийг дагаж яваа таван охин дуулж дэвхцэхээс өөр юу хийж чадав гэж. Хэрэв чи тэдэнд буруу зөрүү ярьж асуусанд нь хариулж чадахгүй ялагдвал чи газар дээрээ аянганд нэрвэгдэнэ. Тэд ялагдвал тэд аянганд ниргэгдэж тэдний алтан тэвш миний болно гэсэн хатуу тангарагтай ном хэлэлцэхээр явуулжээ. Тав дахь охин бас мэдээд ингэж хэлжээ:
– Мангас шулмын хаан бидэн рүү гурав дахь чөтгөрөө ном эрдмийн түшмэл болгон хувиргаж, ном хаялцуулахаар явуулж байна. Хэрвээ бид буруу зөрүү хариу өгч үг алдвал аянганд нэрвэгдэж, газар дээрээ үхэж алтан тэвшээ алдана гэж санаа алдан хэлэхэд гурав дахь охин ингэж хэлжээ:
-Эрдэм номонд муухан гэлээ ч би элдэвтэй тэр түшмэл болсон чөтгөртэй ном хаялцъя гээд явжээ. Мангас шулмын хааны түшмэл болсон чөтгөр гурав дахь охинтой уулзаж болзлоо хэлж хэн нь эхлэхээ шодоход мангас шулмын хааны түшмэл болсон чөтгөр эхлэн асуух болжээ. Мангас шулмын хааны түшмэл болсон чөтгөр:
-Бурхан, бурхан гэх бурханы чинь эцэг хэн бэ гэж асуухад охин:
-Сэтгэл гэвэл, түшмэл болсон чөтгөр ихэд гайхан тэгвэл сэтгэлийн чинь эцэг хэн бэ гэхэд гурав дахь охин:
-Мөнх хөх тэнгэр гэхэд мангас шулмын түшмэл болсон чөтгөр ихэд баярлан тэнэг минь тэр бурханы чинь эцэг манай мангас шулмын хаан гэвүүт аянга мангас шулмын хааны түшмэл болсон чөтгөрийг ниргэчихэж гэнэ ээ.
Гурав дахь чөтгөрөө аянганд ниргүүлсэн мангас шулмын хаан уурлахын ихээр уурлаж дөрөв дэх чөтгөрөө дуудаж ингэж хэлжээ:
-Чамайг зуу дахин хувирах шидэт баатар болгон явууллаа. Чи Лусын хааны охин, түүнийг дагаж яваа таван дагуулыг алаад эрдэнийн алтан тэвшийг авчир гэж явуулжээ. Тэгэж явуулахдаа хохимой толгойн дуулга өмсгөж, чиний хохимой толгойн дуулган дунд байгаа өндгөн чинээ хар мэнгэ, хар үсийг чинь харваж чадаагүй үед чи үхнэ гэж үгүй. Иймд чи бүү ай, бүгдийг устгаж алтан тэвшийг ав гэж дахин дахин хэлжээ. Энэ явдлыг тав дахь охин бас мэдэж ингэж хэлжээ:
-Мангас шулмын хаан зуу дахин хувилах шидтэй түмэн хүний хохимой толгойн дуулгатай, дуулганы элгэн голд чигчийн чинээ хар мэнгэ, хар үстэй баатраа явууллаа. Энэ баатрын хар мэнгэ хар үсийг харваж чадаагүй хэн ч дийлэхгүй, одоо яана гэхэд дөрөв дэх охин:
-Бүү ай, харанхуй шөнө хар батганы толгой хага харвах баатар би биш ч гэсэн харвая гээд харваад алчихаж гэнэ.
Мангас шулмын хаан дөрөв дэх чөтгөрөө алуулсанд уурлахын ихээр уурлаж тав дахь охины мэргэн шидтэйг мэдэж гаслахын ихээр гасалж өөрийгөө хараан цамнаж цамнаж тав дахь чөтгөрөө дуудаж ингэж хэлжээ:
-Чамайг би хэнд ч үзэгдэхгүй хөх өвсөнд хөх зүү мэт хөх могой болгон хувиргаж, Лусын охин, түүнтэй яваа таван охиныг алуулахаар явууллаа. Тэр дундаа тав дахь бага охиныг хамгийн түрүүнд ал, тэгэхэд бусад нь яаж ч чадахгүй гэж хэлээд явуулжээ. Өдөржин шөнөжин айж түгшсэн Лусын охин түүнийг дагаж яваа таван охин ядарч, үүр шөнөөр нүд нь анилдаж байтал тав дахь охин хашгиран босон харайж, хариугүй хатгах гэж байсан хар эрээн могойн толгой сүүлийг базан тэлж Лусын охин чинийхээ хаш цагаан орд харшийн чинь хаалга үүдийг сахих ерөөлтэй хангарьд нь би боллоо гээд нисээд явчихжээ. Үүнээс үүдэн хүрээ хот хангарьд сүлдтэй болсон гэнэ.
Нэг дэх охин нь анхны аюулыг анхлан зайлуулснаараа урд уулын савдаг анчин эр болъё гээд явчихаж гэнэ. Тэр цагаас хойш Богд уул ан, гөрөөндөө харам үгүй ч худал хулгай тогтдоггүй, анчин эр савдагтай болсон гэдэг.
Хоёр дахь охин нь хөнөөлийг хөөж хөх чоно болсон учир хайрхан уулыг чинь харж харамлах савдаг сахиус нь болъё гээд явчихаж гэнэ. Тэрнээс хойш Сонгино уул догшин (Хөх чоно) савдагтай уул болсон гэнэ.
Гурав дахь охин нь эрдэмтэй түшмэл болж ирсэн гурав дахь чөтгөрийн хөнөөлийг дарсан учир эрдэм номыг дээдэлсэн эрдмийн савдаг болж Чингэлтэй уулыг чимж явъя гээд явснаас Чингэлтэй уулыг ном эрдмийн улс шүтдэг болсон гэнэ.
Дөрөв дэх охин нь баруун өмнөөс байлдахаар ирсэн баатрын хорлолыг арилгаж чадсан би Баянзүрх уулын чинь савдаг нь болъё гээд явснаас Баянзүрх уул баатар эрийн зүрх мэт цэрэг эрсэд ээлтэй уул болсон гэнээ. Ингэж Лусын охиныг дагаж ирсэн таван охин буцаж чадахгүй болсонд Лусын охин алтан тэвшээ урд ууланд тавьснаас Ширээ тэвш хэлбэртэй уул үүссэнээс алтан тэвшийн хөндий гэж ам бүрээс нь ус булаг ундарсан үзэсгэлэнтэй сайхан хөндий үүссэн гэнэ гэх энэ домгийг ноёны хатан явсан Хоролдаваа гэдэг нэгэн буурал, ээжид минь 1949 оны үед хуучилж суухыг сонсон сууснаа санан санан хожуу тэмдэглэсэн минь энэ билээ.
Д.Баасанжав
Дан хүний махыг
Далан саваар тэгнээд
Давхар эрээн могойгоор
Давсгаараа дамнуулаад
Хөхөл чулуун хүйстэй
Хөх чулуун хоногтой
Ханхийн их ноёнхой
Хамаг олны ноёнхой
Жалгын чинээ амтай
Жаран хоёр соёотой
Гал дөлөн идэштэй
Галзуу хөх бухан хүлэгтэй
Арцахан сайхан туурайгаараа
Алтан дэлхийг туулаад
Ац сайхан эврээрээ
Алаг тэнгэрийг туулаад
Шивэр шивэр гишгэлж
Шивэр ширэнгийг шүргээд
Тайгын эрээн бухандай
Наа ха, хэ хэ ха ха хэ хэ
Эх сурвалж: Булган аймгийн Тэшиг сумын Рэгзэн удган эл дуудлагыг Б.Ринчин гуайд тэмдэглүүлсэн.