Category: Монгол бөө

–    “Би нэг бөөлөхгүй бол болохгүй нээ” гэж гэнэ. Нөхөр нь ч намын гишүүн хүн болохоор хүн амьтнаас айж байж эхнэрээ чимээгүйхэн бөөлнө шүү гэжээ. Тэгтэл Дашдаваа удган:
–    Өнөөдер би нисэж үзмээр санагдаад байна. Та намайг нисэхээр барьж авахыг бодно шүү. Толгой маань тоононоос дээш гарах байх. Тэгээд ирэхэд барих хэрэггүй байх. Хүзүү хавьцаа ирэхэд ч барьж авч болохгүй шүү. тэгсээр байгаад суга хавьцаа ирэхэд барьж авахгүй бол болохгүй байх. Тэгэхэд л бариад авдаг юм шүү. Та тамхиа татаж байгаад мартчихваа гэжээ.
Хөвсгөлийн өндөр уул тайгатай нутагт хэнгэрэг дэлдэх дуунаар ганц гэрээр өвөлжиж байсан айлд хавь ойрынх нь нутаг нугын арав гаруй улс Дашдаваа удган бөөлж байна гээд давхиад иржээ. Тэгээд удган бөөлж гарч дээ. Нилээд бөөлж байгаад удганы хөл нь газраас хөндийрэээд эхэлж гэнэ. Г эрт цугласап хүмүүс “удганы хөл газраас хөндийрчихлөө” гэж Гэндэн гуайд хэлсэн ажээ.
Гэндэн гуай ч тамхи татаад суугаад байж гэнэ. Хэсэг сууж байснаа гаансаараа хөл доогуур нь хэд хэд

явуулаад авч, гаанс нь хөлд нь тээглэхгүй сул гараад байх юм гэнэ. Гэндэн гуай итгэж үл чадан нүдээ сайн нээн хартал үнэхээр л эхнэрийнх нь хөл газраас хөндийрчсэн байх юм гэнэ. Ингээд юу болоод байх нь вэ? Гээд хараад байтал үнэхээр толгой нь тоононоос гараад явчихав гэнэ. Удалгүй суга нь тоонотойгоо зэрэгцээд ирж байх юм гэнэ. Хүмүүс ч “Хүүе одоо л барьж авахгүй бол болохгүй нь” гэтэл улам дээш ахиад байж гэнэ. Гэндэн гуай ч юу болох нь вэ? гээд харж байгаад бүсэлхий нь тоонотойгоо ч бүсэлхий нь зэрэгцээд ирж, бариад авах санаатай ухасхийтэл эхнэрийнх нь хэнгэрэг, малгай, бүс дээл, гутал энэ тэр нь тооно тушаа унаж, нөмгөн чигээр харанхуй огторгуй руу нисээд явчихав гэнэ. Г эрт үзэгчээр сууж байсан улс дуу орон шуугилдаж, хаалгаар чихэлдэн гарахад ойр хавьд нь юу ч болсон шинжгүй ажин түжин байлаа. Тэд ойр хавьдаа цасан дээгүүр эрж, хайж. хашгирч дуудсан боловч сураг байсангүй. Хүмүүс тэгэсхийгээд гэр гэрийнхээ зүг давхиад оджээ.
Гэндэн гуай ч хүүгээ (Дархадын нэрт Баяр удганы аав Банзрагч гуай юм) өвөртлөн цурам хийлгүй үүр цайлгаж гэнэ. Тэгээд гэгээ орохоор гарч, гэрийнхээ ойр орчим хайсан боловч бараа сураггүй алга байна гэнэ. Өдөртөө удган эхнэрийнхээ орж гардаг айлаар явж сурсан ч сураг ажиг ер алга гэнэ шүү. Аргаа ядаад ойр хавийнхаа бөө заарин улсаас асууж лавлахад танай гэрийн ойролцоо эхнэрийн чинь тахидаг хоёр удган мод байгаа. Тэндээс л асууж сурсан нь дээр байх гэв. Үнэхээр л тэдний гэрийн ойролцоо нэгэн бүдүүн хуш мод байх юм гэнэ. Бас гэрээс зайдуу тахиж өргөл өргөдөг нэг хар мод байдаг байж л дээ. Гэндэн гуай ч намын гишүүн хүн Мй болохоор хүн амьтны нүд хариулж байгаад өнөөх хоёр модонд өргөл өргөж “Орон дэлхий минь эхнэрийг минь эргуүлж өгөөч” || гээд гуйгаад л байж. 9 Бөөлсөнеөс хойш 1L долоо хоног өнгөрч W эхнэрээс ямар ч f сураггүй байж.
Нэгэн өдөр Гэндэн
суутал тэр дээр модны    –
оройгоос эхнэр нь тас
тас инээх сонсогдов гэнэ. Өөдөө хартал эхнэр нь нэг бүдүүн гишүүн дээр нөмгөн чигээрээ суучихсан инээж байв. Гэндэн гуай ч эхнэрээ харж учиргүй баярлаж, нэхий дээлээ цасан дээр дэвсэж байгаад буруугаа хүлээн, бууж ирэхийг хүсэн элдвээр аргадаж гэнэ дээ.
Тэгтэл эхнэр нь мөнөөх гишүүн дээр суусан чиггээ хөөрч алгуур доошилсоор нэхий дээлэндээ ороож тэврээд гэр лүүгээ гүйчихэж. Тэгээд орон дээрээ эхнэрээ тавьмагцаа зуух тулгатайгаа ноцолдож, эм хүнгүй хүйт даасан гэртээ гал түлэхээр оролдож байхад эхнэр нь “Тий тий ямар хүйтэн юм бэ? Галаа хурдан түлээч” гэсэн гэдэг.

Энэ явдлыг нүдээр үзсэн олон хүн ярьж байсаныг бөө судлаач О.Пүрэв гуай тэмдэглэн авсан байдаг. Хожим
нь Гэндэн гуайгаас өөрийн биеэр болсон явдлыг нэг нэгэнгүй яриулж тодруулж авсан гэдэг.

Дээд тэнгэр байр минь

Хувдай цаанай нураан дээр
Хуулай Жамсаар жонуулж
Цагаан зарины нуруун дээр
Цастай Жамсаар жонжуулж

Халиу булгаар гоёж явсан
Хандгай бугаар хооллож явсан
Урацан гэртээ амьдарч явсан
Утаа майг татуулж явсан
Бардмаар ч алдаршсан
Түрлүүгээр ч нэрлэгдсэн
Балигийн ээж биеэрээ
Бардам Шишмаа биеэрээ
Хулгана жилтэй улаач минь
Хувиа авсан амьтан минь
Таван үеэдээ дамжсан
Танхил жаахан нялзрай минь
Хэний юуны хэрэг зориг
Хэт нутаг хаагуур
Хэзээ юуны учраар
Хэлцэл яриа юу воодой /хүү минь/
Тоотой насы нь
Тоолон хэлж
Төөтэй биеий нь
Төөлөн хэлж
Арван хэдэн настай
Аравгар багахан нялзрайгаа
Атаатны гарт алдаж
Асгаруулж явсан Шишмаа
Бардам зан минь байсан нь
Байлгаж чадаагүй хохь минь
Түрлүү зан минь байсан ч
Тээглүүлж чадаагүй хохь минь
Ээ халаг, ээ халаг
Ээ түлэг, ээ түлэг

Тайлбар: Бардам түрлүү, зөрүүд зантай Шишмаа нэртэй байсан гэж өөрийгөө танилцуулаад арваадхан настай бяцхан үрээ бусдын гарт алдсан эмгэнэлт түүхээ тоочож, зовлонтой гаслантай байснаа дурсан халаглаж шаналсан харууссан дүр төрхтэй болдог.

Дээрх тамлагад эхлээд өөрийгөө танилцуулаад, тийм угтай, тийм юм иддэг уудаг, тийм явсан гэхчилэн хэлдэг.

12.”Өвгөн буурал” хэмээх онгодын тамлага
Олон нуурын хөвөөнд байдаг
Хар нуурын хаяанд байдаг
Босгот хөндий дамжлагатай
Болзоот толгой суудалтай
Зуун хорин настай
Зургаадай модон таягтай
Арван гурван алтайд
Атаархан морилон суудаг
Хорин хоёр хөхийд
Хонон өнжин залардаг
Бүдүүн модон суудалтай
Нарийн модон суудалтай
Хөхөө шувуун тэнгэр
Хөгшин буурал аав таныгаа
Урин залан дуудъяа
Энэ онгод бол Хавчиг заарингийн гол шүтээн байсан онгодын уриа дуудлага юм.

13. Хавархсан онгодын тамлага
Мянган хүнд минаач болж
Махан хэлээрээ толмооч болж
Охины сайхныг бэдэрч
Өнгийн голыг эзэлж
Зуны дунд Ангарт мөс тогтоож
Азаргаар адуу хулгайлж тууж гарлайт.
Эрхүү хотод дуудагдаж
Автай оросын тушилтанд орж
Далан чарга түлээ овоолуулж
Хавтгай чулуу улайсгуулж
Түүн дотор орж хатирч байхдаа
Чулуун их мөндөр, цусан их хураа оруулж байх үедээ
Автай оросыг гар дээрээ барьж
Ганзагандаа уяж байсан эрдэм тань тийм сэн билээ.

Эх сурвалж: “Хүхэ мүнхэ тэнгэри сборник шаманских призываний” Улан-Үдэ 1996. С /34-35/

Тэгээд Награнз бөөг гэрээс нь баривчлан явахаар болоход бөө “Ганц миний үгэнд ороод эндээс явбал хэн хэнийх нь аминд өлзийтэй юм. Эс тэгвээс эндээс хамгийн азгүй хувь тавилант хүн нь чи байх болно” гээд нөгөө ногоон малгайт “ногоон” Санжааг заажээ. Тэгээд бөө өөрөө тогоон дотороо ороод суучихжээ.
Энэ гэнэтийн хачин яриа, гаж үйлдэлд цочирдсон “ногоон” Санжаа нагаан буугаа гаргаж ирээд бөөг буудтал яг ард нь зогсож байсан нэгэн туслах нь үхэтхийн унасан аж. Гайхаж балмагдсан өнөөх Санжаа дахин бөө рүү буугаа чиглүүлж байгаад гохоо дартал хажууд нь байсан туслах үхжээ.
Харин Награнз бөө энэ бүхнийг харж зүв зүгээр инээгээд л тогоон дотроо суугаад байх юм гэнэ. Гэтэл нөгөө Санжаа урагш ухасхийн Награнзын толгойд тулгаж байгаад дахин гохоо дартал үлдсэн нэг туслах нь яг цохондоо буудуулан үхэтхийн унажээ. Энэ үед Награнз бөө тогоон дотроосоо босч ирээд “Одоо ахиад гохоо дарвал чи өөрөө өөрийгөө буудах болно. Тэгэхдээ чи шууд үхэхгүй. Өөрийгөө буудаж шархны халуунд их л удаан зовох болно” гэж хэлжээ. Болсон явдалд үнэхээр цочирдон балмагдсан мөнөөх “ногоон” Санжаа дахин гохоо дарсангүй бөгөөд ёстой нөгөө Награнзын хэлснээр гурван туслахынхаа хүүрийг аваад буцжээ. Ногоон малгайт Санжаа бөөгийн гэрийн гаднаас хөдлөөд удалгүй эргээд харахад эзэнгүй гэрийн буурь харагдаж байсан гэдэг.
Энэ явдал Завхан даяар шуугиан тарьж Урианхайн Награнз бөөгийн гэрт “ногоон” Санжаа туслахуудаа хүйс тэмтэрч гэнээ гэсэн яриа бөглүү зэлүүд нутгийн
хүн зоны амнаас ам дамин яригдаж гэнэ. Удалгүй Санжаа ч өөрөө баригдан төрийн гянданд хоёр жил гаран эрүүдэн шүүгдэж тарчилсаар амь алдсан юм гэдэг. “Усч хүн усандаа үхдэг’’ гэгчээр Ногоон малгайт Санжаа өөрийнхөө гараар бариулсан шорондоо өөрийнхөө яргаллыг амссаар дөрвөн мөч нь мэдээгүй болж, амьтай голтой амьтан зовж тарчилсаар тийнхүү нүд аньсан гэдэг. Энэ нь мөнөөх Награнз бөөгийн хэлсэнчлэн түүний азгүй сохор хувь тавилан байжээ.

 

-Олон нийтийн мэдээллийн хэрэгслээр цэргийн хүрээний гэгээн Их Наран Хутагт гэгч нэгэн Говь-Алтай, Баянхонгор, Ховд зэрэг аймгуудад очиж ном айлдаж, шашны зан үйл үйлдсэн нь нэлээд шүүмжлэл дагуулж байна. Та үүнд ямар байр суурьтай байна вэ?
Бүх цэргийн гэгээн хэмээх өөрийгөө өргөмжилж, Монголын дотоодын цэргийн анги салбар нэгтгэлүүдэд очиж Жанцан бурхан тахисан, галын сан тавьж, Тэнгэрээд нум сум харвасан гэх зэрэг шашны зан үйл үйлдсэн зураг, бичлэг, мэдээ баримт байгаа. Монгол Улсын иргэн шашин шүтэх, эс шүтэх эрхтэй. Хэн ч үүнийг хориглох, үүнд халдах ёсгүй. Гэвч М.Базарсад хэмээх энэ хүн “Төр нь шашнаа хүндэтгэж, шашин нь төрөө дээдлэнэ” гэсэн ерөнхий заалтыг зөрчиж, хувь хүний үйл ажиллагаа явуулсан нь анхаарал татаж байна. Энэ асуудлыг олон нийтэд шүүмжилж, мэдээлэл түгэх үед нь бид холбогдох алба газарт нь хандсан. Дотоод цэргийн ерөнхий командлагч, ЦЕГ-ын дарга С.Баатаржав хурандаа руу холбогдож тодруулсан. Дээрх нэр дурдсан аймгуудад 9919**** дугаартай утсаар холбогдож, 5 дугаар сарын сүүлээр цэрэг, цагдаагийн анги нэгтгэлүүдэд ажиллаж “Хүн байхын утга учир” сэдвээр лекц уншиж, шашны зан үйл үйлдэнэ гэж мэдэгдсэн байдаг. Энэ дагуу анги нэгтгэлүүд хүлээж авсан юм билээ. Энэ үйлдэл нь төрд үйлчлэхээр тангараг өргөсөн алба хаагчийн ёс зүйн хувьд ноцтой алдаа гаргаж дээрх үйл ажиллгааг явуулахыг дэмжсэн байна. Тухайн анги нэгтгэлийн удирдлагууд, хамт олон өөрийн орон гэртээ, нутаг усандаа шашны зан үйл хийлгэсэн бол хэн ч ингэж шүүмжлэхгүй.
-Цэрэг, цагдаагийн гэгээн гэж өөрийгөө өргөмжилсөн байх юм. Энэ тухайд?
Монголчуудад өөрөө өөрийгөө өргөмжлөх, өөрийгээ тодруулах, нэрд гарах гэсэн сонирхолтой болчихсон. Энгийн иргэн нь тэмээ унаад Англи орно гэдэг бол лам нар нь хэдэн зуун шавьтай, тийм хэмжээний өргөл барьц авдаг гэдгээрээ зиндаархдаг, тэр дарга, сайд надад ирж мөргөдөг гэж өөрийгөө бусдаас тодотгох гэж хийрхдэг. Энэ хийрхэл нь бидний үнэ цэнийг, монголчуудын өв соёлыг үгүй хийж байна. Буддын шашин бол шинжлэх ухаан шүү, энэ бол монголчуудын гол шүтээн шүү гэдэг талаас нь үзэж, бодож, сэтгэх хэрэгтэй. Мухар сүсгийн зан үйлээр Монгол Улс хэзээ ч хөгжихгүй. Цэргийн ангид сан тавиулж байхаар архидалт, хүчирхийлэл, ажилгүйдлийнхээ тухай ярих ёстой. Ичихгүй бүхний өмнөөс төр тайлбар хийх нь утгагүй. Гэхдээ төрийн байгууллагынхан нэгэнт үйл ажиллагаанд оролцсон учраас хариулахаас өөр арга алга. Тэр эрэг, цагдаагийн албаныхантай хариуцлага тооцсон гэдгээ С.Баатаржав хурандаа мэдэгдсэн.
-Энэ мэт хуурамч хутагт хувилгаадаас болж Далай ламын өргөмжлөлт гэгээнтнүүд, хувилгаадад ч бас итгэх итгэл буурах хандлагатай боллоо. Зарим иргэд энд тэндхийн гэгээнтнүүд, хувилгаадтай авахуулсан зургийг ил гаргаж, шүүмжилж байна?
Их Наран Хутагт гэгч нь Далай ламаас өргөмжлөл аваагүй юм билээ. Ховд аймгийн Дөргөн сумын харьяат Мягмарын Базарсад гэж хүн. Шуугиан тарьж, өөрийгөө тодотгож байгаа нэгнийг дагасан ард түмэнд олз ашиг нэмэгддэг. Их наран хутагт гэж өөрийгөө өргөмжилсөн үйл явдал нь нэг талын сэтгэцийн өвчин юм. Өөрөө өөрийгөө тодотгодог, өөрийгөө алдартан болгох энэ үйлдэл чинь дэлхий нийтэд тархсан, эрүүл мэндийн шинжлэх ухаанд батлагдчихсан зүйл. Сэтгэл зүйн эмгэгийнхээ түвшинд нэр устайгаа, оноштойгоо тодорхой байдаг. Ийм байдлыг хүлээн авч, өөгшүүлээд байна гэдэг бол улам л дэвэргэж, өвчнийг нь хөдөлгөж байгаа үйлдэл. Бусад хутагт хувилгаад бол эрдэм ном, сахил санваар, ёс зүй, дэг жаягаараа зэрэг зиндаагаа мэддэг. Тийм ч ураас бид тахин шүтэж, дээдэлж өргөмжилдөг. Тэд энэ хүн цэрэг цагдаагийнхан руу утсаар ярьж тосуулдаггүй,
-Хятадын тагнуул, гадаад хүн Монголын шашин соёл, өв соёлыг устгах гэлээ гэж хүлээж авч байна. Ямартай ч Монгол хүн юм байна?
Ингэж дэвэргэж, буруутгаж болохгүй. Монгол хүн мөн. Ховд нутгийн гаралтай гэж түрүүн хэллээ шүү дээ. Энэ хүний буруу гэж бодохгүй байна. Галдан шатаах, хорлон сүйтгэх үйл ажиллагаа явуулаагүй. Зөвхөн боловсрол, мэдлэгийн түвшин дорой байгаа цэрэг, цагдаагийнханд хандаж шашны зан үйл үйлдсэн явдал юм. Үүнийг нь өөгшүүлж, дэмжсэн цагдаагийн эрх бүхий албан тушаалтнууд буруутай. Тийм ч учраас хариуцлага хүлээж, сахилгын шийтгэл авсан.
Сэтгүүлч З.Батхуяг

 

Би энэ тухай бичих гэж эртнээс бодсон юм аа. Гэвч цаг гарахгүй байсаар нилээд хугацаа өнгөрчээ. Болсон явдал сургамжтай. Манайд нэг байгуулагад нэг бөө байсан юм, одоо гомдоод өөр байгуулагад очсон. Тэрээр томоохон тахилгад тэргүүлж бөөлөх болоо. Уламжлалт бөөг бодвол орчин цагийн жаягаар сандал дээр сууж бөөлнө. Тамлага, дуудлага муутай болохоор ямар онгод дуудаж байгааг мэдэхэд хэцүү, тэгээд шүтээн дуудаж байна гэж боддог болсон. Сууж бөөлдөг болохоор хөдөлгөөн багатай, түүнийг түших түшээ нэг их хариуцлага хүлээгээд байдаггүй. Тиймээс тэрээр бөөгийн түшээд нэг их ач холбогдол өгдөггүй байж мэдэх юм. 
Бусдад санамж өгөхөөр нэг ийм явдал болов. Энэ удаа нэгэн бөөг хайрханы тахилгад толгойлж бөөлөхөөр томилов. Зургаан сарын өмнөөс онгод юугаа илгээж, хайрханы савдагтай харьцаж, дуудлага, магтаал, тамлагын тухай мэдээлэл авч бөөлөлтийн үеийн талаар бэлтгэл хангах ажилд оров.
Нэг л мэдэхэд бөөлөх хугацаа тулж, хайрханы зүг хөдлөх болов. Тэр залуухан бөө уламжлалт жаягаар бөөлдөг учраас түшээ онцгой үүрэгтэй. Бөө хүнд өнөө цагт тохиодог нэг бэрхшээл болох түшээд нь ажлын газраас нь чөлөө өгсөнгүй. Тэгээд бид ярилцлаа. Хэнээр түшээ хийлгэх вэ гэж. Удаан зөвлөлдсөний эцэст хэдэн шавь нараас нь нэгийг сонгохоор болов. Тэгээд түүнийг нь ажлаас нь чөлөө авахуулж Түшээ хийлгэхээр болгов. Өнөө цагийн бас нэг зовлон хоёр өөр газарт амьдардаг, хоорондоо уулзаж чадахгүй байсаар холын аянд зорих өдөр ирэв.
Бөөлөх улаач, түүний түшээг хамтад нь нэг машинд явах замд нарийн нандин зүйлээ ярилцаж, бөөлөх үед түшээг хэрхэн ажиллах талаар ярилцах байв. Бас л хясаантай явдал болж, хамт нь явах унаа бусдын “адармаатай” санааны улмаас тэд хамтдаа явах боломжгүй болчихов. 
Тэгээд бөө, түшээ хоёр өөр, өөр машинд явахаар боллоо. Аян замын явцад орой унтах үеээр уулзаж, хоорондоо бага, сага зүйл ярилцах боломж гарна гэж үзэв.
Харин энэ удаа бөөлөх улаачийн түшээ нь дээрх түшээд ач холбогдол өгдөггүй бөөгийн машинд суух нөхцөл бүрдчихэв. Нөгөө оройн цагаар Түшээтэйгээ ярилцаж, бөөлөхөд бэлтгэл ажил бүтэхгүй болж эхлэв. Яагаад гэхээр нэг нь бөөлөхдөө түшээд ач холбогдол өгдөггүй, нөгөө нь бөөгийн түшээгийн хариуцлагтай ажил хийж байгаагүй хоёр нийлчихсэн хэрэг.
Тэгээд түшээ хийх хүнийг авч яваа нөгөө машин цуваанаас тасарч хаа нэгтэй хоноглоно. Аймгийн төвд эрх биш нэг уулзалдаад учир нь олдох биз хэмээн санаа зовохоо бас хойш тавив. Гэвч аймгийн төвд ирээд нөгөө машин түшээгийн хамт алга болов. Одоо бид бодит байдалтай эвлэрэхээс аргагүйд хүрч өөр түшээгийн эрэлд мордов. 
Бөөгийн түшээ хариуцлагатай ажил. Хэн нэг нь шууд хийчих ажил биш. Нөгөө талдаа томоохон тахилгад бөөлөх улаачийн түшээ өндөр хариуцлагыг өөртөө хүлээдэг. Түшээ хүний хариуцлага, улаачийн амь, амьдралтай тулгарах үе ч байдаг. Уламжлалт бөөгийн шавь хүн багшдаа үнэлэгдэж чадвал их зүйл сурна. Ийм боломж чухамхүү томоохон зан үйлийн үед олддог. Ийм боломжийг шавь нь ашиглаж чадсангүй. Энэ бол түүний л асуудал, боломж байв.
Ийнхүү улаач, түшээ хоёр уулзалдаж чадалгүй зан үйлдээ очсон нэгэн түүх болоод өнгөрөв.
Хариуцлагатай үүрэг хүлээж яваа улаачийн түшээ, бөө хүн хоёр хэн хэн нь томоохон үйлд зүтгэж яваа гэхэд ингэж хандах нь хариуцлагггүй явдал, бас санаатай ч гэмээр асуудал юм.
Эцэст нь бид аргагүйн эрхэнд өөр түшээгээр бөөгөө түшүүлэхээр шийдвэрлэхэд хүрсэн билээ. Нэг нэгнийгээ хийх үйлдээ дэм болж, тус болохын оронд бөө хүнд байж боломгүй хариуцлага алдсаныг бусдад сургамж болгох үүднээс ийнхүү бичлээ. 
Түшээд нэг их ач холбогдол өгдөггүй бөө өөрийгөө дээд тэнгэрт өндөр суудалтай гэж тунхагладаг юм. Томоохон тахилгад бөөлөх улаачийн түшээг түшээгийн эрдэмд суралцах боломж олгоогүй болохоор энэ үйлдлийг нь санаатай үйл гэж болохоор юм. 
Нэг талдаа Түшээд ач холбогдол өгдөггүй бөө, нөгөө талдаа багшаа хүндэлдэггүй, хариуцлаггүй шавийн тухай бичмээр санагдаад болдоггүй.
Түшээд ач холбогдол өгдөггүй улаач, хариуцлагаа ойлгодоггүй шавь, бөө болтолоо хол байна даа, хол байна. 
Д.Хүрэлбаатар

Хэц хэнгэргэн жолоотонгууд минь
Агуу их хүчтэнгүүд минь
Авралт заяат сахиустангууд минь
Далд их биетэнгүүд минь
Давхар олон шидтэнгүүд минь
Хар цагаан гарвалууд минь
Харь халуун гарвалууд минь
Бурхан цагаан гарвалууд минь
Буумал их шүтээнүүд минь
Амьд бүхнийг тэтгэсэн
Алтан шар нар минь
Алсын замыг заасан
Алтан гадас од минь
Атаа таван тэнгэр минь
Лусын найман аймаг минь
Харсан долоон од минь
Барууны 55 цагаан тэнгэр минь
Зүүний 44 харын тэнгэр минь
Хүчин 33 хурмаст минь
Номтын 33 баатрууд минь
Хясаан улаан тэнгэр минь
Хялман хатан ээж минь
Ойхны 13 ноёдууд минь
Номын хатан ээж минь
Сайн зүгийн тэнгэрүүд минь билээ та бүхэн
Саруул зүгийн заяа билээ та бүхэн
Дээд тэнгэрээс заларч
Дэвжид асараас туяарч
Ханат гэрийн хойморт
Халуун голомтын эхэнд
Эргэн байж буугаарай
Найрлан байж цэнгээрэй
Эрдэм чадал, ид шидээ
Хайрлан хайрлан буугаарай.
Өнө их тэнгэрийн
Өндөр дээд шүтээнүүд минь
Өмнө талаас ирэх
Өнө их саадаас нь
Өмөөрч намайгаа хамгаалаарай
Барууны 55 цагаан тэнгэрийн
Урхан цагаан гарвалууд минь
Баруун талаас ирэх
Бартаа их саадыг нь
Барин хааж намайгаа хамгаалаарай.
Хойд зүгийн тэнгэрийн
Хатуу догшин гарвалууд минь
Хойд зүгээс ирэх
Хамаг их саадаас нь
Хүрээлэн байж намайг хамгаалаарай
Зүүний 44 харын тэнгэрийн
Зуун түмэн сахиусууд минь
Зүсрэн ирэх их саадаас нь
Зүсэн байж хамгаалаарай.
Мөнх хөх тэнгэрийн
Мянга түмэн сахиусууд минь
Магнай дээрээс минь ирэх
Мянга түмэн саадаас нь
… улаачаа
Мятрашгүй сайн хамгаалаарай.
Хий их тэнгэрийн
Хийсвэр үүлэн дамжлагатангууд минь
Сэрвийн бүгдээрээ хараарай
Сэртийн бүгдээрээ чагнаарай
Унаган биеийг минь хуяглаарай
Удмын харгуйг минь таниулаарай
Дааган биеий минь тахлаарай
Далдын харгуйг минь хараарай
Тоонон дээр минь эргээрэй
Тод туяа татуулаарай
Гэр дээр минь эргээрэй
Гэрэлтэй туяа татуулаарай
Оргойтой бөөд олуулахгүй
Орхимжтой ламд тушуулахгүй
Хатуу чанга хамгаалаарай
Заяа гуйн залбирч байна
Ерөөл гуйн мөргөж байна.
Гунан хандгайн эвэр бариултай
Гутаар загасан зэр зэвсэгэн холбуйтой
Сухаа улаан бардагаа
Сонгон байж уриалж байна.
Зуун хөлт зултай
Харын сайхан тахилтай
Хамба торгон билэгтэй
Хадаг мөнгөн хавчуургатай
Орон дэлхийн их идээтэй
Идээ бүр нь дээжтэй
Аагтай шаргал цайтай
Таван тансаг идээтэй
Ариун сайхан сүүтэй
Хатуу харын сэрчимтэй
Энэ л сахан хүндлэл дээр минь
Эргэн байж буугаарай
Таныг гэж тахиж байна
Тахил зулаа бадрааж байна.
Мөн гэж мөргөж байна
Мөнхийн зулаа бадрааж байна.
Хаан шиг халамжтай
Ноён шиг номхон
Нам сууж найрлаарай
Удаан сууж ундаалаарай.

 

Хөгий Харганатыг эзэлсэн

Хэдэн үеийн сүлд болсон

Гэрэл буурал ээж минь

Авралыг бүрэн хайрла, хатуухан

Зөв замаар замна хайрхан

Зөөлөн нинжин орогтий хайрхан

Энэ сүү шиг цагаан морийг

Эцсийн бүлэгт цуглируулагтий хайрхан

Эзэнтэй соргог тэнгэрээсээ нааш

Булт бүрэн сонсогтий

Санасан бодсон хоёр өнгөнд

Босоо бугшмал эзэн бологтий

Буурал эхийн заяаг

Буянтай сайхан нартаас

Хуучин үеийг алдаагүй

Хойтын ёсыг дагаагүй

Хорвоо ертөнцийн өнгөнд

Хоттой бүлэг тэнгэрийг

Хуур хэнгэрэг хоёроос хоцорсон ч гэсэн

Хуучин ёсын залбирлыг

Алдаагүй залбирлаа гэж амины гэамшилгүй

Амьдын үйлс хасахгүй

Аврал магад хайрлагтий.

Алун гуу удган ижийн дуудлага

Ариг гол ундтай

Ар бууралд суудалтай

Арцат хэц дээр гүйдэлтэй

Алтан мутар тайгатай

Бүрэнхаан дуудлагатай

Минжин, Хөх, Хөгнөт, Малхант

Хамарт, Явдалт эргэлэгтэй

Сүх, Зэл, Ариг, Торлог

Алттайгаар шунгалагтай

Буурь цагаан

Буха хан гол доо тахилгатай

Хотой бүргэд сахиустай

Буриадаас ястай

Бодончуудаас гарвалтай

Ачихай бодонгууд овогтой

Хорилдойнохин Алангуу алдартай

456 настай

Цэн тогоруу унаатай

Цэрэг монгол заяатайдаа

Цэцэн Добу өвгөнтэй

Дэрсэг таван хүүтэй

Атхан соогоо өндийлгэн

Тэвхэр таван хүүтэй

Тэнгэр их заяагаа бодож

Бигүтэй, Билгүнэй, Бухахати

Бухасалжи, Бодон мундаг гэсэн

Хөх буха сахиусаар Бухахатгийгаа даатгасан

Хар буха санаж Бухасалжугаа даатгасан

Бодон сахиусаа санаж Бодончуу мундагаа даатгасан

Эвшээхэй нумаар хуяглаад

Эрчит сумаар багцлаад

Эвтэй байхыг харуулсан

Умайн 5 хөвгүүдээ

Удам ариухан

Угсаа хол

Ухаантай явагдаа.

Цорж ламын явуулсан хүнийг Жав заарин хүлээн авч хоол цайгаар дайлаад “Чи түрүүлээд явж бай би араас чинь очино” хэмээн явуулав.
Цорж ламын гэрийн ойролцоо хэнгэргийн дуу сонсогдож Жав зайран хэнгэрэгээ унаад орж иржээ. Гэтэл тэр нь Жав зайран өөрөө биш онгодоо өөрийнхөө дүрд хувирган Цорж ламынд очуулсан хэрэг байв.
Жав зайран Цорж ламын биенээс 3 ширхэг зэвтэй холбогоо аваад явахдаа шарын шашинд хэзээ ч бууж өгөхгүй гэдгээ хэлээд буцаж гэнэ. Ингээд Цорж ламын ч бие эдгэсэн байна. Энэ онгод Хөвсгөл аймгийн Хөгийн гол эх Буурал голын онгод
болсон гэдэг.

-Манай төвд бол бүр ил тод шүү дээ. Барагтай л нуухгүй. Тэнгэрийн нууц гэж байх боловч гагцхүү итгэл найдварын тэнхлэгээр хэмжих нь чухал гэж ойлгох нь чухал.
-МБНЭ шиг хэлэлцсэн асуудлаа ил тод, шуурхай тавьдаг бөөгийн байгууллага байхгүй байх аа. Байгууллага өөрийн нууцлалтай байдаг. Дээд цэцийн гишүүн, МБНЭ-ийн гишүүний хэмжээнд мэдээлэл ангилалтай байгаа. Хэрвээ бөөгийн төлөө илүү их зүйлийг хийх хүсэл зорилготой хамтарч ажиллая гэвэл Дээд цэцийн хуралдайд гишүүнээр элсэх боломж, эрх бий. Дээд цэцийн гишүүнд тавигддаг шаардлагыг хангаж байвал манлайлагчийн хэмжээнд сонгогдон ажиллаж болно. Дээд цэцэд 83 байгууллагын төлөөлөл багтаж байна.
-83 байгууллагын төлөөлөл нь нэг үгээр хэлбэл, намын зохион байгуулалттай ойр болох нь дөхөж байна. Энэ бол явцгүй асуудал мөн. Зөвхөн нэгдсэн нэгдмэл гэсэн утгаар явах ёстой. Төр засагт бол бөөгийн байгууллага хамаа алга. Өөрсдийнхөө үйлээр явах нь ононо.
-Таныг гэртээ амиа бодоод шүүмжлээд сууж байхад сүүлийн 10 жилд ийм байдал үүссэн. Тэр байтугай хүний амины хэрэг ч гарсан. Залилангийн хэрэгт олон “хуурамч бөө” холбогдсон. Өршөөлийн хуульд хамрагдсан. Бөөгийн 83-н байгууллагуудыг нэгтгэсэн төв байгууллага ажиллаж байна. Бид энэ байдлаас гарахын тулд хамтарч ажиллаж, 60 орчим цол олгодог байсныг нэгтгэж албажуулан цэгцлэх бодлого хэрэгжүүлж байна. Тэгэхдээ Монгол бөөгийн ёс зүйг баримтлан тодорхой шалгуур үзүүлэлтээр уламжлалт бөөгийн зан үйлийг авч яваа “улаач” нарт олгож байгаа.

Онгодын дуудлага бол бөө нэг буюу хэд хэдэн онгодод хандан нэр гуншин, цол, оршин байгаа буудал суудалт нутаг усыг нь нэрлэн, дээд тэнгэр дэвжид асраасаа заларч өөрийнхөө улаачийн биед орших хүртэл нь урьж байгаа дуудлага юм. Халх бөө удганууд эхлээд заавал толгой онгодоо дуудаж оруулсны дараа дагуул онгодуудаа оруулдаг. Дархад бөө нар мөн толгой онгодоо юмуу эсвэл нутгийн хүчтэй хайрхадын эзэн онгодуудыг дууддаг. Жишээ нь: Балигийн ээжийн дуудлага гэх мэт.

Онгодын уриа дуудлага олон шад мөртэй байхаас авахуулаад онгодын нэрийг дурсах төдий болоход улаачийнхаа биед ордог. Зарим тохиолдолд онгодын нэрийг дурсах төдий болоход эсвэл бүр дурсаагүй дуудаагүй байхад хүртэл онгод нь улаачийнхаа биед харваж орж ирэх тохиолдол байдаг. Гэтэл үүний яг эсрэг ямар нэгэн шалтгаанаар онгод орж ирэхгүй цааргалах, сураг чимээгүй байх тохиолдол байдаг.

“Бутанд хярсан янзага мэт

Бургасанд нуугдсан болжмор шиг

Бутанд хярсан туулай шиг

Бүлтгэнэж явахад минь

Энэ мэдэхгүй чадахгүй улаачийнхаа

Хүслийг яагаад бодохгүй ирэхгүй байна… тийм жилтэй тийм хүний үр зовоод байна. Энэ хүнийг зовлнгоос нимгэлж хэлтэлж өгөөч” гэхчилэн аргадан гуйдаг.

Газар орны байдал хол ойр, ойр орчинд онгод буух бололцоогүй бохир нөхцөл, хараал хэрүүлд өртсөн, лус тэнгэрүүдэд хорлогдсон үед онгод огт орж ирэхгүй байх буюу орж ирмэгцээ буцдаг тал байдаг. Буриад бөөгийн ёсонд онгодыг урин залж, аль нэг зүйл дээрээ буулгаж авахаар дууддаг зан үйл байдаг.

Хүрлэгтэй улаан галын

Унь бутарсан дөлөн дээр

Хүрэл төмөр тогооны

Ширэм дээрх охь болон хандалсан

Ариун цагаан угаалгыг минь ариулж буугтун. Гэх мэтээр буурал аав хэмээх онгон сүнс, Дархан цагаан тэнгэр, тэнгэрийн хөвүүн тэх, шар манжлай, арын аран гурван ноёд нарт хандаж хэцээ цохиж, холбого, хонгинуураа хангинуулан сухай улаан бардагаараа урин залан дууддаг.

“Их далайн усыг ес дахин домнож

Есөн уулын гангыг үндсээр нь хандаллаа.

Хэц тойвуураа дэлдэн

Үүлэн хүлэг болсон сорийг тань

Хурдатган ергүүлж урин дуудаж байна.

Урилганд минь ирэгтүн

Угтлаганд минь морилогтун” хэмээн онгод шүтээнээ дууддаг.