Category: Үйл явдлын тойм

Визний асуудал шийдэгдсэнээрдан ганц урагшаа чиглэж байсан худалдаа хоёр чигтээ болсоноор Монголчууд бидэнд боломж олдсон. Гэвч энэ худалдааны харилцаа цаад утгаараа алдагдалтай. Бусдыг эрчимтэй хөгжүүлэх боломж олгож байгаа. Стратегийн түвшинд харилцаа маань нэг л болж өгөхгүй байгаа.

            Оростой харилцах хаалга болсон Улаан-Үд хотод дахин ирлээ. Урт удаан энэ удаагийн аялал энэ хүрээд төгсөнө. Аян зам дахиад л эхэлнэ. Бидний оросод ирэхэд тосч авч, явахад үддэг Андрей, Оюна хоёртоо баярлаж байна. Ийм анд нөхөд, хүмүүсийн туслалцаатайгаар аялал, ажил төрөл амжилтанд хүрдэг.

            Ийм анд нөхдийн туслалцаатайгаар их хотын бүтээн байгуулалттай танилцах боломж олддог. Хот улам бүр цэцэглэн хөгжиж байна. Бид аялал жуулчлалын чиглэлээр эхлэл нь тавигдаж байгаа хэд хэдэн газраар орж үзлээ.

            Улаан-Үд хотод бид хэд хонохдоо цөөнгүй уулзалт хийсэн билээ. Юуны түрүүнд Улаан-Үд дэх Монголын Ерөнхий консулын газартуулзалт хийсэн.

            Дараагийн уулзалтын “Хаан тэнгэр” бөөгийн байгууллагийн бүтээн байгуулалттай танилцлаа. Анх уулзахад хоосон байсан газарт Бөөгийн ордон босгож, эргэн тойрон гэр барилгууд бэлэн болж байна.

            Бид бөөгийн “Дээж” байгуулагаар очиж, Лусын тахилгад оролцсон. Дараа нь тахилгад оролцсон шүтлэнтэн нартай ярилцлаг хийсэн билээ.

Бид 12 цагийн үед Алтанбулагийн ОХУ-ын гааль дээр ирсэн билээ. 20-иод машины дараа байсан. Гэвч энэ удаа 7 цаг зогсож байж, шалгалтаар орсон юм. Бид умард солонгосын шалгалтыг удааныг шагширч байсан бол одоо Оросын хилийн шалгалт рекорт тогтоов.

Эртнээс нааш Монгол угсааны нүүдэлчид оршин сууж ирсэн тус нутаг 1206 онд байгуулагдсан Их МонголУлсын бүрэлдэхүүнд багтаж байв.

Оросууд 1648 онд Баргажинд анхны шивээгээ барьснаас хойш улам лавшруулсаар Буриад Монголыг эзэлжээ. 16-р зууны үеэс алт, ангийн арьсаар баялаг тус нутагт Хаант Орос Улсын худалдаачид, цэргүүд суурьшиж эхэлсэн аж. Оросууд 1666 онд Үдголын хөндийд цайз барьж, ДээдҮд буюу Верхне-Удинск хэмээн нэрлэсэн нь хожмын Улаан-Үд хот бөгөөд тэр үеэс тус бүс нутгийн төв болсон юм. 1689 онд Манж Чингүрэн, Хаант Оросын хооронд байгуулсан Нерчинскийн гэрээ ёсоор албан ёсоор Оросын мэдэлдшилжсэн байна.

1929 оны ЗСБНАБМУ-ын газрын зураг. 1937 оноос өмнөх Буриад Монгол орон Аг, Усть-Орд хоёрыг багтаасан том байжээ. Хожим  1917 оны  Октябрийн хувьсгалын дараа нэг хэсэг цагаан арми болон Япон улсад эзлэгдэж байсан бөгөөд  1920 онд Алс Дорнодын Бүгд Найрамдах Улс ДээдҮдэднийслэлтэйгээр оршин тогтнож байв. 1922 онд Зөвлөлт Холбоот Улсаднэгтгэгдсэний дараа 1923 онд Зөвлөлт Социалист Бүгд Найрамдах Буриад Монгол Улс болон зохион байгуулагдсан юм. 1958 ондтусулсыннэрнээсМонголгэдэгүгийгхасчээ.­1923 онд ЗХУ-ынЗСБНХОУ-ынбүрэлдэхүүнд “Зөвлөлт СоциалистБүгдНайрамдахАвтономитБуриадМонголУлс” байгуулагдав. 1927 ондЗөвлөлтзасгийгэсэргүүцсэн буриадынардтүмнийбослого гарсанболовч ЗХУ цэрэг, зэвсгийнхүчээрцусурсгандаржээ. 

1991 онд ОросынХолбооныУлс тусгаартогтноходбайрсуурьдээшилжодоогийнэрххэмжээ, нэрээолжээ.1991 оны 5 сарын 27-нд БүгдНайрамдахБуриадУлсболгожнэрээөөрчилсөнтусулсньмөноны 12 сарын 25-нд ЗХУ задрахад ОХУ-ынбүрэлдэхүүндүлдэж, 1994 ондтүүхэндээанхудааардчилсанзамаарерөнхийлөгчөөсонгосон.

Энэ удаагийн аялал мөн л Андрей, Оюна нарын гүн туслалцаатайгаар амжилттай өндөрлөж байна. Та хоёртоо багийнхаа өмнөөс их баярлалаа. Бид аян замын асар их олзтой ирсэн. Энэ л хамгийн чухал байлаа.

Д.Жаргалсайхан

Уулзалтад Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэн, Цогт-Цэций сумын бөөгийн зөвлөлийн төлөөлөл, Монгол бөөгийн удган Байгальтөгс, Монгол бөөгийн зайран Энхбаатар нар оролцов.
Их говийн нэгдсэн тахилгын бэлтгэл ажлын хүрээнд:
1. Хан богд хайрханы нэгдсэн залбирал. Зайран Гэнэнхүү
2. Оюу толгойн долоон өвгөн одны тахилга. Монгол бөөгийн удган Бор
3. Таван толгойн залбирал. Монгол бөөгийн удган Бор
4. Их говийн нэгдсэн тахилгыг хийх газарт байрлах, Монгол бөөгийн удган Байгальтөгс
5. Их говийн нэгдсэн тахилгын бэлтгэл хангах, Монгол бөөгийн удган Урна
Тус тус нарын хийж, бэлтгэж байгаа ажлын явцын тухай мэдээллийг сонсож ярилцлаа.
Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэн, Цогт-Цэций сумын бөөгийн зөвлөлд Их говийн нэгдсэн тахилгын мэдээллийг Аймгийн радио, телевизроор мэдээлэх ажлыг эрчимжүүлэх чиглэл өглөө.
Монголын өмнө хязгаарт болох Их говийн нэгдсэн тахилгын бэлтгэл ажил хангагдсан байна гэж үзлээ.

МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг Улсын их хурлын гишүүн Б.Баттөмөр хүлээн авч уулзаж, БНАСАУ-д хийсэн Монголын бөөгийн байгууллагын айлчлал, Монгол хатаны бунханд хийсэн тахилгын талаар ярилцлаа.

Танилцуулгаа:
-“Бидний дэлхий орчлон” хэсэгт Өнөөгийн дэлхийн байдал бол бидэнтэй уялдаатай олон зүйлийн илэрхийлэл болох тухай ярина лээ.
-“Тэнгэр үзэл ба Монголчууд, -Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” хэсэгдээ энэхүү үзэл хэрхэн хөгжсөн, түүнийг манай өвөг дээдэс хэрхэн ашиглаж ирсэн тухай байв.
-“Дэлхийн хамтын ажилагааны ёс дэглэмийн эхлэлийг тавив.” Хэсэгт хүн төрлөхтний хамтын ажиллагааны нийтлэг эрх ашгийн төлөө манай өвөг дээдсийн бүтээсэн дэлхийн хэмжээний дэг жаяг, ёс заншилыг тайлбарлав.
-Монголчуудын дэлхийн Эдийн засаг, нийгмийн хөгжилд оруулсан хувь нэмэр
а\Соёл, боловсрол, шинжлэх ухааны хөгжил
б. Төрийн байгуулалт, хууль эрх зүйг эрхэмлэх байдал
в. Монголын нүүдлийн аж ахуйн хөгжилт дэлхийд үлдээсэн мөр.
г. Эдийн засгийн салбарт хүрсэн амжилт хэсэгтээ Монголчуудын дэлхийн түүхэнд оруулсан бодит хувь нэмрийг өгүүлж байлаа.

-Хүнд сорилтыг туулсан бөө шүтлэг минь
-Монгол бөөгийн нутаг бол дэлхийн түүхийн өлгий нутаг билээ.
-Хар хэл дээр уншлагатай бусдын шашин Монголд дэлгэрсэн нь хэсэгтээ Монголчуудын сүүлийн 300 жилийн оюун санааны салбарт түгсэн үзэл санааны тухай тайлбарлахыг эрмэлзсэн байна.
Монголын нийгэмд үүссэн түүхэн нөхцөлд мөнх тэнгэрийн үзэл хэрхэн түгж байгаа талаар тодорхой жишээ баримтад тулгуурласан үйл явдал, зорилт, үр дүнгийн талаар мэдээлэл багтжээ.
Нэг.МБНЭ-ийн байгуулагдах үеийн бөө шүтлэгийн нөхцөл байдал
Хоёр. “Онгод”-оор наадах цаг
Гурав. Бид нэгдэж чадах уу.
Дөрөв. Дэлхийд гайхуулан бахархан үзүүлэх газар шороо, эх нутаг минь
Тав. Хамтаар хэлэлцэж, шийдвэр гаргаж, хэрэгжүүлж сурав.
Зургаа. Монгол бөөг цэгцлэх бодлого бол цол олголт юм.
Долоо. МБЁЗ-н хэм хэмжээ ямар төвшинд байна вэ ?
Найм. Нэгдсэн их тахилгын ач холбогдол
Ес. Гадаад арга хэмжээ
Арав. Хамтарч ажиллаж сурч байна.
Арван нэг. Сурталчилгаа бол бидний гол ажил гэсэн сэдвүүд байлаа.
Ярилцлагын дараа оюутнууд сонирхосон асуултандаа хариулт авлаа.

Д.Хүрэлбаатар

Монгол Улс БНАСАУ-тай 1948 оны 10 дугаар сарын 15-нд дипломат харилцаа тогтоож, бие биеийн бүрэн эрхт байдлыг харилцан хүлээн зөвшөөрсөн анд нөхөр болсон юм. Манай хоёр улс Солонгосын дайны хүнд хэцүү жилүүдэд Элчин сайдын яамдаа харилцан нээж байсан түүхтэй.
Солонгосын ард түмний Аугаа их жолоодогч нөхөр Ким Ир Сен амьд сэрүүн байхдаа хоёр удаа Монгол Улсад айлчлан Монгол Улсын үе үеийн удирдлагатай хамт Солонгос, Монголын харилцааг хөгжүүлэх үндсийг тавьж өгсөн юм. Дипломат харилцаа тогтоосны 70 жилийн ойн хүрээнд урлаг, соёл, спортын болон бусад арга хэмжээнүүдийг хоёр талдаа зохион байгуулж байна.
Б.Цэлмүүн

Энэ удаагийн уулзалтаар МБНЭ-ийн удирдлага, Өвөрмонгнолын бөөгийн судлаач, төлөөлөгч нартай хийсэн уулзалт, ярилцлагын талаар танилцуулга хийлээ.
Удахгүй болох БНАСАУ, ОХУ-ын Халимагт болох арга хэмжээнүүдэд МБНЭ-ийн оролцох хугацаа, бүрэлдэхүүн, хийгдэх ажлуудын талаар МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д. Жаргалсайхан дэлгэрэнгүй тайлбарлалаа.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн соёл, шашны зөвлөх И.Хулан МБНЭ-ийн Дээд цэцийн ээлжит хуралдаанд оролцож, санал бодлоо солилцох тухайгаа мэдэгдлээ. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан дараагийн “МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн тавин нэгдүгээр хуралдаан 5 дугаар сард болох бөгөөд хуралдааны бэлтгэлийн хангаад танд хугацаагаа мэдэгдэх болно” гэв.
Б.Цэлмүүн

МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан хүлээн авч уулзсанд талархал илэрхийлээд Дээд цэцийн хуралдаанд танилцуулж, ирсэн саналыг нэгтгэж эргэж мэдээллэхээр боллоо. Цаашид хамтарч ажиллах талаар санал солилцлоо.
Өвөг дээдэс маань эрт дээр үеэс эх дэлхийгээ аргадан амьдарч, нутаг ус, уул усаа хамгаалж ирсэн өвөрмөц сэтгэлгээтэй ард түмэн. Энэ үүднээс тэнгэрийн эзнийг хурмаст, усны эзнийг лус, уулын эзнийг савдаг гэж нэршиж заншжээ. Түүгээр ч үл барам тухайн газар усны нэр болон лус савдгийн дvр байдлыг газар нутгийн хэлбэр төрх, байгалийн тогтоц, онцлог ялгаанд тохируулан бүтээдэг ёсонтой байсан байна. Амьдран буй газар нутгийнхаа лус, савдгийг баясгаж чадвал тухайн газар нутагт ая тухтай амьдрах нөхцөл бүрдэхийн зэрэгцээ хүч чадал бүхий лус, савдгийн зүгээс ажил үйлс бүтэмжтэй байхад тус дэм болох зэрэг эерэг нөлөөлөл ирж байдаг хэмээн монголчууд эртнээс үзэж уул усаа тахиж, шүтэж ирсэн уламжлалтай юм.
Улаанбаатар хотын дөрвөн талд дүнхийх дөрвөн хайрхан уулыг ч мөн адил өөр өөрсдийн савдаг шивдэгтэй гэдэг. Түүхийн ухааны доктор Гантулга Чингэлтэй хайрхан уулыг судалсан судалгааны сайхан ном бичсэн. Үүнд савдаг гэдэг нь тухайн уулых нь эзэн юм. Шивдэг гэдэг нь тэр орон нутгийнхаа эзэн гэж тайлбарласан байдаг. Чингэлтэй уулын шивдэг бол олон шавьтай, номын багш дүрээр холоос харагддаг гэж эртнээс үзэж ирсэн. Тиймээс номын багш гэдэг нь Чингэлтэй хайрхан уулын шивдэг юм. Тэрнээс өмнө олон шавь нараар хүрээлүүлсэн хөх өвгөн шиг намбатай сайхан уул гэж яригдаж ирсэн түүхтэй юм. Энэ уулыг эрдэм номын шивдэгтэй уул гэдэгтэй холбогдуулан зарим тайлбарыг хэлж болох юм. Нийслэл Улаанбаатар хотын хоймор үргэлжлэн сүндэрлэх Чингэлтэй хайрхан уул нь үргэлжийн мөнхөд наран мандуулсан энгэр ээвэр булаг шандаар баян, ургамал ан амьтнаар элбэг, үзэсгэлэнтэй сайхан хангай билээ. Чингэлтэй уулын ноён оргил нь далайн түвшинээс дээш 2300 орчим метр өндөр, Хэнтийн нурууны салбар үзүүрийн уул хөвч, ойт хээрийн шинж голлосон тогтоцтой уул юм.
“Чингэлтэй уулын арын их ой мод үргэлжилсээр хэнтийн нурууны ноён оргил Асралт хайрхан түүнээс Бухын зоо хэмээх ян хөвчтэй залгадаг. Ой мод нь шинэс, нарс, хуш, гацуур, хус, хайлаас гээд монгол газар ургадаг бүх модыг багтаасан холимог ойтой. Ургамлын сангийн хувьд маш баялаг. Тухайлбал сэржмядаг, жамъянмядаг, юмдүүжин гээд үзэсгэлэнтэй сайхан цэцгүүд ургадаг. Дэгд, гоньд, халиар, гандигар, агь, жууцай, сөд, бамбай, даль, нохойн хошуу зэрэг эмийн төрлийн ургамал мөн үхрийн нүд, хад, нэрс, аньс, гүзээлгэнэ зэрэг жимс элбэг. Энэ уул маань өмнө талаараа Ар согоот, Салхит, Хайлааст, Хайст, баруун талаараа Баянцагаан, Баянхайрхан, Сант, ар болон өвөр Гүнт, Хожуултын даваа, мөн зүүн талаараа Жигжид, Бумбат, Яргайт, Шадивлан, Суваргын өндөр зэрэг олон уулс амуудаар хүрээлэгдсэн, ам бүрээс нь их бага хэмжээтэй булаг горхи ундран урсаж, байгаль эх, хүн амыг ундаалж байдаг. Мөн Сэлбэ голын ай савыг эрт үеэс эдүгээ хүртэл энэ гол горхи нь тэтгэсээр ирсэн ийм сайхан уул юм” гэжээ.
Чингэлтэй хайрхан уулыг Төрийн тусгай хамгаалалтанд авсан билээ.

Б. Цэлмүүн

Зэвсэгт хүчний генерал, офицер, энхийг сахиулж яваа цэнхэр дуулгатнууд, дайнд оролцож, дарийн утаа үнэртсэн хүндэт буурлууд, ахмад дайчид, Батлан хамгаалахын алба хаагчид, Зэвсэгт хүчний нийт бие бүрэлдэхүүний үе үеийн төлөөлөл “Монгол цэргийн өдөр”, Зэвсэгт хүчний 97 жилийн ойн баяраа “Цэргийн андууд” дурсамж, уулзалт, хүндэтгэлийн хүлээн авалт хийж тэмдэглэлээ. Ийм өргөн олон оролцсон ажиллагаа ойрын 40 жилд болоогүйгээр онцлог гэж хэлж болно. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч, Зэвсэгт хүчний хурандаа Д.Жаргалсайхан Монгол Улсын Ерөнхий сайд асан Амаржаргалтай ЦНДС-д нэг өрөөнд 2 жил хамтдаа ажилласан, Улсын Ерөнхий сайд У.Хүрэлсүхтэй ЦНДС, Удирдах зөвлөлд хамт ажиллаж байжээ.
Төрөл мэргэжлийн цэрэг, улс төр, ерөнхий цэрэг, танк, их буучид, авто, ар тал, барилга, инженерийн төлөөлөл мэндчилгээ ая дууны дээжээ өргөн билээ. Мөн биднээс цөөнгүй хэсэг Онцгой байдал, Хилийн цэрэг, Цагдаагийн бүрэлдэхүүнд алба хааж байгаа билээ. Тэд хүрэлцэн ирсэн байна лээ. Үе үеийн өргөн олныг хамарсан баярын цэнгүүнд хуран цугларсан олон хамт өнгөрүүлсэн цэргийн албаны хугацаагаа дурсан нэг үдшийг хамтдаа өнгөрүүллээ.
Монгол Улсын эрт, эдүгээ, ирээдүйн гурван цагийн хэлхээст түүхэнд хамгийн тод мөрөө Монгол цэрэг бштээсэн түүхтэй. Хүннү гүрнээс улбаатай эрэлхэг баатруудын аугаа их сүр хүчийг залгамжлан Их Монгол Улсыг байгуулсан, Монгол цэргийн сүр хүч, байлдах урлагийн гайхамшгийг дэлхий дахинаа таниулсныг олон зууны буурал түүх, намтар өгүүлдэг.
Манжийн дарлалыг эсэргүүцсэн “Үндэсний эрх чөлөөний тэмцэл”, даян дэлхийд туурга тусгаар улсаа зарлан тунхагласан “Ардын хувьсгал”, эх орныхоо тусгаар тогтнол, газар нутгийн халдашгүй дархан байдлыг хамгаалан дайтсан “Халхын голын дайн”-ы ялалт, “Чөлөөлөх дайн”-д оролцсон баатарлаг үйлс, энх цагийн бүтээн байгуулалтад тэргүүн эгнээд явсан зэрэг нь Монгол Улсын цэрэг, армийн түүхийн нэг хэсэг билээ.
Монгол төрийн төрөө амь насаа зориулсан баатруудын дурсгалын цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах зорилтыг Монголын тэнгэр үзэлтнүүд, тэнгэрийн улаач нар дэвшүүлээд гурван жил болж байна. Дэлхий даяар Монголын түүх, цэргийн үйл явдалтай холбоотой 1000 орчим газар байдаг. Улс орныхоо тусгаар тогтнол, ард түмнийхээ эрх чөлөөг хамгаалан тэмцсэн түүх, үе үеийн эх орончид, цэрэг дайчдынхаа гавьяат үйлсээр бахархах, өсвөр залуу үеийнхний эх оронч сэтгэлийг нь дэврээх, эх орноо гэсэн хүсэл эрмэлзэл, хайрлан хамгаалах үзэл олгоход энэ цогцолбор чухал ач холбогдолтой билээ.
Олон зууны баялаг түүх, орчин үеийн шинэ шинэ ололт амжилтаар түүхийн хуудсаа зузаатган, хөгжин бэхжиж буй Монгол Улсын Батлан хамгаалах, Зэвсэгт хүчний яруу алдар өнө мөнхөд мандан бадарч, Их эзэн Чингис хааны ариун сүнс, Төрийн минь хар сүлд ивээх болтугай.