Author: admin_shaman

Энэ нь говийн нөхцөлд томоохон үзүүлэлт болдог. Булгийн эргэн тойронд Сибирь хармаг, улаан гоёо, бажууна буюу намхан гишүүнэ, хулангийн ундаа, аргалийн ундаа буюу Потанины хотирийн гялгар дэрс, ширэг зэрэг ургамалтай.
Наран даацаас чанх хойш 30 орчим км зайд Алтан уул харагдана. Алтан уулын өвөр хонгилууд нь үлэг гүрвэлийн олдвор бүхий нутаг бөгөөд Наран даац, Алтан уулын орчин нь Улсын тусгай хамгаалалттай газрын орчны бүсэд хамаардаг.
Наран даацын эргэн тойрон дахь цав, цонжуудад элдэв төрлийн үлэг гүрвэл, эртний амьтан ургамлын үлдэгдэл өнөөг хүртэл байсаар түүнийг судалсаар байгаа юм.

Өрхийн тэргүүн эцэг, эсвэл насаар хамгийн ахмад хүн далны хуудсыг ширхгийн дагуу зүсэж бүх хүнд хувь түгээдгээс “далны хуудсыг далан хүнд” гэсэн яриа гарчээ. Далны хуудсыг заавал хоёр гараар тосч авах бөгөөд хүүхдээс бусад нь “дал нь даага болог, даага нь дал болог” гэж ерөөдөг.
Далны ясыг шатааж мэргэлэх ба тухайн айлын одоо болон ирээдүйд болох, болохгүй зүйл, малын хэвтэр, хишиг буян, үр хүүхэд, адуу мал, хүний уур омог гээд л олон содон шинж тэмдэг байдаг ажээ. “Нутаг дээр хаясан дал шагай хоёр гурван жил эзнээ хардаг” гэж ярилцдаг. Тиймээс далны хормойг сэтлэх буюу цоолж хаядаг ёстой. Эрт дээр үед нэгэн дээрэмчин айлын нутаг дээр байсан далны ясыг хараад өмнө зүгээс их хэмжээний алтан эдлэлтэй баян хүн ирэх нь гэж шинжээд дээрэмдэхээр шийдэн арын ууланд бүгжээ. Гэтэл баян эзэн хоноглох газраа үзэхээр хөсгөөс түрүүлж ирээд айлын нутаг дээр буй нөгөөх далыг үзээд “энэ дал дээрэмчин отож байна гэж хэлж байна” гээд зүгээ буруулсан юм гэдэг. Тэр цагаас хойш далыг сэтэлж хаядаг болжээ.

Миний хувьд монгол цаг тооллын хувьд судалж байсан тохиолдол бий. Тэгээд хувь хүний бодол үлдсэн. Хятадын эртний нийслэл гэж нэрлэх Бээжин, Нанжин, Уханьд хаврын баяр цагаан сарыг угтаж үзсэн. Тэгээд надаа нэг л бодол үлдсэн. Тэр нь ялсан гүрэн хараат орондоо өөрсдийн цаг тооллолыг мөрдүүлдэг байжээ. Тэгээд Манжийн хааны хараат улс байсны хувьд монголчууд бид сүүлийн олон зуун жил манжийн хуанли, цаг тоололыг мөрдөж иржээ. Тиймээс эртний хятадын нийслэлд хаврын баяр эхэлж, байгаль ногоон өнгөө гайхуулж, цэцэгс дэлгэрч эхэлж байхад монголд цас орж шуурч, хүйтэн чангарч, өвөл үргэлжилж байдаг.
Хотоос гараад Төв аймгийн Лүн сум хүртэл хээр тал цасан нөмрөг,хүйтэн салхи шилбүүрдэнэ. Уулархаг газруудаар нөмөр ихтэй тул дулаахан байлаа. Бид жигд хурдтай явсаар жин үдэд Булганы Түлүүгийн даваан дахь Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Өлзийхутагийн очлоо.
Зайран Өлзийхутаг маш хөдөлмөрч хүн, өөрийн төрсөн нутагтаа хотоос ирж суурьшаад хагас жил болж байгаа боловч жуулчид хүлээж авахуйц эхний суурьшилаа бэлэн болгосон байлаа. Бид эхний ээлжинд зайрангийн номын өргөөнд зочилсон билээ. Богинохон хугацаанд их ажил амжуулжээ.
Дэлхийн улс гүрэнд шашин өргөн дэлгэр орон зайг эзэлжээ. Шинжлэх ухаан өндөр хөгжсөн энэ зуунд шашиныг шүүмжлэх хүн байдаг. Ялангуяа хуучин социалист гэж нэрлэгдэх улсад шашингүй үзэл их газар авсантай холбоотой шашинг үгүйсгэх үзэл өргөн дэлгэр байдаг.
Монгол улсын хувьд тэнгэр шүтлэгийг шүтдэг улаач гарын тоо гучин мянгыг хол давсан. Хөгжлийн явцад орчин цагийн ба уламжлалт бөө мөргөл гэж хоёр ангилахаар болчихсон. Олон мянган жил өв уламжлан ирсэн соёлын биет болон биет бус өв гэж нэрлэгддэг бөө мөргөлөөс манай байгууллагад голдуу уламжлалт бөө улаач нар гишүүнээр элссэн байдаг.
Хийж бүтээсэн нь хүний нүдэнд харагддаггүй боловч тэнгэр шүтлэгтэнүүд олны дунд олширсоор байна. Харийн хэл дээр номлолоо уншдаг шарын шашин, иссус христийн шашин монголд эрчимтэй хөгжиж, хүчирхэг материаллаг баазтай болж, монголчуудын оюуны орон зайд хүчтэй эзэмдэхийг хүсч, зорьж байна.
Хөвсгөл аймгийн “Хөх сувд 2022” мөсний баярын урд эргээр автомашины зогсоолоо байгуулжээ. Түүнтэйгээ зэоэгцүүлэн үйлчилгээний гэрүүдийг байршуулсан байлаа. Мөсөн байгууламжийн өмнөд хэсгээр олон төрлийн наймаа, гар урлал, сонирхогчдын худалдаа байрласан байлаа. Мөсөн хотхонд төрөл бүрийн танилцуулга, үзвэрүүд явагдана.
Хойд захаар аймгийн спорт хороод үйл ажиллагаа зохион байгуулж байлаа. Тухайлбал мөсний волейвол, Мөсөн дээрх сурын харваа, янз бүрийн зайны тэшүүрийн уралдаан, мөсний ширээний теннес, морин чарганы уралдаан гээд олон төрлийн арга хэмжээнүүд зохиогдлоо.
Хөвсгөл аймгийн Хатгал тосгон, Хөвсгөл нуур дээр уламжлалт мөсний баяр зохиогдсон өдрүүдэд өглөөгүүр тогтуун сайхан байснаа үдээс хойш цаг агаар хүйтэрч, явган цасан болон шороон шуурга шуурч, хүчтэй салхилан, эрс хүйтэрч байсан.

1. МӨСНИЙ БАЯРЫН БӨӨГИЙН ГАЛЫН ТАХИЛГА

Жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг “Хөх сувд” мөсний баяр 3 дугаар сарын 4-ны өдөр Бөөгийн галын тахилга болов.

Хөвсгөлийн “Хөх сувд” мөсний баярын бөөгийн Галын тахилга дээр Монголын нэртэй зайран нар Балжир, Моко, Бүдүрэ нар тэднийг залгамжлан гарч ирж байгаа Пүрэвдорж, Эрдэнэбаатар нар бөөлөв. Дараа нь залуу улаач нар бөөллөө.
Ингэж цугларч бөөгийн зан үйлээ хийх нь ховор үзэгдэлд тооцогдоно. Бөө хүн гуйж бөөлдөггүй юм, шалтгаан байгаад ингэж цугларсан хэрэг. Харин Хөвсгөлийн аймаг, сумын удирдлагаас нэг ч хүн Галын тахилгад үзэгдсэнгүй, баярласнаа илэрхийлэх өчүүхэн сэтгэл гарсангүй. Тэдэнд эрх мэдэл, чадал бий, харин ухаарал дутав. Цаашдаа ийм байвал өөр аймгийн бөө гуйж тахилга хийх цаг ирэх вий дээ.
Мөсний баяр, галын тахилга тасралтгүй хийгдсээр ирсэн. Харин давхарлан галын тахилга хийгдсэн нь энэ тахилгыг зохион байгуулж байгаа дарга нар, зохион байгуулагчдын буруу юм. Гэвч үүний цаана шалтгаан байсан. Галын тахилга ганцхан энэ жил болоод өнгөрчих зүйл биш билээ.
Энэ удаа “Далай ээж” хэмээн хүндлэн нэрлэдэг Хөвсгөл нуурыг хамгаалах, галын тахилга хоёр газар болов. Яагаад ингэх болов гэдгийг тодотгон айлтгая. Ингэж давхарлан хийх болсон ямар шалтгаан байв. Галын тахилга хийхэд шууд хийчихдэггүй, бэлтгэл орно. Гэр барих, зан үйл хийх гээд багагүй хөрөнгө, цаг хугацаа зарцуулагдана.
Мөн чанартаа бол Дархан уул аймгийн “Самгалдай” бөөгийн төв “Маанар” төсөл хэрэгжүүлээд түүний үр дүнгээ тайлагнах үйл ажиллагаа болов. Хийгдэх ёстой л ажил. Хийсэн ажлаа олон түмэнд тайлагнаж, киногоо Led дэлгэц-д гаргаж, ихээхэн хөрөнгө зарж биелэгжүү загнаж, аймаг сумын засаг дарга нар бүгд л тэднийхээр зочилно билээ. Хийсэн галын тахилгаа цагдаагийн бүрэн бүрэлдэхүүнээр хамгаалуулан хийв.
Нөгөө талд нь өнөө цагийн Хөвсгөлийн нэртэй улаач нар хуран цугларч галын тахилгаа хийв. Энэ цагийн нэн ховор зүйл, үе үеийн нэртэй бөө нар бөөлсөн болохоор зон олон ихээхэн цугларч, нэг ч цагдаа үзэгдээгүй мөртлөө дэг журамтай сайхан болж өнгөрөв. Ард түмний өөрсдийн санаачилсан зүйлд цагдаагийн хамгаалалт шаардлаггүй нь харагдлаа.
Монгол улсын хойморь болсон Хөвсгөл нутаг өнөө цагийн бөөгийн өлгий нутаг. Монгол уламжлалаа ягштал баримтлан өнөөг хүрсэн олон сайхан алдартангууд соёлын үнэт өвөө хадгалан өнөөг хүрч ирсэн нь бөө нарын нутаг.
Гэвч нутгийн удирдлагууд өнгөрсөн хэдэн жилийн тахилгаа өөр аймгийн бөөгийн байгууллагаар хийлгэж, Хөвсгөл нутагтаа хэрэгжүүлж байгаа төсөлөө мөн л өөр аймагт харьялагддаг бөө нараар хийлгэсэн нь нутгийн бөө нарын эгдүүг нь хүргэж байгаа бололтой. Угтаа бол бөө “муутай” аймаг байсан бол яая гэхэв. Мөсний баяр нэртэй төвлөрсөн баярыг Хөвсгөл нутагтаа хийгээд байгаа ч өөр аймагт төвлөрөл нь шилжээд байгаад улаач нар дургүйцээд байгаа хэрэг юм.
Аймгийн дарга нар нь өөрийн улаач нараа мартаж, өөр аймгийн бөөгийн байгууллагаар тахилгаа, төсөлөө хэрэгжүүлээд байгаа нь хүмүүст санхүүжилтийн их хардалтыг төрүүлээд байна. Нээлттэй байвал олон түмэн ойлгоно.
Аймаг орон нутгийн удирдлага нь нутгийн улаач нартаа байдлыг зөв ойлгуулан ухааруулж, хоёр тахилга зэрэгцүүлэн хийж, хөрөнгө мөнгө үрж байхыг болиулах боломж байсан. Дарга нарын амнаас хий гардаг, гарын үсэг цаасан дээр үлддэг, тэгээд болоо, харин санаачилсан олон улаач нараас хөрөнгө нь гардаг болохоор хариуцлага үүрэхгүй өнгөрч байна.
Эртнээс Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнд Галын тахилга хийх зөвшөөрсөн гэсэн атлаа давхар өөр аймгийн бөөгийн байгуулагад галын тахилгаа өгчихсөн байх жишээтэй. Эцсийн үр дүнд бөө нарын хооронд “яс” хаясантай дүйхүйц арга хэмжээ болж өнгөрлөө. Бөөгийн зан үйлээр “тоглоод өнгөрч” болдоггүй юм. Тэгээд бөөгийн тамлага дотор:
Модон толгойтой удирдагч нар
Монголоос минь зайлах цаг айсуй гэхэв дээ.

2.АЖЛЫН УУЛЗАЛТУУД БОЛЛОО
Галын тахилга хийх газарт хоёр гэр барьж, холоос ирэх зочидоо угтсан. Галын тахилгадаа оролцохоор ирсэн газар газрын төлөөлөл гурван ч удаа хуралдаж хийх ажлаа нарийвчлан тодотгов.
Мөсний баяртай давхцан хаа нэгтэй замын нээлтийн ажиллагаанд оролцохоор Засаг дарга, ИХТ-ын дарга нар явсан байлаа. Хөвсгөл аймгийн Засаг даргын тамгын газрын төлөөлөлтэй уулзлаа. Аймгийн удирдлага нь Мөсний баяртаа цагаа ч зориулж чадахгүй ажлаа давхардуулаад алга болсон байх юм. Нэг л эзэнгүй зэгэл, догол харагдана
Мөсний баярын Бөөгийн галын тахилгаа хийхээр Хөвсгөл аймагт төдийгүй Монголдоо нэртэй зайран нар Балжир, Моко, Бүдүрэ нар болон тэднийг залгамжлан гарч ирж байгаа Пүрэвдорж, Эрдэнэбаатар, залуучуудын төлөөлөл Лхагва, Булган нар, МБНЭ-ийн Залуучуудын төлөөлөл ирж, хүч нэмсэн байлцлаа.
Зөвлөлдөх уулзалтууд шуурхай болж Галын тахилгад толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх бөө нарыг тодотгов.
Галын тахилгын төв гэрээр олон шүтлэгтэн ирж МБНЭ-д гишүүнээр элсэж байлаа. Тэр болгонд шуурхай үйлчилж, зургийг нь авч, батлахыг нь бичиж олгож байсан.
Манай баг аймгаас гэр авчирч тахилгад байрлуулсан иргэдэд хандив өргөсөн. Өвлийн хүйтэнд аймгийн төвөөс тахилгад зориулан гэр авчирч барьж, бэлтгэлийг хангана гэдэг бас ч яггүй ажил шүү.
Мөн зэргэлдээ галын тахилга хийж байгаа Бөөгийн Самгалдай төвийн гэрээр орж бэлтгэл ажлын явцтай танилцлаа. МБНЭ-ийн бүрэлдэхүүнд Самгалдай төв орж Халх голын ялалтын баярт оролцож байсан бүрэлдэхүүнтэйгээ таарч хууч хөөрөөд авлаа.
Галын тахилга хийх Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн Тахилгын гэрт байх хугацаанд олон зуун шүтлэгтэн нартай уулзаж санал бодлоо солилцсон билээ. Гэрээ тойруулан МБНЭ болон Хөвсгөлийн бөөгийн төвийн фото үзэсгэлэн сурталчилгаа гаргаж танилцуулж байлаа.
Өдрийн цагаар төв гэрт МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгуудаар хийсэн баримтад киног нийтэд гаргаж сурталчлах ажлууд хийгдсэн байна.
Орой бүрэнхий болохын алдад Монгол бөөгийн өв уламжлалын тухай баримтад кино гаргаж задгай талбайд гаргаж үзүүллээ.
Хатгалын төвд Зайран Зоригоотой танилцсан юм. Хоёр өдөр олон сайхан түүх хөөрөлдөн ярилцлаа. Мөн МБНЭ-ийн анхны гишүүдийн нэг болох Монгол бөөгийн тэргүүн удган Даариймаатай уулзаж санал бодлоо зөвлөлдлөө.
Түмэн олонд бариа засал, зан үйлээр үйлчилж ирсэн ахмад буурал Н. Цэенрэгзэнд мөнх тэнгэрийн “Хүрэл” шонхороор шагнасныг гардуулсан билээ.
Аймгийн төвд ажлын уулзалтууд өрнөсөн. Хэдий богино хугацаатай байсан ч багагүй ажил амжууллаа.

3.МӨСНИЙ БАЯРАА ХЭРХЭН ӨРГӨЖҮҮЛЭХ ВЭ.

Мөсний баярын сургаар сум, сумдаас цөөнгүй хүн цугларчээ. Цөөнгүй жил хийгдсэн Мөсний баярын үйл ажиллагаа хэвшмэл болон тогтжээ. Мөсөн дээр хэдэн дүрс босгочихно. Эргэн тойрон хэдэн мөсөн спортын талбай байгуулна. Тэнд өвлийн спортын арга хэмжээнүүд зохиогдоно. Энд тэндээс ирсэн наймаачид худалдаа эрхэлж, хагас дугуй хэлбэрээр байрлаж ажлаа хийнэ. Урд эргээр хоолны үйлчилгээ болон албан газруудын гэр байрлаж үйл ажиллагаагаа эрхэлнэ.
Мөсний баярын үеэр хөвсгөл аймгийн сумдаас иргэд цугларч бараа солилцоо хийгдэж, орлого олж амьдралдаа хэрэг болохуйц ажлууд өрнөнө. Багагүй л хөрөнгө зарсан ажил буцална.
Жилээс жилд цар хүрээ өргөжих ажээ. Энэ жил гэхэд мөсөн дээрх тоглоомын хэлбэр нэмэгдэж, бие засах газрыг шийдэх гэж оролджээ.
Хөвсгөл аймагт өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх зорилгоор хийгдэж буй наадам хоёр жил дэлхий нийтийг хамарсан өвчний улмаас гадаад жуулчид ирээгүй учраас дотоодын иргэддээ үйлчилсэн ардын зугаалга болж өнгөрсөн. Гэхдээ гадаад аялал бэлтгэл ажилд чамгүй туршлага хуримтлуулсан жилүүд байлаа.
Сүүлийн жилүүдэд сонирхогч оролцогчдын тоо эрс нэмэгдэж байгаа бөгөөд баярын үеийн арга хэмжээ, хөтөлбөрүүд агуулгын хувьд баяжин өргөжиж байгаа юм.
Хэдий Хатгал тосгон жуулчдыг хүлээж авах зочид буудлын тоогоор боломжийн байдаг ч гэсэн жуулчдын тоо нэмэгдвэл бид өвлийн аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд юуг анхаарах вэ гэдэгт санаа тавих цаг болж байна.
Мөсний баярын гол чиглэл хил нээгдвэл гадаад аялал жуулчлал илүү ач холбогдолтой байна. Жуулчлал олон ирэх тохиолдолд гэр зочид буудлыг сумдад хариуцах хэлбэрээр өргөжүүлж болохоор ажээ. Энэ чиглэлээр сайн ажиллаж чадвал мөсний баярын арга хэмжээ илүү үр дүнд хүрэхээр харагдаж байна. Дотоод аялал жуулчлалын хувьд мөсний баяр олон удаа хийгдээд “ханалт” үүсчих мэт санагдлаа.
Хөвсгөл аймаг бол уламжлалт бөө мөргөлөөрөө алдартай. Одоо цагт дэлхий ертөнц бөөгийн зан үйлийг илүү сонирхох боллоо. Тиймээс бөөгийн галын тахилга гадаад, дотоодын жуулчдын анхаарлын төвд байх болно. Гэвч иймэрхүү байдлаар Монгол бөө нартаа хандаад байвал бөөгийн зан үйлийг тохиолдолын хүмүүст хариуцуулан хийх тийм цаг үе ирэх вий.
Хүн ам олонтой БНХАУ-ын Өвөрмонголын Ордост нэг удаагийн тахилгад оролцох дотоод гадаадын жуулчдын тоо нэг сая давдаг. Тахилгад оролцохоор ирсэн нэг иргэний зарцуулах зардал өндөр, орон нутгийн иргэд чамгүй орлого олдог. Мөсний баяр маань иймэрхүү үр дүнд хүрвэл олонд тустай болно. Тийм байхын тулд багагүй зүтгэх, хөдөлмөрлөх, бүтээх хэрэг гарна.
Мөсний баярын үйлчилгээг харж байхад “Тэнгэрийн үнэтэй мөртлөө Тэг үйлчилгээтэй газар юм аа.” гэсэн үг тохирч байсныг хэлэх юун. Дүн өвлөөр хавсарсан зочид буудлын үнэ тэнгэрт хадаастай. Төлбөр шигээ үйлчилгээ байхгүй. Үйлчилгээний харилцааны соёл “тэгтэй” тэнцэнэ. Хөвсгөлчүүд минь дахиад ирэхэд амралт, хоол, халуун ус, харилцаа хандлагаа засаад төлбөрөө авдаг болсон байгаарай гэж ерөөхөөр байлаа. Цаашид ийм байвал жуулчид нэг л удаа үзээд “үргэдэг” газар болчих вий дээ.
Олон нийтийн байгууллагын идэвхи санаачлагыг зөв өрнүүлж чадвал олон талаар амжилтанд хүрч болохыг болоод өнгөрсөн үйл явдлууд харуулж байлаа.

Гурвантэс сум нь засаг захиргааны анхан шатны нэгж болох 5 багтай, Сумын эдийн засгийн голлох салбар нь мал аж ахуй, уул уурхай.
Мөн сайн чанарын чулуун нүүрс, давсаар баялаг, алт, төмрийн хүдэр, барилгын сайн чанарын шохой, шохойн чулуу, төрөл бүрийн өнгийн шороон будаг болон гартаам, мана зэрэг үнэт чулуу элбэг тохиолдоно.
Сумаас 55 км-т орших Дундголын давсны уурхайгаас “Говь гурван сайхан ХХК”, “Асралт ХХК”, “Сондог нөхөрлөл” нь жилдээ 220 орчим тн давс олборлож борлуулдаг ба сумаас 25 км-т орших Чин-Хуа Мак, Мак, Нарийн сухайт ХХК, Монголын алт МАК ХХК, Саусгоби сэндс ХХК, Өсөх зоос ХХК, Жавхлант орд ХХК-ууд нүүрс олборлон БНХАУ-д экспортолж байгаа бөгөөд Алтны АГМ майнинг ХХК, хайрганы Чухамжаргалан ХХК, чулууны Баатарван транс ХХК, Өмнийн говийн баялаг ХХК үйл ажиллагаа явуулж байна.
Сумын цэцэрлэгийн 3 байранд жилдээ 300 орчим гаруй хүүхэд хүмүүжиж, 15 ортой хүн эмнэлэг, 250 суудалтай Соёлын төв, номын сан 8 жилийн дунд сургууль 11 жилийн сургалттай сургууль болон өргөжсөн.
Холбоо харилцааны хувьд мобиком, скатейл, юнител, жимобайл зэрэг үүрэн телефон суурилагдан, хүн амын 100 хувь нь гар утас хэрэглэж байна. БНХАУ-ын ӨМӨЗОрны хөрш аймгаас өндөр хүчдэлд холбогдсон, 24 цагийн гэрэл цахилгаантай.
Сумын хэмжээний томоохон бүтээн байгуулалтуудаас дурьдвал, сум дотроо 7 км хатуу хучилттай зам, замын гэрэлтүүлэг, уурын зуух шинээр барьсан, цэвэрлэх байгууламжийг барьж байгуулсан, сумын хэмжээний хувийг цэвэр бохир, дулааны шугамыг асуудлыг шийдвэрлэсэн, сургууль, цэцэрлэгийн тоог нэмэгдүүлсэн, удирдлагын ордон, соёлын төв, ЕБС-ийн спорт заал, цагдаагийн тасгийн байрыг тус тус шинээр барьж ашиглалтанд оруулсан төдийгүй цэцэрлэгт хүрээлэнгүүдийг барьж ашиглалтанд оруулаад байна.
Сумын нутагт Алтан-Уул, Нэмэгт, Гилбэнт, Их бага хонгил, Тост, Шариг, Бумба, Шарга морьт, Хүргэр, Хүрэн хана, Хөгшөө, Шугшаа, Суварга, Эрдэнэ зэрэг өндөр сүрлэг уулс, Тэгшийн гурван гол, Арван гурван даац, Бүг, Сайрдаг, Гурил, Хулангийн хөндий, Шаригийн ганга зэрэг олон арван км үргэлжилсэн хөндий хоолойнуудтай.

Алс тэртээх он жилүүдэд аавынхаа амьдарч, хил хамгаалж явсан тэр газарт очиж, эх орноо хамгаалагчдын дурсгалыг хүндэтгэн өргөл өргөж, залбираад ирлээ. Өмнө явж байсан үеээ бодвол монгол ёсоор өргөл өргөх арга барил суралцсан байна.
Отрядын туурь, цэрэг эрсийн хөлөнд тоос бужигнаж байсан тэр газар эр цэрэг, ахмад үе, аавынхаа тухай бодож, залбирч зогсоход сэтгэл уярч, нүднээс нулимас урсана билээ.
Хилийн цэрэг, Овоотын отрядын 90 жилийн ойгоор хилчин дайчиддаа зориулж, монгол зан заншилаар ахмад үе, дайчиддаа өргөл өргөх, дурсан санах зан үйлийг хийхийг хүсч байна. Монгол өргөл хүссэн “сүнсэндээ” хүргэж чаддаг хосгүй зан үйл билээ.
Хорьдугаар зууны Монгол Улсын түүхэнд өмнөд хязгаарийн хийлийг хамгаалж байсан үйл явдалд үүрэг, оролцооны талаар Монголын түүх бичлэгт тусгайлан дурдаагүй ажээ.
Энэ нь тухайн үйл явдалд холбогдох гүйцэтгэх ажлын шугамаар зохион байгуулсан арга хэмжээнүүд өнөө болтол улсын болон төрийн нууцын зэргээс гараагүйтэй холбоотой юм.
Шинжааны нутагт явуулах манай улсын тагнуулын үйл ажиллагаанд өмнөд хилийн дайчдын гүйцэтгэсэн үүрэг бий.
Баруун бүсэд хийлийн байдал хурцатаж ирэх үед Гоминданы Хятадтай хамтран эвсэж, Монгол Улсын хил хязгаарт халдан довтолж эхэлсэн үед өмнөд хил хамгаалж байсан отрядад гүйцэтгэж байсан үүрэг бий. Гоминданы Хятадын цэргийн анги салбарын байрлал, хүч хэрэгсэл, зорилгыг тодорхойлох, хасгийн зэвсэгт бүлэглэлийн хөдөлгөөнийг туслах чигт тагнан тодорхойлох, хил хязгаарын аюулгүй байдлыг сахин хамгаалахад зэрэг олон төрлийн арга хэмжээг авч хэрэгжүүлсэн байдаг.
Өмнөд чиглэлээр тагнах бүлэглэл ажиллаж тусгай мэдээллийг цуглуулж байсан билээ. Эдгээр үүргийг тагнуул, хилийн цэргийн хамтарсан бүлэг гүйцэтгэсэн байдаг.
Цэргийн Гавьяаны одонт Хилийн цэргийн 0166 дугаар анги буюу “Овоотын отряд” бол хилийн цэрэг үүсэнтэй нягт холбоотой, хилийн ууган отрядын нэг болж байна. Энэ хугацаанд Монгол Улсын баруун өмнөд хилийн гурван аймгийн зургаан сумын БНХАУ-тай хиллэдэг хилийн бүсийг хариуцан хамгаалсаар ирсэн. Мөн уг бүс нутагт “Говийн их дархан цаазат газрын А хэсэг” хамрагддаг. “Улаан ном”-д орсон нэн ховордож буй амьтад нэлээдгүй олон бий.
Овоотын отрядад анх ирэхэд хилийн туршлагатай дарга нарын нэг болох хурандаа Л.Манжийлаа угтаж авч билээ. Тэр цагаас хойш бараг 20-н жил өнгөрчээ. Ингэнсэвтэйн заставт дарга хошууч Д.Ганзориг, Ховдын заставт дарга хошууч П.Баттулга, Цайлангийн заставт дарга ахмад Батсуурь, Цагаан дэрсийн застав, дарга хошууч Д.Нямхүү, Сургалт эрхэлсэн орлогч дэслэгч О.Цогтбаяр, Шүүлэнгийн застав, арга ахлах дэслэгч Б.Баатаржав, Сургалт эрхэлсэн орлогч дэслэгч Я.Болдбаатар, Бүдүүн модны застав, дарга дэслэгч Л. Алтангэрэл, ахлах дэслэгч С.Нямдорж, Сургалт эрхэлсэн орлогч дэслэгч З.Насанзангад, Улаан хошууны застав, дарга ахлах дэслэгч Д.Сонинбаяр, сургалт эрхэлсэн орлогч ахмад Л.Түвшинтулга, Шивээ хүрэн заставын дарга ахлах дэслэгч Г.Өнөртулга нарын ажилтай танилцаж явжээ. Цаг хугацаа юутай хурдан өнгөрөв.

1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1940-1948 оны баруун хилийн тулгаралт, байлдаануудын зүсрэх сум, тэсрэх бөмбөгний өөдөөс Монголын хилчид эх орныхоо тусгаар тогтнол, ариун хилийн дээсийг хамгаалан зогсож байсан.
Хүч тэнцвэргүй тулалдаанд олон зуун хилчид амь үрэгдэн хойч үедээ мөнхөд дурсагдах эх орончид болон үлдсэн билээ.
Өмнөд хязгаарыг хамгаалах үүрэг бүхий Овоотын отряд хэд хэдэн газар нүүдлэн суурьшсаар Овоотод нүүдлэн иржээ. Тэрхүү Овоотын отрядад аав минь эх орны дайны жилүүдэд цэргийн албаа хаасан нэгэн билээ.
Тэдний үеийнхэн ахмадын баяраар аавынд цуглана. Ганц шил юм дундаа тавьчихна. Ээжээр хоол хийлгэж аваад өрөөний хаалгаа чанд хаагаад алба хаасан он жилүүд, цуг алба хааж байсан үеээ дурсана. Тэр үеийн хууль хатуу, “амьтай” нь тооцдог байсан болохоор ингэж чандлан ярилцдаг байв. Хил хамгаалах байгуулагад ахмадын зөвлөл байлаа ч, тэд офицер биш учраас бүртгэлд нь орохгүй.
Нас нь 100-д төхөх тусам хамт алба хааж явсан дайчин нөхдийн тоо цөөрсөөр байдаг байв. Хилд алба хааж явсан тэднийг хэнч мэдэхгүй, тиймээс тоох хүнгүй. Зөвхөн өөрсдөө гэрч нь байв. Тэрүүхэндээ тэр хэд баяраа тэмдэглэнэ. Томоохон ойн баяр боллоо ч цэрэг эрсийг хэн тоох билээ. Алба юм хойно хилийн байгуулагаас төрсөн баатрууд, алдартангууд уригдаж оролцох нь зүйн хэрэг.
Тэд эрх ашиг нь хөндөгдсөн үедээ хөдөлгөөнд орно. 1939 оны Халхын голын дайн, 1945 оны чөлөөлөх дайн, 1940-1948 оны баруун хилийн тулгаралт, байлдаануудын үеэр төр засгаас гаргасан шийдвэрүүдийг чихээ тавьж, горьдлогын нүдээр харна. Тэдэнд юу тусах вэ дэ, хоосон үлдэнэ. Шагнаж гэнэ, байр өгч байгаа гэсэн чимээг сонсож, хөгшчүүд сэтгэл нь хөдөлж, ийш тийш очиж уулзана.
Тэр үед өмнөд хийлийн 1000 км хилийг хамгаалах үүргийг Овоотын отряд хариуцаж байжээ. Зуны тэсэхэд бэрх аагим халуун, хаврын хавирга нэвт сүлбэх шуурга, нүд билчихад хүрэмгүй уудам говийг туулан хилчдийн баатарлаг хөдөлмөр тасралтгүй өнөөг хүрч ирсэн.
Отрядын зэвсгийн мастераар аав минь томилогдож алба хаасан 7 жилдээ энэ л мянган км хилийн дагуу байрлах заставуудаар олонтой явсан байдаг. Эр хүн болсон хойно дотроо их зүйл бодож явдаг байж. Байр өгч байна гэж дуулаад аав минь надаас тодруулж асууж билээ. Надад байр олдох болов уу гэж. Зөвхөн тулалдаан болж байгаа газрууд хамаарна гэдгийг тайлбарлаж өгсөн билээ.
Аливаа улсын нууц цаг хугацаатай байдаг юм билээ. Хилийн холбоотой энгийн зүйлсийг ил болгох хэрэгтэй. Хилийн алба хааж байсан бүхэл бүтэн нэг үе “ам”-аа барьсаар амьдрал нь дуусч тэнгэрийн орныг зорилоо.
Хилйин отрядууд тэр үеийн мөрдөж байсан журмын дагуу хил хамгаалахын зэрэгцээ зэргэлдээ харийн нутагт тагнуул, хайгуулийн ажиллагаа явуулж байсан юм билээ. Газар орныг сайн мэддэгийн хувьд тусгай бүлгүүдтэй хамтарч харийн нутгийн гүнд очиж, баруун бүсийн зүг, Байтаг богдын чиглэлд хийгдэх цэргийн хөдөлгөөн, цагийн байдлыг тагнадаг байсан байдаг.
Тэгээд олон зүйлийг дотроо тээсээр Овоотын отрядын туурин дээр ирсэн билээ. Овоотын хийдийн туурь дээр очиход Овоотын хийдийн гол дугана хоёр давхар барилга байдаг. Эргэн тойрон зарим хийдийн барилгыг ашигласан, хожим шинээр босгосон барилгын туурь цөөнгүй байдаг. Нилээд байшин, буурь нурсаар мэдэгдэхгүй болжээ.
Ай тэр нэгэн цагт эх орныхоо төлөө хөлсөө дусааж, амиа зориулж явсан цэрэг эрсийн алдар үр хүүхэд нь мартагдашгүй билээ.
Олон цэргийн бужигнаж байсан, амь амьдралаа зориулж, эх орныхоо төлөө тэмцэж явсан энэ газарт Монгол ёсоор өргөл өргөж цэрэг эрсээ дурслаа. Олон зүйл бодогдож, олон зүйлд эмзэглэн догдлов. Жил бүр тодорхой өдөр, энэ орчинд алба хааж байсан цэрэг хүмүүсдээ хүндэтгэл үзүүлж өргөл өргөж сурах хэрэгтэй. Хэлэхэд манжийн даалгавраар монголд “цөмөрсөн” ламын ёсоор хийж болохгүй, Хүннү, Сүннү, эзэн Чингис хааны үеийн цэрэг эрсийн өргөлөөр өргөж байгаарай. Ёслол нь хүртэл сүртэй, хойч үедээ үлдэцтэй, сургамжтай шүү.

Зүүн талд нь Сухайтын запгай ус,баруун талд нь Сугант,Зүүн хойно нь Эрдэнэ уулын Салхитын рашаан тус тус байх ба ойролцоо 20-30 км-т Цагаан суваргын хурал, Ганзагатын хурал байжээ. Энэхүү говь нутагт буддагийн хийд сүүлийн 300 жилд дангаар оршин үйл ажиллагаа явуулж иржээ.
Овоотын хийд нь Ядам, Чойр, Сахиусын, Дуйнхорын гэсэн 4 дугантай,суваргатай байжээ.Дуган суваргыг дан хөх өнгийн тоосгоор барьсан байв. Гол шүтээн нь Майдар,Янсан ядам сахиустай 300 орчим лам хурдаг, нийт 500 орчим ламамьдарч байжээ. Олон гэгээнтэн, нэртэй лам нар,мяндагтнууд амьдардаг байжээ.
Анзаарвал ар монголын баттай суурьшсан газартаа Майдар бурханыг залж босгодог дүр зураг тодорно. Цам гарч Майдар эргэлэг, Хайлан хурж сор залдаг,нүгнээ сахих,ганжуур эргэх зэрэг шашин номын эан үйлийг тогтоосон хугацаандаа зохих журмын дагуу явуулдаг хийд байжээ .Энд зөвхөн домын дамжаа барих ба мөн ном судар хэвлэх бархантай байв.
1936 оны дундуур хүрээ хийд хаагдаж эхлэх үеэр гэр дуган барьж нүүдэллэн Ханын ар Хүрэн толгойтод очиж суурьшин хоёр сар болоод бүр мөсөн таржээ. Энэ үеэр лам нарыг нь ихэнхийг баривчлахад зарим лам нар нь урагшаа зугтаж хил давсан байна. Тус хийд анх үүсгэн байгуулагдсан тухай Улсын Үндэсний төв архивын гар бичмэлийн фондод “..“Ранданпунцаглин” сүмийг Чин улсын Тэнгэрийн Тэтгэсэний хориннаймдугаар /1763/ онд засаг Түвдэннамжилын үед Овоот хэмээх газар байгуулж Дүйнхор, Хайлан, Санжидмолом зэрэг дацан хурал тогтоож хуруулан сургууль үйлдүүлсээр одоо мөн Овоотын газар хэвээр нутаглан суужээ…”гэсэн баримт хадгалагдан үлджээ. Холбогдох эх сурвалж: 1.Ч.Банзрагч.Б.Сайнхүү.”Монголын хүрээ хийдийн түүх”/УБ,2004./ 2.Гурвантэс сумын иргэн өндөр настан Гонгоржавын Галсандаштай хийсэн ярилцлагаас./2007.06.04./
Урдуураа гүвээтэй ,хойшоогоо тал болж ирээд уул хад залгадаг. Зүүн Сухант,Баруун Сухант гээд уул,Зүүн хадаг Хулстай,Билүүтэй гээд задгай ус.Ховд нарийн Сухайт гэдэг дэрстэй задгай гол саарь.Түнхийн рашаан Салхитын Эрдэнэ уул зэрэг уул ус тахилгат газар энд олон байна.
Энд одоо хийдийн зарим нэг дугана сүм бараг бүтнээрээ үлдсэн гэхэд болохоор байна. Сэргээн засах боломжтой туурь байна. Ихэнхи сүм дуганыг нь нурааж өөр барилга байгууламж барихад ашигласан байна. Галдан гуайн хэлснээр энд байгаа бүтэн дугана бол Ядамын дугана гэнэ.
Энэ ялдамд өгүүлэхэд миний бие өмнөговийн лам нарыг цуглуулан хэлмэгдүүлж, хядаж устгасан Даланзадгад хотыг тойрон байх гурван газрыг ахмад хүмүүсээр заалган очиж байсан билээ.

Өнөөдөр 78 нас хүрч байгаа Монгол улсын соёлын гавьяат зүтгэлтэн, зохиолч Чинагийн Галсангийн тухай мэдээллээс хүргэе.
1. Галсан 1944 оны 12-р сарын 26-нд Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд малчин ард Чинагийн 4 /9 хүүхдээс эсэн мэнд үлдсэн/ хүүхдийн отгон нь болон мэндэлж, ахлах сургуулиа төгсөөд МУИС-ын Монгол хэл, уран зохиолын ангид, дараа нь Германы Хүмболтын их сургуулийг төгссөн. МУИС-д герман хэлний багш болон сонин сэтгүүлийн газарт сурвалжлагч, утга зохиолын ажилтан хийдэг болсон ч 1976 онд “улс төрийн шалтгаанаар” багшлах эрхээ хасуулж, уран бүтээлдээ гол анхаарлаа хандуулан ажилладаг болсон.
2. 1960-аад оноос шүлэг бичиж эхэлсэн Чинагийн Галсан Монголоос уран бүтээлээрээ Өрнөтэй шууд харьцаж, өөрийн гэсэн уншигчидтай болсон Монголын цөөн зохиолчдын нэг. Түүний бүтээлүүдээс дурьдвал: Монгол хэлээр “Эр хар сур”, “Аянгат цагийн тууж”, “Тэнгэрийн зүүд”, “Ноомой эрийн мөрөөр”, “Арван сарын тэнгэр дор”, “Алаг хорвоогийн гэрэл сүүдэр” зэрэг бүтээлүүд хэвлүүлсэн бол Англи хэл дээр 2004 оноос эхлэн 10-аад бүтээл, Герман хэл дээр 1981 оноос 20-иод бүтээл гаргасан. Жил бүр уран бүтээлээрээ Герман болон Европ даяар Монголын тал нутаг дахь Тува үндэстний тухай, Монголын тухай нийт 40 гаруй зохиолч бичиж, таниулж яваа. Зохиол бичихээс гадна Тувагийн цөөнхийн төлөө тэмцэгч хүн.
3. Чинагийн Галсангийн Тува нэр нь Журук-Уваа. Цэнгэл сумын сургуульд ортол Монгол нэртэй бол гэсэн тул эмээгээсээ Монгол нэр асуутал “Галдан” гэдэг нэр хэлсэн ч хүүхэд болохоор хичээлдээ очихдоо нөгөө нэрээ мартаад багш нь Монгол нэрийг нь асуухад сургуулийн манаач Галсан гуайтай өмнөхөн таарчихсан, санаанд ойрхон санагдсан тул “Галсан” хэмээх нэртэй болсон гэдэг. 1980-аад онд буюу 36 насандаа зүрх нь муудаж, амиа алдах шахсан ч сайн эмчилгээ хийлгэсэн. Бөөгийн шашинтай Тува хүн. Мод тарих дуртай, 1 сая мод тарих зорилготой. Сүүлийн 15 жил мод тарихдаа анх Германчууд мод их тарьдаг болохоор дуурайсан гэдэг. Бүх модоо үрээр тарьж, 1 сая гаруй мод тарьсан түүний зорилго нь 2 сая мод тарих. Галсан гуайн гэр бүл 3 хүү, 1 охинтой. Отгон хүү нь өдгөө мод тарих газар, үр тараах зэрэг модтой холбоотой бүх асуудлыг нь хариуцдаг.
4. 1992 онд А.Ф. Шамессогийн нэрэмжит шагналыг “Тува” туужаараа, 1995 онд шилдэг номд олгодог Пуххаймын шагналыг “Дуу өндөрлөх цагаар” номоороо, 2002 онд “ Аянгат цагийн тууж” номоороо МЗЭ-ийн шагнал, 2006 онд Соёлын гавьяат зүтгэлтэн цол авсан бол 1992 онд дэлхийн утга зохиолын санд хувь нэмрээ оруулсан гадаадын зохиолчид олгодог Аделберт фон Шамиссогийн шагнал, 1995 онд уран зохиолын шилдэг ном /Пуххаймын шагналыг Дуу амрах цагаар туужийн номоор/, 2001 онд Герман хэлт уран зохиолыг хөгжүүлэхэд дорвитой хувь нэмэр оруулсан учир Х. Додрерийн шагнал, 2002 онд Улс түмний хооронд соёл түгээх ажилд гаргасан өндөр амжилтыг үнэлэн олгосон ХБНГУ-ын Холбооны Гавъяаны загалмайн одон, 2003 онд Тувагийн урлаг, соёлын гавьяат зүтгэлтэн, Баварын уншигчдын нэрэмжит шагнал, Шамиссогийн шагнал хүртсэн дэлхийн арав дахь, Ази тивийн анхны зохиолч болсон.
5. Эцэст нь сонирхуулахад: Анх хэл ус сайн мэдэхгүй Германд оччихоод сургуулиасаа хөөгдчих вий гэж айсандаа шөнө унтаж чадалгүй 4 цагт сэрж хэлээ давтсан гэдэг. Тэрнээс хойш өдөр бүр 4 цагт сэрдэг дадалтай болж, өдөрт 4 цаг л унтдаг. Мөн Австрийн нэг еврэй Вилхэлм Райх гэж нэг хүн бодож олсон агаар мандлаас цөмийн болон бусад хог хаягдлаас үүссэн “блокад” бөглөрөөг олон төмөр хоолойгоор сооруулан авч, салхи гаргаж өдөөдөг “ЗАД” төхөөрөмжийг өөрийн мөнгөөр хийлгэхэд нь зарим хүн Ч. Галсан солиорчихож хэмээн ярьж байсан удаа бий.

Хүндэтгэлийн зоогт оролцсон МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Монгол бөөгийн талаар элчин сайдын асуултад хариулт өгч байлаа. Шашины удирдлагуудыг хүлээн авч хүндэтгэл үзүүлсэн Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд хатагтай Кэтрин Элизабет Ивкофт талархал илэрхийллээ.
Хоёр улсын харилцаа, хамтын ажиллагааны өнөөгийн байдал, цаашдын хөгжлийн чиглэл, авч хэрэгжүүлэх зарим арга хэмжээний талаар санал солилцлоо.
Тус зоогийн төгсгөлд талууд хоёр улсын тогтоосон хамтын ажиллагаа өргөжин тэлж шашины удирдлагуудтай уулзаж өргөжин тэлж байгаад баяртай байгаагаа илэрхийллээ.
Канад Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд хатагтай Кэтрин Элизабет Ивкоф ойрын өдрүүдэд МБНЭ болон Монгол бөөгийн онгодын өргөөгөөр зочилохоор боллоо.
Энэ удаагийн уулзалтанд Ватикан, Буддагийн, МБНЭ, Иссус, Христ, Лалын шашины төлөөлөлүүд оролцлоо.

Энэ удаагийн уулзалт ярилцлага нь анх удаа санаачлагаараа нэгдэн цугларч уулзалт хийсэнээрээ онцлог юм. Өмнөх уулзалтууд голдуу Элчин сайдын чаманд хийгддэг байсан билээ. Оролцсон бүрэлдэхүүний харахад голдуу удирдах түвшиний албатангууд байсан бөгөөд хуулийн зөвлөхүүд оролцлоо.
Өмнө уулзалтуудад оролцож байсан удирдлагууд ихэнх нь өөрчлөгдсөн байна. Тиймээс энэ удаагийн уулзалтыг МБНЭ-ийн төлөөлөл, шашины үйл ажиллагааны зорилго, танилцуулгаас эхэлсэн билээ. Зарим шашины байгууллагууд тулгамдаж буй асуудлыг хэлэлцэх сонирхолтой байлаа.
Бид монгол дахь шашины үйл ажиллагаа явуулахад зориулагдсан “Төр, сүм хийдийн харилцааны тухай” хууль одоо үйлчилж байгаа. Түүнд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай хуулийн төсөл, өмнөх жилүүдэд шинээр өргөн барьсан “Шашн шүтэх, эс шүтэх тухай” хуулийн төсөл зэрэг асуудлаар цаашдаа санал бодолоо солилцох болов уу гэж төсөөлж байна.
Эхний уулзалтыг Буддагийн сүмд хийгдлээ, дараагийн уулзалтаа Advenist сүмд хийхээр боллоо.