Өнгөрсөн жилүүдэд гаргасан шинэ уран бүтээлүүдийн дээжээ МБНЭ-д дурсгал болгож өглөө. Монгол бөөгийн түүхэнд чухал үүрэг гүйцэтгэж, төрийн тахилгад толгойлж бөөлсөн ахмад үе, зүтгэлтэнтэй бөөгийн хөгжлийн талаар санал бодолоо солилцаж, ярилцлаа. Мөн монгол бөөгийн өмнө тулгарч байгаа асуудлаар дэлэгрэнгүй ярилцаж, баримтад кино үзэж сонирхолоо.
Монгол бөөгийн дархан зайран Д.Бямбадорж бол монгол бөөгийн түүхийг бүтээлцсэн түүхэн бие хүний нэг билээ.
Түүнээс хойш нэгэн жил өнгөрчээ. Эргээд дүгнэхэд хийсэн залбирал үр дүнтэй болжээ гэж дүгнэхээр байна. Төр бужигнаж түмэн олон “шударга ёс” нэхэж байгаа энэ үед улс орны минь хөгжил дэвшилд зөь хандлага, чиглэл юу юунаас илүү хэрэгтэй байна.
Биднийг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Мөнх-Очир угтан авч, онгодын өргөөгөөр нь орж, хамт байж, биднийг үдэж өгсөн билээ. Хаа ч хүний тус багаддаггүй.
Бид замдаа Цогтцэций сумд очиж, хамт олонтойгоо уулзаж, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн хуяглан бөөлж, зан үйл хийсэн байдаг. Өмнөговьд ажилласан үйл ажиллагаагаа Үнцлох үйл явдалд тооцож байна.
Камачо Мексик даяар аялж, харь гаригийнхан эрт дээр үед очиж байсан гэж үздэг газруудаар аялж, ул мөр үлдээгээд зогсохгүй тухайн үеийн эртний овгуудын соёлыг ямар нэгэн байдлаар өөрчилсөн. Судалгааны явцад Камачогийн олж илрүүлсэн олдворууд нь эрт дээр үед харь гаригийн зочидтой харьцаж байсан овог аймгууд байдгийг баттай нотолж байна.
Зарим олдворууд дээр харь гарагийнхан дэлхий дээр ирсэн хөлөг онгоцуудыг дүрсэлсэн сийлбэртэй байдаг.
Түүнчлэн эдгээр овог аймгууд орчлон ертөнц болон бидний үед тайлбарлах боломжгүй зүйлсийн талаар асар их мэдлэгтэй байсныг эдгээр олдворын зарим сийлбэрчид харуулж байна. Археологич харь гаригийн сэдэвтэй олдворуудыг олсон хүмүүстэй уулзсан. Жишээлбэл, том нүдтэй хачирхалтай амьтдыг сийлсэн олон шаазан дүрсүүд. Энэ бүхэн нь эрт дээр үед хүмүүс харь гарагийнхан эсвэл параллель ертөнцөөс ирсэн зочидтой харьцаж байсныг хүлээн зөвшөөрдөг.
Өнөө үед зөвхөн үл тэвчих үл итгэгчид л Нисдэг Үл мэдэгдэх нисдэг биетүүдэд итгэдэггүй бөгөөд энэ нь ямар нэг шалтгааны улмаас харь гарагийнхан орчин үеийн хүмүүстэй харьцахаа больсон байж магадгүй юм.
Даланзадгадаас гараагаа авсан засмал зам Баяндалай сумыг өнгөрч 60 орчим км газарт тавигдаж дуусчээ. Байгалийн сайханы харж, дардан замаар тав духтай явсаар Баяндалай суманд ирж худалдааны төвөөр орлоо. Зам дагасан хөгжил иржээ. Говийн халуун шатсан хүн цөөтэй сумын төв одоо олон бужигнасан газар болжээ. Говийг эзэгнэсэн уурхайд байдлыг түр өөрчилж байна.
Энэ сумаар олонтой зорчиж байсан билээ. Химийн хорт бодисоор хордсон газар нутгийг тодорхойлох чиглэлээр энэ нутгаар хөндлөн гулд явсан байдаг.
Сайн ноён хан аймгийн Ёст бээсийн хошуунд харъяалагдаж байсан буддагийн шашин маш хүчирхэг оршин байсан газар. Энэ хошуунд Байшинт, Үржин баясгалант, Овоот зэрэг том жижиг 10 гаруй сүм хийдэд нийт эмэгтэйчүүдийн 34,5 хувь нь шавилан сууж байсан сонин түүх байдаг. Өмнөговь аймаг байгуулагдаж төрийн зүтгэлтэн Самбуу гуйа ажиллаж байсан. Олон нэршил дамжсаар 1935 оноос Баяндалай сум гэж нэрлэгдэх болсон түүхтэй. Баяндалай хүн ам, угсаатны бүтэц нь халхчуудаас бүрддэг, төв халхаар ярьдаг.
Тус сум нь 1075,1 мянган хавтгай дөрвөлжин квадрат километр нутаг дэвсгэртэй болон өргөжиж урд талаараа БНХАУ-тайруун талаараа Ноён, Сэврэй, сумдуудтай хил залган оршдог. Аймгийн төвөөсөө баруун зүгт байрлах бөгөөд Улаанбаатар хотоос 670 киломитер, аймгийн төвөөсөө 86 километр зайд оршдог .Тус сум нь 2148 хүн амтай, ИТХ, Төрийн захиргаа, төрийн анхан шатны нэгж 3 багтай, 12 жилийн сургууль, Хүн эмнэлэг, Цэцэрлэг, Соёлын төв, ХААН банк, Төрийн банк, Холбоо зэрэг албан байгууллагууд, 20-иод аж ахуй нэгж, компиантай, 138000 мянган толгой малтай, 675 өрхтэй,эрчим хүчний төвлөрсөн системд холбогдсон зам тээврийн зангилаа томоохон сумын нэг болон хөгжиж байна.
Засмал замаас гарч Овоотийн хийдийн туурь хүрэхээр нүүрсний уурхайн зассан шороон сайжруулсан замаар явлаа. Энэ цагийн онцлог болов уу, нүүрс тээвэрлэх машины тоо эрч цөөрсөн байна лээ. Модны сүүдэрт өдрийн хоолоо хийж завсарлаад, шууд Овоотын отрядын туурийн зүг хөдөлсөн билээ.
Москвад байхдаа Б.Явуухулантай хамтарч их зүйл хийсэн дээ.
-Эхнэртээ зориулж зохиосон дуу юм байна. Та ханийнхаа тухай дурсахгүй юу?
-Тиймээ тийм, ханьдаа зориулсан. Миний хань С.Долгорсүрэнг урлагийн хүн байсныг олон хүн мэднэ. Хүний дээд гэж би түүндээ хэлдэг байсан юм. Хүнд ямар сайн, сайхан чанар байх ёстой бүгд л бүрдсэн хүн. Бурхны орон руу яваад одоо удаж байна. Сайн уран бүтээл хийнэ гэдэг ханиас их шалтгаалдаг юм шүү….. /2013 он/
“Би чамд хайртай”
Холоос гүйдэлтэй борлог минь
Сулдаа ганхам жороо доо,
Голоос хайртай амраг минь
Шөнөдөө гэрэлтэм царайлаг даа.
Сэрүүн булгийн усанд
Цэлмэгхэн тэнгэр гэрэлтэх шиг
Сэтгэлийн хайртай чи минь
Энэхэн холоос санагдана
Атар хээрийг чимгэлсэн
Алаг цэцэгт би дуртай
Ариун хайрыг булаасан
Амраг чамдаа би хайртай.
Жороо борлогоороо тэшүүлсээр
Жолоо тавьсгээд очно доо
Жаалхан чи минь инээсээр
Баахан гэрэвшсгээд золгоно доо.
Дагвын Лувсаншарав – Монгол Улсын Хөдөлмөрийн Баатар, Төрийн шагналт, Ардын Жүжигчин, хөгжмийн зохиолч маань гэргий С. Долгорсүрэнгийн хамт.
Сэд зайрангийн онгод нь хэрээ нь дүртэй байсан уу ямартаа ч хаа явсан газар нь хоёр том хон хэрээ дагаж явдаг байсан гэдэг
Сэд зайран ширүүн зантай ч хүүхдэд их ээлтэй хүн байж нэгэн удаа нутгийн нэгэн баян айлын ганц хүүгийнх нь хамаг бие нь дээр нь яр шаваад их л муу байж энгээд Сэд зайранг гэртээ залж арга чарга асуухад зайран хүүг үзээд булаг шанд бохирдуулаад газар усны хорлол болж гээд бөөлхөөр болж гэрийнх нь ойр орчим хэдэн жижиг түүдэг асаагаад хиншүү хярвас гаргаж харанхуйд бөөлж байгаад хүүг хэнгэрэг дотороо хийгээд хэсэг эргүүлж дуусаад гаргахад овоо сэргэсэн бололтой царай нь тодроод эхэлжээ хэд хоногоос өнөөх яр шарх нь ор мөргүй эдгэрсэн гэдэг
Айлд сархад ууж суусан Сэд зайран тэр айлд юм сурахаар ирсэн тэр айлын садангийн залууг харж байсанаа хонио хариулуулдаг ядарсан айлын нялх охиныг өлөн чоно шиг нүдээр харахаа болихгүй бол наад нүгэлтэй нүдийг чинь намайг дагаж явдаг 2 хэрээ тоншиж орхин шүү гэхэд залуугын царай хувирч Сэд зайрангаас өршөөл ирэн буцсан гэдэг зайран хутгаараа олон хүнийг өвчин зовлонгоос нь салгасан байдаг бие муу байгаа хүнийг хутгаараа энд тэнд нь хатгаж өтгөрсөн хар нүж гаргаад сорвигүй эдгээдэг байжээ.
Choigoo Shamanic Path
Арван хоёрдугаар сарын 9-нд 14:20 цагт ·
Хоёр орны хамтын ажиллагааны онцлог мөч болох ҮАБ-ын зөвлөлийн хамтын ажиллагааны уулзалтууд, Хар Хорины Цайдамын хөндийн судалгааны ажлууд, Турк Улсад хийж байсан ажлын уулзалт, олон улсын хурал, зөвлөлгөөнуудийн талаар дурсан ярьцгаалаа.
Элчин сайд Зафер Атеш, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан уулзаж ярилцлагын явцад Монгол Үндэсний Тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн онцлогын талаар харилцан сонирхон ярилцлаа. Монгол улсад ирж буй Элчин сайдууд Монголын тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн талаар өргөн мэдлэгтэй байгаад МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан талархал илэрхийлж байлаа.
Хамтран ажиллаж уулзаж байхаар тохирлоо. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Бүгд Найрамдах Турк Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Зафер Атешд
Монголын үндэсний баяр сар шинийн баярын мэндчилгээ дэвшүүлж, МБНЭ-д зочилохыг урилаа. Урилгыг талархан хүлээн авлаа. Уулзалтад МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Анхмаа оролцлоо.
Монгол Улсад аймгуудын дотроос хамгийн эрчимтэй хөгжиж буй газраар Даланзадгад хот тодорч байна. Хотын хаалга гэхэд маш өвөрмөц байдлаар хийгдсэн. Ядуу оронд минь аймгийн төвүүд хаалгаараа уралдах ажлыг эхлүүлсэн гэж боддог.
Олон улсын стратегийн анхааралд орсон нутаг. Өмнө талд Хятадын Өвөрмонголчууд амьдардаг. Тэнд хөгжил дэндүү сайн, хурдтай өрнөсөн. Оюуны дархлаандаа анхаарахгүй бол бид удахгүй харийн шүтлэгийн нэг шинэ төв болох байдал тодроод байдаг. Тэр нь өрнийн соёл юм. Өрнө-дорнын соёлын өрсөлдөөн харагдаад байдаг.
Өмнөговь аймгийн төв Даланзадгад хот Улаанбаатар хотоос 585 км-т оршдог, аймгийн нийт хүн амын бараг 50 хувь нь Даланзадгад хотод амьдардаг.
Өмнөговь аймгийн засаг захиргааны төв бөгөөд бүх сумдуудтай авто зам, харилцаа холбоо, шилэн кабелиар холбогдсон. Аймгийн төвд Холбооны газар, Гандирс худалдааны төвүүдэд интернэт төвтэй.
Тус хотыг Монгол улсын дөрөвдөгч том хот болгох ерөнхий төлөвлөгөө нь зохиогджээ. Түүнийг хэрэгжүүлээд эхэлчихсэн.
Даланзадгад хотод төвийн цэцэрлэгт хүрээлэнд говийн цөөнгүй мод ургамалтай танилцаж болохоос гадна хавар намрын шувуудын нүүдлийн цагаар олон зүйл мод, бутны шувуудыг эндээс хардаг. Мөн “Ажнай талбай” хэмээх усан оргилуур, том LCD бүхий томоохон талбай нь зуны үдэш оройн цагаар хүүхэд залуучуудын цуглах гол газар болсон бөгөөд үе үе томоохон шоу цэнгүүн зохион байгуулагддаг.
Даланзадгад хотоос хойш 6 км зайд Гурвансайхан нисэх онгоцны буудал байдаг. Энэ буудал удахгүй олон улсын нисэх буудал болно. Ихэнх групп жуулчдын хувьд Гурван сайхан онгоцны буудлаас шууд жуулчны баазууд руу явдаг. Социализмын үед жуулчны анхы бааз энд л ажиллаж байсан түүхтэй, бас туршлагатай.
Жижиг дэн буудлаас эхлээд өндөр зэрэглэлийн Хан-Уул, Даланзадгад зэрэг зочид буудлуудтай. Green castle, Баян бүрд, Crown зэрэг томоохон ресторанууд нь Ази Европ хоолтой. Аймгийн төвд орон нутгийн музей бий. Түүний салбар нь Ёлын аманд байдаг.
Даланзадгад хотыг харахад аргагүй л монголын баялагийг уудалж буй их савны эзэн болсон их уурхайдын өнгө зүс ялгаран харагдаха. Одоо л хөгжлийн эрчимээ зөв авахгүй бол энэ их хордсон хөрс бүхий газар нутаг, ховордож буй ус эрдэнэ, талхигдан үлдэх уурхайдын хуулсан хөрс, хуйлрах шороо, “алт”-ыг нь аваад хоосон хоцрох хөрсөн доорхи хөндий, хамгаас түрүүн цөлжилттэй учрах говийн ард түмэн минь юу бодож суудаг бол доо.
Бид энд хоноод зорьсон газартаа очихоор хөдөллөө.
Хотоос бид нисэх онгоцны шинэ буудал орох хурдны замаар гарсан. Хөдөлгөөн багатай бас дээр нь хурдны хязгаарлалтай замаар аянаа эхэллээ. Өмнө зүг явах төв замын дэргэд байрлах утаагүй нүүрс үйлдвэрлэдэг үйл ажиллагаагаа зогсоож, аяааны том тэрэг явдаг хөдөлгөөн багасчээ.
Жигд хурдтай явсаар Мандалговь хот орж ирэв. Шинээр баригдсан барилгуудыг эс тооцвол хөгжил нь түгжигдсэн газар болж хувирсан аймгийн төвийн нэг билээ. Аймаг нь 1941 онд Өмнөговь аймгаас тасарч байгуулагдсан одоо 15 сум, 66 багтай. Улаанбаатар хотоос 270 км, Өмнөговь аймгаас 300 км, 50 орчим мянган хүн амтай. Аймгийн төв болон сумын төв эрчим хүчний нэгдсэн систем, бүх үүрэн телефоны сүлжээнд холбогдсон.
Аймгийн нутаг дэвсгэр нь тал хээр говийн бүсэд багтдаг. Онцлог давуу тал гэвэл Дуу хуур, гүүний айраг, хонины махны чанараараа улсдаа алдартай. Улсын дунджаар малтай нэг өрхөд ногдох малын тоогоор эхний байруудад ордог. Байгалийн эрдэс түүхий эдийн багагүй нөөцтэй. Нийслэлд ойр учир бага зардлаар говь тал хээр, түүний үзэсгэлэнт байгалийг үзэх боломжтой. Сайхан-Овоо сумын нутагт Өгөдэй хааны өвөлжөө, Буган чулуун хөшөө, Замбага хайрхан уулын хүннүгийн үеийн булш, дундад зууны үед холбогдох шаазан хотын туурь, Гурвансайхан сумын нутаг Ярх уулын хуучин чулуун зэвсгийн бууц суурин, дарханы газар хүрэл зэвсэг үйлдвэрлэлийн дурсгал, Дэлгэрхангай суманд Өгөдэй хааны нас эцэслэсэн газар, Адаацаг сумын Сүм хөх бүрдэд их хаадын намаржаа, Өлзийт сумын Дэл уулын хадны зураг, Дэлгэрийн Чойрын хийд, Эрдэнэдалай сумын сангийн далай хийдийн Цогчин дугана, дөрвөлжин булш, хиргисүүрийн дурсгалууд эртний төрт улсуудын үед холбогдох булш бунхан эртний бэхлэлт цайз хэрэм зэрэг олон мянган жилийн турш хүмүүсийн аж төрж ирснийг илтгэх түүх соёлын үл хөдлөх дурсгалт зүйлсээр нэн арвин.
Эртний далайн ёроолын үлдэц бүхий Цагаан суварга, Морин толгойн цав, Өөш манхан зэрэг өвөрмөц тогтоцтой байгалийн шавар цав элсэн манхан, Их газрын чулуу, Бага газрын чулуу зэрэг боржин чулуун уул, заг, хайлаасан төгөл, Олдох, Гурван төгрөг, Эргэнэг, Хаяа, Нэмнээ, Номгон, Хайрхан, Загийн ус зэрэг үзэсгэлэнт газруудтай.
Дундговь аймгийн хэмжээнд нийт 16254 хүүхэдтэй гэсн тоо бий. Энэ удаа бид “Лантуун дохио” ТББ-аас санаачлан хэрэгжүүлдэг “Ид шидийн орон” хүүхэд хамгаалал, хөгжлийн төвтэй танилцсан билээ. Энэ төвд 4000 хүүхэд зургаан чиглэлийн 18 төрлийн сургалт, 10 төрлийн хөтөлбөр, клубт хамрагдах боломж, нөхцөл бүрдэж байна.
Их замын хажууд байсан тоос бужигнасан хоосон газар бүтээн байгуулалтын ажил эхэлсэн бөгөөд ердөө таван сарын дотор бүтээн байгуулалтын ажилаа дуусгажээ.
Хөтөлбөрийн хувьд аль ч өдөр ямар ч цагт ирсэн яг адилхан агуулгатай ба Ид шид хэрхэн бүтсэн бэ? цуврал баримтат кино, баримтад гэрэл зургийн үзэсгэлэн олон мянган номтой “Шидэт кафе” болон бусад бүтээн байгуулалтыг үзэж сонирхох боломжтой.
Барилгын бүтээн байгуулалтаас гадна бүрэн хэмжээний тоглоомын талбай, спортын талбай, 10000 гаруй модтой төгөл зэрэг маш чухал хөрөнгө оруулалтыг олон нийтийн дэмжлэгтэйгээр бүтээжээ.
Мандалговь хотоор ийм сонинтой байлаа. Эзнээ зөв сонговол Дундговь ч эрчимтэй хөнжих нутаг билээ.
Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэнгээс жил бүр уламжлал болгон зохион байгуулдаг тэнгэрлэг үйлсийн аян арга хэмжээний хүрээнд зорилтот бүлгийн хүүхдүүдэд бэлэг гардууллаа.
