Author: admin_shaman

Тахилгын ёслолын өмнөх орой Долоон бурхан одны тахилгыг зохион байгуулна. Тахилгыг 1-3 бөө хийж болохоор байна. Эдгээр тахилгууд нь хөмт олон, хувь хүн, сүсэгтэн олонд зориулан хийнэ.
Отгонтэнгэр хайрхан уулын тэнгэрийг тайх ёслол эхлэх үед “Монолын нууц товчоо” ба ““Их засаг хууль” /Их жаса/, Монголын үндсэн хууль зална.
Төрийн их тахилгыг Бөөгийн зан үйлээр хийхэд төрийн Морин хуур эгшиглэнэ. Дараа нь Монголын уртын дуу дуулна.
Алтай, Хангай, Хэнтий нурууны магтаал болон тахиж буй хайрхан уулын магтаал туульч хайлна. Тахилгын явцад үргэлжилнэ. Тодорхой арга хэмжээний үед завсарлана.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч төрийн бэлгэдлийг илэрхийлж, хүндэт харуулын дөрвөн цэргээр хамгаалуулан тусгайлан зассан талбайд хүрэлцэн ирнэ.
Дараа нь хүндэт харуулын цэргүүд Монгол Улсын Төрийн далбаа, Бүх цэргийн Их хар сүлдний Умарын элч сүлд, Аймгийн далбаа, Их эзэн Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг тахилын ширээнээ залж байрлууллаа.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Төрийн их тахилгын ёслолд зориулж үг хэлнэ. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч байхгүй бол тусгайлан томилсон элч, Алт, мөнгөн гэрэгэ үзүүлэн олон түмэнтэй мэндчилэн Ерөнхийлөгчийн айлдварыг уламжлан уншина.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийг үг хэлж дууссаны дараа туульч Хангайн магтаалыг үргэлжлүүлэн хайлна.
Мөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Хайрханд хандсан айлтгалыг дуудан сонсгож, торгон дээр бичсэн эх хувийг хүлээлгэн өгнө.
Үүний дараа Монгол бөөгийн төлөөлөл болсон толгойлон бөөлөх бөө тамлага дуудаж, Онгодоо оруулна. Шууд савдаг, лус савдаг оруулахыг цээрлэнэ. Энэ нь төрийн ёслолыг хэт сунжруулах талтай тул болгоомжилж буй хэрэг юм.
Онгодоо хагас оруулаад тухайн хайрханы савдаг, лусад зориулсан магтаалыг дуудаж, хэнгэрэгийн дууг тэнгэрт дуулгана. Бусад бөө нар хуур, манжиг, хэнгэргийн дуугаар дэмжинэ. Толгойлж бөөлөхөөс бусад бөө хуяглахыг хориглоно.
Бөөлөхийг эхлээд түр завсарлана.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч тэнгэрт хүргэх дуут сумыг Тухайн нутгийн үндэсний сурын мэргэн, манлай харваачид хүлээлгэн өгч тэнгэрт өргөнө.
Тухайн аймгийн харьяат, Аймгийн аварга малчин, Аймгийн алдарт уяач, Алтан унаганы эзний адуун сүргээс сонгосон морийг тэнгэрийн хүлэг болгон сэтэрлэж тавина.
Улсын Ерөнхийлөгч болон тусгайлан томилсон элч нь Хайрхан ба Лусад зориулсан идээний дээж, бусад өргөлийг тусгайлан зассан галын цунцал дээр байрлуулна.
Ийнхүү Хайрханд зориулсан тэнгэрийг тайх төрийн тахилгын ёслол өндөрлөнө.
Хайрханд өргөх идээний дээж, бусад өргөлийг тахилга өндөрлөнгүүт тусгайлан томилсон төлөөлөл мордож Хайрханы овоонд аваачиж тавина.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, төлөөлөгчдийг явсаны дараа Монгол бөөгийн бөөлөлт албан ёсоор эхлэнэ. Толгойлон бөөлөлтийг цаг хугацааны хувьд хэт сунжруулахаас сэргийлж, 3-5 онгодоор хязгаарлах хэрэгтэй. Монгол төрийн хүндэтгэлийн арга хэмжээ тул бөөлөлт нь цаг хугацаа, хязгаартай байна. Үүнийг зөрчвөөс тухайн бөөд ёс зүйн хариуцлага хүлээлгэж, олгох цол хүндлэлээс хасахаар шийдвэрлэнэ.
Монгол Улсын ерөнхийлөгч 1995 онд зарлиг гаргаж 3 хайрханыг төрийн тахилгатай болгож байсан бол лоббигоор нэмэгдсээр одоо 12 болжээ. Монгол Улсад Төрийн тахилгатай уул овооны тэнгэрийг тайх тахилгын ёслолын журам болон ёслол үйлдэх хуваарийн дагуу төрт ёс, түүхэн уламжлалыг хүндэтгэн таван жилд нэг удаа төрийн тахилгын ёслолыг үйлддэг юм.
Тиймээс Монгол Улсын Ерөнхийлөгч нь Баруун, төв, зүүн, өмнө зүгийн хайрхадаас тухайн хугацаанд тахих хайрханыг сонгон оролцоно.
Бусад хайрхадын тахилгыг аймгуудын удирдлага хамтран зохион байгуулж хийнэ.
Уул хайрхан, газар дэлхийгээ дээдлэх тахилгын зардлыг аймгууд хувааж гаргана.

”БУРХАН ХАЛДУНЫ НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ТУНХАГЛАЛ”-д “Малчин олны хувьд хавар, зуны саруудад байн байн цас орсон, огцом хүйтрэлтэй, ямаа үхэр малын гарлаг ихтэй, малчдад хатуухан байлаа. Энэ жил жил хур бороо ихтэй, гал, шуурга, гэнэтийн тэнгэрийн хувирал олонтой, богинохон зун болно.” гэсэн заалт байсныг зон олон минь тунгаан болгоосон биз ээ.
Дархан уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон Цагаан чулуут хайрханы тахилгаа хийж, “Монгол орны маань зүүн урд зүг ган гачиг ихтэй газрийн баялагатаа гамгүй буруу харьцаснаас лус дошгирч хайрхан хилгэнэсэн байна. Хатуухан зун болно. Баруун хойд нутгаар сайхан үгээр цаг нь богино хүйтэн сэрүүн эрт намар болноо, Зүүн хойд нутгаар хур сайтай ургац арвин хэдий ч намартаа өгөөж муутай байхаар онгод, лус, савдаг айлдаж байна.” хэмээсэн билээ.
Цагаан морин өдөр төөрөг тавьж тэнгэр шинжихэд энэ намар хүйтэн бороо үе үе орсон газар тариаланд халгаатай намар болох талаар айлдсаныг цаг үед нь мэдээлсэн билээ.
Энэ удаа дараах айлтгалыг анхааруулж байна.
Онгодын айлдсанаар “Ирж байгаа өвөл сүүлийн 100 жилийн хамгийн урт ноцтой өвөл болохыг сануулж байна. Мөн хамгийн хүйтэн өвөлтэй нүүр тулна гэж мэдээлж байна. Энэ мэдээллээр бол дэлхийн өнцөг булан бүрт хүйтрэлт явагдана. Энэхүү урт өвлийн дараа цаг уурын нөхцөлд өөрчлөлт гарч магадгүй. Цаг агаарын хүйтрэл урьд өмнөхийг бодвол эрт эхлэхээр байна. Өвлийн хүйтрэл нь намрын сар дуусаагүй байхад эхэлж, өвлийн эхэн сард бүр хүйтэрч, хүйтэн жавартай байна. Цас эрт орох бөгөөд дэлхийн цас үзээгүй газруудад ч гэсэн цас орох үзэгдэл болно. Зарим улс орон ийм өвлийг хэзээ ч харж байгаагүй. Тун удахгүй мэдэгдэхүйц хүйтрэл эхлэх болно. Тиймээс өвөлд эртнээс бэлтгэж, мал аж ахуй, гэр, орон байрны дулаалгаа хийж, өвс, хадлан, түлш, нөөцөө хангаж, өвлийн хувцсаа базааж урьдчилан сэргийлж ажиллахыг анхааруулж байна.
Өвөл бидний хувьд байнгын үзэгдэл байсан байсаар ирсэн гэхдээ энэ өвөл их хүйтэн, маш урт болно гэж үзэж байна. Тэгэхээр энэ жилийн өвөл намрын адаг сард эхэлж, хаврын дунд, адаг сар хүртэл хүртэл үргэлжилэх төлөвтэй байна. Ийм урт, хүйтэн өвөл ойртож байна.” Монголын түүхэнд ийм өвлийн дараа содон үйл явдал өрнөсөөр ирсэн түүхэн уламжлалтай.
Түмэн олон минь тунгаан бодож ажил үйлсдээ анхаарч ажилна биз ээ.
Мөнх хөх тэнгэр биднийг өршөөх болтугай.

МОНГОЛ БӨӨГИЙН НЭГДСЭН ЭВЛЭЛИЙН ДЭЭД ЦЭЦИЙН ДАЛАНДОЛООДУГААР ХУРАЛДААНЫ ТОГТООЛ
2021.09.08 № 1 Улаанбаатар хот

НЭГДСЭН ТАХИЛГЫГ ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ ТУХАЙ

Монголын Төрт улсынхаа төлөө хийх нэгдсэн тахилгыг зохион байгуулахын тулд ТОГТООХ нь:

Нэг. Монголын их эзэн Чингис хааныг сонгосон Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгыг Намрын дунд сарын 10-нд буюу 2021 оны 9 дүгээр сарын 11-ны өдөр зохион байгуулсугай.

Хоёр. Дүнг нэгтгэж МБНЭ-ийн мэдээллийн сайтад тавьж сурталчилахыг Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн Б.Анхбаярт үүрэг болгосугай.
Хуралдааны тэргүүлэгчид

-Монголчууд хийморь сүлдээ дандаа мориор зүйрлэж байдаг. Тиймээс монголчууд агуу төрийн сүлдэндээ хүртэл оруулсан байдаг шүү дээ. Өнөө цагт хийморийн дарцаг өргөснийгөө сүлд хийморь гэж ойлгох болжээ. Монгол хүн морио унаснаар хийморь нь бадарч байдаг. Харин цусыг нь сайжруулж байна гэж адуугаа эрлийзжүүлснээр түвшин нь өндөр болж хүүхэд унах явдал их гарч байгаа. Энэ бол эрлийз адуу монгол хүний ген, байгаль, зан чанарт тохирохгүй болчихоод байгаагийн илрэл. Түүнээс монгол адуу эзэндээ ээлтэй, хаана ч явсан явгалахгүй, амь сүнс нэгтэй болчихдог шүү дээ. Эрлийз адуу уралдуулж байгаа нь монгол өв уламжлал, баяр наадмынхаа үндэсний гэх зүйлүүдийг зөрчөөд наадмаа наадам биш болгоод байна. Монгол наадмаа хийж, монгол адуугаа уралдуулахад болоод л байсан шүү дээ.

-Наадмаа наадам биш болгоод байна гэлээ. Хэн үүнд буруутай юм бэ?

-Монгол өв соёлоо хэн унагаад байна гэвэл уяачид өөрсдөө. Тэд ийм зүйл хийгээд байна. Өнөөдөр наадам боллоо гэхэд тэд монгол адуугаараа уралдъя гээд нэг удаа тэвчээд, ёс жудгаа хүндлэх юм бол хэн ч эрлийз адуу уралдуулж, эрлийз наадам хийхгүй л байхгүй юу. Гэтэл наанаа ярьж дүр эсгээд, цаагуураа эрлийз морьдоо уралдуулаад, үгсэн хуйвалдаад байна. Гэхдээ энд бидний яриад байдаг цөвүүн цагийг өөрчлөх сайн зүйлүүдийн эхлэл ирж байгаа байх. Зул бөхөхдөө бадамлана гэгчээр үндэсний бөхөд ч тэр, үндэсний морин уралдаанд ч тэр шалгарал явж байна гэж би боддог. Зөв тал руугаа өөрчлөгдөнө гэж найддаг. Наадмаа зөв сайхан хийгээд, монгол адуугаа уралдуулж, уралдаанч хүүхдүүд тэнд гийнгоо хадаахад энд монгол хүн огшиж баярлаж байдаг, бид ингэж л наадаж ирсэн. Түүнээс эрсдэл хийж хүүхдээ морины нуруунаас унагаж амь насыг хохироох нь наадмын гол утга учир биш шүү дээ. Дээр нь монгол хүн амны бэлгээр гэж монголчууд үг хэлээ бодолцож баймаар байна.

-Тухайлбал?

-Бид “Унаач хүүхэд” гэх буруу үг хэллэгийг хэрэглэмээргүй байгаа юм. Үгийн хүч, энерги гэж байдаг. “Унаач, унаач” гээд байхаар унана шүү дээ. Уралдаанч хүүхэд гэж ярьж, бичиж хэвших нь зүйтэй. Бөх, морь хоёр хийморь сүлдээр нааддаг. Аль хийморьтой, даалттай нь ард үлддэг гэж ярьдаг даа. Энгийнээр хэлэхэд сайныг дагаж саар гэгч зүйл үүсч гарч ирж хүчээр хийморь сүлдийг эрхшээж авах гээд байгаа учраас цаана байгаа монголчуудын “тэнгэр хаяна” гэж ярьдаг тэр үйлдлүүд бий болж, ил ертөнцөд буюу хүүхдэд хэцүү бэрхийг үзүүлээд байна гэж ойлгож болох юм. Уяач хүний анхаарах ёстой зүйлүүд шүү дээ, энэ чинь. Бид ёсоо хүндэлж, дэгээ баримталж наадмаа журамтай сайхан хийх учиртай. Бөхчүүд ч гэсэн барилдахаар гарахдаа “Энэ өдрийн түрүү бөхтэй битгий таараасай” гэж өөрийн бурхан шүтээд даатгадаг юм гэнэ лээ. Яагаад гэвэл түрүүлэх бөх нь өөрөө ч байж болно, өрөөл нэгэн байж болно. Тэгэхээр нэгийн даваанд түүнтэй таарчихвал мянга сайн байгаад унаж таарна шүү дээ.

-Эрлийз адуугаа монгол адуу гэж уралдуулаад, түүнийх нь нуруун дээр хүүхэд байтугай салхи ч тогтохгүй осол гарч байна гэж их ярьж байна?

-Наанаа монгол адуу гэж яриад цаагуураа танил талаараа орж эрлийз адуугаа уралдуулаад байгаа шүү дээ. Морины комисс дээр хуйвалдаан, зөрчил их гарч байна гэдгийг бүгд л хэлдэг, ярьдаг.

Уяачид өөрсдөө ч хэлдэг, “Монгол адуугаар уралдаад нэмэр алга” гээд эрлийз адуу тэжээж байдаг. Тэгэхээр энд бусдаас бурууг хайх бус уяачид өөрөөсөө бурууг хайх хэрэгтэй. Бусармаг зүйлүүдээ болих хэрэгтэй.

Тэжээгээд, тэжээлийг нь бэлдээд байгаа эрлийз адуугаа орхичихвол дэг ёсондоо орно. Монгол адуу өөрийн дархлаагаар өвөл, хавар, зун, намар дөрвөн улирлыг даваад туулаад ирсэн, тэр л жамаараа уралдаад явна шүү дээ.

-“Допингтой бөх” гээд ярьдаг, хариуцлага тооцдог. Гадаадаас үнэтэй тэжээл авчирч тэжээдэг, эм тариа хэрэглэсэн эрлийз морь гэдэг бас л “допингтой” бараг л “хагас галзуу” амьтан биз дээ, хүүхэд яаж амыг нь дийлж, залж удирдаж уралдуулах билээ?

-Тэгж хэлдэг боловч ямар ч хүн ядарлаа гээд долоо хоногийн сүүлчээр дусал тариа хийлгэж, эм тан хэрэглээд л байдаг. Тэгэхээр “допинг” гээд хэт нэг талыг барьж “галзуу, араатан” гэхчлэн туйлширч ярьж болохгүй байх. Урьд цагт монгол морь 40 км\цагийн хурдтай давхидаг байсан бол одоо өөрийнх нь хүчээр бус хэрэглэж байгаа зүйлийнх нь хүчээр зүрхнийх нь ачааллыг ихэсгэж 55 км\ цагийн хурдтай давхиулдаг болж. Өмнө нь хот, хөдөөгийн хооронд “Газ-69” автомашинаар өдөржин шөнөжин явдаг байсан бол өнөөдөр тэр замыг жийпээр хэдхэн цагт туулдаг болсон. Үүн шиг нийгэмд бүх зүйл хурдасч байна. Гэлээ ч монгол наадмаа хийж монгол адуугаа уралдуулъя, өв соёлоо хадгалъя гэдэг асуудал зөв. Дээр хэлсэн шүү дээ “Адууныхаа цусыг нь сайжруулж байна гэж эрлийзжүүлснээр түвшин нь өндөр болж хүүхэд унах явдал их гарч байгаа. Энэ бол эрлийз адуу монгол хүний ген, байгаль, зан чанарт тохирохгүй болчихоод байгаагийн илрэл” гэж. Дахиад хэлэхэд үүнд уяачид өөрсдөө буруутай.

-Бид хүүхэд хамгааллын асуудлыг дэвшүүлэн ярьж, бичиж байгаа. Энэ талаар?

-Хүмүүс материаллаг зүйл рүү их орчихоод байна. Тэр нь гол болохоос тухайн хүүхдийн эрүүл мэнд, аюулгүй байдлыг орхигдуулаад байгаа тал их ажиглагддаг. Монгол хүүхэд багаасаа морь унаж сурдаг. Тэгээд морьтойгоо дасан зохицож, амь сүнс нэгтэй болтол ижил дасал болдог байсан. Гэтэл өнөөдөр тийм биш болсон. Эм тариа, хүчтэй тэжээл хэрэглэсэн эрлийз адуу “хийрхэл” сууж, өөрийн хүчээс хэд дахин хүчтэй болчихоор хүүхдийн морио жолоодох аргачлал байхгүй болно, тэгэхээр мориныхоо нуруун дээр яаж тогтох билээ. Олон жил морь унаж байгаа хүүхдүүд ч бас байна. Тэдэнд морь унасаар байгаад дадал зуршил суусан байдаг. Зарим уяач мориныхоо хурдыг нэмж хүчтэй болгочихоод өнөөхийнхөө нуруун дээр хүний нялх хүүхдийг хүлж баглах нь холгүй тавиад явуулчихаж байна. Тэр морь барианд орох нь л чухал болохоос тэр хүүхэд зургаан настайдаа анх морь унаж уралдаж байна уу, дадал туршлага байна уу гэдгийг бараг л хардаггүй тал ч анзаарагддаг. Магадгүй тэр нь морио хурдан, хүчтэйг олон түмэнд гайхуулж, цаагуураа үнэ хүргэж зарах гэсэн шунал хүсэл, ил далд сурталчилгаа нь явж байдаг байгаа байх л даа. Тэгээд хэл ам гарахаар “Энэ хүүхдийг би хэчнээн зуун мянгаар цалинжуулдаг, ар гэрт нь ийм тийм хэмжээний юм өгдөг” гэж ярьдаг. 500 мянган төгрөг өгчихсөн бол түүнийх нь оронд өнөө хүүхэд очиж морь унах, ажлаа хийх ёстой болж байдаг. Энд зөрчил их бий. Урьд цагт хүмүүс “Морь маань дүүрэн сайхан давхиад ирлээ. Хүүхэд, морины эндэгдэлгүй сайхан наадлаа” гэлцдэг байсан. Одоо буруу зүйл их байгаа учраас хүүхэд яах ийх нь сонин биш болж, маш муухай зуршил тогтох гээд байна. Осолдохгүй эхний тавд оруулж, нэр алдраа гаргахын төлөө “нүд улаан мөнгө цагаан” гэдэг шиг гаж зүйлүүд их болж дээ. Гол нь уяачид өөрсдөө анхаарч энэ гажуудлаа засах ёстой юм шүү дээ. Өөрсдөө тэгж хүсэхгүй байгаад гол асуудал байна.

-Мэргэжлийн морь унаач, уучлаарай уралдаанчтай болохын тулд яах вэ?

-Би өөрийнхөө л бодлыг хэлье. Монгол өв соёл эргэж түгэж эхэлж байгаа. Сайн сайхан руу өөрчлөгдөж байгаа учраас өнөөдрийн болох, болохгүй зүйл ил гарч олон түмнээр яригдаж шүүгдэж, цэгцлэгдэж байгаа гэж боддог.

Дэг жаяг, жудаг алдагдсан зүйлүүд цэгцэнд орно. Шалгуур явагдаж, үнэн нь батлагдаж гарч ирж байж журам тогтоно. Бидний өв соёл, үндэсний дархлаа, хардаг, бахархдаг олон зүйл устаж, гажуудаж байгаа, түүнийгээ сэргээж Монгол монголоороо байх тухайд бид бодлогоор хандах ёстой.

Түүнээс биш тэртэй тэргүй дэлхий хөгжүүлсэн зүйлийг бид энд авчирч хөгжүүлэх гээд яах юм бэ. Эрлийз адуугаар наадам хийнэ гэж юу байх вэ. Монгол морины үнэ цэн алдагдана шүү дээ. Эрлийз адуу шүтсэнээр монгол адуу маань сүүлдээ “Малины адуу” гэгч болж байна. Монгол өв соёлыг авч явж ирсэн малчид цаашид яах ёстой вэ. Тиймээс уяач нь ч, уралдаанч хүүхэд нь ч эрлийз адуунаас татгалзах ёстой юм. Эрлийз адууг унахгүй гэхэд тэр уяач яах юм бэ, тийм биз дээ. Уяач нар өөрсдөө унаж уралдах уу. Үүн дээрээ л тэмцэх хэрэгтэй. Монгол өв соёл, монгол гэж ярьсан атал цаанаа нэр алдраа гаргах, өнгө мөнгө харсан зүйл рүү хүүхдийг золиос болгодог явдлыг таслан зогсоох ёстой. Уяачдын шуналын цээрлэлийг хүүхэд амсах ёсгүй. Морь бол “машин шиг хурдан байх ёстой” гэсэн цаад эзэн, уяачийн номоор л давхиж байгаа нь тэр шүү дээ. Монгол өв соёл дотор маань монгол адууны давхил ийм байна, хүүхэд унахад тийм байна гээд бүгд байгаа. 40 км\цагийн хурдтай давхихад хүүхэд унаж уралдаад ирсэн байна шүү дээ. Одоогийнх шиг осол “борооны дараах мөөг” гэдэг шиг болчихоогүй байсан үе бий шүү. Эм, тариа хэрэглэсэн эрлийз адуугаар уралдахыг цэглэх хэрэгтэй. Үндэсний морин уралдааны тухайд морь будлиулсан уралдаанч хийгээд уяачид ямар шийтгэл ногдуулах тухай төрт ёсны өвөг хууль “Халх журам” -д маш дэлгэрэнгүй байдаг. Үүнийг хаа хаанаа уншиж судалж, баримтлах ёстой байгаа юм. Энэ хуулийг монголчууд эрт цагаас “Уралдааны цааз” ч гэж ярьдаг байсан юм билээ.

Ч.Үл-Олдох
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

Христ лал, буддизм, хинди гээд шашин, шүтлэгийн эрх чөлөөт манай нийгэмд эдгээр шашины урсгал чөлөөтэй нэвтэрдэг. Гэхдээ тэдний сайн ба муу талыг төдийлөн сөхдөггүй. Тиймдээ ч гудамжны орон гэргүйчүүд тэдгээр сүм, хийдэд ихэвчлэн орж, гарч байдаг.
Мэдээж ядуу буурай орны иргэдэд дэмжлэг үзүүлэхүйц сайн тал нь энэ байж болох юм. Эсрэгээрээ нийгмийн үзэлд асар сөрөг үзэгдэл дагуулдаг тухай Их Британийн нэгэн хэвлэлд онцлон бичжээ. Ингэхдээ манай улсаас жишээ авсан байх юм.
Тухайлбал, номлогчдын клуб гэгддэг нормоны үзэлтнүүдийн тухай дэлгэрүүлэн бичжээ. Нормон гэдэг нь үндсэндээ христийн цэвэр шүтлэг биш аж. Учир нь нормоны үзэл нь Есүсийг амьд байсан онолд дулднйдвал, түүнийг дагагчдын нэгийг шүтэх үзэл гэнэ.
Юу гэхээр, Есүс христийн цэвэр номлолоор даган дууриагч үзлээ хэрэгжүүлдэггүй гэгддэг аж. Христийг нэг дагалдагчийг хэт шүтсэн буюу түүнээс үлгэрлэн дууриах үзлийн хамгийн том жишээ аж. “Сандэй Миррор”-т онцолсноор бол Азид нормоны үзэл дэлгэрэх хандлага өндөр байдаг аж.
Японд сүүлийн 30 гаруй жил нормоны үзлээр амьсгалагсад баян, тансаг амьдардаг гэх судалгаа бий. Харамсаптай нь учир битүүлэг үхэл, ер бусын нэг хэв загварын амиа хорлолтын дараа тус улсын хуулийнхан энэ шашныг мөрдөж эхэлжээ. Гэтэл нормоны урсгалд хэт итгэгсэд шинээр элсэгчиддээ маш их урамшуулал олгосны дараа тэдний амь насаар шан харамжаа буцаан авдаг байжээ.
Үүнийг Японы прокурорын байгууллага баримттай дэлгэж, уг шашны удирдагчдыг хуулийн хариуцлагад татсан байдаг.
Үүнээс хойш Токио, Саппоро зэрэг томоохон хотуудад нормоны үзлээс татгалзахыг уриалсан хууль баталжээ. Дэлхийн ихэнх улсад аливаа шашныг шахан гадуурхах үзэл байдаггүй учраас нэг мөсөн хориглох шийдвэр тэр бүр гардаггүй. Харин мусульманы хэт даврагсад болон лал, хиндичүүд энэ байдлыг тэвчдэггүй.
Өөрөөр хэлбэл, Арабын орнуудад лалаас өөр шашин давамгайлсан он цагийн хэлхээс аль 5000 жилийн өмнөөс л байгаагүй. Үүнээс үзэхэд Их Британийн сонинд өгүүлснээр манай улсад нормоны чимээгүй дайралт нүүрлэхэд хэт ойртсон байгаа юм.
Энэ нь нийгэмд шууд механик үйлдлээр тодрохгүй ч оюун санааны тахлаар илэрдэг гэдгийг шашин судлаачид баталжээ. Тиймээс нормоны шашин Монголын нийгэмд аюултай гэдэгт эргэлзэх хэрэггүй аж.
ЭНД ТЭНДГҮЙ СҮМ, ШАШНЫ БАРИЛГУУД СҮНДЭРЛЭХ БОЛОВ
Улаанбаатарт олон зовлон бий. Түүний нэг газрын маргаан. Захиргааны хэргийн шүүхэд энэ төрлийн гомдлын мөр хөөсөн шүүх хуралдаан өдөр бүр л болж байдаг.
Үүний үрээр газар олгогчид болон шийдвэр гаргагчдын луйвраар томчууд бүгд хөлжиж амжсан. Гэтэл “Чоно борооноор” гэдгийн үлгэрээр нийслэлийн “А” зэрэглэлд байршилтай хэд, хэдэн шашны тодотголтой барилга байдаг. Дээр, дооргүй үнэ, мөнгө ил тод хаяад ч хотын төвийн “А” зэрэглэлийн бүст газар олж авна гэдэг хэцүү.
Харин шашныхан бол чадаад байна. Тэд сайн үйлс, хүмүүнлэгийн зорилгоор олон тооны байршил сайтай обеькт нийслэлийн энд, тэндгүй бариад авчихсан. Харин тэднийг яг зорилгынхоо шугамаар үйл ажиллагаагаа явуулдаг талаар мэргэжлийн байгууллагууд хяналт, шалгалт хийж байсан удаагүй.
Мөн шашны барилга, байгууламжтай холбоотой шүүх хурлын сураг ойрын хэдэн жилдээ л дуулдаагүй. Үүнээс үзэхэд харийн шашин дэлгэрүүлэгсэд нутаг дэвсгэрийн төлөө “дайтдаг” улаанбаатарчуудаас хол байдаг аж. Үнэхээр тэднийг шалгаад үзэхэд буруудахгүй болов уу.
Христийн цуглаан, хиндичүүдийн мөргөл, лалын залбирал гээд үндэстний буддист соёлоо хольж хутгасаар буй монголчуудад шашны үзэл хэт зөөлдөөд байдаг нь оргүй зүйл биш мэт. Түүнчлэн, Монгол Улсын төр, сүм, хийдийн харилцааны
тухай хуулийн хоёрдугаар бүлгийн дөрөвдүгээр зүйлийн 8-д зааснаар “Лам санваартан нарын үнэмлэхүй тоо, сүм хийдийн байршлыг төрөөс хянан зохицуулна” гэжээ.
Харин тоо, тоймгүй баригдаж, толгой дараалан нэмэгдэж буй сүм хийд, лам санваартныг нарийн хянах хэрэгтэй мэт.
СҮМИЙН ХАНДИВ НЭРЭЭР ОРЛОГО ОЛОГСОД
Нийслэлд үйл ажиллагаа явуулдаг ямар ч христийн сүмд хандив цуглуулдаг гэвэл хилсдэхгүй. Долоо хоног бүр цуглаан зохион байгуулсны дараа хандивын “сав” аялуулж үүндээ хүссэн мөнгөө хийхийг санал болгодог.
Гэхдээ шинэ гишүүдээс л “мөнгө хураадаг”. Долоо хоногт болж байгаа цуглаан бүрийн дараа хандивын “сав” аялсаар байдаг. Харин олсон мөнгөөр сүмийн санхүүжилт, бусад асуудлаа шийддэг аж. Гэтэл эдгээр шашны байгууллагууд манайхаас албан ёсны зөвшөөрөл авахдаа иймэрхүү мөнгө хураах болон хандив зэрэг асуудлаар ярилцдаг болов уу.
МОНГОЛД ШАШИН ТҮРГЭН ДЭЛГЭРЧЭЭ
Манай улс 2010 оны хүн ам, улсын тооллогод шашин шүтлэгийн асуулт нэмж оруулсан нь монголчуудын шашин шүтлэгтэй иргэдийн тоог нарийн гаргах боломж гарч ирсэн байдаг. Монголын нийт хүн амын шашин шүтлэгийн төлөв байдлын талаар хийсэн тоотой хэдхэн судалгаа байдаг аж.
Одоогоос 30 гаруй жилийн өмнө буюу 1970-1980-аад онд Шинжлэх ухааны академиас хөдөлмөрчдийн шашин, шашингүйн үзэл, хүмүүжлийн асуудлаар социологийн судалгааг тодорхой үе шаттайгаар тогтмол явуулж ирсэн аж.
Харин улс орны хөгжлийн чиг баримжаа үндсээрээ өөрчлөгдөн, хүн амын шашин шүтлэгийн байдалд гэнэтийн эрс өөрчлөлтүүд гарах болсон шинэ нөхцөлд буюу 1994 онд Монгол Улсын хүн амын шашин шүтлэгийн төлөв байдлыг тодруулах зорилгоор Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн тамгын газар, Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн захиалгаар 1600 хүнийг хамруулан социологийн судалгааг анх хийжээ.
Уг судалгааны асуултыг шинэчлэгдсэн нөхцөл байдалтай уялдуулан нэмэлт зарим асуулттайгаар 2003 онд Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Ажлын албаны захиалгаар “XXI зууны эхний Монгол дахь шашин шүтлэг ба үндэсний аюулгүй байдал” сэдвээр дахин судалгаа явуулсан нь одоогоор энэ чиглэлд хийгдсэн сүүлчийн дорвитой судалгаа болж байгаа юм.
Хэдийгээр Хүн ам, орон сууцны тооллогод шашины талаар ганцхан асуулт оруулсан боловч өмнөх хоёр судалгааны дүн мэдээтэй харьцуулах боломжийг бидэнд олгож байгаа аж. 2003 оны байдлаар шашин шүтдэггүй иргэд 77.8, харин шүтлэгтэй иргэд 22.9 хувийг бүрдүүлж байжээ.
Тэгвэл 2010 оны сүүлчээр хийсэн судалгаанд шашин шүтэгчид 38.6 хувиар нэмэгдсэн байна. Энэ нь тоон үүднээс авч үзвэл харьцангуй бага тоо мэт боловч, нийгмийн хамааралд эрчимтэй өсч буй шашин, шүтлэгийн “масс”-ыг олж харж болно. Харин шашин хүчтэй дэлгэрч буй уг байдалд болгоомжтой хийгээд бодлоготой алхам барих нь нийгмийн оюун санааны “мөргөлдөөн”-өөс сэргийлдэг аж.
Т.Батсугар

Шижир алтан дээвэртэнгүүд минь
Шил мөнгөн туур туургатангууд минь
Сүн далайг шалбааг байхад
Сүмбэр уулыг гүвээ байхад
Банчин богдыг банди байхад
Захын модыг зулзага байхад
Загал бугыг янзага байхад
Огторгуйд туулж
Одод мич мэт
Олон хонгор зон
Үр хүүхдээ
Алтан сугандаа хавчуулахыг
Асар дайчин тэнгэр мэд ээ
Хэлсэн хэртээ
Явсандаа ямбатай
Хүрсэн газраа хүндтэй
Хүслийг сэтгэгчлэн бүтээктээ
Арван зүгийн тэнгэрдээ
Арз барьсан газар ариудаж
Өгсөн наддаа архи болж
Өргүүлсэн тандаа нанчид болж
Сүү барьсан газар нь сүлэгдэж
Эрүүл мэнд, энх тунх болтугай
Эзэн лус савдаг минь
Есөн ес наян нэгэн цацлагатангууд
Тураг шувуун нисч хүрдэггүй
Туурайт морь хатирч хүрдэггүй
Туру Ховдын минь тэнгэрээ

/1958 он. Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын Ив багын ард Уйгур овогт 31 наст Даваажаваас тэмдэглэж авбаа. Харачинтай онгодоор бөөлдөг бөө. Эх нь Төмөрсүрэн удган, эцэг нь Маадын Ориг бөө. Уйгар онгодтой хүмүүн/

Ийнхүү нутагтаа болсон тахилгад ирсэн зон олондоо Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам, Монгол бөөгийн удган Солонго, Монгол бөөгийн зайран Баяржаргал нар тус тус зоог барьж ирсэн олноо дайлсан билээ. Мөн Монгол бөөгийн удган Солонго бүх тахилгын шүүсийг хариуцан бэлтгэлээ. Монгол бөөгийн зайран Баяржаргал бэлтгэл ажилд идэвхтэй оролцсон билээ.

Дунгийн хуралд нэгдсан тахилгад толгойлж болон тэргүүлж бөөлсөн улаач нар уламжлалт ёсоор мэдээлэл хийж, үр дүнгээ танилцууллаа. Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Я.Мөнгөнсувд, Галын тахилгад толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Сосорбарам, Тэнгэрийн тахилгад толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн удган Бор, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, нар тус, тус мэдээлэл хүргэлээ.
Монгол бөөгийн зарим улаач нар тахилгадаа хариуцлагагүй хандах байдал тасрахгүй байна. Ийм хариуцлаггүй ажиллагаа хоёр дахь удаа энэхүү тахилга дээр давтагдлаа. Цаашид ийм байж болохгүй.
Эхний тахилгад сүр хүчийг үзүүлэн бөөлж байсан буриадын их зайран Болд, өөр байгуулагын тахилгад оролцож, улмаар болзоогоо таслан сураггүй болов. Анхнаасаа ингэж хариуцлаггүй хандах байсан бол хийж чаддагт нь ачаагаа үүрүүлэх байсан юм.
Монгол бөөгийн их зайран Балжир, Хятад Улсад бөө босгох ажилд улайрч, түүнийгээ бүхний эхэнд тавьж, мөнгөнд шунан, тавьсан болзоогоо таслав. Би бөөлнө хэмээн бусдын өмнүүр орж анхны тахилгад босч бөөлж байсан Монгол бөөгийн их зайран Балжир ийнхүү “намба” алдав. Бид Монгол бөөгийн ёс зүйн хариуцлага тооцохоос аргагүй байдалд хүргэлээ.
Нэгдсэн их тахилга мөнх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнсэнд айлтгалаа уламжлан мэдүүллээ. Хэрхэхийг тэнгэр мэдэх биз ээ.
Нэгдсэн тахилгад олон сайхан залуу улаач нар бөөгийн эрдэмд хэрхэн сурч буйгаа харуулсан бөөлөлтүүд хийсэн билээ. Бидний хойч үе амжиллтай бэлтгэгдэж байгаад баярлаж байна.
Нэгдсэн тахилгад Өвөрмонголоос их олон тэнгэр үзэлтэн, улаач нар оролцсон нь нэг онцлог байлаа. Тэд тэнгэрийн үйлэнд идэвхтэй суралцахыг зорьж байна.
Их тахилгын дүнг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн хуралдаанаар хэлэлцэж тодорхой шийдвэрүүд гаргах болно. Гадаадаас ирж оролцож байгаа улаач нарын хөдөлмөр зүтгэлийг үнэлж Монгол бөөгийн мөнх тэнгэрийн төлөө медалиар шагналаа.
Мөнх тэнгэрийн төлөө “Алтан шонхор” медалиар Монгол бөөгийн удган Нарангуа, “Мөнгөн шонхор” медалиар” Монгол бөөгийн зайран Аюуш, түшээ Мижиддалай, “Хүрэл шонхор” медалиар улаач О.Найраа, Ц.Бурмааюмсан, Батсоо, Саруул, Бямбасамбуу, Долгорсүрэн, О.Үйлс нарыг тус тус шагналаа.
Нэгдсэн их тахилгад 130 улаач нар өөрийн түшээ, шүтлэгтэн нарын хамт оролцлоо. Зөвхөн улаач нар хамтран дурсгалын зураг авахууллаа.

Үндсэн бэлтгэлийг бөөгийн хамт олон нийлээд хангасан гэхэд болно. Өмнөх тахилгад Дорнод аймгийн Дашбалбар сумаас ирж оролцож байсан Монгол бөөгийн их зайран Болд нь өөр байгууллагын тахилгад оролцсон атлаа, үндсэн байгууллагын тахилгадаа ирсэнгүй. Бас дуртай бол ирдэг, дүргүйгээ хүрвэл тахилгын болзоогоо тасалдаг хариуцлаггүй байдал давтагдав. Тиймээс Монгол бөөгийн их зайран Болдод хариуцлага яригдах болж байна. Эхний тахилгад бөөлж байсан улаач нарыг тодотговол Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн өвчний учир чөлөө хүссэн бол Монгол бөөгийн тэргүүн удган Жавзмаа огт сураггүй алга болсон байна. Тахилгыг ийнхүү “оронцоглож” хийх байсан бол бусадад боломж олгох хэрэгтэй байлаа. Болзоондоо ирж чаддаггүй бөө тэнгэрийн өмнө хариуцлага хүлээнэ.
Нэгдсэн тахилгын тэнгэрийн тахилгыг хийх үүрэг Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олонд ногдсон билээ. Энэхүү хариуцлагатай үүргийг биелүүлж, говийн хамт олон гар нийлэмжтэй ажиллаа. Тэнгэрийн тахилгыг монгол бөөгийн зайран С.Мөнх-Эрдэнэ толгойлж, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ч.Бор, Монгол бөөгийн зайран Б.Энхбаатар, Монгол бөөгийн удган Д.Бодьсүрэнтүмэндэмбэрэл, Монгол бөөгийн удган Хэнбиш нар тэргүүлж бөөллөө. Өнөөгийн халх бөөгийн дэг жаягыг маш тодорхой харуулсан, өвөрмөц бөөлөлт болж өнгөрлөө.
Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон монгол бөөгийн уламжлалаас суралцах талаар их зүтгэл гарган ажиллаж байгаа билээ.

Харин бидэнд тулгарсан хүндрэлтэй асуудал бол их хайрхандаа болзоо тавьж үүрэг хүлээсэн улаач болох Монгол бөөгийн их зайран Балжир хүлээсэн үүргээ умартан хятад нутагт зургаан сар бөөгөөр бизнес хийж толгойлж бөөлөх үүргээ мартсан хэрэг байлаа. Нэгдсэн их тахилгад толгойлон бөөлөх олон сайн улаач нар байсан. Албатай мэт би бөөлнө гэж хариуцлагатай үүрэг авчихаад нэг бөөлчихөөд, хаяад явчихдаг зан анх удаа гаргаж байна. Өмнө Монгол бөөгийн их удган Амгаланням толгойлж бөөлөх санаачилга гаргачихаад нэгдсэн тахилгаа тасалсан тохиолдол бий. Тэгээд МБНЭ-ийн дүрмэнд заасны дагуу цол нэг шат буурсан тохиолдол бий. Харин Монгол бөөгийн их зайран Балжирын хувьд эхний төхилгөд бөөлчихөөд дараа дараагийн тахилгыг тасалсан хэрэг гарлаа. Энэ бол хариуцлагын асуудал юм. Тахилгаа хийнэ гэж МБНЭ-д биеэр ирж мэдэгдчихээд хувийн асуудлаа эхэнд тавьж, харийн нутагт мөнгө хөөж олон сараар одох нь ямар ёс зүй вэ. Дуртай үедээ бөөлдөг, хувийн асуудал гарвал өөрийн дураар шийддэг ёс зүйгүй асуудалыг бөө хүн гаргаж болохгүй. Бөөгийн болзоо бол улаач хүний эрхэмлэвэл зохих хатуу сахилга байх ёстой. Ийм зөрчил гаргасан улаачид Бөөгийн байгууллага хариуцлага тооцож шийдвэрээ гаргах биз ээ.
Тиймээс гуравдахь тахилгыг Лусын тахилгаар хийж хаах хариуцлагатай үүргийг Бөөгийн зөвлөл яаралтай хуралдаж шийдсэн юм. Нэгдсэн их тахилгын Лусын тахилгад Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн толгойлон бөөлсөн билээ. Тэрээр Монгол бөөгийн уламжлалт тамлага дуудлага, ёс жаяг, дэг журмыг ягштал харуулж, уян налархай өвөрмөц хөдөлгөөн бүхий бөөлөлт, гишгэлт гээд олон давтагдашгүй чанарын харуулж чадлаа.
Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал Монгол бөөгийн уламжлалт чанар, Тува язгуур бөөгийн мөн чанарыг харуулсан бөөлөлт хийлээ. Хэн ч харсан өвөрмөц барилттай, хийгүй, сайхан бөөлөлт тэнгэртээ залбиралаа хүргэж байлаа. Хоёр их зайран, удганы бөөлөлт нэгдсэн залбиралыг цугларсан олон бөөгийн нэгдсэн хүчээр хүч түрэн тэнгэртээ хүргэж, лус савдагаа баярлуулж чадлаа.
Энэ тахилгын үеэр МБНЭ-ийн Ерөнхийлагч Д.Жаргалсайхан Мөнх хөх тэнгэртээ айлтгалын өргөлөө мэдүүллээ. Анх байгуулагдсанаас эхлэн Мөнх хөх тэнгэр, эзэн хааны ариун сүнсэнд айлтгаж ирсэн уламжлалаа энд үргэлжлүүлэн хийлээ.
Энэ удаагийн айлтгалд: Нэгдүгээрт: Төр улсын өнөөгийн байдлын тухай, улс төрийн үйл явцын өрнөл, зөрчлийг,
Хоёрдугаарт: Монгол бөөгийн эв нэгдлийн тухай, түүнд саад тотгор бологчид, эв нэгдэлд хохирол учруулагчдыг тухай, Энэ зөрчилтэй орчинд хэн, хэн нэгдэж, хэн, хэн салан одсон тухай тэнгэртээ айлдсан болой.
Сэтгэл хийлсэн хамт олны зүтгэлээр нэгдсэн их тахилга ийнхүү амжилттай болж өндөрлөлөө.

Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү Хайрханы тахилгад толгойлон бөөлөө. Өөрийн өвөрмөц төрх, уламжлалт дэг жаягаа харуулсан бөөлөлт олон хүний сэтгэл татсан, нүд баясгасан тахилгын бөөлөлтийг харуулж чадсан. Хөх мөнгөн тэнгэрийн дор өвөг дээдсийн уламжлалт дэг жаяг бүхий бөөлөлтийг авч үлдсэн улаачийн бөөлөлт, хөдөлмөрт бахархах зүйл их бий.
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ч.Мөнгөнсувд түүний дараа их хайрхандаа бөөлж бослоо. Өмнөх жилийн туршлагандаа үндэслэж бөөлөлтөө өвөрмөц хэлбэрээр ахархан хийж өнгөрүүллээ. Завхан аймгийн Яруу сумын харьяат, залуу удганы бөөлөлт бас л өвөрмөц байсан. Залуу хүн болохоор залуучууд түүний бөөлөлтийг илүү сонирходог байж болох юм.
Хоёр жилийн өмнө хайрханы анхны тахилга дээр гаргасан үйлдлээр нь олон хүн мэддэг болж бас маргаан дэгдэж байсан. Энэ удаа өргөсөн хонь нь үйл хийж байгаа улаач нарыг нар зөв тойрон явсан бөгөөд олон шувууд түүнийг бүчин өөд, өөдөөс харан нэг хэсэг хугацаанд зогссон нь сонирхол татаж байв.