Author: admin_shaman

 

 

 

 

 

Хангайн нуруунаас эх авсан Хойд, Урд Тэрхийн голын урсгал Хорго галт уулын халуун хайлмал бодист боогдон үүсчээ. Мөн ховор шувууд амьдардаг. Нуурын Толгой нь Хоргын дархан газарт багтдаг. Энэ нуурт 10 гаруй гол цутгадгаас хамгийн том нь Тэрхийн гол юм. Харин ганц гол эх аван гадагш урсдаг нь Суман гол юм. Тэрхүү гол нь цаашлаад 50 орчим километр урсаад Чулуутын голд цутгадаг. Тус нуурыг 2011 онд CNN мэдээллийн төв аялах шилдэг газруудын нэгт багтаажээ.
Энэ газраас цааш хөдөлөөд удалгүй Архангай аймгийн нутагт орших Чулуут голын хавцалд очно. Голын урт нь 415км. Энэ гол Хангайн нурууны хамгийн өндөр хэсгээс эх авдаг учраас унал их, урсгал хурдтай уулын гол юм. Уг хөндий эхэндээ давчуу, морены бул чулуу элбэгтэй тул доошлох тусам өргөсөж тэлэгдэнэ. Харин Тээлийн голын бэлчирээс Ацтийн горхийн цутгал хүртэл бараг 100 шахам км урт газар 50-60м зузаан хүрмэн чулууг зүсэж хавцал дундуур тахирлан сүртэй урсана. Мөн хавцал нь ойролцоогоор 10 давхар байртай тэнцэх хэмжээний эгц босоо, урсгал нь эхэн хэсэгтээ дөлгөөн тайван бөгөөд хавцалдаа хүрмэгц ширүүн урсгалтай мэт харагдана.
Аялалын маршрут Монголын нууц товчоонд ч Тамир нэрээрээ гардаг Хангайн нурууны хэсэг Гурван Ангархай, Цохиотын нуруунаас эх авдаг голд хүргэнэ. Урд Тамир голын эхээс тооцвол 280 км урт, усаа цуглуулах талбай нь 13,100 км² билээ. Хойд Тамир дээд хэсгээрээ эгц хажуутай нарийн хөндийгөөр урсдаг. Баруун гарын эрэг нь хар модон ойтой. Урд Тамир гол нь дээд хэсэгтээ Хошгот, Архошгот зэрэг голуудыг нийлүүлэн авч урсдаг, түргэн урсгалтай, жинхэнэ уулын гол юм. Их тамир сумын нутагт байрлах Тайхар чулуун дээр зон олон ихээр цугларчээ. Аялал жуулчлалын үеийн бүх төрлийн үйлчилгээ чөлөөтэй байсан.
Энэ зуны аяны замын гол маршрут энэ Архангай аймаг, Цэцэрлэг хотод төвлөрч байлаа. Архангай аймгийн төвийн хойморт залрах энэхүү хангайн үзэсгэлэнт сүрлэг уулыг 1965 онд дархалжээ. Хангайн гол их ноён нуруунаас салбарлан зүүн хойш чиглэж , Хойд, Урд Тамир голын хоорондуур, усны хагалбар болон үргэлжилсээр хоёр Тамирын бэлчир хүрч шувтарсан 130-140 км урт Сүмт-хан Өндрийн нурууны дорнот хэсэгт Булган уул оршдог. Гурван Булган уул урагш хойшоо 2.5-3 км үргэлжлээд Хамарын нуруу залгана. Хамарын нуруунаас хойш Дархан цаазат газрын баруун хойт захад 2125 м өндөр Тоомын таг оршино. Уулын энгэр дээр Богд Зонховын хөргийг 18-19 дүгээр зууны үед бүтээсэн нь одоо хэр тодоор үлдсэнээс гадна уйгаржин монгол, төвд зэрэг бичиг үсгээр хад чулуунд нь сийлсэн бичгийн дурсгалууд элбэг. Энэ зун хур бороо ихтэй, голын ус үертэй байлаа.

Тус сум 1,5 мянган хүн амтай, 447 өрхтэй. Засмал замаар Улаанбаатар хоттой бүрэн холбогдсон. Увс, Улаанбаатарыг холбосон хатуу хучилттай зам дайран өнгөрдөг болохоор хөгжил дэвшил хурдацтай байна. Учир нь иргэн бүр жижиг, дунд үйлдвэрлэл эрхлэхийг хүсэж, нийтийн үйлчилгээний газруудын тоо нэмэгдэж байна. Мөн зах зээл дээрх бараа бүтээгдэхүүн хямд, чанартай, сонголт ихтэй болж байгаа. Суманд тохилог буудал, шатахуун түгээх газрууд гэхэд сонголт их бий. Малчид маань малын гаралтай сүү цагаан идээгээ савлаж борлуулдаг болсон байна.
Сумын ойролцоо байрлах хүн чулуун хөшөө бол монголын соёлын үнэтэй өвийн нэг билээ. Сонгино сумын нутагт байдаг Баруун голын Хаан, Хатан хүн чулуун хөшөө, том хиргэсүүр нь түүхийн ховор өвд хамаарна.
Төв замыг дагаж явсаар Түдэвтэй сумын дэргэдүүр өнгөрлөө. Энэ зуны хувьд Ковидын өвчлөл гарсан тул хөл хориотой байлаа. Түдэвтэй сум 2,8 мян.км.кв газар нутагтай. Улиастайгаас 200 kм. Засаг захиргааны Баянцагаан, Цорго, Ойгон, Аргалант гэсэн 4 багтай. Алаг адуун, Барга, Баатад, Булган, Дархчууд, Долоон, Урианхан, Хиргис, Хороо, Хөх нохойнхон, Цоохор, Сартуул, Шар булган овгийн 2 мянга гаруй хүн ард оршин суудаг. Төв ба хойд хэсгийг Ойгон нуур, Цорго, Баянцагааны хөндий эзэлдэг. Эх газраас эрс тэс уур амьсгалтай. Улаагчин, Цорго, Жарантай зэрэг голууд, Ойгон, Баянцагаан, Хөдөө зэрэг нууруудтай.
Монгол орныхоо тусгаар тогтнол эрх чөлөөний төлөө цогтой тэмцэгч Хотгойдын ард түмний үндэсний баатар Шадар Ван Чингүүнжавын ард түмнээ гэсэн тэмцлийн дараа Хотгойдын ард түмнийг Эрдэнэдүүрэгч вангийн, Цогтой вангийн, Мэргэн түшээ гүний, Далай гүний, Ахай бэйсийн гэсэн Таван хошуунд задалсны нэг Цогтой вангийн хошуунд одоогийн Нөмрөг сумын нутаг харьяалагдаж байв. 1931 онд Нөмрөг сум гэж 7 багтай 1800 гаруй хүн амтай 500 гаруй хувийн аж ахуйтайгаар зохион байгуулагдсан юм.
Нөмрөг уулын хошуу нь одоогийн Завхан аймгийн Нөмрөг сум бүхэлдээ, Түдэвтэй сумын Ойгон, Сант баг, Яруу сумын Өргөн, Тэлмэн сумын Нуур, Өгөөмөр багууд, мөн Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг сумын баруун хэсгийг хамарсан өргөн уудам нутагтай, уугуул иргэд нь дан Хотгойдууд байв.
Зуны цаг болоход аав минь ан эрхлэн явж, ээж минь олон хүүхдээ авч, Тэлмэн нуурын хойд эргийг бараадан, төрсөн ах болох мал баазын дарга Самданхүү хэмээх буурал толгойтой нутаг усандаа нэр алдартай хүний хаяаг түшин зуншдаг байж билээ. Тэр нуурын эрэгт амрав.
Тосонцэнгэл сум монголын хүн ам ихтэй томоохон суманд хамаарна. 9 мянга гаруй орчим оршин суугчтай, дунд сургууль, сум дундын эмнэлэгтэй. Тус нутагт орших Тосон, Цэнгэл уулуудын нэрээр ийн нэрлэх саналыг нутгийн иргэн гаргасан нь дэмжигдэж Тосонцэнгэл сум гэгдэх болсон. Модны нөөцийг нь түшиглэн байгуулсан мод боловсруулах үйлдвэрийг тойрон томоохон суурин бий болсон байна. Байрлалаа олж, саяхан байгуулагдсан бололтой худалдааны төвөөс хүнсний хангалтаа хийгээд цааш хөдөллөө.
Алдарт Солонготын даваагаа өгсөж явахдаа шүтдэг хайрхан, модондоо мөргөн залбирч шүшгэллээ. Даваа уруудан давхисаар Тэрхийн цагаан нуурт ирж буудлан хоноглов.

Дэлхийд дотроо үл мэдэгдэх амьтан мангастай нуур 20 гариу байдаг гэсэн. Түүний нэгэнд тооцогдох болсон Үүрэг нуурт ирлээ. Шотландийн “Лох Нессо” нуурын мангасыг үзэж харахаар дэлхийн сая сая жуулчид тийшээ цувдаг Харамсалтай нь өнгөрсөн жаран жил тийшээ хөлхсөн жуулчид нэг ч удаа олж харсангүй ажээ. Харин Монголын Үүрэг нуурын эрэгт том амьтны мөр байгааг Оросууд олж үзээд хэвлэлд нийтэлсэн. Харин Монголчууд хэдэн жилийн өмнөөс өөрсдөө судалж дүрс зургийг нь буулгаж амжжээ. Монголын крийпт зоологич Содномдорж гэдэг залуу усны дрон, агаарын дрон, усны гүнд байгаа зүйл мэдрэх төхөөрөмж ашиглан судалж эхэлжээ 250 орчим зайнаас 6 метр орчим урттай хөдөлгөөнт биеийн фото видео зураг авч амжжээ. Нутгийн оршин суугчид хэд хэдэн удаа харсан гэнэ. Нуурын эргээх аялагчид олон байлаа.
Зам алсдаа өгссөөр түүхт Улаан давааны овоон дээр очлоо. Алдарт Улаан даваан дээрээс тэртээд Увс нуур цайран харагдах нь үзэсгэлэнтэй. Давааны цаад уруу буюу Улаангом талдаа огцом билээ. Удалгүй аймгуудад анхлан хигдсэн бүтээн байгуулалт болох Хандгайтын хилийн боомт орох засмал зам руу оров. Одоо нийслэл хүртэл дан засмал замаар давхих болно.
Ковидын дэглэмтэй Улаангом хот угтлаа. Бусадтай адил дэглэт үйлчилж байсан ч хүнсний захууд нээлттэй байсан нь аяны зорчигчдод, бас нутгын иргэдэд бараа солилцоонд ач холбогдолтлй байлаа. Хотод бид хүнсний хангалтаа хийчихээд шууд л Увс нуурыг зорилоо.
Увс нуурын эрэг хүн машинаар дүүрэн байлаа. Амрагчид, аялагчдад зориулж нуурын эргийг тохижуулах ажил эхэлж, үйлчилгээ, халуун ус, цэвэрхэн 00-оор үйлчилдэг болжээ. Бид энд нэг өдөр таатай сайхан амарсан. Усанд шумбаж, нуурын усны долгионыг харах таатай байлаа.
Увс нуурыг Тува хэлээр Успа-Холь гэдэг. Далайн түвшнээс дээш 753 метр өндөр орших, 3350 ам дөрвөлжин километр, 84 км урт, 79 км өргөн нутаг дэвсгэр бүхий Монгол улсын хамгийн том нуур юм. Нуурын зүүн хойд хэсэг нь ОХУ-ын Бүгд Найрамдах Тува Улсад хамаарагддаг. Увс нуур нь олон сая жилийн өмнөх аварга том тэнгисийн үлдэгдэл бөгөөд ихээхэн давсархаг, гүехэн устай байдаг. Увс нуур нь Евроазийн тал нутгийн байгалийн унаган төрхийг хамгийн сайн хадгалан үлдээсэн нутгийг хамрах сав газрын төв нь билээ. Энд дэлхийн хамгийн хойд захын цөл, хамгийн өмнөд захын тундр оршдог. Энэ нуурууд нь Төв Азийн гадагшаа урсгалгүй нуурууд бөгөөд усны шувуудын нүүдлийн маш чухал нутаг болдог байна. Увс нуур нь гадагш урсгалгүй тогтмол, далайн давснаас даруй 5 дахин их давстай нуур юм.
2003 онд ЮНЕСКО-оос Увс нуурын сав газрын Дэлхийн өвд бүртгэн авсан байна. Энэ сав газрын талаар цохон тэмдэглэхдээ “…Төв Азийн хамгийн том хөндөгдөөгүй усны хагалбар, дэлхийн түүхэнд тод ул мөр үлдээсэн нүүдэлчид Хүннү, Түрэг, Скифүүдийн уугуул нутаг болох Увс нуурын сав нь байгалийн үзэмж төгсөөс гадна 40000 гаруй археологийн дурсгалуудыг агуулдаг билээ…” гэсэн байна.
Увс нуураас хөдлөөд удалгүй Хяргас нуурт ирсэн. Хан хөхийн нуруу нь Их нууруудын хотгор уруу түрэн орж, Увс болон Хяргас нууруудын хотгорыг зааглана. Хяргас нуур нь хойд хэсэгтээ зөөлөн элсэрхэг, өмнө хэсэгтээ чулуурхаг, чулуун аралтай. Нууранд Алтайн загас, монгол хадран, осман, нохой сугас, давжаа сугас, шар загас зэрэг олон төрлийн загас, жараахай амьдардаг.
Аялагчид олон байлаа. Нуурын эргийг даган цөөнгүй цаг давхисаар Завхан аймгийн Сонгино сумын нутагт орлоо. Муу бензиний гор гарч машины шатахууны нассос эвдэрч бэлэн сэлбэг авч явсаных түүнийгээ солихоор Сонгино сумын харалдаа амрахаар зогслоо. Ойрын 5 жилд гурван удаа бензин аваад энэ л цэгт нассос эвдэрч солидог юм. Машины гурван удаагийн нассосын зардалд 3,6 сая төгрөг зарцуулж байгаа юм. Бодвол надтай адил муу шатахуунаас болж хохирч байгаа аялагчид цөөнгүй байх аа.

 

Өнөөдөр нэгэн залуутай танилцах гээд, бас уншигчиддаа танилцуулах гээд уулзаж байна. Сайн байна уу?

Сайн, сайн байна уу? Хувьтай хүн хурнаар гэдэг шиг сайхан өдөр та Өлгий хотод маань ирсэн байна. Намайг Г.Энхбаяр гэдэг. Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумын уугуул. Тува хүн байна. Гэр бүлийн хүн маань Өлгий хотод “Арвин” нэртэй ресторан ажиллуулдаг.

Эхнэр нь ресторан ажиллуулдаг юм байна. Нөхөр юу хийж байна?

Нөхөр бизнесийн салбарт туршлага багатай.Төрийн албанд ажиллаж байгаад, улмаар бизнесийн салбарт ороод 3 жил орчим болж байна. Суралцаад л явж байна. Ресторанаас гадна өөр шинэ бизнес рүү орох санаатай. Хийж буй ажлаараа дамжуулж, орон нутгийн хөгжилд дэм болоод, чаддаг зүйлээрээ тусалчих санаатай л явж байна даа.

Аав, ээж нь бас Цэнгэл сумын уугуул хүмүүс үү? Өвөг дээдсээ хөөвөл аль нутгийн хүмүүс байна?

Тийм ээ. Аав ээж маань ч Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сумынх. Ер нь Цэнгэл суманд голдуу Тува хүмүүс амьдардаг. Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл сум бол Монгол Улсад амьдардаг Тува хүмүүсийн өлгий нутаг гэж явдаг л даа. Дээр үед 3 том хошуу байсны Шар Даагийн буюу Хөх Мончоогийн Хошуугаар нутагтай хүмүүс л дээ, аав ээж минь. Аав минь Цэнгэл сумын урд талын Хар уулаар нутагтай. Ээж маань Хар уулын цаахан талд Улаан хус сумын Баян уул гэж бий. Тэр хавиар нутагтай. Ийм л угсаа гаралтай хүмүүс дээ.

Монголд ойролцоогоор хичнээн Тува хүн амьдарч байна?

Зарим нь хэл усаа мэдэхгүй, дээрээс нь энд тэнд тархаж амьдраад,яг тэд гээд тоо гаргахад хэцүү болчихсон. Сүүлийн үед зарим нь өөрийгөө Тува гэхээ ч больчихсон. Ер нь бол ойролцоогоор 10-15 орчим мянган хүн бий байх гэсэн багцаа тоо байдаг.

Тэгвэл дэлхий дээр Тува хүн ер нь хэд байна вэ?

ОХУ-д 360,000 орчим, БНХАУ-ын Шинжаан Уйгарын Өөртөө Засах Оронд 10,000 орчим Тувачууд бий. Тэд бол Алтайн Урианхайн 7 хошууны гурван хошуу Тува байсан хүмүүсийн үргэлжлэл. Хил тогтооход Шинжаанд үлдчихсэн хүмүүс юм.

Цөөхүүлээ байна шүү. Түүхэнд Тувачуудын талаар юу гэж өгүүлсэн байдаг вэ?

Түүхийн хувьд Чингис хааны үеэс л улбаатай. Сүбээдэй баатрыг Тувачууд бидний өвөг дээдэс, Тувачуудын баатар гэж ярьдаг.

Урианхай, Тува хоёр бол нэг гарал үүсэлтэй, ах дүү хүмүүс. Нэршлийн хувьд Тува ч гэдэг, мөн ерөнхий том утгаар нь Урианхай ч гэж нэрлэх нь бий.

Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд Тува хэлээр ярьдаг хүн байна гэхээр нь хамт машинд суугаад явсан л даа. Нэг ч үг ойлгоогүй?

Тува хэл бол Алтай язгуурын хэл л дээ. Зарим нь Түрэг угсааны хэл гэдэг ч Монгол хэлнээс ч үг бий, мөн Түрэг үг ч бий. Гэхдээ би Алтай язгуурын хэл л гэж боддог.

Алтай язгуурын хэл Японоос эхлээд, Иран, Ирак гээд яваад байх шиг?

Тэгэлгүй яахав. Урал Алтай гээл аргагүй том л доо. Гэхдээ түүн дотроо “Өвөг” Алтай гэх юм уу даа, ОХУ-ын Алтайн улс байна. Хакасууд байна.Тэгээд Тувачууд, цаашлаад Якутууд бол хэл, гарал угсааны хувьд ойролцоо хүмүүс шүү дээ.

Аав, ээж нь ямар мэргэжилтэй хүмүүс вэ?

Аав маань Орос хэлний багш хүн. Цэнгэл сумандаа, мөн аймгийн төвд, Ногоон нуур суманд багшилж байсан. МУИС төгсөөд, нутагтаа ирж, насаараа л багш хийсэн дээ. Ээж маань гэрийн сайн эзэгтэй. Ах дүү бид 6 хүүхдийг өсгөж хүмүүжүүлэн, бүгдийг нь дээд боловсрол эзэмшүүлж, сайхан Тува ахуйгаар хүмүүжүүлж хүн болгосон ачтай буянтай хүн дээ.

Зарим нь Тува гэдгээ хэлэхээс эмээж байхад танай гэр бүлийнхэн бол би Тува хүн гээд бардам зогсож байхаар л хүмүүжиж дээ?

Тэгэлгүй яахав.Бид чинь Тува ахуйд төрж, өссөн.Тэр орчиндоо л хүн болж, амьдралын ухамсар, үнэ цэнийг олж авсан. Би нэг ах, хоёр эгчтэй. Хоёр охин дүүтэй.

Ах, эгч, дүү нар бүгд дээд боловсролтой гэсэн. Та хэд маань ямар мэргэжил эзэмшсэн бэ?

Том эгч маань аавын мэргэжлийг өвлөж, нийгмийн ухааны багш болсон. Ах маань эрдэм шинжилгээний ажилтан, хэл судлаач хүн байгаа. Би өөрөө хуульч, олон улсын эрхзүйгээр мэргэшсэн. Хоёр охин дүүгийн нэг нь багш, нөгөө нь эмч мэргэжилтэй. Аав ээж хоёр минь зургаан хүүхдээ бүгдийг нь дээд боловсролтой болгосон…

Таны хувьд төрийн албанд олон жил зүтгээд, 3 жилийн өмнөөс л хувийн салбарт хүч үзэж байгаа гэсэн?

Тийм ээ. Би төрийн тусгай албанд ажиллаж байсан. Мөн сүүлд нь дипломат албанд ажиллаж байгаад, одоо хувийн бизнест хүч үзээд явж байна.

Хаана хаана очиж ажиллаж байсан бэ?

Баян-Өлгий аймагтаа арваад жил, мөн Улаанбаатар хотод ажилласан. Турк Улсын Анкара хотод Монгол улсаас суух Элчин сайдын яаманд 4 жил ажилласан.

Та чинь тэгвэл Турк хэлтэй, аягүй бол Казак хэлтэй байх нь ээ?

Тэгэлгүй яахав. Би Турк Улсад дээд сургууль дүүргэсэн. Мөн Турк улсад 4 жил дипломат албанд ажилласан учраас Турк хэлний мэдлэг бол нэлээн боломжийн.

Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл суманд амьдардаг Тува айлд орж хэсэг ярилцахад хүүхэд нь сургууль дээрээ Монгол хэл, Тува хэл үздэг. Мөн Казак хэл заалгадаг гэж байсан ?

Цэнгэл суманд Тува бага сургууль бий. Уг бага сургууль нь хос хэлний хөтөлбөрөөр хичээллэдэг. Бага сургуулиа төгсөөд дунд сургуульд суралцахдаа зөвхөн Монгол хэлээр хичээл нь ордог юм. Ингээд Монгол хэлээ албан ёсны боловсролын хөтөлбөрөөрөө сурчихна. Мөн Казак айлууд байдаг учир амьдарч байгаа орчиндоо Казак хэл сурчихна. Тува хэлийг гэр бүл дотроо сурчихдаг. Энэ бол маш том давуу тал.

Та гэр бүлийн хүнээ танилцуулахгүй юу?

Манай гэр бүлийн хүнийг н.Пүрэвсүрэн гэдэг. Урианхай гаралтай. Оорцогын хүн л дээ. МУИС-ийн Эдийн засгийн сургуульд суралцаж байхдаа танилцаж гэр бүл болсон. Эдийн засагч мэргэжилтэй. Арваад жил банкинд ажилласан. Одоо хувийн бизнестээ анхаараад явж байгаа ийм бүсгүй байна даа.

Танай гэр бүлийн энэ бизнесийг хүмүүс их сайшааж, магтахыг сонсоод эхнэрээс тань анх ярилцлага авья гээд ирэхэд манай нөхөр л ярилцлага өгнө гэж байсан. Тэгээд хийдэг нь өөрөө, хэлдэг нь нөхөр юм уу? гээд тоглоом хийж байлаа. Та хоёр маань хэдэн хүүхэдтэй вэ?

Манайх гурван охинтой. Том нь 11-р анги. Удаах нь 10-р анги. Бага нь 6-р ангид сурч байна.

Тэгэхээр та хоёр маань залуу гэр бүл юм байна шүү дээ?

Залуу ч гэж, ер нь хожуу гэр бүл болсон. Үеийн нөхдийн маань хүүхдүүд эхнээсээ их, дээд сургууль төгсчихлөө л дөө.

Баян-Өлгий аймаг үнэхээр л нэр шигээ, аль ч суманд нь очсон дуу алдахаар үзэсгэлэнтэй, Монголчууд маань зайлшгүй очиж үзэх ёстой нутаг юм даа гэж бодогдлоо?

Би өөрөө төрж өссөн болоод ч тэр юм уу, дэлхийн хэд хэдэн оронд очиж үзсэн хэдий ч Алтай нутгаа улам илүү таньж мэдэх ёстой гэж санагддаг. Сэрүүн Алтай гэж ярьдаг шүү дээ. Зундаа сэрүүхэн, өвөлдөө өндөр уулсаараа хүрээлүүлсэн нөмөртэй сайхан газар. Алтай нутаг маань Монгол орны үүц юм болов уу гэж боддог.

Нутаг усаа магтаад, гурван зүйлийг нь онцлоод хэлээч гэвэл?

Алтайн сүрлэг уулс, эрэлхэг дайчин иргэд.Яагаад эрэлхэг дайчин иргэд гэхээр Алтай нутаг сүрлэг сайхан хэдий ч нөгөө талдаа цаг агаар, уур амьсгал нь амаргүй, бэрх, эрс тэс уур амьсгалтай. Энэ нөхцөлд мал ахуйгаа, ажил хөдөлмөрөө эрхлээд амьдарна гэдэг амаргүй юм.Гуравдугаарт, сайхан гол, ус мөрөн элбэгтэй. Та гуравхан зүйлийг онцолж хэлээч гэсэн учраас энэ гурвыг онцоллоо. Түүнээс ер нь олон зүйлийн араатан жигүүртэн гээд бахархам онцлогтой зүйлс ихтэй нутаг даа.

Баян-Өлгий, Ховд, Увс нутгийг олон ястны өлгий гэж ярьдаг шүү дээ. Та бүхэн маань соёлын хүрээнд ч тэр, бусад салбарт ч хоорондоо яаж хамтарч ажиллаж, амьдарч байна вэ?

Баян-Өлгий аймаг 1940 онд байгуулагдсан. Хүн амын дийлэнхи нь Казак түмэн. Уугуул иргэд нь бол энэ нутагтаа хэдэн үеэрээ амьдарч ирсэн Урианхай, Тува, Дөрвөд ястнууд. Сүүлийн үед мөн ажил албаны шугамаар өөр олон үндэстэн, ястнууд амьдарч байна.
Мэдээж энэ олон үндэстэн, ястнуудад соёлын болон сэтгэлгээний, мэдлэгийн гээд ялгаатай зүйлс олон бий. Үүнээс үүдэлтэй жижиг сажиг үл ойлголцол байдаг. Гэхдээ энэ бол хаана ч байдаг зүйл байх. Ерөнхийдөө хоорондын эв найрамдал, хүндэтгэл, харилцаа сайн байдаг шүү. Цахим орчинд Баян-Өлгий аймагт амьдарч байгаа үндэстэн, ястны асуудлыг дэвэргэж, хөөргөх үйлдэл цөөнгүй байна. Магадгүй зарим нь янз бүрийн бодолтой хүмүүс ч байдаг байх. Баян-Өлгий аймагтаа цөөнх болоод амьдарч байгаа Урианхай, Тува, Дөрвөд иргэдийн хувьд бэрхшээлтэй асуудлууд байдаг л даа. Ялангуяа сонгох, сонгогдох асуудал дээр хэн нь сонгогч олонтой байна, тэр нь л гараад ирнэ ч гэдэг юм уу? Үүнээс улбаатайгаар төлөөллөө зохих түвшинд гаргаж чаддаггүй гэдэг ч юм уу? Улстөрд төлөөлөлтэй байж төрөөс ирж байгаа боломжуудыг тэгш хүртэх, түүнийг авах орчин бүрдэнэ ч гэдэг юм уу? Иймэрхүү хүндрэлтэй асуудлууд бий…

Баян-Өлгий аймгийн иргэдийн хуралд Казак үндэстнээс өөр төлөөлөгч бий юу?

Өнгөрсөн 4 жилийн хугацаанд байхгүй байсан. 2020 оны АИТХ-ын сонгуулиар Буянт сумаас нэг Монгол нэр дэвшигч сонгогдож, төлөөлөгч болсон.

Тэр хүн маань яаж сонгогдсон байна?

Буянт сумын хүн амын 50 гаруй хувь нь Урианхайчууд л даа. Өмнө нь ч Аймгийн ИТХ-д Урианхай хүмүүс сонгогддог л байсан юм.

Би УИХ-ын гишүүн байхдаа Монгол-Хятадын парламентийн бүлгийн дарга байсан. Тэр үед БНХАУ-д хэд хэдэн удаа айлчлал хийж байсан. БНХАУ-д эмэгтэй квот гэж байдаг. Гурван даргын нэг нь эмэгтэй байх. Мөн Өвөрмонгол, Шинжаан Уйгарт ч юм уу гурван даргын нэг нь заавал үндэсний цөөнхи байна гэх мэтээр үндэстэн, ястны оролцоог бүрдүүлдэг квот байдаг?

Баян-Өлгий аймагт одоогоор тийм зүйл алга. Ардчилал гэдэг утгаараа хэн олонхийн санал авч чадсан байна, тэр тал нь удирдлагаа бүрдүүлээд явчихдаг. Энэ асуудлыг улстөрийн намууд дотроо илэн далангуй, сайн хэлэлцэж ярилцах ёстой болов уу. Үүнийг нууж хаах зүйлгүй шүү дээ. Зөвхөн үндэстэн, ястны асуудал ч биш, өөр өөр эрх ашиг, сонирхолтой хүмүүсийн эрх ашгийг нь тэгш хангахийн тулд намууд хэлэлцээ явуулдаг шүү дээ. Үүнтэй адилаар цөөнхи дотроо цөөнхи болж амьдарч байгаа, сонгох сонгогдох эрхээ эдэлж чадахгүй байгаа иргэдийнхээ эрхийг хангасан бодлогыг намууд дотроо сайн хэлэлцэж, зөв төлөвшүүлээд, дэмжээд явчихад болмоор санагддаг. Жишээ нь: Баян-Өлгий аймаг дотроо квот олгож болмоор санагддаг юм. Манай аймаг бусад аймгаас онцлог зүйл нилээн бий. Жишээлбэл Аймгийн Засаг дарга нь 2 орлогч даргатай. Үүний нэг орлогч даргыг нь аймгийнх цөөнхи иргэдээс томилох ч гэдэг юм уу? Ингэж байж цөөнхи иргэддээ хүрч ажиллах, тэдний орхигдоод байгаа, зөрчигдөөд байгаа эрхийг нь, асуудлуудыг нь төрийнхөө бодлогод тусгах боломж бий болох болов уу?

Таны хувьд ямар намын гишүүнчлэлтэй вэ?

Би нам бус.

Сонгох сонгогдох эрхийн асуудал ийм байгаа юм байна. Сурч боловсрох, мэдлэг авах эрх ямар байна? Үндэстэн, ястны хэлээ сурах боломж нь хэр байна вэ?

Боломж нь бий. Төр засгаас, яамны түвшинд ч, боловсролын асуудал эрхэлсэн байгууллагуудын түвшинд ч энэ асуудал байнга яригддаг. Ялангуяа Баян-Өлгий аймгийн хувьд хос хэлний хөтөлбөрийг нутагшуулах гээд зориод явж байгаа. Өөр хос хэлтэй улс орны туршлагийг нэлээн судалдаг. Миний мэдэхээр Казахстан улсаас туршлага судлаад ирсэн, Киргизээс туршлага судалсан. Гэх мэтээр гадны орнуудаас туршлага судлаад, үүнийгээ нутагшуулах гээд явж байна л даа. Гэхдээ тодорхой хэмжээнд хүндрэл бэрхшээл байлгүй яахав.

Хос хэлний боловсрол гэдэг нь Казак хүүхэд Монгол, Казак хэлээр сурах, Тува хүүхэд Монгол, Тува хэлээр сурах асуудлыг л яриад байна уу?

Тийм ээ.

Гол асуудал нь манай аймагт “Цөм” хөтөлбөрийн хүрээнд бүрэн дунд боловсрол Монгол хэлээр явагдана гэдэг шугамаар явж байгаа юм. Гэхдээ үүнийг Казак хүүхэд ойлгохгүй бол Казак багш нь Казак хэлээр тайлбарлаад явчихаар нөгөө хүүхэд маань Монгол хэл сурах боломж нь, эрх нь хязгаарлагдмал болчихоод, дунд боловсрол эзэмшсэн хэр нь Монгол хэлний мэдлэг нь тааруу байдаг нь үүнтэй л холбоотой юм л даа.

Баян-Өлгий аймгаар явахад Ерөнхий боловсролын сургуулийн дотуур байранд байрлах тохиолдол цөөнгүй байсан л даа. Тэгээд дотуур байранд байгаа хүүхдүүдтэй ярилцах гэхээр бага ангийн хүүхдүүд нь Монгол хэлийг огт мэдэхгүй шахам. Орчуулагч багшаар дамжуулж харилцдаг ч юм уу? тийм тохиолдол их. Харин ахлах ангийн сурагчид нь их, дээд сургуульд сурахад шаардлагатай гэдэг утгаараа ч юм уу? Монгол хэлээр харьцангуй сайн ярих нь ажиглагдсан л даа?

Тийм зүйл байгаа. Орчин бүрдэхгүй байна. Хос хэлний хөтөлбөрт энэ асуудлыг хэрхэн шийдэх талаар ойлголт алга байна. Мэдээж арай дэвшилттэй, шинэлэг гэсэн зүйлийг туршиж байгаа болов уу? Намайг Анкара дахь Элчин сайдын яамд ажиллаж байхад Баян-Өлгий аймгаас очиж суралцаж байгаа олон хүүхэд байсан л. Тэдгээр хүүхдүүд дунд харамсалтай нь Монгол хэлээ мэдэхгүй нь ч байсан. Тэгээд нутгийн хүүхдүүд гэдэг утгаар нь цуглуулж байгаад, та нар маань энд сурч байгаа Монгол оюутнуудтайгаа найзалж, дотносож, тэднээсээ Монгол хэлээ суралцах хэрэгтэй. Энд сургууль төгсчихөөд зөвхөн Баян-Өлгий аймагт л ажиллана гэж жижиг орчноор амьдралаа төсөөлж болохгүй. Монгол бүү хэл дэлхий даяарчлагдсан энэ үед Монголын шилдэг компаниудад ажиллах шаардлага гарна. Тэр үед Монгол хэлээ сайн мэддэг байхгүй бол ажил олгогчийн шаардлага хангахгүй шүү дээ гэж хэлж байсан.

Энэ асуудал ганц Баян-Өлгийд ч биш, жишээлбэл Улаанбаатарт гадаад хэлний сургалттай сургуульд хүүхдээ багаас нь явуулчихсан чинь нөгөө хүүхэд нь Англи хэлээр ярьдаг, зүүдэлдэг, боддог болчихсон. Өвөө эмээтэйгээ ч ойлголцохоо болиод ирэх гэх мэт асуудал үүсээд байна л даа?

Бид дэлхийтэй хөл нийлүүлж алхах ёстой нь үнэн. Тэгэхээр гадаад хэл, ялангуяа Англи хэл сурах шаардлагатай. Гэхдээ Монгол хэлээ бүрэн төгс сурч, эзэмших зайлшгүй шаардлагатай л даа.

Энэ асуудал зөвхөн Баян-Өлгий аймагт биш, Монгол Улсад тулгарчихаад байгаа асуудал юм шиг санагдаад байгаа учраас хөндөж ярилаа л даа. Намайг УИХ-ын гишүүн байхад, ер нь түүнээс ч өмнө, арван даргын нэгийг нь Казак хүнээр тавих ч гэх юм уу? үндэсний цөөнхөө илүү анхаарах, илүү хүндлэх харилцаа байсан. Өнөөдөр эргээд бодоход тэгж онцгойлон анхаарах асуудал биш юм шиг надад санагдаж байна. 21 аймгийн л нэг. Адилхан Монгол Улсын л иргэд. Заавал ингэж онцгойлох шаардлага юу билээ гэж бодогдох болсон. Үүнийг та үгүйсгэх үү?

Энэ бол улс орон бүрийн үндэсний цөөнхийнхөө талаар барих бодлого, жанжин шугамтай холбоотой асуудал байх л даа. Шаардлагатай тохиолдолд төр үндэсний цөөнхдөө дэмжлэг үзүүлэх ёстой байх.

Хамгийн сүүлд гэхэд Х.Баделхан гишүүн сайд боллоо шүү дээ?

Тийм ээ. Цөөнхийн төлөөлөл тэнд байгаа гэж бодохоор энд амьдарч байгаа Казак ард түмний сэтгэл нь өег гэдэг ч юм уу, социалист нийгмийн үед ч явж байсан бодлого юм билээ. Түүнтэй адилаар төр засаг Баян-Өлгий аймагт амьдарч буй Казак түмнийг үндэсний цөөнх гээд дэмжиж байгаа бол түүн дотор амьдарч байгаа Дөрвөд, Урианхай, Тува иргэдэд ч мөн адил хүлээлт байгаа юм л даа. Төр засгаас явуулж байгаа бодлогын үр шим бидэнд ч тусах ёстой гэдэг ч юм уу? Аймагтаа, сумандаа, амьдарч байгаа орчиндоо нөгөө төлөөлөл байх гэдэг асуудал гараад ирж байгаа юм л даа.

Цөөнхийн цөөнхи?

Яг энэ цөөнхийн цөөнхи гэдэг нэршил бол надад зөв нэршил биш санагдаад байгаа юм. Яг өнөөгийн хэвшсэн олонхийн сонгуулиар энэ асуудал шийдэгдэж чадахгүй байгаа. Иймээс намууд нь тусгайлсан бодлого гаргадаг ч юм уу, квот үүсгэдэг ч юм уу, янз бүрийн шийдэл байгаа.

Жишээ нь: Цэнгэл сумын сонгуульд өрсөлдөх намууд хоорондоо тохироод, Урианхай, Дөрвөд, Тува иргэдээсээ хэд, хэдэн хүн нэр дэвшүүлье гээд тохирчих нь байна шүү дээ?

Тийм ч байж болно. Ер нь олон шийдэл байгаа. Мэдээж хэрэг аль нэгэн намыг дэмжигч Урианхай, Дөрвөд, Тува иргэд байж л байгаа. Үүнийгээ сайхан хоорондоо ярилцаад, нэгнээ сонсох хэрэгтэй. Ингэж байж дундын шийдэл гарах болов уу.

Энэ асуудлыг яагаад хөндсөн бэ? гэхээр социализмын үеэс өнөөдрийг хүртэл олонхи нь цөөнхөө гэдэг бодлыг тээж шийдвэр гаргадаг. Энэ бодлого одоо ч байгаа. Яг үүнтэй адилхан Баян-Өлгий аймагт олонхи нь болчихсон байгаа Казак иргэд маань бас цөөнхөө бодож шийдвэр гаргадаг байгаасай гэж л таныг өдөж асуусан юм?

Энэ асуудлаар сонгуулийн дараа шинээр томилогдсон Баян-Өлгий аймгийн Засаг Дарга, ИТХ-ын даргатай цөөнхийн төлөөлөл болсон Урианхай, Тува, Дөрвөд иргэдийн төлөөлөл уулзаж, нилээн ярилцаад, та бүхэн минь тулгамдаад байгаа асуудлууд дээр анхаарч өгөөрэй. Мөн төр засгийн сонорт хүргэж, шийдэж өгөөрэй гэдэг хүсэлт тавсан. Яг өнөөдрийн байдлаар шийдчихсэн зүйл алга. Гэхдээ шийдлийг нь хайж, эрэлхийлж байгаа болов уу гэж бодож байна.

Таныг энэ төвөгтэй асуудлаар бага ч гэсэн яриулсандаа миний хувьд баяртай байна. Яагаад вэ гэхээр яг энэ асуудлыг хөндөж байгаа хүмүүс их цөөхөн байна. Та бид хоёр багагүй эр зориг гаргалаа гэж бодож байна?

Бодит байгаа асуудлыг хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр ил гаргаж ярих ёстой гэж боддог юм. Та ч мэдэх байх. Чингис хаан Хэрэйд аймгаас туслалцаа аваад, нөгөө найман аймагтай, Хонгирадуудтай харилцаад явж байсан түүхтэй шүү дээ. “Нууц товчоон”-д ч энэ талаар орчуулагчаар дамжуулж харилцаж байсан гэсэн зүйл байдаггүй шүү дээ.Тэгэхээр хэл ус, бүх л зүйл нь ойролцоо байжээ.Дэлхийд өнөөдөр бид бүгд эсгий туургатны соёлын гол төлөөлөл хүмүүс.

Сэтгэлгээний хувьд, Алтайн соёл, эсгий туургатны соёл гээд олон талаараа ойролцоо.Тийм учраас өнөөгийн орчин цагийн нөхцөлд тааруулж, хоорондоо ойлголцоод, бие биенээ дэмжээд, эв найрамдалтайгаар, уламжилж ирсэн зүйлээ хадгалаад цаашаа явах бүрэн боломжтой.

Олон хүний дотор яваад байдаг хэр нь ил гаргаж ярьдаггүй сэтгэл зовнил байдаг. Ил харагдаад байдаггүй энэ төвөгтэй асуудлыг хоёулаа зоримог сайхан ярилаа. Үүнийг олон хүн уншаасай. Ялангуяа шийдвэр гаргах түвшний хүмүүс нэгийг бодож, шийдвэр гаргаасай гэж хүсч байна. “Бидний цөөхөн монголчууд” төслийн маань гол зорилго бол энэ цагийн Монголчуудаа түүхчлэн авч үлдэх, тухайн хүнээ нилээн ухах зорилготой юм. Гэхдээ өнөөдөр таныг нэг их ухсангүй. Нөгөө асуудлаа голлож ярьсаар байгаад таарлаа. Гэхдээ сайхан яриа боллоо. Тантай ярилцсандаа маш их баяртай байна. Та бүхэндээ ажилд нь амжилт, хамгийн дээд, сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөе.

Та бүхэнд бас баярлалаа. Монгол Улс төдийгүй, хил даваад, гадаадад амьдардаг өнөө цагийн Монголчуудынхаа ахуй амьдрал, бодит байдлыг эрэн сурвалжилж, сум бүрээр, баг бүрээр очиж, хүн бүртэй уулзаж байгаа нь танин мэдэхүйн маш том ач холбогдолтой гэж хардаг. “Бидний цөөхөн монголчууд” төслийн бичлэг, зураг, яриа хөөрөөг байнга үздэг. Бидний мэдэхгүй олон зүйлийг үзүүлж, таниулдаг энэ сайхан төслийн хамт олонд сайн сайхан бүхнийг хүсэе.

Таны аавын талаар ярихад надад нэг Тува өвгөний түүх санагдсан юм. Өнгөрсөн жил ковидын улмаас ОХУ-ын нийслэл Москва хотод би нилээн удаан хугацаагаар хөл хорионд байсан. Тэр үедээ бас зүгээр суулгүй олон хүнтэй уулзаж ярилцлага хийсэн л дээ. Энэ үеэрээ н.Гомбо гэж өвгөнтэй танилцсан юм. Увс аймгийн Давс сумын хил залгаа нутагт төрсөн. Ер нь Монгол хүн юм билээ.

Санхүүгийн мэргэжил эзэмшээд сумандаа нягтлан хийдэг, унаган Монгол хэлтэй. Нутгийн Тува хэлтэй. Гэтэл нэг өдөр Москвагаас яриад Москва хотын Хилийн цэргийн академид орчуулагч, багшаар ажилд авчихаж. Тэр сургуульд нь Монголын хилийн цэргийн албан хаагчдын ихэнхийг нь бэлддэг юм байна. Орос багш нар, Монгол оюутнууд хооронд орчуулгыг хийж өгдөг. Монголын хилийн цэргийн албан хаагчдын 400-500 нь тэр хүний шавь нар. Нөгөө өвгөн би Монгол явахад паспорт хэрэг болохгүй. Манай шавь нар намайг мөрөн дээрээ өргөөд л явна гэж надад дэгсдүүлж онгирч байгаа юм. Таны аавыг Орос хэлний багш гэж ярихад тэр хүн санаанд орлоо. Аливаа хоёр орны харилцаанд хэл гэдэг маш чухал юм. Тува Улсын Ерөнхийлөгч байсан Шолпан дарга, өөр олон хүмүүстэй уулзаж байхад нэг сонин зүйл сонссон.Тува улсын төрийн дууллыг Баян-Өлгий аймагт амьдардаг хоёр Тува залуу бичсэн гэж. Энэ үнэн үү?

Тэр үнэн шүү. Одоо тэтгэвэрт гарчихсан, тухайн үедээ хилийн цэрэгт алба хааж байсан хоёр хилчин хүн бий.Энэ хоёр хүний Тува түмнээ, Тува нутгаа магтаж, омогшлоороо бичсэн дуу л даа. Хилийн цэрэгт, заставуудаар ажиллаж явж байхдаа бичсэн. Тэр сайхан нутаг ус, байгаль дэлхийгээ хараад онгод нь ороод бичсэн юм болов уу даа. Нэг нь ая оруулаад энэ сайхан дуу бүтсэн юм билээ. Тэр дууг Цэнгэл сумын Тувачууд маань сүлд дуугаа болгоод, дуулаад их олон жил болсон. Тэгээд ОХУ-ын Тува Улсын уран бүтээлчид ирээд, нөгөө дууг сонсоод маш их сонирхож сураад, нутагтаа очоод түгээн дуулсан байгаа юм. Тэгээд Тувагийн алдарт дуучин Андрей Монгуш мөн дуулж алдаршуулаад, ингэж явсаар байгаад тухайн үеийн Тува Улсын Ерөнхийлөгч энэ дуу бол их сүнслэг, Тува хүнийг дэлхийд алдаршуулсан дуу байна. Энэ дууг төрийн дууллаа болгоё гээд шийдвэр гаргасан байдаг юм. Ингээд уг дууг зохиосон хоёр хүнд Тува улсын Гавьяат цол олгож, нилээн дэмжсэн.

Таны хувьд Тува үндэстнийхээ ёс заншлыг түгээн таниулахад анхаарал их хандуулдаг юм шиг анзаарагдсан л даа. “Бидний цөөхөн Монголчууд” төслийн баг Баян-Өлгийн Цэнгэл суманд ажиллах үеэрээ Тува үндэстний хурим, найр, наадам гээд ёс, зан заншилтай холбоотой бүхий л зүйлийг бүрэн дүрсжүүлж авсан байгаа. Үүнийгээ удахгүй нэвтрүүлэг болгох гээд ажиллаж байна. Бэлэн болсон үед нь уг сайхан соёл, ёс заншлыг олон түмэнд түгээх, таниулах ажилд бид таны хамтрагч шүү гэдгийг хэлэхэд таатай байна.

“Бидний цөөхөн Монголчууд” төслийн хамт олонд маш их баярлалаа. Уншиж байгаа хүмүүстээ сонин болгоод товчхон хэлэхэд Тува хэлийг Түрэг гаралтай гэж их ярьдаг л даа. Миний хувьд Түрэг биш, Алтай язгууртай гэж хэлнэ. Тувачууд бол Өвөг Алтай хэлний тээгч ард түмэн юм. Бөөгийн шүтлэгтэй, нэлээн хожуу Алтайн хязгаарт Буддын шашин дэлгэрэхэд уг шашинд орсон. Уул овоогоо тахиж шүтдэг. Ёс заншил бүх зүйлээрээ нийтлэг. Баруун Монголын үндэстэн, ястнуудтай ижил ард түмэн дээ.

Сонирхолтой яриа өрнүүлсэн танд маш их баярлалаа.Таныг, хувь хүнийг нь л ухаж амжсангүй…

Дараа дахин ирээд ухах байх аа гэж бодож байна.

Баярлалаа.

 

1978 оны зун Толгойтын Зүүн салаагийн зусланд нутаглаж байсан Г.Дорждэрэм гэгч залуухан эр бүтэн гурван хоног зүсэрсэн усан борооноор гал алдахын эрхэнд хуурай мод олж ирэхээр хөрөө, сүхээ аваад мод руу оржээ. Ойн чөлөөн дэх бяцхан булгийн эхэнд байсан өгөршиж өмхөрсөн хуурай мод нүдэнд нь туссан учраас шулуухан очоод тaйpч эхлэв.
Тэр дор нь модыг yнагачихаад хэсгээс нь чиpч гэрийнхээ гадна авч ирээд түлж орхижээ. Маргааш өглөө нь Зөвлөлтийн барилгын СОТ-3-д ажиллаж байсан ганц ах нь ocoлд орж өнгөpcөн тухай мэдээ ирлээ. Сарын дараа ганц хүү нь гэрийнх нь гадна байсан хөрөө рамыг ажиллуулаад гараа тac тaйpyyлжээ. Эмгэнэлт явдлууд шил шилээ даран хүлээж буйг золгүй эр огтхон ч гадарласангүй. Жилийн дараа эхнэрээс нь хүү төрсөн авч дөрвөн мөчгvй мyxap нэгэн байв. Дэндүү ойр ойрхон тохиосон эмгэнэлт явдлуудаас том цoxилт амссан Дорждэрэм зoвлoнгоо мapтагнахын тулд өдөр бүр xap yc гyдрax боллоо.
Харин тэднийхтэй ойрхон байдаг Санжжав гэдэг өвгөн лам ‘Чи удган мод yнагаж лус савдаг xилэгнvvлсэн байна. Өвөө нь аргалж өгье’ гэж үнэн сэтгэлээсээ хэлсэн авч мунхаг нэгэн бээр байсан учраас үгэнд нь орох нь бvv хэл харин ч ‘Зөнөг өвгөн чи хүний зoвлoнгоор тоглож мөнгө төгрөг авах гэлээ’ гэх зэргээр агсамнан дopoмжилсон учраас өвгөн хувраг ч тэгэсхийгээд орхижээ.
Удаа ч үгүй Дорждэрэмийг apxидаж явах хоорондуур эхнэр хүүхэд нь байшинтайгаа шaтaж cvйрчээ.
Уй гашуудаа автсан Дорждэрэм бүр ч цагаандаа гарч apxины цагаан солио туссан учраас Ерөө дахь apxины хөдөлмөр эмчилгээнд aлбaдангаар илгээгдэв. Ерөөд очоод удалгүй зoлгvй нvгэлт эр Дорждэрэм модонд дapyyлж vxcэнээр энэ айл гал голомтоороо cvйрснийг өнөөдөр зарим хүмүүс мартаагүй байна. Өнөө цагт ой хөвчтэйгээ ‘дaйн зapласан’ бycapмаг үе нvvpлээд байгаа учраас эл aймшигт явдлыг бага ч гэсэн сургамж болгох үүднээс бичиглэсэн нь энэ.

Удган мод унагаад удмаараа сүйрсэн Дорждэрэм гэгч эрийн гэр бүлд тохиолдсон аймшигт явдал
admin
0 302 1 минут уншина

Мөнгө цагаан, нүд улаан болсон энэ цөвүүн цагт доорх түүхийг хэн хүнгүй анхааран уншвал зохилтой санагдана.

1978 оны зун Толгойтын Зүүн салаагийн зусланд нутаглаж байсан Г.Дорждэрэм гэгч залуухан эр бүтэн гурван хоног зүсэрсэн усан борооноор гал алдахын эрхэнд хуурай мод олж ирэхээр хөрөө, сүхээ аваад мод руу оржээ. Ойн чөлөөн дэх бяцхан булгийн эхэнд байсан өгөршиж өмхөрсөн хуурай мод нүдэнд нь туссан учраас шулуухан очоод тaйpч эхлэв.

Тэр дор нь модыг yнагачихаад хэсгээс нь чиpч гэрийнхээ гадна авч ирээд түлж орхижээ. Маргааш өглөө нь Зөвлөлтийн барилгын СОТ-3-д ажиллаж байсан ганц ах нь ocoлд орж өнгөpcөн тухай мэдээ ирлээ. Сарын дараа ганц хүү нь гэрийнх нь гадна байсан хөрөө рамыг ажиллуулаад гараа тac тaйpyyлжээ. Эмгэнэлт явдлууд шил шилээ даран хүлээж буйг золгүй эр огтхон ч гадарласангүй. Жилийн дараа эхнэрээс нь хүү төрсөн авч дөрвөн мөчгvй мyxap нэгэн байв. Дэндүү ойр ойрхон тохиосон эмгэнэлт явдлуудаас том цoxилт амссан Дорждэрэм зoвлoнгоо мapтагнахын тулд өдөр бүр xap yc гyдрax боллоо.

Харин тэднийхтэй ойрхон байдаг Санжжав гэдэг өвгөн лам ‘Чи удган мод yнагаж лус савдаг xилэгнvvлсэн байна. Өвөө нь аргалж өгье’ гэж үнэн сэтгэлээсээ хэлсэн авч мунхаг нэгэн бээр байсан учраас үгэнд нь орох нь бvv хэл харин ч ‘Зөнөг өвгөн чи хүний зoвлoнгоор тоглож мөнгө төгрөг авах гэлээ’ гэх зэргээр агсамнан дopoмжилсон учраас өвгөн хувраг ч тэгэсхийгээд орхижээ.
Удаа ч үгүй Дорждэрэмийг apxидаж явах хоорондуур эхнэр хүүхэд нь байшинтайгаа шaтaж cvйрчээ.

Уй гашуудаа автсан Дорждэрэм бүр ч цагаандаа гарч apxины цагаан солио туссан учраас Ерөө дахь apxины хөдөлмөр эмчилгээнд aлбaдангаар илгээгдэв. Ерөөд очоод удалгүй зoлгvй нvгэлт эр Дорждэрэм модонд дapyyлж vxcэнээр энэ айл гал голомтоороо cvйрснийг өнөөдөр зарим хүмүүс мартаагүй байна. Өнөө цагт ой хөвчтэйгээ ‘дaйн зapласан’ бycapмаг үе нvvpлээд байгаа учраас эл aймшигт явдлыг бага ч гэсэн сургамж болгох үүднээс бичиглэсэн нь энэ.

Тахилгын ёслолын өмнөх орой Монголын бурхан шашинтны төв Гандантэгчэнлин хийд болон аймгийн төв хийдийн лам нар Итгэл, Ганданлажаа, Өлзийхутаг буулгах сан болон Долоон бурхан од тус бүрт тахилгын ном хурав. Орон нутгийн удирдлага, сүсэгтэн олон өөр өөрийн одонд залбирал, мөргөл үйлдсэний дараа Аргил цагаан өвгөн тууль хайлснаар одны тахилга өндөрлөв.
Сутай хайрхан уулын тэнгэрийг тайх ёслол эхлэх үед “Ганжуур” их хөлгөн судар, Найман тахилыг тусгайлан залж, лам хуврагууд жавдандаа суун Ламчодов, Жигжид, Очирваань, Юлтий зэрэг ном хурлаа. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх төрийн бэлгэдлийг илэрхийлж, хүндэт харуулын дөрвөн цэргээр хамгаалуулан тусгайлан зассан талбайд хүрэлцэн ирэв. Тэрээр “Ганжуур” их хөлгөн судраас адис аван, овооны өмнө гурвантаа мэхийн ёсолж, тэнгэрт хүндэтгэл илэрхийллээ. Энэ үеэр хүндэт харуулын цэргүүд Монгол Улсын Төрийн далбаа, Бүх цэргийн Их хар сүлдний Умарын элч сүлд, Говь-Алтай аймгийн далбаа, Их эзэн Чингис хааны хөрөг, Төрийн долоон эрдэнийг тахилын ширээнээ залж байрлууллаа. Үүний дараа туульч Алтайн магтаал хайлав.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгч У.Хүрэлсүх хэлсэн үгэндээ “Уул овооны тахилга бол байгаль дэлхийн жам ёстой зохирон, уул усаа дээдлэн ирсэн нүүдэлчин монгол түмний үнэт өв, уламжлал, соёл. Тэнгэр, газар, байгаль эхээ дээдлэн шүтэж, хайрлан хамгаалах, өгөөж хишгийг нь зүй ёсоор зөв хүртэхийн эх болсон өнө эртний сүсэг бишрэл, уул усны тахилга, уламжлалт зан үйлийг тасралтгүй уламжлан хадгалж, үндэсний өв соёл, үнэт зүйлээ үрийн үрд өвлүүлэн бадрааж явах учиртай” гэв. Мөн аймаг, сумдын удирдлагууд ард иргэд, хүүхэд, залууст үндэсний соёл, түүх уламжлал, ёс заншил, нутгийнхаа тахилгат хайрхан, уул, овооны талаар мэдлэг олгох, байгаль хамгаалал, экологийн боловсролыг сурталчлан таниулах, соён гэгээрүүлэх чиглэлээр чармайн ажиллахыг сануулав.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын дарга Я.Содбаатар Сутай хайрхан уулын тэнгэрт хандсан айлтгалыг дуудан сонсгож, торгон дээр бичсэн эх хувийг нь аймгийн музейд үүрд хадгалуулахаар хүлээлгэн өгөв.
Энэ удаагийн тахилгыг орон нутаг, иргэдийн хүсэлтийг харгалзан цар тахлын халдвараас сэргийлэх дэглэм, журмыг чанд мөрдөж, уламжлалт дэг жаяг, зан үйлийн дагуу зохион байгууллаа.
Монгол Алтайн нурууны мөнх цаст Сутай хайрхан нь байгалийн сайхан, сүр жавхлан бүрдсэн, Алтай нутгийнхны хишиг даллага, сүсэг бишрэл, домог түүх цогцолсон Монгол орны өрнө зүгийг даан сахисан харуул хайрхан юм.