Author: admin_shaman

Өөрөөр хэлбэл социологийн шинжлэх ухаан шашныг нийгмийн институт, социал үзэгдэл болох талаас нь судалдаг байна.Шашин үндэстэн угсаатны ухамсар сэтгэхүйд маш гүн гүнзгий удаан хугацаанд шингэж чаддаг, түүхэн олон үйл явдал, түүхт хүмүүсийн үзэл суртал, үйл хөдлөлд “ухамсарлагдаагүй сэтгэхүй”-гээр хүртэл нөлөөлж чаддаг нийгмийн оюунжсан үнэт зүйлсийн систем болж чаддагаараа их онцлогтой. Шашин шүтлэг нь тухайн ард түмний оюун санааны амьдрал, соёл, соёл иргэншлийн онцлогийг нь тодорхойлдог нэг гол элемент юм.
Шашныг авч үзэх социологийн хандлага нь ихээхэн хэмжээгээр социологийн сонгодог болох К.Маркс, Э.Дюркгейм, М.Веберийн үзэл санааны нөлөөн дор бүрэлджээ. Тэд бүгд л шашин бол өөрийн уг чанараараа хуурмаг үзэгдэл юм хэмээн үзэж байв. Шашны бий болгосон тэрхүү нөгөө ертөнц нь угтаа бол шашны билэгдлүүдийн шүүлтүүрээр дамжин гуйвуулагдсан бидний өөрсдийн ертөнц юм гэж тэд үзэж байжээ. /Э.Гидденс “Социологи” 398 тал/
Дэлхий нийт ба шашин: Өрнө, Дорнын нийлээд 4000 шахам “шашин” дэлхийд бий бөгөөд шашны урсгал бол дотроо культ, сект, деноминаци гэхчлэн салбарлан хөгжиж байдаг. Хүн төрөлхтөн дундад зууны бурангуй үеэс сугаран гарсан үндсэн нөхцлийн нэг нь төрийг шашнаас, сүм хийдийг сургуулиас тусгаарласан явдал гэж дэлхий дахинаа хүлээн зөвшөөрдөг. Энэ үеэс л дэлхий дахины шашны секуляризаци эхэлсэн гэж ойлгож болно. XIX зууны эцсээр Ницше шашны нөлөө бараг л байхгүй шахам болтлоо багассаныг “Эзэн тэнгэр таалал төгссөн” гэсэн үгээр илэрхийлж байжээ.
Дэлхий нийтийг хамарсан шашин байдаггүй нь эхний том бэрхшээл юм. Технологиос ялгаатай нь шашин, улс төр хоёр тухайн улс орон, бүс нутгийг л ихэвчлэн хамардаг. Баруун Европ зэрэг зарим 6үс нутгуудад шашны нөлөө буурч, харин Орос, Афганистан болон Арабын ертөнцийн орнуудад өссөн дүр зураг ажиглагдаж эхэллээ. Айзаак Азимов, Жин Роденберри нарын шинжлэх ухааны зөгнөгчид шашнаас ангид дэлхий ертөнцийг тун ойрын ирээдуйн дүр төрх гэж бичсэн байдаг. Дэлхий ертөнц улам бур шашны бус замыг сонгож, боловсролтой хумуус нэмэгдсээр байна Бурхад маргааш өдөр нарыг тэнгэрт буцааж гаргах болов уу гэж иргэншсэн нийгмийнхэн санаа зовохоо больсон нь үнэн.
Насанд хүрсэн 10 хүн тутмын 6 нь дор хаяж сард нэг удаа сүм хийдэд очдог, тэдний бараг 40% нь долоо хоног тутам сүмд мөргөл үйлддэг байсан бол энэ байдал сүүлийн 50 жилийн турш 20% болтлоо өөрчлөгджээ. Ойрхи Дорнодын орнуудад ч эдийн засаг, боловсрол, улс төрийн шинэ өндөрлөгт хүрсэн учраас иргэдийнх нь амьдралд Исламын шашны нөлөө хүчгүй болж эхэллээ. Их Британийг хамарсан шашны уналтын хэлбэрүүд нь Франц, Итали, зэрэг католик орнуудыг оролцуулаад Өрнөд Европын дийлэх улс орнуудад түгээмэл болсон байна.

Секуляризаци буюу иргэнлэгжихүй: Энгийнээр тодорхойлбол нийгмийн амьдралын янз бүрийн салбарт шашин өөрийн нөлөөллөө алдаж буй үйл явц юм. Харин социологийн утгаараа ер бусын зүйлд бишрэх болон түүнтэй холбогдсон зан үйлд үл итгэх болж шашны байгууллага, шашины итгэл үнэмшил нийгмийн ач холбогдол, нөлөөгөө алдах үзэгдэл. /Н.Смейлзер “Социологи” Орч: Д.Нямдорж/ Секуляризацийг гурван түвшинд авч үзэж болно.
1. Шашны байгууллагууд дах гишүүнчлэл
2. Шашны байгууллагууд нөлөөлөл
3. Иргэдийн итгэл үнэмшил, шүтлэг, эрхэмлэл

Шашин Монголд: Гурван сая гаруйхан хүн амтай манай улсад бүртгvvлсэн будда, христ, ислам, бахай, бөө мөргөл, мүүн, протестант, католик, лалын шашны урсгал чиглэлийн 350 гаруй сvм, хийд ажиллаж байна. Түүнээс ихэнх нь буюу 130 орчим нь нийслэлд үйл ажиллагаа явуулдаг. Шашны байгууллагын дунд нийслэлийн хэмжээнд зөвшөөрөл аваагvй 50 гаруй байгууллага байгааг холбогдох газраас мэдээлсэн. Сүүлийн жилvvдэд төрийн зохих шатны байгууллагаас зөвшөөрөл авч байгуулагдсан христийн сvм 90 гаруй байхад, буддын шашны дуган, дацан, сvм хийд 60-аар нэмэгджээ. Шашны эдгээр байгууллагын олонхи нь христийнх. Бүр тодруулбал, нийслэлд христийн сүм, цуглаан явуулдаг 67, буддын хийдийн тоо 46-д байдаг байна.
1. Шашны байгууллагууд дах гишүүнчлэл
Монголд шашны үйл ажиллагаа явуулах зөвшөөрөл олгодог нэгдсэн журам байдаггүй. Аймаг, нийслэл, дүүрэг, сумын ИТХ өөр өөрсдийн гаргасан журамтай л байхаас биш нэгдсэн юм гэж үгүй. Өөрөөр хэлбэл шашны харилцааг зохицуулсан төрийн бодлого алдагджээ. Үйл ажиллагаа явуулахыг нь гадаадын зарим улсад хориглосон, итгэл үнэмшлээсээ болж хоорондоо сөргөлдөж магадгүй ч гэмээр олон шашны урсгал манай улсад газар авсан байна. Шашны байгууллагууд гишүүнчлэл хөөцөлдөх нь Монголын нөхцөлд христийн шашинд илүү. Идэх уух, өмсөх зүүхээр хомс маргинал хэсгийхнийг элсүүлэн тархийг нь угаана, эсвэл дорой, өвчин зовлонтой нэгнийг үнэмштэл нь ярьж гишүүнээр элсүүлнэ. Гэхдээ энэ тоо нэг шашны сектэд 500-1000 байдаг юм байна. НИТХ-ын журмын 2.12-т тухайн дүүрэг, хорооны нутагт үйл ажиллагаа явуулж буй шашны байгууллагын байршил, лам, санваартан нарын үнэмлэхүй тоог харгалзан зөвшөөрөл олгоно хэмээсэн нь тун ойлгомжгүй заалт ажээ.
2. Шашны байгууллагуудын нөлөөлөл:
Манай шашинд ч бусад аливаа шашны адил социологийн хэллэгээр бол маш олон урсгал, сект, культ, деноминаци байдаг. НИТХ 1994 оноос хойш буддын 64, христийн 90, бөөгийн шашны зургаан байгууллагад үйл ажиллагаа явуулах зөвшөөрөл олгосон байна. Түүнээс 28 нь л жил бүр зөвшөөрлөө сунгуулдаг, бусад нь НИТХ-аас гаргасан журмыг зөрчиж иржээ. Ингэхээр хууль бус үйл ажиллагаа явуулдаг нь тодорхой байна. Төрөөс өгсөн зөвшөөрлийн дагуу үйл ажиллагаа явуулж байгаа эсэхэд төр өөрөө хяналт ч тавьж чаддаггүй. Шашны асуудал эмзэг хэдий ч түүнээс гарах үр дагавар нь маш ноцтой байдаг. Шашны үйл ажиллагаа явуулах зөвшөөрлийг хавтгайруулж олгосон, түүний хойноос тавьдаг хяналт алдагдсанаас итгэл үнэмшлээсээ болж хүмүүсийн дунд ямар нэгэн сөргөлдөөн үүсэхийг үгүйсгэхгүй. Түүнчилэн зохих газраас огт зөвшөөрөл аваагүй шашны 40 орчим байгууллага үйл ажиллагаа явуулж байгаагаас үзэхэд НИТХ-ын дэргэдэх шашин, сүм хийдийн асуудал эрхэлсэн ажлын хэсэг ямархуу ажиллаж байгаа нь илт. Судлаач Д.Ганхуяг “Монголд төр байдаг бол орж ирж байгаа шашны урсгал, чиглэлийг судлаад нийгэм болон хувь хүнд хор хохирол учруулж, ганцаардуулдаг, бас аюултай үйлдэл хийдгийг нь зарлах, хаах, оруулахгүй байх гэх мэтийн олон арга хэмжээ авах хэрэгтэй” хэмээн бичжээ /Д.Ганхуяг МОНГОЛ ШАШИН/.
3. Иргэдийн итгэл үнэмшил, шүтлэг, эрхэмлэл
1991 онд хийсэн судалгаагаар хүн амын 80 хувь өөрсдийгөө буддист гэж тооцдог байжээ. Харин 2000 онд хийсэн судалгаагаар өөрсдийгөө буддист гэж үзэгчдийн тоо 50 хувь хүртэл цөөрчээ. 2006 онд америкчуудын хийсэн судалгаагаар буддист шашинтай хүмүүс 15 орчим хувь байлаа. Энэ судалгааны урьдынхаас ялгаатай нь хүн өөрийгөө ямар шашинтай гэж үзэж байгааг биш хөндлөнгөөс нь үнэхээр ямар шашин шүтдэгийг нь тодорхойлсон юм.
Христосийн шашинтай 5 хувь, лалын шашинтай 3 хувь, бөө мөргөл шүтдэг 5 орчим хувь гарч ирж байна. 20 гаруй хувь нь ямар ч шашинд хамрагддагүй аж. Үүний дотор атейст ч байна, ортодокс марксист ч байна, гэхдээ олонхи нь агностик үзэлтэж аж. Цаана нь үлдсэн 50 орчим хувийг анимизмтай холбон тайлбарлажээ. Өөрөөр хэлбэл мухар сүсэгтэн. /Баабар Шашны өмөөрөхүй-3/
Секуляризаци 1: Шинжлэх ухааны хөгжил
“Шашин, шинжлэх ухаан хоёр тулгарах бүрийд жам юм шиг хэдэн үр дагавар гарна. Эхлээд тэд бие биенээ хүчтэй эсэргүүцдэг. Шинжлэх ухаан болохоор шашны “бурангуй мухар сүсгийг” өөрчлөх тухай ярина, шашин болохоор шинжлэх ухааны “бурхнаа гээсэн хүнлэг үзлийг буруушаана”. Энэ хоёр бие биенээ дайсагнан уулзах ба энэ сөргөлдөөн нэлээд удаан үргэлжилнэ. Яваандаа тэд хүлээцтэй болж, бие биенээ хулээн зөвшөөрч, харилцан тус дэм болж эхэлнэ. Дээрх маргаанд шинжлэх ухаан шашныг дийлэх нь цаг хугацааны асуудал мөн бөгөөд тэр цаг хугацаа нэгэнт болжээ.
Социологийн шинжлэх ухаан шашныг зарим тохиолдолд эерэг нөлөөтэй гэдгийг хүлээн зөвшөөрдөг. Канадад хийсэн нэг судалгаагаар сүмд явдаг хүмүүс бусад хүмүүсийг бодвол цаг зав, хөрөнгө мөнгөө нийгмийн сайн сайхны төлөө зарцуулах нь их байдаг ажээ. Мэрилэндийн Эруул Мэндийн Судалгааны Үндэсний Хүрээлэнгийн хийсэн судалгаагаар хоригдож байх үедээ Библийн сургалтад хамрагдаж байсан хоригдлууд дахин гэмт хэрэг уйлдэх нь эрс бага байдгийг тогтоожээ. Колумбийн их сургуулийн судлаачид эцэг эхээрээ шашны зан уйл, өв уламжлалыг заалгасан хүүхдүүд бусад хүүхдийг бодвол сэтгэл зүйн дарамтад орох эрсдэл багатай байдгииг олж мэдсэн байна. Шинжлэх ухаан иймэрхүү хэлбэрээр шашны ач холбогдлыг таниуж байгаа боловч өнөөдөр шашны секуляризацийн эхний шалтгаан яахын аргагүй шинжлэх ухааны хөгжил дэвшил болж байна.
Секуляризаци 2: Итгэл үнэмшлийн бууралт
Олон улсын улс төрийн харилцаанд соёлын асуудал нөлөөтэй хэвээр байгаа. Исламын ертөнцийн улс төрийн шийдлүүд шашны итгэл үнэмшил дээр суурилдаг боловч террорист ажиллагаанууд 2000 оны үеийнхээс даруй багассан байдалтай байна. Хинду шашны кастын систем Энэтхэгт мэдэгдэхүйц нөлөөтэй хэвээр байгаа ч сүсэлэгчдийн тоо үнэмлэхүй буурсан мэдээ “Communications Point” сонинд нийтлэгджээ. Ливан, Ирланд, Индонези, Босни, Судан, Израйльд болж буй мөргөлдөөнүүд шашны гэхээсээ угсаатны болон улс төрийн нөлөөний үзэл санааны сөргөлдөөнөөс эх авч байна.
Секуляризаци 3: Төрийн оролцоо
Ойрын хорь гучаад жилд төр засгийн газрууд шашны асуудалтай холбогдогдох нь багассан гэж үзэх үндэстэй. “Гадны” шашны бүлгүүдэд шашны эрх чөлөөг хэр их олгох талаар шийдэхийг чармайж буй орнуудын тоонд Орос, Израйль, мөн манай улс орно. АНУ-д л гэхэд шоронд шашны эрх чөлөөг хязгаарлах хуулийг хэлэлцсэн байна. Хятад, Саудын арабын засгийн газрууд шашныг бүрэн хянахыг оролдож байна. Хувь хүний шашны эрх чөлөөг хязгаарлаж хэзээ ч болохгүйг дэлхийн тэрүүд ойлгож шашны асуудалтай зууралдахаасаа аль болох зайлсхийж эхэллээ.
Секуляризаци 4: Холимог сүсэг бишрэл
Хүмүүс, сүсэг бишрэлүүд дэлхий даяар зэрэгцэн оршиж, харилцаа холбооны систем газар зүйн хил хязгаарыг гэтлэх боломжтой болохоос гадна шашинд гарч буй нэг чухал хандлага бол шашны синкретизм юм. Энэ нь өөрийн шашинд бусад шашнаас янз бүрийн хэсгүүдийг авч холихыг хэлдэг. Хэн нэгэн хүнд хамаг амьтны тусын тулд залбирдаг буддагийн номлол, сахиусан тэнгэрүүдийн тухай католик итгэл үнэмшил, гэр бүлийн ач холбогдлыг онцолж үздэг мормоны үзэл санаа, лютериан сүмийн ёслол уламжлалууд ямар нэгэн байдлаар хоорондоо авцалдах, холилдох болсоныг олон нийтийг төөрөгдүүлж шашны итгэл үнэмшлээ алдахад хүргэж байгаа юм.
Секуляризаци 5: Индивидуализм ба түүний үр нөлөө
Өндөр хөгжсөн орны нийгэм ихээхэн тархай бутархай, индивидуал, нийгмийн уламжлалт хэлбэрүүдээс холдсон хэлбэртэй болж байна. Урьд нь хүмүүс нэг сүмдээ олон жилийн турш явж, ажлын том талбар дээр албан тушаал ахиж, баяр тэмдэглэх хөршүүдийн хаалттай ёслолд оролцож иржээ. Харин одоо бид гэр орноо байнга л нүүлгэж, компьютер, видео тоглоомоор найз нөхдөө орлуулж, гэртээ ажиллаж, дуртай цагтаа ажлаа хийж, компаниа ойр ойрхон сольдог болов. Ийм өөрчлөлтийн дунд нийгэм, хамтлагийг хадгалж байх хэцүү болсон учир өндөр хөгжсөн орны иргэд зөвхөн өөрийгөө л анхаардаг болжээ. Энэ нь сүмийн олон гишүүд, гандангийн олон сүсэгтэнүүдээс иргэд дайжих эх сурвалж болж байна. Индивидуализм шашныг өөрчлөлт, иргэнлэгжихүйнд гол хүч болж эхэллээ.
Секуляризаци 6: Шашны хэлбэр хөөцөлдөх, шашны луйвар
Гэр бүлийн хэлхээ холбоо, сайн сайхан ирээдүйг амласан шашны өнгөц хэлбэрүүдэд хүмүүс их татагдаж байна. Шашин ашиглаж мөнгө олох, бохир бизнес эрхлэх явдал жил бүр өсч байна. Монголд л гэхэд бөөгийн, бурхны шашнаар бизнес хийж мөнгө олдог нь болсон хэн бүхэнд ил болж. Энэ нь шашны нэр хүндийг унагаж байгаа нэг хэлбэр юм.
Шашин цаашид дээрхи 6 гол секуляризацийн хүчин зүйлээр нийгэмд нөлөөлөх ба өнөөгийн монголчууд бидэнд ч мөн адил нөлөөлөх болно.
Ирээдүйн шашингүй, иргэнлэгжсэн нийгмийн төлөө хүн төрөлхтөн бид зорьж тэмүүлсээр…

Социологич: Н.Батзориг

Бодит амьдрал дээр бол бүр нарийн тогтоцтой байх шиг байгаа юм. Тухайлбал, хүн хэмээх бодьгал энэ хорвоод төрөх эс төрөх нь тохиолдол мөн биз. Төрж болно, төрөхгүй байж болно. Харин нэгэнт төрсөн л бол үхнэ, хэзээ ч магадгүй. Хүссэн ч үхнэ, эс хүссэн ч үхнэ. Үхэл, үхэл, бас дахиад л үхэл. Үхэл ингэж хүмүүн биднийг амсхийх завгүй ангуучлан гөрөөлнө. Хүн үхэх үйлтэй төрсөн ч үхэхгүй гэж түүнээс чадан ядан зугтаана. Хоол хувцас орон байр, нийгэм соёлын хангамж, үйлдвэр худалдаа, үйлчилгээ тэргүүтнээр хэрэм цайз босгон нуугдаж, илүү урт наслан амьдарна. Тэр талаас нь харваас үхэл нь хүн төрөлхтнийг хөгжил дэвшлийн замаар шавхчин туудаг улс нийгмийн хөгжил дэвшлийн хөтөч мөн байж харагдана. Харин Монгол хүний хувьд бусад үндэстэн ялангуяа Европынхон шиг үхлээс ухаан алдтал айгаад байдаггүй, дэндүү хэнэггүй. Тиймээс монголчууд үхлээс эмээхгүй байдгаараа архидна. Тамхи татна. Залхуурна. Бас хөөрхөн арга зальтай. Тэгээд л үхэл тэднийг авах гэсэн цагтаа төвөггүйхэн л аваад явчихна. Амьдралын үнэн ийм гэхийн ялдамд хүн нэгэнт төрсөн л бол бас татвар заавал төлдөг учиртай гэж байгаа. Үхлээс бага боловч холдож нуугдах гэж тэр шүү дээ.
Дуугаа хадаан хорвоод мэндэлж уураг сүүгээ амлаж, өлгий даавуугаа сольж эхэлсэн тэр л цаг мөчөөсөө эхпээд зуун насыг зооглож, зургаадай таяг тулсан ч эцсийн амьсгал хураах мөчдөө хүртэл насан турш татвар төлнө. Хүссэн ч төлнө, хүсээгүй ч төлнө. Аяга цайгаа ууж, зүсэм талхаа зооглохдоо, гоё сайхан гутал хувцас авч өмсөхдөө, тэр байтугай боловсон жорлонд бие засаж ус татахдаа ч түүний үнэ хөлсөнд шингэсэн татварыг дургүй байвч яалт ч үгүй төлж л суудаг. Хүмүүн бидний ахуй амьдралыг ёс суртахуунлаг талаас нь харвал хайр дээр тогтдог нь үнэн.

Харин бодьтой орших материаллаг талаас нь харвал татвар дээр тэнцвэржин тогтдог нь бас яалт ч үгүй үнэн. Монгол түмнийг бултаар нь алган дээрээ бөмбөрүүлж явдаг татвар төлөгчид гэж тусгай эрхмүүд байдаггүй нь энэхүү алаг хорвоогийн бас нэг чин шударга ёс мөн аж. Сайхаан сайхан, бүр сайхан. Татварын өмнө цөм адил тэгш захирагдана.

Татвараараа үхлээс хамгаалах том гэгчийн цайз хэрэм байгуулна. Тэр цайзыг төр засаг гэж нэрлэдэг аж. Монголын гурван сая илүү тооны хэрэглэгчид цөмөөрөө адилхан татвар төлөгчид. Хэчнээн хүнд бэрх амьдралтай эсхүл улсын их хаан, сайд дарга арга зальтай нэгэн байлаа ч гэсэн ганц ширхэг талх авахдаа татварыг нь төлөхгүй үлдээгээд зөвхөн талхыг нь дангаар нь авъя гэж болохгүй юм чинь яалтай билээ. 1000 төгрөгний үнэтэй ганц талх авснаараа тэр хүн эрүүлийг хамгаалах, шинжлэх ухаан боловсрол, соёл, ахуйн үйлчилгээний байгууллагын төсөвт зардал түүнчлэн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайд, төрийн аль нэг түшээ, сайдыг эсхүл хаана нэг газрын багш эмч, шоронгийн хуяг тахрын цалинд нэг төгрөгний тэг бүхэл тэрбумны нэгийн дайтай ч юм уу түүнээс их буюу бага л хэмжээний татварын мөнгө нэмэрлэж байдаг агаад харин түүнийг нэг бүрчлэн бүртгэж мэдэх боломжгүй. Гэвч төрийн албаны хүмүүсийн цалин болон албан томилолт, утас, машины зардал зэргийг хамжин төлж байгаа нь л мадаггүй үнэн юм. Тэгэхгүй гэвэл талх идэхгүй, гутал хувцас ч өмсөхгүй, машин тэрэг ч унахгүй, тэр байтугай эзгүй хээрийн эзэнгүй хадны агуй бараадахгүй бол орон байр ч олдохгүйд хүрч осгож нүд аньж таарна. Улс гүрний тухайд хэрэвхүйеэ татваргүй бол наад зах нь төр засаггүй, цэрэг цагдаагүй болно. Татвар гэдэг чинь иймэрхүү л урт жацтай ихээхэн хүчирхэг бяр тэнхээтэй дарангуйлан захирагч юм байна. Үнэхээр ийм ач тустай учраас татвар ба үхэл, хүн гурав хүмүүн төрөлхтөн хэмээх нэгэн ээжээс ихэрлэж төрдөг учиртай, адил тэгш гурван гишүүнт бат цул нэгдмэл ертөнц мөн гэдгийг нийт нийгмээрээ ухамсартай хүлээн зөвшөөрөх ёстой. Ингэхгүйгээр Монгол улс өөрөө өөрийгөө нөхөн сэргээдэг санхүү эдийн засгийн эх үүсвэр болсон татварын хүч бололцоог олигтой ашиглаж чадахгүй юм шиг харагдаад байна. Хамгийн харамсалтай гэмээр нь хэрэглэгч ард түмний татвараар дамжин эргэдэг санхүү эдийн засаг, нийгмийн зүрх судасны эргэлтийг ойлгож мэддэггүй, мэдэхийг хүсдэггүй сайд дарга нар байж харагддаг явдал юм.

Монголын бүх ард түмэн өөрийнхөө төр засгийг өөрсдөө бий болгож өөрсдийгөө эмчлэх эмнэлэг, сургах сургуулийг өөрсдөө л байгуулж, цэрэг цагдаа шүүхийг басхүү өөрсдийн төлдөг татварын хөрөнгөөр ажиллуулж байдаг нь нууц биш. Ерөнхийдөө зайлшгүй зардал, зайлшгүй хуримтлал, зайлшгүй татвар гурвыг л улс гүрний оршин тогтнох тулгын гурван чулуу гэхнээ ч болно.

Төр засаг нь Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдаас эхпээд цэрэг цагдаа, шүүх, прокурор, шорон, эмнэлэг сургууль, соёл урлаг спортын байгууллага тэндхийн ажилтнууд хийгээд тэтгэврийн ахмад настан, оюутан залуус гээд бүхэлдээ татвараар тэжээгдэж, төсвөөс санхүүждэг нь ойлгомжтой. Цалин ба орлого нь бүтээгдэхүүн, ажил үйлчилгээний өөрийн өртөгт шингэдэггүй бүх хүмүүс ингэж амьдардаг. Тэтгэврийн тухайд бол суурь тэтгэврийг зөвхөн улсын төсвөөс л санхүүжүүлдэг байвал шудрага ёс зүйд нийцэх учиртай. Тэгтэл сүүлийн үед одоогоос хэдхэн жилийн дараа тухайлбал 2030 он гэхэд тэтгэвэр тавих мөнгөгүй болох мэтээр ярьж байна. Тэтгэврийг зөвхөн нийгмийн даатгалаар төлөх юм шиг ярих болсон байна. Нийгмийн даатгал гэдэг бол тэтгэврийн зардлыг бус нийгмийн халамжийн үйлчилгээ, тэтгэмжийг санхүүжүүлдэг сан хөмрөг байсан, цаашдаа ч тийм л байх учиртай биз. Ахмадууд бол хэрэглэгчид. Тиймээс тэд татвар төлөгчид. Төлсөн татвараараа тэжээгдэх эрхтэй. Түүнээс гадна тэтгэвэрт гараагүй байхдаа нийгмийн зайлшгүй хуримтлалд нийлүүлсэн бөгөөтлөө хөлсийг нь аваагүй үлдээсэн өнгөрсөн буюу биежсэн хөдөлмөрийн үлдэгдэл хэмээх нэгэн төрлийн хадгаламжтай болсон байдаг учир тэтгэвэр олгохдоо өмнө нь авч байсан хөлс цалингий хэмжээгээр барьцаалан тооцож их бага янз бүрийн хэмжээний тэтгэвэр олгодог. Өндөр цалинтай байсан бол их хэмжээний баялаг бүтээж үлдээсэн, бага бол багыг үлдээсэн хэмээн тооцдог аргачлал хэрэглэж байсан, эдүүгээ ч тийм л байгаа байх. Ерөөсөө хүн алж хүрээ талсан ялтан хоригдлуудыг төсвөөр тэжээдэг байтлаа өнөөдрийн бүх баялгийг бүтээж авчирч өгсөн учраас нийгмээр тэжээлгэх хууль ёсны эрхтэй буурал ахмадын тэтгэврийг өөрсдөөр нь даалгах тухай ярих нь наанаа эдийн засгийн, цаад утгаараа бол хүнийг насаар нь хэмжиж, ялгаварлан гадуурхаж байгаа улс төрийн гадуурхал гэж үзмээр байна. Гэхдээ өнөөгийн хэдэн тожгор буурал өвөө эмээ нараа төвөгшөөдөг болсон нь тэдний буруу биш. Хэрэглэгч үйлдвэрлэн бүтээгчдийн хамтын хүчин чармайлтаар бүтээгдэж төр улсын бүх хэргийг санхүүжүүлж байдаг төрийн татвар нь зөвхөн татвар төлөгчдийн мөнгө мэтээр хувирч харагддаг төрийн татварын хээнцэр мөнгөн мануухайн ил харагдах дүр төрхөөс шалтгаалдаг гэж болно. Чулуун мануухай хүн биш чулуу боловч чонын нүдэнд чулуу биш хүн болж харагддагтай адил юм.

Ажилдаа тэнцдэггүй сайд дарга нар жинхэнэ сайд дарга биш харин тэднийг орлогч хүн-мануухай мөн боловч гэнэн сонгогчдод төр засгийн жинхэнэ сайд дарга мөн юм шиг харагддаж буруу чулуу хөөлгөдөгтэй адил хэмээн улс төржүүлж бас болно. Энэ ташрамд дээр нэгэнт цухас дурдсан настан буурлуудынхаа тухай жаахан дэлгэрүүлж тодосгоё. Би Баянхонгор аймгийн Бөмбөгөр сумын хоёрдугаар багийн дарга Баатарын гадна ирээд эзнийг нь гарч ирж нохойгоо хорихоос өмнө далдын далд хийсэн аппаратаа гаргаж ирээд намайг боорлон бүхий нохойны зургийг дарж орхив. Зайлуул даа, насны эрхээр ганцхан муу хэлтгий соёотой үлджээ энэ амьтан. Тэр нь элэгдээд бараг бөөрөнхий болсон харагдана. Цагтаа ах дүү нараа соёотой байсан байж таарна. Шүд нь дууссан боловч тэжээсэн эзнээ гэсэн “чин сэтгэл” нь дүүрнээрээ, халуунаараа, бүр цэл залуугаараа байгааг харлаа. Хөдөөх айлын хоточ нохой “Сайхан сэтгэл”-тэй амьтад байдгийг сайн мэднэ. Бие нь хөгширч харанхуй амтай болсон ч дөрвөн хөл нь цагаан тавагтай эл банхрын төрхөнд би өөрийнхөө болон өөрийн үе тэнгийнхний дотоод дүрийг олж харснаас тийн яарч зургийг нь дарсан юм. Үл таних холын гийчин намайг эзнийхээ гэрт дур мэдэн оруулж болохгүй гэсэндээ л хазах шүдгүй ч сэтгэлийнхээ чадлаар боргоогоод байгаа нь энэ. Хэрэв эзнээр нь хориулахгүй машинаас буувал аманд үлдсэн эцсийн ганц муу хэлтгий соёогоо миний хонгонд зоож орхино.
Харин тэглээ гээд эзнээсээ шан харамж биш зодуур хүртэх юмсан уу, хэн мэдлээ. Буурай чадалтай болсон ч эх орныхоо төлөө, сум орон нутгийнхаа төлөө нэргүй зүтгээд эцэст нь “Хоцрогдсон амьтад минь хэрээ мэдээрэй, та нарын үе хэдүйнэ өнгөрсөн” гэсэн үгээр зодуулдаг миний үе тэнгийнхэнтэй яасан ч адилхан хувь тавилан түүнийг холгож зовоосныг хэлж барах билээ. Тэр мэдээжээр ганц шөнө бүтэн нойртой хоноогүй эзнийхээ хот хороог манасан байж таарна. Таних танихгүй хэчнээн олон айлчин гийчнийг энэ айлд бууж мордсон гэх билээ, тэр тоолонд шалган боргоож эзнийхээ өмнөөс хяналт тавиад л.

Энэ цагийн өнгөн дээрээ өвөөгөө наслуулдаггүй “мөнхийн залуу Монгол Улс” гэж нэг шижигнэсэн гоолиг залуухан улс гүрэн байх болжээ. Өндөр хөгжилтэй, асрамж үйлчилгээ нь сайн хөгжсөн Япон Герман, Америк зэрэг орны 10 хүн тутмын 3-4 нь настайчууд байдаг гэж байна. Харин манайд энэ тоо нэг хувь хүрдэггүй юм гэнэ. Арван хүний ес нь залуус хүүхдүүд. Өвөө эмээ нараа амар тайван байлгаж уртхан шиг наслуулахыг бодохын оронд тэднийг социализмын үлдэгдэл, хоцрогдсон төгцгүүд, үеэ өнгөрөөсөн амьтад хэмээн элдвээр ад шоо үзэж, сэтгэл санаагаар унаган цаг бусаар нүд аниулаад байсны ул мөр ингэж ил гарч ирлээ. Монгол оронд ид цэцэглэн хөгжиж бүхий зэрлэг капитализмын балчиг намагт хамгийн түрүүнд настайчууд л сөхөрч байна. Үнэн байдал нь тийм л байгаа болохоор сайхан үгээр булзааруулах аргагүй. Хүсээгүй байхад хүрээд л ирж байгаа энэ хөөрхийлөлтэй хөгшин насыг яаж шүү туулдаг юм билээ гэж гаднаа ил хэлэхгүй ч дотроо боддог нь цөөнгүй бий. Сүүлийн үед айхтар хүчтэй газар авч байгаа эдийн засгийн аллагын (тероризмын) хүнд буулга юуны түрүүнд долоон буудпын Должин эмээ, баруун нарангийн Базар өвөө гэдэг шиг тийм л ядарсан ядуу зүдүү настайчуудын хүзүүн дээр бууж байна. Одоогийн “COVID-19” хэмээх цар тахлын хүнд буулгыг харахгүй юу. Ардчилсан төрийн алтан дүрэм нь хүн нэг бүрийн төлөө хариуцлага хүлээх явдал мөн болохыг манай зарим улстөрчид ялангуяа хэт барууны үзэлтнүүд мартаж байна. Ардчиллын эцэг Авраам Линкольн хэрвээ нэг хүн зовж байгаа бол нийгэм нь өөрөө зовж байдаг гэж хэлсэн гэлцдэг. Монголын төр засаг одоо энэ л цонхоор өөрийгөө сонжиж, бодлого зорилгоо хүн нэг бүрийн төлөө зориулах байх гэж найдаж байна.
Чингис хаан бээр: “Би өвгөдийн хойноос очихгүй юм шиг” эндүүрч байна хэмээн ихэд харамсаад “Ахмад үеийн хүнээ бэхи болгодог заншилтай тул баарин ахын ураг, Усун өвгөнийг бэхи болгоё. Бэхи өргөмжлөгдөөд цагаан дээл өмсөж, цагаан морь унаж, дээд сууринд сууж, он сарыг олж сонгож явтугай” хэмээн зарлиг буулгасныг МНТ-ны 216 дуугаар зүйлд тэмдэглэж үлдээсэн байдгийг сануулъя. Ухаантай шүү дээ манай одоогийн төр засгийн удирдагчид.

Монгол Улсын Соёлын гавьяат зүтгэлтэн, сэтгүүлч Хорлоогийн Цэвлээ

Эх сурвалж: “Монголын үнэн” сонин

Агуу санамжийг үлдээсэн Их Монгол Улсын түүх юу билээ. Монголчууд дэлхийг захирах болсон тэр үеийг Монголын тулгар төрийн үеэс өргөн цараар нь үзвэл, язгуурын монголчуудын 1400-аад жилийн бутрал, хагаралд цэг тавьж нэгэн дээвэр дор нэгдэн нягтарсан явдал юм. Нүүдэлчин аймгуудын нэгдэх үйл явц эхэлмэгц тэднийг дотор нь хагаралдуулах, өш хонзонгийн гинжин хэлхээг өдөөн дэвэргэх бүхий л оролдлого мухардаж, Их Монгол Улсын захиргаанд орж байсан. Гэхдээ тэр цагийн сүүлийн үеийн нөхцөл байдлыг эргэн харвал, өөр зуураа хагаралдан тэмцэлдсээр, бусдын зууш болсоор бутарч үгүй болсон. Аливаа улс нийгэм алс ирээдүй, нэгдмэл зорилгоо тодорхойлоогүй цагт хэмлэлдсээр дуусах аюултай зам тосдог байх нь. Монголчууд бид 1992 онд ардчиллын замыг сонгосноор ололт амжилт авчирсан зүйл бий боловч хөлөөрөө толгой хийж, хүний хэлснээр бодлогоо тодорхойлж, газар нутгаа ухуулж, гаднынханд найр тавьсаар 30 жил болсон нь үнэн түүх билээ. Тэр бүхний хор уршгаар бид бүтээдэг бус нураадаг, хайрладаг бус хорсдог, уучилдаг биш зуудаг, манлайлдаг биш дагалддаг, үйлдвэрлэдэг биш хэрэглэдэг, бурууг өөрсдөөсөө биш бусдаас хайдаг, нүглээс айдаггүй хэрнээ үнэнээс айдаг ийм л арчаагүй болжээ. Энэ янзаараа цааш явбал юу болох нь бүгдэд тодорхой. Монголчууд та бид бүгдээрээ эргэж нэг хармаар байна, эргэцүүлж бас бодмоор байна.
Чингис хааны хүч нь энгийн амьдрал, эгэлгүй ухаанаас гадна хааны сэнтий дэх эрх мэдлээ ард түмний сайн сайхны төлөө зориулдагт байсан гэдэг. Гэтэл манай өнөөгийн лидер нэртэнгүүд албан тушаалаа өөрсдөө баяжиж хөлжих, хувийн эрх ашгийн төлөөх хуйвалдаан хийх хэрэгсэл, гэмт хэргийн нуувч болгон ашиглаж байгаа нь нүдний өмнө ил байна. Ингэхлээр улс орон, ард түмэн ийм л байдалд ордог юм байна гэдгийг бүгд л жигшиж бас ойлгож байна. Нөгөө агуу их түүхийн санамжтай ард түмэн, түүний хүсэл тэмүүлэл, түүх давтагддаг гэсэн яасан хэрэг вэ гэсэн асуулт гарч ирнэ. Тийм ээ, бид унтсан нь үнэн, сэрэх нь ч бас гарцаагүй. Түүх ч давтагдана. Гэхдээ үйл явдлыг таамаг, сэтгэлийн хөөрөл, мухар сүсгээр бус харин онолоор, бодитоор авч үзье. Эхлээд бид өөрсдөө хэн бэ, хэн байх боломжтой, ёстой юм бэ гэдгээ дэлхийн хэмжээний судалгаа дүгнэлтүүдээс харж, ухаарцгаая.

АНУ-ын нэрт улс төр судлаач З.Бжезински: “Их шатрын хөлөг: Америкийн байр суурь ба геостратегийн амин чухал бодлого’’ номдоо Монголын эзэнт гүрнийг дахин өөр нэрээр, цоо шинэ зарчимд тулгуурласан дэлхийн тогтолцоо болгон яаж бүтээх, яагаад бүтээх ёстой тухай бичсэн байх юм. Дэлхийн хүчирхэг эрх мэдлийн (Global power) амин сүнс нь Монголын эзэнт гүрний цар хүрээг хамарсан Евразид байна гэж дүгнэн бичжээ. Энэ тухайгаа тэрээр “Монголчуудын улс төр, дипломат бодлогын уламжлал хийгээд туршлага бишрэм.

“Монгол Евразийн гол тоглогчдын нэг байх бүрэн боломжтой” гэж Монголд ирээд байхдаа ч хэлж байлаа. Түүнийхээр бол, Монголын эзэнт гүрэн нуран унасан шалтгаан нь, нэгд, хээл хахуульд идэгдсэн, хоёрт, өөр хоорондоо хагаралдсан, гуравт, хойч үеэ бэлдэж чадаагүй, дөрөвт, дэлхийн санхүүгийн тогтолцоог бүрдүүлж чадаагүй хэмээн дүгнэсэн байна.

Хятадын төр сүүлийн гучин жилийн дотор 600 сая гаруй ядуу, нэн ядуу иргэнээ өлсгөлөнгөөс салгаж, амьдралын урам зориг, баяр бахархлыг нь бий болгож чадсан байхад, дэлхийн тогтолцоог бүтээсэн гайхамшигт түүхтэй манай Монгол Улс гурван сая хүнээ ядуурлаас салгаж чадаагүй төдийгүй бусдаас гуйлга гуйсаар, өөр хоорондоо буруутан хайж, тамга тэмдгийн арчаагүй хэрүүлээр нийгмээ самарч, алдаа бүхэндээ шалтаг тоочсон шал арчигч болсондоо дүгнэлт хийх цаг нь болжээ.
Төрийн жинхэнэ үүрэг бол өөрөө хүчтэй байж ард түмнээ баян чинээлэг амьдруулах боломжийг бүх талаар хангах ёстой болохоос бус өнөөдрийнх шиг Засгийн газар, ард иргэд нь ч ялгаагүй өрийн сүлжээнд хүлэгдэж, өдөр хоногийг аргацаасан байдлаар улс орныг удирдаж болохгүй. Ганцхан жишээ хэлье, бидний /тэдний/ тавьсан өр ДНБ-ээс хэд дахин давсан нь олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хэмжээнээс гурав дахин их. Бидний өнөөдөр тавьсан өр Манжийн дарангуйллын үеийнхтэй ч харьцуулшгүй, дааж давшгүй юм. Манжийн үеийн тавьсан өрийг хэдэн дансны дэвтэр шатаахад л шийдэгдэж байсан бол өнөөдөр бид тавьсан өрөндөө зөвхөн баялгаа төдийгүй эх орон, газар нутаг, тусгаар тогтнолоо тавьж туух хэмжээнд хүрчихээд байна шүү дээ. Ямартай ч энэ байдалд төрөл бүрийн түвшинд дүн шинжилгээ хийцгээж байна.

Түүний дотор, Монгол Улсыг түвшитгэх эхлэлийг тавьсан У.Хүрэлсүх Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсон нь энэ асуудал үндэсний ухамсрын түвшинд суулгасан улс төрийн соёл болж тогтоно гэсэн үг. Юутай сайн. Одоо ард түмний агуу их хүслийн илэрхийлэл, биелэл болох дэлхийн түвшинд гарах стратегитай ажиллах хэрэгтэй. Цаг нь ирсэн тул энэ бүтнэ.

Бид Их Монгол Улс сэргээсэй, түүх давтагдаасай л гэж хүсэж байгаа. Ерөнхийлөгч хүн үндэсний удирдагчид байх зангаргийг харуулж, өөр хоорондын хагаралдааны гинжин асуудалд орооцолдох бус, тулга тойрсон хэрүүл зодооны дээгүүр харж, дэлхийн дайтай Монгол болох том зорилго дэвшүүлэн ажиллах хэрэгтэй байна. Энэ нь дэлхийг дайлаар мордох аянд гарах тухай асуудал бөгөөд үүнийг орчин үед хөрвүүлвээс, аянд гарна гэдэг нь олон улсын хэмжээнд үйл ажиллагаагаа явуулна гэсэн үг, дайны зөв стратеги нь дэлхийд гарах стратегийн бодлого гэсэн үг. Олз омогтой эргэн ирнэ гэдэг нь дэлхийн хөрөнгийн биржүүд, капиталын зах зээлээс мөнгө босгож Монголдоо авчирна гэсэн үг, зах зээлээ тэлэх нь газар нутгаа тэлэхтэй ижил утга, гадаадын компаниудыг худалдан авах нь дайсны талыг олзлохтой дүйцэх бөлгөө.
Тэртээ XIII зуунд 900.000 гаруйхан хүн амтай монголчууд 250 сая хүн амтай газар нутгийг эзэлсэн байдаг. Ямар ч боломжгүй тэр үед байж боломгүйг бүтээсэн үндэстэн боломжоор дүүрэн энэ цагт хүний хийснийг давтах боломжтой нь дамжиггүй. Товчхондоо, хөгжил, дэвшлийг авчрах санхүүгийн дайнд гарах тухай яригдана гэсэн үг. Өнөөгийн энэ тулааны ялалт, олз омог нь дэлхийн капиталын зах зээлээс хэдий хэмжээгээр хутган авч, ард түмэндээ хэрхэн хүртээх вэ гэдгээр тодорхойлогдоно.
Тэгвэл, дэлхийн зах зээлд Монголчуудыг оролцох боломжоор хангах, дэлхийн түвшний баялаг бүтээж, түүнийгээ тэгш хуваарилах замаар өрийн сүлжээнээсээ гарч, монголчууд ардчилал, эрх чөлөөгөө эдэлж, цаашлаад хүн төрөлхтний энх тайван ба хөгжилд хувь нэмрээ оруулж, удахгүй монголчууд дэлхийд визгүй зорчих паспорттой хүчирхэг үндэстэн болох боломжтой. Үүнийг хийж бүтээхэд нүүдэлчдийн гурван цагийн хэлхээсийн учрыг ойлгосон, дэлхийн хэмжээний хүсэл төсөөлөлтэй, Монголыг дэлхийд гаргаж, дэлхийг Монголд авчирч чадах мэдлэгтэй хүмүүсийн ухаарал, хүсэл, нэгдэл, хурд, сэтгэхүйн цараа, үйлдэхүйн чадамжаас шалтгаална.

1948 оноос өмнө еврей үндэстэн 3000 гаруй жил төргүй байсан, зөвхөн жүдийн сүм дээрээ тулгуурлан зохион байгуулалтад орж төрөө байгуулан, боол байсан ард түмэн дэлхийн хамгийн хүчирхэг санхүү, бизнес, мэдлэгийн стратегич үндэстэн болж төлөвшсөн нь 1896 онд Теодер Хезлийн боловсруулсан “Еврей төр” гэдэг 31-хэн хуудастай стратегийн төлөвлөлт болон түүний хэрэгжилтийн үр дүн юм. Гэтэл, хүн төрөлхтний дотор Монголчууд болон еврей үндэстний ялсан түүх, байгуулсан гавьяаг харьцуулах ч боломжгүй агуу түүхийн эзэд билээ, бид. Одоо тэгээд яаж дэлхийг засаглах юм бэ, бид. Хариулт нь товч бөгөөд тодорхой. Хүн төрөлхтний мөнгө болон мэдлэгийг засаглах хэрэгтэй гэдгийг түүх баталж байна. Тэгвэл яаж дэлхийн мөнгө болон мэдлэгийг засаглах юм бэ, бид. Энэ мөн л товч бөгөөд тодорхой. Мөнгийг санхүүгийн зах зээлээс босгоно, мэдлэгийг старт-ап үйлдвэрлэнэ. За одоо бодитойгоор ажилдаа оръё. Дэлхийн хөрөнгийн биржид Монголчууд гарч өөрийн үндэстний компаниудыг дэлхийн түвшний үнэлгээтэй болгосноор Монголын сэргэлтийн шинэ түүх эхэлж, дэлхийн санхүүгийн үндэстэн болж төлөвшинө. Үүнийг цааш задалбал, санхүүгийн мэдлэгээр гинжин холбоо үүсгэж дэлхий даяар ахин дахин хөрөнгө оруулалт хийж, Хөрөнгө оруулалтын сангуудаа аж үйлдвэр, зах зээлийн хөгжлийн чиглэл бүрээр байгуулан ажиллана. Ингэснээр Монголчууд аль ХIII-ХV зуунд гарамгай хийдэг байсан, тив дамнасан санхүүгийн үндэстэн байснаа эргэн сэргээх бүрэн боломжтой.

Хүн төрөлхтний мэдлэгийг засаглахын тулд мэдлэгийн үйлдвэрлэл болон хэрэглээний экосистемийн тогтолцоог бүрдүүлж хөгжүүлдэг өнөөгийн дэлхийн шилдэг практикийг бид “Монгол” гэсэн тодотголтойгоор гаргаж ирэх хэрэгтэй. Мэдлэгийг хэрэглээнээс салгасан засаглал гажигтай байдаг бол хэрэглээнээс мэдлэгийг салгасан ард түмэн удахгүй хэрэглээндээ залгиулдаг.

Иймээс, бид мэдлэгийг үйлдвэрлэхээс гадна түүнийг хэрэглээнд нэвтрүүлдэг дэлхийн Старт-Ап улс болсноор Монголчууд дэлхийн мэдлэгийг засаглагч үндэстэн болно. Хөгжлийн тухай бид утга агуулга, бүтэц, цаг хугацааны аль ч талаас нь гажуу, зөрүү ойлгоод байна. Хөгжил гэж ярихдаа бид сайхан хөгжсөн орны жишээг зөв татаад байгаа хэрнээ арга хэмжээ авахдаа хөгжсөн орны жишээг бус харин хөгжихгүй байгаа орнуудын хийдгийг дуурайгаад байна. Бидний хөгжил гэж бодоод, яриад, хамаг мөнгөө хаяад байгаа нефтийн үйлдвэр, автозам, төмөр зам, уул уурхайн олборлолт бол хэрэглээний үйлдвэрлэл, дэд бүтэц төдий юм. Бас эдгээр нь мэдлэгийн үйлдвэрлэл болон хэрэглээний экосистем биш учраас шинэ мэдлэг үйлдвэрлэгдэж хэрэглээнд ороод ирэхээр шинэ шийдлээр орлогдож бүтээл сууриллын онолын эмгэнэлийг бид эдлэх болно. Тухайлбал, нүүрс тээвэрлэх төмөр замын ирээдүйн технологи нь хайпер лууп, нүүрс олборлож эрчим хүч гаргах технологийг дэлхий дахинд ойрын 15-20 жилд бүрэн хэрэглэхээ болихын цагт их хөрөнгө оруулсан хөрөнгө маань үр өгөөжгүй, бидэнд дахин өрийн дарамт болж үлдэх болно. Энэ жишээг энгийнчлэн ойлгомжтой болгохын тулд хувь хүн дээр авч үзье. Хэн нэгэн гар утастай эсвэл машинтай болно гэдэг хэрэглээгээ л хангаж байгаа нь тэр. Түүнээс бус машин унаж, гар утас эзэмшсэн тул тэр хүн хөгжсөн байна, мэдлэгтэй болсон байна гэсэн үг биш. Мөн машин, гар утас нь амьдралд орлого олоход нэмэртэй ч, зөвхөн зарлага нэмэгдүүлэх тал ч бий. Энэ бол дээр дурдсанчлан, нефтийн үйлдвэр, авто болон төмөр зам, уул уурхай бол хөгжил биш, мэдлэг бол бүр ч биш гэдгийг харуулна. Монголчуудын энэ бүх бүтэлгүйтэл, алдаа, хулгай, нүгэл, хилэнц бүгд орчин цагийн хамгийн хүчтэй зэвсэг болох мэдлэг, мөнгө хоёр байхгүйтэй л холбоотой юм. Иймээс, дэлхийн санхүү /мөнгө/ болон мэдлэгийн засаглалаас өөр бидний тэмүүлэх хөгжил байхгүй. Хөгжлийн бүтэц дээр хэдэн үг хэлье.

Өнөөдөр Монголын эдийн засаг ДНБ гэсэн өрөөсөн багана дээр тогтож байгаа нь бид ерөөс гэрт юу байна, түүнийгээ зарж амьдарч байгаатай агаар нэг. Глобалчлагдсан энэ үед гаднын зах зээлийг ашиглаж, гадаадад байгаа монголчууддаа түшиглэж, дэлхийн хэмжээний бизнесийг орчин үеийн түвшинд эрхэлж, олон улсаас орлого олж болох сувгуудыг нээж ажиллавал манай эдийн засагг үндэсний нийт бүтээгдэхүүн /ҮНБ/ гэсэн давхар тулгуур багана босож ирнэ. Энэ нь ямар ч орны хувьд эдийн засгийн жинхэнэ зөв бүтэц, баттай тулгуур юм. Үүнийг ойлгоход эдийн засагч байх албагүй ч энгийнчлэн хэлье. Батын гэр бүл Монголдоо ажил хийгээд амьдралд нь хүрэхгүй болохоор нэг хүүгээ Солонгос явуулаад гурван сарын дотор өрнөөсөө гарч, жилийн дараа машинтай, гурван жилийн босгон дээр байртай болов. Дан ганц дотоодоос авдаг цалингийн орлого /улсын хувьд ДНБ/ бус гадаадаас давхар орлого /улсын хувьд ҮНБ/ олох нь хавьгүй ашигтай юм гэдгийг Батынхан ч ойлгочихсон л байна шүү дээ, таминь. Иргэд ажил эрхпэхээр гадаад явахад ч, улсынхаа эдийн засгийг хос баганатай болгож ҮНБ-ий орлогыг нэмэгдүүлэхэд ч гэсэн төрийн дэмжлэг, зохицуулалт хэрэгтэй. Энэ дутагдаж байна. Үүн дээр нэмээд цаг хугацааны хүчин зүйлсийг тооцох хэрэгтэй. Манайхны ярьж, төлөвлөж байгаагаар бол Монгол Улс 20-30 орчим жилийн дараа байдал арай дээрдэж эхлэх бололтой. Ингэж өөрсдийгөө болон өрөөлийг хуураад юу хийхэв дээ. Тэр үед өнөөдөр амлаж суугаа дарга нарын төдийгүй горьдож байгаа ард түмний ч нас хүрэхгүй биз. Хөгжил гэдэг хоромхон зуур ирэх боломжтой зүйл болохоос хэдэн арван жилээр ярьдаг, амладаг зүйл огт биш. Дахин бодит хөгжлийн гурван жишээ татъя.

ДУБАЙ ХОТ. Хот байгуулалт, хөрөнгө оруулалт, хөгжил дэвшлээрээ гайхуулж байгаа Дубай хотыг 2001-2006 оны хооронд тавхан жилийн дотор барьсан. Энэ үед дэлхийн нийт өндөр краны 25 хувь нь Дубайд төвлөрч 24 цагаар ажиллаж байсан гэдэг.

СИНГАПУР УЛС. Хөгжих найдвар бага, хамгийн хэцүү гараанаас эхэлж, одоо нэгэнт хэнд ч гүйцэгдэхгүй болсон энэ улс манай шилжиж дуусдаггүй, унаж дуусдаггүй ардчиллын 30 жилээс ч богино хугацаанд дэлхийн эдийн засгийн ёроолоос гарч оройд нь хүрсэн байдаг.

ХЯТАД УЛС. Энэ улсын үсрэнгүй хөгжил сүүлийн 15 жилтэй л холбоотой. Хятадын Коммунист нам 2005 онд анхны компаниа Нью-Иоркийн хөрөнгийн бирж дээр гаргасан тэр цагаас Хятад дэлхийн улс болж дэлхий тэдний нөлөөнд орж эхэлсэн юм.

Ингэж л улс орноо богино хугацаанд хүчирхэг, баян чинээлэг болгохыг хөгжил гэнэ. Харин, хэдэн үе мултарсан хойно гарах өөрчлөлт бол ердөө цаг хугацааны эрхээр аяндаа тохиолддог хувьсал юм. Монголчууд энэ сайхан орноо хөгжин мандахыг өнөө маргаашгүй хармаар байна. Хүүхдүүдээ гэнэн цайлган байгаа дээр нь, идэр насныхан ид яваа насанд нь, ахмадуудынхаа хүлээлт, захиасыг биелүүлж улс орноо хөгжүүлмээр байна. Энэ бол бодитойгоор хийгдэх боломжтой зүйл. Тэр бүхнийг Засгийн газрын бодлого, үйл ажиллагааны хүрээнд авч хэрэгжүүлснээр биелэгдэх бүрэн боломжтой. Бас өвгөдийн аугаа түүх давтагдах цаг үе ирсэн гэдгийг монголчууддаа төдийгүй дэлхийд харуулах ёстой. Энэ бүхэн бол шинэ Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хийх зайлшгүй ажил, хүлээх тулгарсан үүрэг, байгуулах түүхэн гавьяа нь мөн.

Монголчууд бидний өмнөөс аугаа их цаг үе, аугаа их амжилт айсуй.

Ц.ШАРАВДОРЖ /Монгол Улсын Их Хурлын гишүүн асан, Монгол Улсын Гавьяат хуульч/

“Вашингтон Пост” сонинд онцолсоноор Чингис хааныг оршуулсан байх магадлалтай газар нутгийн хиймэл дагуулын 84 мянган зураг дотроос 10 мянга гаруй сайн дурынхан археологийн ач холбогдол бүхий газруудыг тодорхойлсон бөгөөд “Public Library of Science One” сэтгүүлд гарсан нийтлэлээс үзвэл, Чингис хааны бунхан байх боломжтой археологийн 55 газрыг эрдэмтэд тодорхойлсон байна. Тэд Монголын эртний 2,3 сая түүхэн дурсгал дотроос хайж үзжээ.
Судлаачдын дунд хааныг Монголын орчин үеийн нийслэл Улаанбаатар хотоос 150 бээрийн зайтай орших ордных нь ойролцоо нутаглуулсан гэдэг таамаглал давамгайлж байгаа ажээ. Гэхдээ хааны булш мөн гэдгийг хараахан батлаагүй юм. Монголчууд эртнээс нааш бунхан руу хэнийг ч нэвтрүүлэхийг зөвшөөрдөггүй, ариун дагшин газар гэж үздэг байжээ. Тиймээс эзэн хааны онгон хэний ч мэдэхгүй, ариун газар хадгалагдаж байх магадлал өндөр юм.

Хэрэв бид Чингис хааны онгоныг олвол дээрх 10 мянган сайн дурынханд талархах хэрэгтэй болох нь ээ. Эзэн хаан нас барахаасаа өмнө өөрийг нь хэн ч битгий олоосой гэж хүсч байжээ. Тиймээс ч хожмоо түүнийг таалал төгссөний дараа хааны бунханыг барихад оролцсон хүмүүсийг бүгдийг нь хороож, цэргүүдээр хамгаалуулж байсан бөгөөд дараа нь тэд бүгд нэгнийгээ хороосон тухай эх сурвалжид дурджээ.

АНУ-ын Сан-Диего хотын Калифорнийн их сургууль дахь Харилцаа холбоо, мэдээллийн технологийн Калифорни хүрээлэнгийн төслийн тэргүүн, судлаач доктор Алберт Ю-Мин Ли, “2010 оноос хойш биш өвсөн дотроос зүү хайх шиг хэцүү ажил хийж ирлээ” гэж мэдэгджээ.

Өнөөгийн судлаачид Чингис хааныг дэлхийг байлдан дагуулж явах үед олзолж авсан үнэт эдлэлүүдтэй нь хамт оршуулсан гэж үздэг байна. Хэрэв түүний бунханыг олвол дэлхийн түүх шинээр эргэх боломжтой гэж “Вашингтон Пост” нийтлэв.

-Улс хувьсгалын баяр наадмыг жил бүр тэмдэглэж ирсэн уламжлалтай. Харин Халх голын дайны жил 1939 онд нам, төрийн удирдагч Маршал Х.Чойбалсан наадмаа хийх үү, байх уу гэж нэг асуусан юм гэдэг. Тухайн үед орос цэргүүд хараахан ирж амжаагүй, хавраас өгсүүлээд Монголын цэрэг дайчид олноороо алагдаж байдал маш хүнд байсан. Гэхдээ монгол цэргүүдийг тэгж тулалдана гэж санаагүй япончуудыг ихээхэн цочролд оруулсан. Монгол цэргүүд 250-350 доторх байг алдалгүй онож байсан бол япон цэрэг 250-аас дотогш зайд байгаа онож байсан. Хоёр талд буудалцахаар манай цэргүүд илүү, тиймээс шийдвэртэй давшилт хийж чадахгүй хориглох тулаан хийж байгаад орос цэргүүд ирж манайхан Халх голын дайнд давамгайлж эхэлсэн. Тэр үед маршал Х.Чойбалсан зүүн талд цэрэг, дайчид маань олноороо үрэгдэж байхад, бид энд наадам хийх хэрэг зохистой вэ гэж асуусан ч дайны жил, хүнд хэцүү цагт ард түмнийхээ сэтгэл санааг өргөж, тусгаар тогтносон улс гэдгээ баталж төрт ёсны баяр наадмаа хийх нь зүйтэй гэсэн шийдвэр гаргаад хийсэн түүхтэй.

-Манай улсад цар тахлын нөхцөл байдал хүндэрч залуучууд “No наадам” хөдөлгөөн зохион байуулсныг олон нийт дэмжсэн. Засгийн газраас наадмаа дараа жил хүртэл хойшлуулсан. Гэтэл зарим нь “YES наадам” гэсэн акц бас хийлээ?

-Нийтийг хамарсан цар тахал гарч наадмаа өнжих болсон нь тиймхэн ч уяачид, бөхчүүдийн лоббид бас ормооргүй байгаа юм. Ялангуяа уяачид бол морио үнэ хүргэж зарах гол юм нь наадам болчихсон. Тэнд унаач хүүхдүүд хохироод байгаад нийгэм даяараа шүүмжлэлтэй хандаж байна. Бөхчүүд мөн адил, даваа наймаалцах, орлого олох гол юм нь бас наадам болсон. Ерөөсөө уяач, бөхчүүдийн орлого олох гол юм нь наадам, сумын наадмаас эхлээд хэнийг амлах вэ, яах вэ гээдэг, тэрийг нь зохицуулдаг, найруулдаг хүмүүс ч бий болж далд бизнес явж байдаг. Тэр нь явсаар түрүүлсэн бөх хэчнээн саяын үнэтэй жип машин, өчнөөн өрөө байр авдаг, тэрийгээ хийх гэж ард түмнийг турхирч болохгүй л дээ. Хуучны ёсонд өвөл хэзээ ч морь уралдуулдаггүй, зун нэг л сар нааддаг байсан. Намар бол морь хайлна гээд уралдаан хийхгүй. Гэтэл одоо жилийн турш наяр наадам зохиож, бизнес хийдэг зуршил тогтлоо. Тиймээс уяач, бөхчүүд наадам хийнэ гэж үхэлдээд байна. Төрийн томчууд бүгдээрээ шахам морь уядаг, тиймээс далдуур дэмжиж, тэдний оролцоотой жагсаал, цуглаан боллоо шүү дээ.

Цаг нараа тохируулж их нарийн зохион байгуулж харагдсан. Морьтой хүмүүс Яармагийн голын замын зүлгийг адууны хөлөөр онгичоод хаячихсан байна гэсэн. Тиймээс наадам хийнэ гэж энэ нөхдүүдэд хөтлөгдөх хэрэггүй. Хуучны ёсонд хурдан морь, хүчит бөхийн барилдаанд ам зөрөх, хэрүүл хийх бүү хэл том дуугарахыг цээрлэдэг байсан. Одоо морь гараанаас гарахаас аваад хэрүүл, зарим бөх барилдах гэж зодолдох шахдаг болж ёс жудгаа алдагдуулах болсон.

-Өнгөрсөн жил цахим наадам хийсэн. Энэ жил хийх гэж бэлдэж байснаа больсон гэсэн. Төрийн зүгээс ямар нэг хэлбэрээр ёслол хүндэтгэл үзүүлэх учиртай санагдана?

-Төрийн өндөрлөгүүд чимээгүй байгаа ч наадмын өглөө эрх биш өргөн олондоо мэндчилгээ дэвшүүлж, үг хэлэх байлгүй дээ. 100 жилд ганц тохиож буй учраас Монголын төр хүндэтгэлтэй хандаж, ялангуяа өргөн түмнээ баярлуулсан шийдвэр гаргаж, малчин түмнээ шагнаж урамшуул, бэлдсэн ганц нэг юм байгаа бол тэрийгээ энэ олон телевизүүдээрээ гаргавал олны сэтгэл сайн сайхнаар дүүрч, баяр цэнгэлээр сүлэгдэж нийтээрээ сайхан л байна байх. Тэгээсэй гэж бодож харж сууна. Хэрэв цар тахлын байдал намжвал ирэх намар есдүгээр сард наадмаа хийе гэж зарлахад бүгд баяртай хүлээж авах байх. Гол нь наадмаа улс, аймаг, сумдад зэрэг хийх нь зүйтэй. Нийтээрээ тэмдэглэх баярын утга үүнд оршино. Нөгөө талаас ингэж зэрэг зохион байгуулахгүй бол нөгөө бөхчүүд, уяачид чинь баяр наадмын утгыг алдагдуулаад наадам биш болгочихсон шүү дээ. Тэд л улс, аймаг, сумын наадмыг цувуулж хийж дүрэм журмыг самраад байдаг. Тэгээд өөрсдөө давхиж очоод өнөөдөр нь нэг сумын ойн наадмыг худалдаж аваад, маргааш өөр аймгийн наадамд очдог. Ингээд жирийн ардын морь түрүүлэх бүү хэл барианд орж айрагдахаа байгаад, нутгийн залуу бөхчүүд аймаг, сумандаа гарч ирэх боломж хаагдсан. Наадам хэсч барилддаг, ойн баяруудыг тойрч уралддаг явдлыг зогсоочихвол нийслэл, бүсийн наадмуудаар хүн машины төвлөрөл саарна.

-Наадам хэзээ хийхийг цар тахлын байдал шийдэх нь. Ирэх жил наадмаа тэмдэглэвэл утга, бэлгэдлийн хувьд ямар байх бол?

-Нийтийг хамарсан энэ өвчний тархалт, явц байдлыг харж байгаа байх. Ирэх жил наадмаа хийвэл Ардын хувьсгалын 100 жилийн ой, шинэ зууны эхлэл 101 жилийн ойгоо хавсруулаад тэмдэглэхэд болохгүй юм байхгүй. Энд ардчилсан хувьсгалын ой энэ тэр гэж хамаатуулах утгагүй. Энэ бол төрд байгаа хүмүүс алба тушаалын юмаа хийж ирсэн санаархал. Ардын хувьсгалын 100 жилийн ой бол хойд, урдаас ирсэн эзлэн түрэмгийлэгчдийг хоёуланг нь хөөж гаргаж, гадаадын түрэмгийдэгчдээс бүрэн чөлөөлөгдсөний 100 жилийн ой юм шүү дээ. Оросын цагаантнуудыг хөөж гаргасны 100 жил, Хятадын гамин цэргийг бут цохиж эх нутгаасаа хөөж гаргасны 100 жилийн ой тохиож байна.

-Гэхдээ зарим хүн Барон Унгерн Монголыг чөлөөлөхөд гавьяа байгуулсан гэж үзэх нь бий?

-Барон Унгерн гавьяа байгуулсан юм биш шүү дээ, Монголыг дайны талбар болгох ашиг харж орж ирсэн болохоос монголчуудад туслах гэж ирсэн юм биш шүү дээ. Манайхны зарим нь түүх судлалд ч хэтэрхий холбирох юм. Жишээ нь 1911 оны хувьсгалт үйл явдлыг бүгдийг нь Богд хаанд тохчихоод монголчууд юу ч хийгээгүй гэж ярьж, бичээд байдаг. Гэтэл Да лам Цэрэнчимэд, шанзав Бадамдоржоос өгсүүлээд тэр бүгдэд гар бие оролцож, зохион байгуулсан хүн олон бий. Тэдний тухай нэг ч дурсахгүй, хийснийг нь ярихгүй, тэгээд ганц Богд л бүгдийг хийсэн , монголчууд юу ч хийгээгүй гээд байдаг. Бодит байдалд Богдын бичсэн тал хуудас ч байхгүй. Богдыг зөвшөөрүүлж гарын үсэг зурсан, тамга тэмдэг дарсан баримт бичгийн ихэнхийг Бадамдорж хийсэн байдаг. 1900 онд Орост очиж, хөдөлгөөн гарах үед оросуудаас дэмжинэ гэсэн тохиролцоог хийчихээд ирсэн хүн шүү дээ.

-Гэхдээ Хятадын удирдагч Сюй Шү Жанд урвасан, Монголыг эзлүүлсэн гэсэн үндэслэлээр гавьяанаас илүү ял нь жин дарж түүх бичлэгт дурдагддаг шүү дээ, Бадамдорж шанзавын тухайд?

– Сюй Шү Жаны үед гарын үсэг зурна гэдэг уг нь ял биш гавьяа юм. Богд, Бадамддорж хоёрыг Бээжинд аваачина гэж хятадууд хөсөг бэлдчихээд байхад мань хүн ороод гарын үсэг зурсан. Хэрэв Бадамдорж биш Богд хаан ороод гарын үсэг зурчихсан бол Хятад улс тэрийг дэлхий даяар зарлах байсан. Монголын төрийн тэргүүн, хаан нь бидэнтэй нэгдсэн гээд. Тэгүүлэхгүй тулд Бадамдорж өмнө нь орж гарын үсэг зурсан. Олон улсын актаар бол Бадамдорж тусдаа төрийн тэргүүнтэй, төрт улсын шашны бүлгийн ахлагч л болохоос биш төрийн хүн биш учраас тэр гэрээ бичиг нь олон улсын хувьд стратегийн бичиг баримт биш. Хэрэв Богд хааныг Бээжинд аваачиж гарын үсэг зуруулсан бол хятадууд манай улсыг НҮБ-д элсэх үед ч тэр бичгийг гаргаж ирээд тавих байсан. Тэгэхээр Балдандоржийн гарын үсэгтэй учраас тэр бичгийг хятадууд гаргаж ирж зүрхлээгүй. Улс төрийн хувьд тэр бол ач холбогдолгүй бичиг. Хятад улс Сюй Шү Жан, Го Син Ли хоёрыг 1924, 1925 онд цаазлахдаа тулгасан ял нь “Хүрээний хөгшин үнэг Балдандоржоор хуурамч бичиг үйлдүүлсэн” гээд цаазаар авсан. Гэтэл энэ бүх баримтыг тооцож үзэхгүй ганцхан Богд гэгээнтэн хийчихсэн гэж төв гаралтай хэдэн эрдэмтэн шуугиулж, түүнийг нь тухайн үеийн Ерөнхийлөгч дэмжээд явчихсан нь учир дутагдалтай. Нөгөө нэг асуудал нь хүрээг Барон чөлөөлсөн гээд байдаг. Энэ талаар Н.Хишигт доктор асуудал дэвшүүлээд ганцаардсан байх. Бараг 10 мянга орчим монгол цэрэг хүрээг чөлөөлөхөд оролцсон юм шүү дээ. Барон эхэндээ монголчуудыг тоохгүй өөрийн 800 цэргээр довтлоод дийлэлгүй зугтсан. Монгол цэргүүд оролцож байж дараачийн довтолгооноор нь хүрээг чөлөөлсөн. Ингэхдээ монгол цэрэг гол үүргийг гүйцэтгэсэн, нэг хэсэг нь Богд уулын ард олон гал түлж олуулаа юм шиг сүрдүүлээд, өглөө нь Туул голыг дагаж давшаад, нөгөө хэсэг нь араар нь явж Улиастай, Хужирбулан, Дамбадаржаа, Шадивлан болон Гандангийн ар орчмоор бүсэлж орж ирсэн. Ингээд Хятад цэргийн гол хэсэг ухарсан, тэр үед Барон зүүн талаас нь дайрч Хятадын банкийг эзэлж авсан.

Барон Унгерний гол зорилго нь тэр банкийг монголчуудад өгөхгүй авах, хятад пүүсүүдийн бараа таваарыг дээрэмдээд Байгал нуур руу довтлох байсан, тэрийгээ гүйцэтгээд Галуут нуур хүртэл давшсан.

Цэргийн тактикийн хувьд Байгал нуур хүртэл довтлох нь онол байсан бол Барон бараг хэрэгжүүлэх шахсан. Түүнээс Монголд анхаарал тавьсан юм байхгүй. Гэтэл манайхан өнөөдөр монгол цэргийн гавьяаг ярихгүй, ганц Богд хаан хийчихсэн мэтээр яриад, хүрээг Барон Унгерн чөлөөлсөн гэж туйлширдаг нь харамсалтай. Тиймээс нийтийг хамарсан цар тахал, дархлаажуулалтын талаар ярьж буй энэ үед хэлэхэд монголчууд бид наадмаа хийх, хийхгүйдээ ч гол биш түүхээ зөв ойлгох, сэрэх нь чухал бөгөөд бидний гол дархлаа юм.

Ч.Үл-Олдох
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин

Хорголын чинээ /цөмдөг самрын дайтай/ чулууг өндөр уул нурууны хяр, хээр тал, гол мөрний уснаас авсан 41 чулуугаар төлгө тавина. Мэргэлэх чулууг цэвэр газар, голоос түүж бэлтгэхийг эрхэмлэнэ. Түүсэн чулууг сүүнд эсвэл цэвэр усаар угааж арц буюу агь гангаар утаж хэрэглэнэ. Чулуу эзэмшигч нь чулуугаа цэвэр байлгаж зөөлөн даавуу чулууны ууттай болох нь зүйтэй.
Дөчин нэгэн чулуугаар мэргэлэх нь: Зөв гартаа 41 чулуугаа атгаад мэргэлэх зүйлээ шившиж (ингэхдээ ухаан бодлоо төвлөрүүлэх нь чухал) хавтгай ширээн дээр 41 чулуугаа нэг овоо мэт болгоод түүнийгээ 3 хэсэг болгон хуваана. 1- 2- 3
Хуваасан гурван хэсэгээ баруун гар талын /3/ хэсгээс дөрөв дөрвөөр тасдан авч үдсэн чулууг дээш өрнө. Дараа нь дунд талын /2/ хэсэг чулууг мөн адил дөрөв дөрвөөр тасдан авч үлдсэн чулууг дээш тавина, мөн зүүн гар талын /1/ хэсгийг мөн адил тасдан өрнө. Ингээд таны мэргийн толгой буюу 1-р эгнээ бий боллоо.
Толгой эгнээ 1- 2- 3
Одоо та дөрөв дөрвөөр тасдсан чулуугаа нэг овоо болгоод дахин гурван хэсэг болгон хуваана. / хувааж байхдаа тоолохгүй багцаагаар хуваана/ дээрхтэй адил дөрөв дөрвөөр тасдан үлдсэн чулуугаа өрөхөд сав буюу 2-р эгнээ бий боллоо.
Сав эгнээ 4- 5- 6
Мөн дахиж дөрөв дөрвөөр тасдсан чулуугаа нэг овоо болоод дахин гурван хэсэг болгон хуваагаад дээрх хоёртой адил дөрөв дөрвөөр тасдан үлдсэн чулуугаа өрөхөд хөл буюу 3-р эгнээ бий боллоо. Дөрөв дөрвөөр тасдан үлдсэн чулуу мэргэнд орохгүй.
Хөл эгнээ 7- 8- 9
Ингээд та 9 нүд бүхий 3 эгнээ чулуугаа байрлуулан дууслаа. 9 нүдэнд байгаа 3 болон 4-өөрөө байгаа чулуунаас 2-ыг хасна. Үүний дараа тайлж унших нь чухал.
Дөчин нэгэн чулууны үндсэн тайлбар:
Эгнээгээр нь:
толгой 1-2- 3 босоо эгнээ 3,6,9 нь таны өөрийн тал
сав 4- 5- 6 2 нүд нь хэлтэй эсэх, 5 нүд нь баяртай эсэх,
хөл 7- 8- 9 8 нүд нь саадтай эсэх,
босоо эгнээ 1,4,7 хүний тал гэж уншина.
Нүдний тайлбар…
• Өөрийн талын толгойд /3 нүдэнд/ нэг чулуу буувал таны толгой сэргэлэн ухаалаг байна, 2 чулуу буувал таны толгойд бодол байна гэж хэлнэ. / тасалсан нүд бүрт нэг юм уу, хоёр чулуу л байна./
• Өөрийн талын саванд /6 нүдэнд/ нэг чулуу буувал таны савнаас гарсан байна, хоёр чулуу буувал таны савнаас гараагүй байна. Мөн өөрийн талын баяртай эсэхийг заана.
• Өөрийн талын хөлд /9 нүдэнд/ нэг чулуу буувал хөл хөнгөн байна, хоёр чулуу буувал хөл хүнд суурин байна гэж үзнэ.
• Хүний талын толгойд /1 нүдэнд/ нэг чулуу буувал айл бодолгүй байна, хоёр чулуу буувал бодол байна гэж хэлнэ.
• Хүний талын саванд /4 нүдэнд/ нэг чулуу буувал айлын саванд байна, хоёр чулуу буувал айл хоосон байна. Мөн айлын сав нэг чулуу буувал баяргүй, хоёр чулуу баяртай байгааг заана.
• Хүний талын хөлд /7 нүдэнд/ нэг чулуу буувал хөл хөнгөн байна, хоёр чулуу буувал хөл хүнд суурин байна.
• Хэлтэй эсэх /2 нүдэнд/ нэг чулуу буувал хэл сураг ирэхгүй, хоёр чулуу буувал хэл ирнэ гэж хэлнэ.
• Баяртай эсэх /5 нүдэнд/ нэг чулуу буувал баяргүй байна, хоёр чулуу буувал баяртай байна гэж хэлнэ.
• Саадтай эсэх /8 нүдэнд/ нэг чулуу буувал саадгүй, хоёр чулуу буувал саадтай байна гэж хэлнэ. Үндсэн тайлбаруудыг сайтар уншиж ойлгож аваарай.

Нийтлэгч Зэв Цаг… 20:51 No comments:
Email ThisBlogThis!Share to TwitterShare to FacebookShare to Pinterest
Сэдэв Мэргэ-төлгө
МОНГОЛ Ulaanbaatar, Mongolia

Тэрбээр Их Монгол Улсыг байгуулсан Чингис хааны амьдрал, түүхийн ул мөрийг судалснаар Монголын ирээдүйн тогтворгүй нийгмийг бий болгоход асар их нөлөө гэж үзэн судалгаа үргэлжлүүлж буй. Харин профессор Ширайши Нориюки өөрийн амьдралын олонх жилийг зарцуулсан Чингис хааны тухай судалгаа, малтлагаараа юуг илэрхийлэх гэж байгаа, юу нь хамгийн чухал болох талаар өгүүлсэн түүний 2020 оны арваннэгдүгээр сарын 16-нд өгсөн ярилцлагыг хүргэе.
-ОДОО БОЛСОН ХОЙНО ЯАГААД МОНГОЛЫН ТҮҮХИЙГ ШООЛОХ ЁСТОЙ ЮМ БЭ-
-Таны мэргэшиж, профессор цол хамгаалсан чиглэл бол археологи. Харин чиглэлийн судалгаа тань юуны талаар өгүүлж байгаа юм бэ?
-Олонх хүн археологи нь зөвхөн үлэг гүрвэлийн олдворыг судлах ажил гэж буруу ойлгодог. Археологи нь үнэн хэрэгтээ түүхийн үлдэгдлийг сэргээх замаар өнгөрсөн үеийн хүний үйл ажиллагаа, амьдрал, аж байдлыг судалдаг гэж үздэг. Энэ чиглэлийн чулуужсан яс зэрэг нь биет үлдэгдэл учир археологийн олдвор гэж тооцно. Харин хүн төрөлхтөн үүсэж, бий болохоос ч өмнө амьд биет байсан. Гэвч тэр талаарх судалгааг энэ чиглэлд оруулж, тооцдоггүй. Археологийг түүх судалдаг гэж ойлгож болох ч түүхийг бүхэлд нь бус шавар эдлэл, чулуун эдлэл, нүхэн байшин, эртний булш гэх мэт зүйлсийн шинж чанарыг илүүтэй авч үздэг юм.
-Археологи гэдэг нь Жомон, Тумулусын үе гэх зэрэг маш олон мянган жилийн өмнөх эртний зүйлийн судалгаа юм шиг санагддаг. Ингэж ойлгож болох уу?
-Археологийн судалгаа нь зөвхөн эртний цаг үеэр хязгаарлагдахгүй. Жишээлбэл, зарим археологич хэдхэн цагийн өмнө хогийн саванд хаясан хуванцар савыг хүний өнгөрсөн үйл ажиллагаатай холбоотой археологийн объект болохыг нотолж байна. Яг л үүнтэй ижил 13 дугаар зуунд амьдарч байсан Чингис хаан болон түүний цаг үе археологийн хүрээнд багтах юм.
-Чингис хааныг судлахад танд юу хамгийн ихээр нөлөөлсөн бэ?
-Эзэн Чингис хааны өлгий нутаг болох Монголын өндөрлөг газар нь өвлийн улиралд хасах 50 хэмээс зуны улиралд 40 хэм хүртэл хэлбэлздэг хэмтэй, асар өргөн тал нутаг. Дийлэнх газартаа хуурай байсан ч жилд 50-300 миллиметр хур тунадас ордог. Байгалийн хатуу, ширүүн нөхцөлтэй тал нутгаас яаж Чингис хаан шиг агуу их удирдагч төрсөн жинхэнэ үнэнийг сонирхсон юм.

-Дэлхийн маш олон орны ном, сурах бичигт Чингис хааны тухай өгүүлдэг. Түүний амьдрал, амьдарч байсан цаг үеийн тухай олон бичээс өнөө цагт хадгалагдаж үлдсэн байдаг. Тэдгээр түүхийн үлдэгдлүүд дээр үндэслэн судалгаагаа хийж болохгүй гэж үү?
-Чингис хаан Их Монгол гүрний анхны эзэн хаан төдийгүй Евразийг гаталж, баруун тийш үргэлжлэх өргөн уудам нутгийг эзэлсэн асар том байлдан дагуулагч байж л дээ. Монголчууд Чингис хааныг “Бурхан шиг агуу удирдагч” хэмээн хүндэлдэг бол хөрш орнууд нь “Харгис, хэрцгий алуурчин” гэж буруутгасан байна. Чингис хааны түүх, амьдралын цаг үеийн тухай өгүүлсэн маш олон бичээс, баримт бий. Гэхдээ тэрхүү судалгаануудыг нэг хэсэг нь маш их магтаж байхад нөгөө тал нь маш хатуу шүүмжилж байдаг. Тийм учраас тэр судалгаануудын агуулгыг байгаагаар нь ашиглах боломжгүй, маш хүндрэлтэй гэсэн үг.
Бид үнэн хэрэгтээ Чингис хааныг хэзээ, хаана төрсөн, хаана, хэрхэн амьдарч, хаана нас барж, хаана оршуулсан гэдгийг огт мэдэхгүй. Тиймээс л би энэ сэдэв дээр өөрийн археологийг ажлыг эхлүүлсэн. Миний судалгаа хожим хойно л гажуудахгүй бол түүхэн баримтуудыг олж, өгүүлж, үлдээх болно.
-Бусад судалгаанаас зөрж, өөрийн хийсэн судалгааны тань олз юу байв. Ямар үр дүнтэй байв?
-Манай судалгааны баг Монголын тэгш өндөрлөгөөс зүүн хэсэгт орших “аварга” талбайд 20 жилийн турш малтлага, судалгаа хийсэн. Тэрхүү газрын уугуул иргэд нь Монголын эзэнт гүрний анхны нийслэл гэж нэрлэдэг бөгөөд тухайн үедээ улс төр, цэргийн бааз болж байсан байгаа юм. Бидний хувьд нүүдэлчин овог, ахуйг удирдан чиглүүлж байсан Чингис хаан суурин хот байгуулсан нь маш гайхмаар, гэнэтийн бэлэг байлаа. Хотын суурь байсан газраас байлдааны зориулалттай зэвсэг үйлдвэрлэдэг төмрийн үйлдвэрийн ул мөрийг олж илрүүлсэн. Бид төмрийн үйлдвэрийг сэргээн засварласнаас маш том баримт олж чадсан юм. Тэр үйлдвэрт 13 дугаар зууны үед өөр хаана ч үйлдвэрлэж чадахгүй хүчирхэг сумны хошуу үйлдвэрлэж байж. Тэр нь “Тийм ч учраас Монголын эзэнт гүрний арми маш хүчирхэг байсан юм байна” гэсэн ойлголтыг бидэнд өгсөн.

Өөр нэгэн олдвор нь 13 дугаар зууны үеийн монголчууд шар будаа, улаан буудай тариалдаг байсан тухай. Түүхийн бичээс, судалгаанууд дээр Монголын эзэн гүрнийг тухайн үеийн Хятад болон бусад бүс газраас хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүнүүдээ авдаг байсан гэж өгүүлдэг. Гэтэл тийм биш байсан. Үүнээс харж үзэхэд 13 дугаар зууны монголчууд хөдөө аж ахуй, үйлдвэрлэлээ тухайн цаг үед маш том зах зээлийн үүрэг олж, худалдаа, наймаа төв болсноор хөгжилд дэвшилд хүрч чадсан байгаа юм. Монголчууд гаднын орнуудаас ирсэн өөрсдийн мэдэхгүй технологийг өөрсдийн арга барилтай уян хатан байдлаар нэгэн ашиглаж иржээ.
-Таны судалгааны зорилго тогтвортой нийгмийг бий болгоход чиглэнэ гэсэн. Тэгвэл Чингис хааны амьдрал, түүх нь тогтвортой нийгмийг бий болгохтой ямар холбоотой юм бэ?
-Чингис хаан байгалийн хатуу, ширүүн нөхцөлд хүчирхэг байгуулж болохыг харуулсан. Тэр үндэстэн нь шинэлэг технологид суурилсан нөөцөө үр дүнтэй аргаар ашиглаж бий болгож чадсан юм. Хэрэв ажиглаж чадвал дэлхийн өнцөг булан бүр дэх зөрчилдөөн гарч буй ихэнх хэсэг нь Монгол шиг хуурай бүс нутаг байдаг. Эдийн засгийн сул дорой байдлаас үүдэлтэй ядуурал нь зөрчилдөөнийг өдөөж, зөрчилдөөн нь ядуурлыг үүсгэдэг. Харин миний хувьд хүмүүс хүнсний үйлдвэрлэлийг өөрийн нөөц бололцоогоороо ашиглах боломжийг мэдэж авбал бүх зүйл сайн сайхан болно гэж би итгэдэг. Тийм ч учраас өнөөгийн монголчууд Чингис хааны хийж, бүтээсэн ажлуудаас өөртөө зөвлөгөө олж авах хэрэгтэй гэж хүсэж байна. Энэ зөрчилдөөнийг арилгах баллуур биш. Гэхдээ ирээдүй рүү хөтөлж, замд нь гэрэл тусгах болно гэдэгт итгэлтэй байна.
-Хэрэв Чингис хааныг дарангуйлагч гэж үзсэн хүн түүнээс зөвлөгөө, санамж авъя гэвэл хэтэрхий их харшлах юм биш үү?
-Чингис хаан маш олон хүний аминд хүрсэн гэдэг нь үнэн. Энэ бол түүний хамгийн том сул тал. Гэхдээ миний хувьд түүний эерэг зүйлээс онцолмоор байна. Жишээлбэл, Чингис хаан эзэлсэн нутгийнхаа бие даасан байдлыг баталж, шашин шүтэх эрх чөлөөгөөр хангадаг байсан юм. Зарим судлаач энэ нь түүний өргөн уудам тал нутгийг удирдах “түлхүүр” болсон гэлцдэг. Түүний хуурай, далайн замыг хөгжүүлэх, татвар ногдуулах ажлыг хөнгөвчлөхөөр шийдэж, өрнө дорныг холбох ажлыг үр хойч нь үргэлжлүүлсээр байсан. Маш олон эрдэмтэд Чингис хааныг даяаршлын анхдагч гэж нэрлэдэг. Тэрхүү даяаршил нь олон хор хөнөөл учруулж байсан эсрэгээрээ олон ашиг тусыг авч ирсэн.
Даяаршлын улмаас орчин үеийн нийгэмд тулгараад буй хүнд асуудлаа хэрхэн шийдвэрлэх гарцыг монголчууд Чингис хааны үеэс олох хэрэгтэй болов уу гэж бодож байна. Өнгөрснөөс шинэ мэдлэгийг бий болгож, ирээдүйг тогтворгүй болгоход ашиглах нь миний зорилго. Өөрөөр хэлбэл эзэн Чингис хааны талаарх судалгаагаа “Хуучнаас шинэ санаа эрэх” гэсэн Япон ардын зүйр цэцэн үг дээр тулгуурлан судалгаагаа хийж байна.
Нийгата их сургуулийн Хүмүүнлэгийн факультетийн профессор, утга зохиолын доктор ШИРАЙШИ НОРИЮКИгийн товч танилцуулга:

– 1963 оны есдүгээр сарын 3-нд Япон Улсын Гунма мужид төрсөн
– Япон Улсын Ибараки мужийн Цукабагийн их сургуулийг төгссөн
– 1994 онд Нийгата их сургуульд туслах ажилтнаар ажиллаж эхэлсэн
– 1997 оноос Монгол Улсын ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэнд хоёр жил суралцсан
– 2003 онд Монгол судлалын “Шилдэг залуу судлаач” Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн шагнал хүртсэн
– 2014 онд 67 дахь Нийгата-Ниппо шагналыг тус тус хүртсэн.
– Тэрбээр малтлага, судалгааны ажлынхаа хүрээнд “Чингис хаан буюу хөх чонын бодит амьдрал”, “Монголын эзэнт гүрний төрөлт” зэрэг номнууд хэвлүүлжээ.
– Ширайши Нориоки нь өдгөө Нийгата их сургуулийн Азийн судалгааны төвийн захирлын албан тушаал хашиж байгаа юм.

-Таны хувьд ураны асуудлаар хамгийн сайн ярьж чадах мэргэшсэн хүн гэдгийг учир мэдэх хүмүүс ярьдаг юм билээ. Учир нь та Зэвсэгт хүчинд 41 жил тасралтгүй алба хаасны зэрэгцээ Нидерландын Вант Улсын Гаага хотод төвтэй Химийн зэвсэг хориглох олон улсын байгууллагад долоон жил (1997-2004 онд) ажилласан, олон улсын химийн зэвсгийн мэргэжлийн шинжээч, цэргийн химич, доктор (Ph.D), бэлтгэл бригадын генерал хүн шүү дээ?
-Тийм ээ. Би хуульч биш, уул уурхайн инженер хүн биш ч уран олборлолтын асуудал дээр боломжоороо яриад өгнө.
-Уран гээд ярихаар хамгийн түрүүнд цацраг идэвхит бодис /ЦИБ/, альфа, бетта, гамма цацраг гэх мэт үгс шууд санаанд буудаг. Энэ элементүүдийн талаар та тайлбарлаж өгөхгүй юу?
-Энэ асуултад хариулахын тулд цацраг идэвхит бодис (ЦИБ) гэж чухам юуг хэлэх вэ гэдгээс эхлэхгүй бол ойлгоход бэрх болно.
Та бид Ерөнхий боловсролын дунд сургуульд байхаасаа эхлэн химийн хичээлээр, Менделеевийн “Үелэх систем” гэж юу байдгийг заалгасан. Өнөөдөр дэлхийн шинжлэх ухаан химийн 126 элемент байна гэж тогтоогоод байгаа. Үүнээс эрдэмтэд байгалиас бодит байдлаар нь нээж илрүүлсэн химийн 94 элемент байдаг бөгөөд түүн дээр лабораторид зохиомлоор гаргаж авсан 24 элементтэй нийлээд 118 элемент, бас дээр нь шинжлэх ухааны гипотетик аргаар буюу үндэслэлтэй таамаг судалгаагаар тогтоосон найман элемент нэмэгдээд 126 элемент болж байгаа юм. Эдгээр 126 элементээс 25 нь цацраг идэвхит бодис буюу (ЦИ элемент)-т хамаардаг. Өөрөөр хэлбэл, эдгээр 25 бодисын атомын цөм нь тогтвортой биш, өөрөөсөө асар өндөр энергитэй ионжуулагч цацрагийг гадагшаа байнга ялгаруулж байдаг. Тийм бодисыг ЦИБ гэдэг. Үүнд, Менделеевийн үелэх системийн уран, плутони, стронций, кадмий гэх мэт элемент хамаарна. Ертөнцийн аливаа бодис, юмс бүгд атом молекулаас тогтдог, ямар ч бодисын хамгийн жижиг эгэл хэсгийг атом гэнэ. Атом нь цөм ба электроноос тогтдог, цөм нь голдоо байрладаг бөгөөд түүнийг электронууд нь тойрон эргэлдэж байдаг тухай заалгасан шүү дээ. Тэгвэл атомын цөм нь дотроо задардаг, өвөрмөц бүтэц тогтоцтой байдгийг цөмийн физик тодорхойлдог. Атомын цөм нь протон нейтрон гэдэг эгэл хэсгээс бүрдэнэ. Цацраг туяа гэдэг нь товчхондоо, тэрхүү атомын цөм, электрон болон атомын цөмөөс ялгаран гадагшаа цацарч гардаг эгэл хэсэг болох протон нейтроны биеэ даасан урсгалууд гэж ойлгож болно. Өөрийн атомаасаа нэмэх, хасах цэнэгтэй эгэл хэсэг болон асар өндөр энергитэй цахилгаан соронзон долгион ялгаруулж, тодорхой хугацааны дараа өөр бодисын атом болж хувирдаг бодис буюу элементийг цацраг идэвхит бодис буюу цацраг идэвхит элемент гэдэг. Тэрхүү гадагшаа ялгаруулан цацаж байгаа цацрагийг дотор нь альфа (α), бета (β), гамма (γ) цацраг гэж физик-химийн шинжлэх ухаанд томъёолон нэрлэдэг. Тэдгээр цацрагууд нь замдаа таарсан аливаа бодисын атом молекултай харилцан үйлчилж, тухайн зүйлийн атом молекулыг задалж, ионжуулах /цэнэгтэй болгож хувиргах/ өндөр чадвартай байдаг.
АЛЬФА (α) цацраг нь ЦИБ-ын атомын задралаас үүссэн нэмэх (эерэг) цэнэгтэй хэсэг буюу атомын хоёр протон, хоёр нейтроны урсгал юм. Үүнийг гелийн атом ч гэдэг. Энэ нь хүн амьтны бие организмд арьсаар дамжин орж хордуулах чадваргүй боловч амьсгалын болон хоол боловсруулах эрхтэний замаар дамжин биеийн эд эрхтний дотор орвол маш аюултай байдаг. Альфа цацрагаас бичгийн цаас ч хамгаалж чадна. Өөрөөр хэлбэл, альфа цацрагийн нэвчих чадвар маш сул гэсэн үг.
БЕТТА (β) цацраг нь атомын электроны буюу хасах (сөрөг) цэнэгтэй эгэл хэсгийн урсгал юм. Электроны урсгал нь хүн, мал амьтны бие, эд юмсад хэдэн см хүртэлх гүнд нэвчих чадвартай. Түүнээс цонхны шил, модон хаалга гэх мэт зүйлс, жирийн хувцас ч хамгаалж чадна. Харин хүний биеийн ил хэсэг энэ цацрагт өртвөл арьсны өнгөн давхарга гэмтэнэ. Энд нэг зүйлийг жишээ болгоход, 1895 онд Германы эрдэмтэн Вилгельм Рентген анх шинэ цацраг илрүүлсэн, тэр нь яваандаа эмнэлэгт ашиглагдах болсон рентген цацраг буюу электроны цацраг гэдгийг хүмүүс мэдэх байх. Энэ нь, электрон хүний биеийн дундуур нэвчиж гарахдаа зөөлөн цул хэсгээр нь торж саатахгүй өнгөрч, харин яс гэх мэт хатуу нягт биетэд саатсаны улмаас хүний биеийн доторхи ясны дүрс гэрэл зураг маягаар гардаг. Энэ нь эмчилгээнд маш хэрэгтэй боловч, бас их хортой учир жилд ганц хоёроос илүүгүй удаа хийлгэхийг эмч нар зөвлөдөг юм.
ГАММА (γ) цацраг нь атомын цөмийн гүнээс гадагш цацагддаг цэнэггүй фотоны урсгал. Өөрөөр хэлбэл, бетта цацрагаас илүү, аливаа зүйлд нэвчих өндөр чадвартай, асар их энергитэй богино долгионы цахилгаан соронзон урсгал гэсэн үг. Гамма цацраг нь аливаа бодист нэвчихдээ тухайн бодисыг ионжуулах аюултай байдаг. Ердийн нөхцөлд, түүнээс хүн амьтны бие эрхтнийг хамгаалах ямарч арга байхгүй. Зөвхөн хар тугалга, төмөр, бетон гэх мэт нягтрал сайтай зузаан материал л хамгаалж чадна. Тэгэхээр, ЦИБ-ын аюул нь энэ гурван цацраг хүн амьтан болон аливаа биетэд нэвчиж ионжуулдаг (нэмэх, хасах цэнэгтэй болгодог), хордуулдаг /туяаны өвчин үүсгэдэг/ гэж ойлгох хэрэгтэй.
Чернобылийн Атомын цахилгаан станцад болсон ослын үед би Москвад Химийн цэргийн академид суралцаж байсан
-ЦИБ хүний бие организмд ямар байдлаар нөлөөлөх боломжтой вэ?
-Ямар ч амьд амьтан, түүний дотор хүн гаднын аюул ослоос юугаараа хамгийн түрүүнд мэдэрч өөрийгөө хамгаалдаг билээ гэдгийг бид мэднэ. Өөрөөр хэлбэл, харах, сонсох, үнэртэх, амтлах, тэмтрэх гэсэн таван мэдрэхүйгээрээ бид аливаа зүйлийг мэдэрдэг. Тэгвэл хамгийн харамсалтай нь, ионжуулагч цацраг буюу цацраг идэвхит туяа бол нүдэнд харагдахгүй, гарт баригдахгүй, чихэнд сонсогдохгүй, хамарт үнэртэхгүй, хэлэнд амтагдахгүй учраас хамгийн аюултай. Өөрөөр хэлбэл, ЦИБ-ын хамгийн өвөрмөц бөгөөд аюултай онцлог бол хүн амьтны таван мэдрэхүйн алинд нь ч ийнхүү мэдрэгддэгүй учраас цацрагт нэрвэгдэж, хордож байгаагаа хүн, мал амьтан огт мэддэггүй. Тиймээс, ионжуулагч цацрагийг зөвхөн өндөр мэдрэмжтэй ДОЗИМЕТР-ийн тусгай багажаар хэмжиж байж л, цацраг гэгч тэр аюултай юм байна уу үгүй юу гэдгийг мэдэж, ямар хэмжээтэй байгааг тогтоож болдог. Бас цацраг нь хэдэн мянган км\сек-ийн хурдтай тал бүр тийшээ цацарч, тархаж байдаг учраас түүнээс зугатаж зайлах, бултаж үлдэх ямар ч боломжгүй. Харин хамгаалж, нөлөөг нь багасгахыг л бодохоос өөр аргагүй болдог. Хүн амьтны эрүүл мэндэд маш хортой нөлөөлдөг эдгээр цацрагийн хэмжээг Зиверт (Зв) гэдэг нэгжээр илэрхийлдэг. Цацраг идэвхит бодис бүхий тоосонцор хүн амьтны биеийг гадна талаас нь, бас амьсгалын болон ходоод гэдэсний замаар дамжин биед орж дотроос нь хордуулж туяаны онц аюултай өвчин үүсгэж, үр хөврөлд нь нөлөөлж ургийн гажиг бий болгох, бие организмын хэвийн үйл ажиллагааг нь алдагдуулж, улмаар үхэлд хүргэх өндөр эрсдэлтэй байдаг. Үүнийг физикийн болон эмнэлгийн нэр томъёонд цацраг туяаны гадна шарлага ба дотор шарлага гэдэг. Ийм шарлагын хэмжээ хүн амьтны биед тодорхой түвшнээс хэтэрвэл туяаны өвчин үүсч, улмаар аажмаар үхэлд хүргэх аюултай болдог. Цацрагийн ийм туяаны өвчний хор хөнөөлийн талаар бодитой нэг баримтыг сонсох уу.
-Тэгье?
-1986 оны дөрөвдүгээр сарын 26-нд Чернобылийн Атомын цахилгаан станц /АЦС/-д болсон ослын үед би Москвад Химийн цэргийн академид суралцаж байсан юм. Манай тусгай факультетын дарга, В.И.Бухтояров гэдэг хошууч генерал тэр ослын хор уршгийг арилгах ажлын гол хэсгийг газар дээр нь очиж удирдаж оролцсон хүн л дээ… Түүнээс хойш найман жилийн дараа 1994 онд би судалгааны ажлаар академи дээрээ буцаж очиход тэр дарга маань 1993 онд нас барсан байлаа. Угийн лагс том биетэй байсан тэр орос генерал Чернобыльд ажиллаж байхдаа цацраг туяаны өвчинд нэрвэгдэж, нас барахдаа 36 кг болтлоо турсан гэдгийг хамт ажиллаж байсан хүмүүсээс нь сонсоод би маш их харамссан юм. Цацрагийн нөлөө гэдэг чухамдаа ийм л аюултай байдаг. Зүйрлэвэл, цацраг туяа гэдэг бол нөлөөнд нь өртсөн хүн амьтныг зугуухан тамлаж алдаг “эрлэг” л гэсэн үг.
-Байгаль дээр ЦИБ-ын хэм¬жээ хэд байвал хэвийн гэж олон улсын стандартад заасан байдаг вэ. Цөмийн дэлбэрэлтийн дараа голомтын хэсгээс салхины урсгал, усны урсацын дагуух бүс нутаг дахь цацрагийн хэмжээ ямар байдаг вэ?
-Үүнийг тайлбарлахын тулд хоёр асуултыг нэгтгэж, эхлээд байгалийн цацраг идэвхит фон (БЦИФ) гэдэг ойлголтын тухай нэмж ярих хэрэгтэй болно. Сансраас болон нарнаас манай дэлхийд ирж байдаг цацраг, дэлхийн гадаргуун биосферын цацрагаас үүдэж байгаа цацрагийг нийтэд нь байгалийн буюу БЦИФ гэдэг. Тэдгээр цацраг туяаны хэмжээ, нөлөөлөх хоруу чанар нь тухайн газар нутгийн хөрсний тогтоц, өндөрлөгөөс хамаарна. Сансраас, нарнаас ирж байгаа цацраг дэлхийн газрын гадарга дээр хүрч ирэх замдаа ихэнх нь агаарын давхаргад шингэж үлддэг. Өөрөөр хэлбэл, агаарын давхрага биднийг цацрагаас хамгаалдаг гэсэн үг. Нам дор ба тал газарт бага, өндөрлөг газарт тийм цацрагийн хэмжээ харьцангуй их байх жишээтэй. Тухайлбал, 10000м-ийн өндөрт нисэж буй онгоцонд цацрагийн нөлөө 10 дахин их нөлөөтэй байна. БЦИФ дэлхийн янз бүрийн хэсэгт харилцан өөр өөр хэмжээтэй байдаг. Хүн 1 жилд авч болох ийм цацрагийн зөвшөөрөгдөх дээд хэмжээ: 100 млР\ц (1млЗв\ц). Гэхдээ, жилд зөвшөөрөгдөх БЦИФ улс орон бүрийн нутаг дэвсгэрийн онцлогоос хамаарч харилцан адилгүй хэмжээтэй байна. Тухайлбал, хэвлэлийн мэдээнээс үзэхэд, Францад-5 мЗв, в Шведэд-6,3 мЗв, ОХУ-ын Красноярскд 2,3 мЗв гэх мэт. Бразилд гэхэд хамгийн өндөр буюу 175 мЗв/жил. Ираны халуун рашаан устай Рам-Сер хотын орчимд цацрагийн жилийн дундаж түвшин: 400 мЗв/жил байдаг байна. Харамсалтай нь манай улсад БЦИФ хаана их, хаана бага, дундаж хэмжээ нь хэд гэдгийг албан ёсоор тогтоочихсон албан баримт бичгийг би л хувьдаа олж хараагүй. Харин, Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутагт байдаг МАРДАЙН ураны ордыг социализмын үед ЗХУ ашиглаж байсан ЭРДЭС гэдэг нэртэй хотхон байсныг мэдэх хүн одоо цөөн байх. Тэнд жилд 1000 гаруй тонн уран олборлодог байсан гэдэг. Японы эрдэмтэн Риоко Имаока гэдэг хүн тэнд хэмжилт хийхэд 10мкЗв\ц буюу олон улсын зөвшөөрөгдөх дундаж хэмжээ 0,2мкЗв\ц (µSv/h)-нээс даруй 50 дахин их байгааг тогтоосон гэж бичсэн байна билээ. Энэ хэмжээ бол 2011 онд Японы Фукушимагийн АЦС-ын ослын үеийн цацрагийн түвшнээс давсан үзүүлэлт шүү дээ.
Социализмын үед манай Зэвсэгт хүчний Тусгай мэргэжлийн Химийн цэрэг улсын хэмжээнд цацрагийн фоныг цэргийн анги байрлаж байсан бүх газраас өдөр бүр гурван удаа хэмжилт хийлгэж, мэдээг цуглуулж ЗХЖШ дээр цацрагийн мэдээллийн санг (база данных) бүрдүүлж хэвшсэн байсан юм. Харамсалтбй нь одоо тийм ажлыг хийхгүй байгаа. Цацрагаас хамгаалах Олон улсын комисс болон ДЭМБ-аас тогтоосон зөвлөмжөөр, цацраг идэвхит фоны зөвшөөрөгдөх хэмжээг дараах байдлаар ангилан тогтоосон байдаг юм. Үүнд, хэвийн хэмжээ 10-20 мкР\ц (0,1-0,2 мкЗв/ц), байж болох дээд хэмжээ 20-60 мкР\ц (0,2-0,6 мкЗв/ц), хэтэрсэн хэмжээ 60-120 мкР\ц (0,6-1,2 мкЗв/ц) тодорхойлсон байдаг. Цацрагийн нөлөө амьд хүн амьтны бие организмын эд эсэд яаж нөлөөлөхийг Зв буюу бэр гэдэг нэгжээр илэрхийлдэг.Тунгийн хэмжээ буюу мкР/ц-ийг мкЗв/ц-т дараах байдлаар хөрвүүлнэ. Тодруулбал, 1 мкР/ц=0,01 мкЗв/ц, 1 мкЗв/ц=100 мкР/ц, 0,10 мкЗв/ц=10 мкР/ц гэж заасан байдаг. Чиний асуусан Цөмийн дэлбэрэлтийн тухай тавьсан асуудал чинь энд ямар ч хамаагүй зүйл байна. Цөмийн зэвсгийн дэлбэрэлтийн тухай яривал маш их зүйл бий. Наанадаж л, цөмийн зэвсгийн дэлбэрэлтээр гэрлийн цацраг, цахилгаан соронзон урсгал, цохих долгион, нэвтрэх радиаци, цацраг идэвхт хордлого гэсэн үндсэн таван хөнөөх хүчин зүйл үүсч бий болдог. Тэдгээрийн үнэлгээг тус тусад нь хийдэг, цэргийн химийн тусгай аргачлал байдаг юм. Энэ талаар ярьж бичих нь энд онцын ач холбоголгүй гэж би үзэж байна.
-Газрын хэвлийд байгаа уран нь эрэн хайх өрөмдлөг хийх явцад буюу газрын хөрсөн дээр ил гаргаснаар урвал, задралд ордог уу. Мөн дагалдах ямар бодисууд илэрдэг вэ. Дагалдах бодисууд цацраг идэвхтэй болох уу. Энэ нь хүн, мал, амьтан, ургамалд хортой нөлөөлөл үүсгэх үү?
-Цацраг идэвхит бодисууд байгальд оршин байхдаа ерөнхийдөө аюул багатай, химийн нэгдэл, эрдэс бодисын байдалд, экологийн зохистой тэнцэлд оршиж байдаг. Харин тэдгээрийг буруу аргаар олборлож, хэрэглэвэл аюултай болж хувирдаг гэж ойлгож болно. Өөрөөр хэлбэл, гадаад дотоодын уул уурхайн компаниуд хайгуул, олборлолтынхоо өмнө болон үйл ажиллагааныхаа явцад дагаж мөрдөх дүрэм журмыг бүх талаар сайн хангах арга хэмжээг зохих ёсоор авч хэрэгжүүлээгүй бол, бас үйл ажиллгагаагаа явуулж дууссаныхаа дараа тухайн орчноо зохих ёсоор нөхөн сэргээгээгүй бол ийм сөрөг үр дагавар, хор уршиг заавал дагалдах уршигтай байдаг. Манайд үйл ажиллагаа явуулж байгаа компаниудын ихэнх нь үүнд хайнга ханддагаас л эрсдэлтэй асуудлууд гарах нөхцөл бий болдог. Байгаль орчны цацраг идэвхит бохирдолтын гол эх үүсвэр нь ураны хайгуул олборлолтын үед хөрсний гүнээс ухаж, өрөмдөж, соруулж ил гарсан хаягдал хог буюу овоолго шорооны хэсэг байдаг. Газрын хөрсөн дээр ингэж ил гаргасан хаягдлаас ураны болон бусад хүнд металлын нэгдэл агуулсан тоос шороо хийсч, агаарт цацагдаж, салхины аясаар туугдаж, газрын хөрс, өвс ногоо, гадаргуун усан дээр бууж бохирдуулна. Тэрхүү бохирдолттой тоос шороо тухайн орчинд байгаа хүн амьтны амьсгалын болон хоол боловсруулах замаар бие организмд нэвтрэн орж, цацраг туяаны шарлага үүсгэж хордуулах маш өндөр эрсдэлтэй болдог. Ураныг гаргаж авдаг эрдэс минералд радон, радий гэх мэт хортой цацраг идэвхит элементүүд заавал хамт агуулагдаж байдаг. Ямарч цацраг идэвхит бодис агуулсан тоосонцор хүн амьтны бие организмд аюултай.
-Цацрагаас ялгарах радоны хий гэж юу вэ. Ураныг эрэн хайх, ашиглах үед радоны хий ямар хэмжээтэй дэгддэг вэ. Дэгдсэн радоны хий хүн амьтанд сөрөг нөлөө үзүүлдэг үү. Ямар хэмжээнд хүрэхэд ямар нөлөөллүүд үзүүлэх вэ?
-Радон бол өнгө үнэргүй, идэвхгүй (инертийн) боловч өөрөөсөө цацраг идэвхит туяа ялгаруулж байдаг хий. Байгальд дөрвөн төрлийн радон байдаг (Rn). Цацраг идэвхит Радон хий бидний амьдарч байгаа газар дэлхийн хөрс шорооны гүнээс ялгарч агаарт бага хэмжээгээр байнга дэгдэж гарч байдаг цацраг идэвхит химийн элемент гэж ойлгох хэрэгтэй. Энгийн үгээр хэлбэл, түүний хагас нь задарч байхгүй болох хугацаа нь 3-4 хоног. Өөрөөр хэлбэл радон ингэж задарсаар эцэстээ өөр хүнд элемент хар тугалга болж хувирдаг. Радон нь Радий гэдэг ЦИБ-ын задралаас үүсдэг. Харин тэр Радий нь уран гэгч ЦИБ-ын задралаас үүсдэг. Тэгэхээр түүний эх үүсвэр нь уран юм байна гэдэг нь тодорхой. Өөрөөр хэлбэл, байгальд уран хаана элбэг байна, тэнд цацраг идэвхит радон их байна л гэсэн үг шүү дээ. Тэгээд ч тийм газрын хөрс шороог ухаж малтаж ил гаргахад хүн амьтны амьсгалдаг агаарт радоны ялгарал ихэснэ. Амьсгалах үед уушгаар дамжиж бие организмд орсон радон мэдээж аюултай. Радон нь ЦИБ учраас хэдий өчүүхэн хэмжээтэй ч гэсэн альфа, бета, гамма цацрагийг өөрөөсөө ялгаруулсаар л байдаг.
Аз болоход, ердийн нөхцөлд газар бүрт радон өчүүхэн хэмжээнд байдаг болохоор шууд өвчлөл үүсгэдэггүй боловч үйлчилгээ нь яваандаа даамжрах аюултай байдаг байна. Бас радон нь усанд сайн уусдаг шинж чанартай учраас уран, фосфоритын эрдэс баялагтай газрын гүний усанд радон их хэмжээгээр агуулагдаж байдаг.
Ер нь хүн амьтан байгалиас авч байдаг цацрагийн бараг 80 хувийг радоноос авдаг гэсэн судалгааны дүн ч бий. Уушгины хорт хавдраар өвчлөгсдийн 10 хувь нь радонтой холбоотой болохыг америк, оросын эрдэмтэд тогтоосон байдаг юм.
Радон ба Радий нь хүн, мал амьтны дотор эрхтэний өвчлөлд маш их нөлөөтэй гэж ойлгож болно. Тухайлбал, цацраг идэвхит Радий нь ясны хорт хавдар үүсгэх аюултай бол Радон нь уушгины хорт хавдарт илүү нөлөөтэй болохыг эрдэмтэд тогтоосон байдаг. Радон жингийн хувьд агаараас 7-8 дахин хүнд учир газрын хөрсөн дээр, ухсан нүх, байрны доод хонгил зэрэгт илүүтэй агуулагдаж байдаг. Байр орон, битүү орчинд хуримтлагдсан радоноос сэргийлэх энгийн арга бол агааржуулалт. Товчхон хэлбэл, уран, фосфорит, байгалийн хий гэх мэт эрдэс баялаг, минералын агууламж ихтэй газарт эсвэл металл боловсруулах үйлдвэр, дулааны цахилгаан станцын ойролцоо амьдардаг хүн, мал амьтан түүнд илүүтэй нэрвэгдэх нь тодорхой шүү дээ. Хүн амын суурьшилтай газрын барилга байгууламжид хүртэл радоны хэмжээ ямар байх ёстойг улсын стандартаар зааж өгсөн байх учиртай юм. ЗХУ-д намайг сурч байхад тэндэхийн стандарт 100-200 Бк\м.кв байсан санагдана. Манайд энэ үзүүлэлт байдаг эсэх, байдаг бол түүний эрүүл ахуйн байж болох норм ямар хэмжээнд байдгийг МХЕГ-аас тодруулах хэрэгтэй л дээ. Олон улсын стандартаар бол радоноос авч болох тунгийн хэмжээ жилд 10 мЗв-ээс хэтрэхгүй л байх учиртай. Тэр ч бүү хэл, өндөр хөгжилтэй улс орнуудад, геологи хайгуулын дүн шинжилгээнд үндэслэж, радон гэх мэт ЦИБ-ын байгалийн фон харьцангуй өндөр байгаа газар нутгийн зураглал гаргаж, тэнд хүн амын суурьшлын бүс болгохоос зайлсхийдэг туршлага ч бий.
Нэг тонн ураны хүдрийг олборлоход 30-80 кг хүхрийн хүчил шаардагддаг юм билээ
-Уран хайх олборлох явцад хүхрийн хүчил ашигладаг. Тэгвэл хүхрийн хүчил нь уранд ямар нөлөө үзүүлэх вэ?
-Энэ асуултыг хариулахын тулд эхлээд эхлээд рН-ын тухай тайлбарлаж байж ойлгогдох байх. Уусмалд агуулагдаж байгаа устөрөгчийн ионы идэвхийн хэмжээ буюу уг уусмал хүчиллэг байна уу шүлтлэг байна уу гэдгийг илэрхийлдэг хэмжээг рН гэдэг. Түүний хэмжээс нь 0-14 байна. рН нь 5-аас доош 0 руу буурах тусам хүчиллэг чанар нь ихэсч, 14 рүү дээшлэх тусам суурилаг чанар нь ихэсдэг тухай бид дунд сургуулийн химийн хичээлээс мэднэ. Хүхрийн хүчлийг бордоо, тэсэрч дэлбэрэх бодис, будаг, резин гаргаж авах гэх мэтэд болон аккумулятрын электролит зэрэгт ашигладгийг бид мэднэ. Хүхрийн хүчил нь хүн мал амьтны амьсгалын эрхтэнг цочроож, арьс, нүдний салстыг түлж, шархлуулж гэмтээдэг аюултай. Иймд түүнийг ашиглаж хэрэглэхдээ юуны түрүүнд хөдөлмөрийн аюулгүй байдлын дүрэм журмыг ягштал зөв мөрдөөгүй тохиолдолд хүн амьтан хүрээлэн буй орчинд аюул учруулах өндөр эрсдэлтэй байдаг. Дэлхийн ашигт малтмалын олборлолтын практик туршлагаас сонирхож үзэхэд, нэг тн ураны хүдрийг олборлоход 30-80 кг хүхрийн хүчил шаардагддаг юм байна билээ. Төсөөлөхөд хялбар болгохын тулд энэ үзүүлэлтийг арай хялбарчилбал, хоёр тонн ураны хүдэр гаргаж авахад дунджаар 100 кг хүхрийн хүчил хэрэглэнэ гэсэн үг. Үүнийг тоннд шилжүүлбэл: нэг тонн хүхрийн хүчил газрын хөрсний гүнд шахаж байж 20 тн ураны хүдэр олборлох нь. Тэгвэл Улаанбадрахын газрын хөрсний гүнд хэчнээн хэмжээний хүхрийн хүчил шахсаныг мэдэж байвал хэдий хэмжээний уран олборлох гэж байгааг мэдэж болох нь байна.
-Ураныг олборлох хэчнээн төрлийн арга байдаг юм бэ. Тэдгээр аргын сул ба давуу талуудын тухай тайлбарлаж өгнө үү?
-Ураныг дэлхийд дараах үндсэн гурван аргаар олборлож байна. Үүнд, ил уурхайн, далд уурхайн, химийн хүчтэй үйлчилгээтэй хорт бодис болох Хүхрийн хүчлийг газрын хөрсний гүн рүү шахаж, ураны хүдрийг нь түүнд уусгаж аваад, дараа нь түүнээсээ ураныг нь ялгаж авах арга юм. Энэ гурван аргаас хөрсний гүн рүү хүхрийн хүчил шахаж уусгах аргаар УРАН олборлох нь байгаль, экологийн аюулгүй байдалд маш эрсдэлтэй аргад тооцогддог байтал гадаадын компаниуд өөр улс орны нутаг дэвсгэр дээр ураны хайгуул олборлолт хийхдээ энэ аргыг хэрэглэхийг урьтал болгодгийн учир нь дараах гурван шалтгаантай. Нэгдүгээрт, их хэмжээний техник, хүн хүч ашиглаж газрын гүн рүү орж олборлолт хийхгүй учраас олборлогч талдаа өртгийн хувьд маш хямдхан байдаг,
Хоёрдугаарт, газрын гүнд, хүхрийн хүчилд уусгаж авсан уусмал, хольцын дотор уранаас гадна ванадий, молибден, кадмий, никель гэх мэт ашигтай үнэт металл, элементүүд их хэмжээгээр агуулагдаж, хамт олдворлогдож, гадаад руу ямар ч тооцоогүйгээр гарах боломжтой болдог. Гуравдугаарт, олборлолт дууссаны дараа нөхөн сэргээлт хийхэд хялбар. Зөвхөн хөрсний өнгөн хэсгийг нь цэвэрлэхэд (“нүд хуурахад”) л болно. Бусдын газар нутгийн хөрсний гүнд юу болж үлдэх нь тэдэнд үнэндээ, падгүй. Олборлогч талд ийм ашигтай учраас тэд гаднын улс орны нутаг дэвсгэр дээр энэ аргыг хэрэглэхийг урьтал болгодог.
-Тэгвэл манай улс ураныг олбор¬луулах гэж байгаа бол уусган баяжуулах аргаас татгалзах хэрэгтэй юм байна, тийм үү?
-Олборлуулагч талд буюу Монгол Улсад энэ арга нь огтхон ч ашиггүй буюу өндөр эрсдэлтэй гурван зүйлийг араасаа дагуулж байдаг. Нэгдүгээрт, газрын гүн рүү шахсан тэр хүхрийн хүчил нь уусгах гэж байгаа ураны хүдрийг бүхэлд нь 100 хувь зөв хамарч, шаардлагатай хүдрээ бүгдийг нь уусгаж авах магадлал байхгүй, хоёрдугаарт, газрын гүнд шахаж оруулсан хүхрийн хүчил нь ураны эрдсийн тодорхой хэмжээний хольцтой болж, хажуугийнх нь эрүүл байсан хөрс шороо болон гүний усанд уусан орж их хэмжээгээр, удаан хугацаанд бохирдуулах эрсдэл маш өндөр болж хувирдаг. Гуравдугаарт хайгуул олборлолтыг зогсоосны дараа буюу үйл ажиллагаа дууссанаас хойш газрын гүнд бий болсон ураны болон бусад хортой хүнд металлуудын хольцтой хүхрийн хүчлийн үлдэгдэл уусмалыг бүрэн аюулгүй болгож, 100 хувь цэвэрлэх ямар ч боломж байхгүй. Өөрөөр хэлбэл, газрын гүний хөрс, ус нь хордолттой хэвээр үлдэж, яваандаа гадаргуун ус, хөрсөн дээр ил гарч хүн, мал амьтны эрүүл мэнд, байгаль орчныг бохирдуулах өндөр эрсдэл дагуулсаар, он удаан жил, урт удаан хугацаанд үлддэг. Үүний улмаас тэр газар нутаг дээр амьдардаг ард иргэд, мал амьтан хордож хохироод л үлдэнэ. Бүр цаад утгаараа Монгол Улс л хохирно гэсэн үг.
-Тэгэхээр манай улс ураны асуудал дээр маш болгоомжтой л хандах хэрэгтэй юм байна даа?
-Нэг зүйлийг хэлэхэд, цацраг идэвхит эрдэс баялгаас дэлхийд эдийн засгийн хувьд ач холбогдлоороо ураны эрдэс дээгүүр байранд үнэлэгддэг. Химийн энэ нэгдлийг цөмийн зэвсэг үйлдвэрлэх, атомын цахилгаан станц (АЦС)-ын түлш болгоход болон эдийн засаг, шинжлэх ухааны бусад чухал хэрэгцээнд ашигладаг. Тиймээс ч ураны хүдрийн ашигт малтмалыг дэлхийн ямар ч улс өөрийнхөө стратегийн чухал ач холбогдолтой эрдэс баялаг, түүхий эд гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл, хэн дуртай нь, ялангуяа гадаадынхан түүнийг бусдын нутаг дэвсгэр дээр дураараа эрж хайж, олборлож, гадагшаа зөөх нь байж боломгүй зүйл.
Гэтэл манай улсад тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч дотоод, гадаадын компаниуд уул уурхайн хайгуул олборлолтод дураараа авирлах нь зарим талаар хэрээс хэтэрч байгаа нь нууц биш болсны бодит нэг баримт нь Улаанбадрахын хэрэг.
-Улаанбадрахын иргэдийн мэдээлж буйгаар ундаалдаг булаг шанд нь бохир䬬сон. Шинжилгээгээр ч ЦИБ илэр¬сэн тухай ярьдаг. Энэ тал дээр таны бодол?
-ЦИБ гэдэг нь энгийн үгээр илэрхийлбэл, байгальд оршин байхдаа өөрөөсөө цацраг ялгаруулж, ойр хавийнхаа бүх зүйлд нэвчиж, ионжуулж, хордуулж байдаг тухай дээр дурьдсан. Одоо тэндэхийн хөрс шороо, өвс ургамал, худаг ус бүгд бохирдож, урьдын адил цэвэр ариун биш болсон нь тодорхой. Дорноговь аймгийн Улаанбадрах сумын малчин ард иргэд өөрийн тэр өлгий нутагтаа, үе улиран, мал сүргээ адгуулж, өсгөн үржүүлж, хүн мал нь тайван амгалан өсөн үржиж, амьдарч ирсэн. Түүхийн олон зуун жилийн туршид урьд хожид мал сүрэгт нь ажиглагдаж байгаагүй хачин жигтэй зүйлс сүүлийн жилүүдэд гарах болсноос харахад, тухайн орон нутгийн хөрс шороо, ус ургамал, байгаль орчны хэвийн байдалд хөндлөнгөөс, гадны ямар нэг гаж нөлөө, /тухайлбал, химийн аюултай хорт бодис (хүхрийн хүчил)-ын болон цацраг идэвхит бохирдолт/ бий болсныг гэрчилж байгаагаас гарцаагүй гэдэг нь химийн мэргэжлийн хүнд төдийгүй тэнд амьдардаг эгэл жирийн хэнд ч ойлгомжтой зүйл Улаанбадрахад хордсон мал амьтны уушги, элэг, бөөр, зүрх судас, бусад эд эрхтэн авах юмгүй болсныг тэнд оршин суугч иргэд, очсон хүмүүс өөрсдийн нүдээр харсан л байх. Улаанбадрахад малын бие эрхтэн ийм аймшигтай болж, үхэж үрэгдэж, бас малын генд нь нөлөөлж,үр төл нь олноор зулбаж, амьгүй эсвэл эрхтэн тогтолцооны гаж хөгжилтэй гарсаар байгаа нь химийн хорт бодис, цацраг идэвхит бодисын нөлөө гэдэг нь илэрхий байна.Цацраг нь юуны түрүүнд хүн мал амьтны элэг, бөөрөнд нөлөөлж, уураг сахар нь шээсээр гадагш алдагддаг. Түүнчлэн, уушгины хэвийн үйл ажиллагаа доголдож, хоол боловсруулах эрхтэн хямарч, чөмөг нь задралд орж, аажмаар яс нь сийрэгжинэ, цусны улаан цагаан цогцосын тоо буурна, дотор цус алдалт явагдана, үр хөврөлийн хэвийн хөгжил алдагдана, цусны эргэлт гажиж, улмаар бие организмын хэвийн үйл ажиллагаа бүхэлдээ алдагдаж үхэлд хүргэнэ.
-Ураны хайгуул, олборлолтын үед хамгийн гол анхаарах шаардлагатай зүйл юу вэ?
-Ураны хайгуул олборлолтын үед, юуны түрүүнд тухайн газар нутагт цацраг агуулсан тоос шороо, тоосонцорт цацрагийн нарийн хяналт тогтоосон байх шаардлагатай байдаг. Гэтэл Улаанбадрахад тийм юм бараг байхгүй олон жил болж байгаа юм байна билээ. Үүнд уг нь манай улсын Мэргэжлийн хяналтын байгууллага, Цөмийн энергийн комисс, УУХҮЯ эхнээс нь шаардаж, гүйцэтгэлд нь тасралтгүй хяналт тавьж байх ёстой байсан боловч харамсалтай нь үүнд зохих журмаар хандаагүйгээс ийм байдалд хүргэсэн байна гэж би үздэг.
-Улаанбадрах сумын малчдын хувьд малын гажиг төллөлт, зарим нэгэн зүй бус хорогдлыг урантай ямар нэгэн хэмжээгээр холбоотой гэж үздэг ч мал эмнэлгийн дүгнэлтээр тийм зүйл байхгүй гэж гардаг хэмээн бухимддаг юм билээ?
-Хордлогод өртсөн мал амьтны дотор эрхтэнг мэргэжлийн бус, Монгол хүн хэн боловч хараад ялгаж чадна гэдгийг би баттай хэлье. Энгийн нэг жишээн дээр зүйрлэж тайлбарлья л даа. Хүний эмч хүн хүний биеийг гаднаас нь чагнаад, дотор эрхтэнд онош тавьдаг. Тэгвэл жирийн монгол хүн хэн боловч төхөөрч байгаа малын дотор гэдсийг хараад эд эрхтэн нь хэвийн, эрүүл, эсвэл гэмтэл, согогтой байна уу гэдгийг шууд л мэднэ. Дорногоь аймгийн Улаанбадрахын үхэж үрэгдсэн олон арван малынх нь дотор биений уушги, элэг, бөөр, гэдэс гээд бүх дотор эрхтэн нь хэвийн биш болсон байгааг харуулсан бодитой, нотолгоотой яг ийм баримтууд холбогдох хүмүүст нь бичлэгээрээ бий шүү дээ. Лабораториуд нь зөв дүгнэлт гаргаж чадахгүй байхад мал амьтан нь өөрийн бие эрхтнээрээ, амь насаараа хүмүүс бидэнд баталж харуулаад байна биш үү. Улаанбадрахын хөрс шороо, ус унд, ургамал ногоо нь хоргүй гэж мэлзээд байгаа тэр “мэргэжлийн” гэх хүмүүс шинжлэх ухааны дүгнэлтээр баталж нотолж чаддагүй юм бол өөрсдөө тэндхийн уснаас нь ууж, малынх нь махаар хооллож, тодорхой хугацаанд тэнд амьдраад аюулгүй гэдгээ биеэрээ баталчих хэрэгтэй шүү дээ. Харамсалтай нь тийм хүн олдохгүй гэдэгт би итгэлтэй байна. Тэгэхлээр тэр газар хүн мал нь урьдын адил тайван амгалан амьдрах боломжгүй л болсон байна гэсэн үг шүү дээ.
-Өнгөрсөн хугацаанд Улаанбадрах суманд үйл ажиллагаа эрхлэхээр очсон Францын “Арева” компанийн Монголд үйл ажиллагаа явуулж буй охин компани туршилтын олборлолт хийхдээ хөрсөнд 440 тонн хүхрийн хүчил хийсэн байдаг гэж сонссон. Энэ бүхний хоруу чанар л Улаанбадрахчуудыг баллаад байгаа болов уу?
-Газрын хөрсний гүнд шахаж оруулсан химийн гоц аюултай бодис, түүнд ууссан бусад хортой элдэв бодис хөрсний гүний усанд орж, улмаар худаг болон мал усалгааны усаар дамжин хүн амьтны биед орж хордуулна. Түүнээс гадна, уул уурхайн компаниудын малтаж өрөмдөж, хөрсний гүний хэсгээс гаргасан шороо болон усаар дамжин хөрсөн дээр ил гарч хатсан цацраг идэвхит элемент агуулсан тоос шороо салхины аясаар цацагдаж, агаар, газрын хөрс, ургамал өвс ногоо, усны эх булгийг бохирдуулна. Тэгээд ч мал амьтан бол усыг түүхийгээр нь ууж, өвс ногоог шууд идэж амьдардаг амьтан учраас элдэв бохирдолтод өртөхдөө илүү амархан байдаг. Мал амьтны амьсгалын болон хоол боловсруулах замаар ингэж бие эрхтний дотор орсон цацраг идэвхит бодис агуулсан тоос шороо нь уушги болон бусад дотор эд эрхтэнг бохирдуулж, улмаар өвчлүүлж, үхэлд хүргэнэ. Улаанбадрахын хордсон мал амьтны уушги, элэг, бөөр, зүрх судас, бусад эд эрхтэн авах юмгүй болтлоо муудсаныг оршин суугч иргэдээс гадна тэнд очсон тэр “мэргэжлийн” гэх хүмүүс өөрсдийн нүдээр харсан л байх учиртай. Улаанбадрахад малын бие эрхтэн тийм аймшигтай болж, үхэж үрэгдэж, бас малын генд нь нөлөөлж, үр төл нь олноор зулбаж, амьгүй эсвэл эрхтэн тогтолцооны гаж хөгжилтэй гарсаар байгаа нь химийн хорт бодис, цацраг идэвхит бодисын нөлөө гэдэг нь илэрхий байна. Цацраг нь юуны түрүүнд хүн мал амьтны элэг, бөөрөнд нөлөөлж, бие эрхтэнд байх ёстой уураг сахар нь шээсээр гадагш алдагддаг.Түүнчлэн, уушгины хэвийн үйл ажиллагаа нь доголдож, хоол боловсруулах эрхтэн хямарч, чөмөг нь задралд орж, аажмаар яс нь сийрэгжинэ, цусны улаан цагаан цогцосын тоо буурна, дотор цус алдалт явагдана, үр хөврөлийн хэвийн хөгжил гажна, цусны эргэлт өөрчлөгдөж, улмаар бие организмын хэвийн үйл ажиллгаа бүхэлдээ алдагдаж үхэлд хүрнэ.
-Бидний ярилцлагыг уншиж байгаа зарим хүмүүс эрчим хүчний чухал түүхий эд уран олборлуулахыг эсэргүүцэх нь буруу хэмээн шүүмжлэлтэй хандаж магадгүй. Тэр хүмүүст хандаж хэлэхийг хүсэж байгаа зүйл байна уу?.
-Уул уурхайн тусгай лицензийн олголт, ашигт малтмалын хайгуул олборлолт, байгаль орчны бохирдолт, хор уршигтай холбоотойгоор, сүүлийн 20-иод жилд манай улсын хэмжээнд, энд тэнд олон түмний тайван жагсаал, цуглаан, эсэргүүцэл маш олноор гарсаар ирснийг та бүгд сайн мэднэ. Тэдгээр жагсаал цуглаан, эсэргүүцэл бол улс орны эдийн засаг, хөгжил дэвшлийн ашиг тусын тулд янз бүрийн ашигт малтмал, эрдэс баялгийг олборлож ашиглахыг эсэргүүцэж байгаа зүйл огтхон ч биш ээ. Харин ийм эсэргүүцэл, дургүйцлийн гол учир шалтгаан нь янз бүрийн ашигт малтмал, эрдэс баялгийг хайж олборлох тусгай зөвшөөрөл бүхий дотоод гадаадын зарим компани үйл ажиллагаагаа явуулахдаа Монгол Улсын холбогдох хууль, журам зааврыг нарийн мөрдөж ажилладаггүйгээс, тухайн орон нутгийн хүн ам, мал амьтан, байгаль орчинд эрсдэлтэй байдал бий болгох явдал газар авч, тэр нь даамжирсаар, улс орны аюулгүй байдалд ч муугаар нөлөөлөхүйц хэмжээнд хүрч байгаад эмзэглэж, төр засгаас зохих арга хэмжээ авч, зөв гольдролд нь оруулж өгөхийг л хүсэж байгаа хэрэг юм. Улаанбадрах сумын ард иргэд бусдын тарьсан гай түүтгэрээс болж, үе улиран амьдарч ирсэн төрөлх нутгаа орхин хаа нэг тийш дайжиж явахгүй нь мэдээж учир тэнд хөнөөл бий болгож байгаа компанийн үйл ажиллагааг даруй зогсоож, орон нутгийнх нь байгаль орчныг урьдын адил эрүүл, хэвийн байдалд нь оруулахад анхаарах нь чухал байгаа юм. Үнэндээ, монголчууд бидэнд одоохондоо уран олборлож экспортлохгүй бол болохгүй болсон тийм аминд тулсан хэрэгцээ шаардлага байхгүй гэж бодож байна. Тэр ашигт малтмал, эрдэс баялаг олон сая жилийн туршид газрын хөрсөн дороо байснаараа тэгээд байж л байг. Ирээдүйд монголчууд та бидний үр хойчис тэр ураныг ч бусад эрдэс баялгаа ч өөрсдөө аюулгүй байдлаар бас улс эх орондоо ашигтай байдлаар зөв олборлож ашиглах цаг нь ирж л таарна. Монголчууд бид өнөөдөртөө эрүүл аргаар, өөрөөр хэлбэл, нар салхиар, нөхөн сэргээгдэх эрчим хүчийг ашиглах сайхан боломж бий шүү дээ. Жилийн 365 хоногийн ихэнхид нь нартай байдаг, бас ихэнхид нь салхитай байдаг газрууд ч Монголд олон бий. Эцэст нэг зүйлийг энд онцлон тэмдэглэхэд, манай Монгол Улс одоогоос яг 29 жилийн өмнө 1992 оны 9 дүгээр сард Цөмийн зэвсгээс ангид байх статустай орон болж байгаагаа НҮБ-ын индрээс зарлан тунхаглаж, дараа нь 2000 онд УИХ “Цөмийн зэвсгээс ангид байх тухай” хууль батлан гаргасан улс шүү дээ. Цөмийн зэвсэгтэй гэж албан ёсоор хүлээн зөвшөөрөгдсөн таван улс (АНУ, ОХУ, БНХАУ, Англи, Франц) манай энэ статусын асуудлаар 2000 онд Хамтарсан мэдэгдэл, 2012 онд Хамтарсан тунхаглал гаргаж, улс төрийн баталгаа олгосон байдаг юм. Бас дээр нь нэмж хэлэхэд, манай улс 1987 онд эвсэн нэгдэж орсон “Цөмийн материалыг биечлэн хамгаалах тухай” олон улсын конвенц гэж бий. Ийм учраас бидний Монгол Улс цөмийн зэвсгээс ангид байх энэ статустай холбоотой бүх асуудлаа НҮБ-ын өмнө, дэлхийн хүн төрөлхтний өмнө нарийн чанд, туйлбартай дагаж мөрдөх үүрэгтэй. Гэтэл УРАН гэдэг цацраг идэвхит бодис бол цөмийн зэвсгийн үндсэн түүхий эд нь. Цөмийн зэвсгээс ангид байх статустай Монгол Улс цөмийн зэвсгийн тийм гол түүхий эдийг газар нутгаасаа олборлож, тэр тусмаа цөмийн зэвсэгтэй Франц улсын компанитай холбоотой өөрийн улсын компаниар олборлуулж, Франц руу экспортолж болно гэж үү. Энэ бол Цөмийн зэвсгээс ангид байх статустай Монгол Улс олон улсын өмнө хуулиар хүлээсэн үүргээ ноцтой зөрчиж байгаа гэмт хэрэг болно гэдгийг бид хатуу анхаарах ёстой.
Эх сурвалж: ӨГЛӨӨНИЙ СОНИН

1996-1998 онд ХБНГУ-ын Боннын их сургууль болон Монгол Улсын их сургуулийн Монгол хэл, соёлын сургуульд Хэлбичгийн ухааны магистрын зэрэг, 1998-2000 онд Монгол Улсын Шинжлэх ухааны академийн Хэл зохиолын хүрээлэнд Хэлбичгийн ухааны докторын зэрэг, 2000-2001 онд ИБУИНВУ-ын Кэмбрижийн их сургуульд Нийгэм-соёлын антропологийн магистрын зэрэг, 2002-2006 онд ИБУИНВУ-ын Кэмбрижийн их сургуульд Антропологийн ухааны докторын зэргийг тус тус хамгаалсан.
1996-1998 онд Монгол хэл, бичгийн дээд сургуульд Англи хэл, монгол аман зохиол, монгол эртний уран зохиолын багш,
1998-2001 онд МУИС-д Ардын билиг зүй, эртний уран зохиолын багш,
2001-2002 онд МУИС-ийн Антропологи болон археологийн тэнхимийн дэд профессор,
2006-2008 онд МУИС-ийн Нийгэм-соёлын антропологийн тэнхимийн профессор,
2008-2009 онд МУИС-ийн Нийгэм-соёлын антропологийн тэнхимийн профессор ба Орлогч эрхлэгч,
2006-2012 онд Нээлттэй нийгмийн хүрээлэнгийн эрдмийн тэтгэлгийн судлаач,
2010-2015 онд МУИС-ийн Нийгэм-соёлын антропологийн тэнхимийн профессор ба Эрхлэгч,
2014-2015 онд ИБУИНВУ-ын Кэмбрижийн их сургуулийн Монгол ба Дотоод Ази судлалын төвийн зочин судлаач,
2015-2019 онд ИБУИНВУ-ын Лондон коллеж их сургуулийн Антропологийн тэнхимийн “Шинэ эдийн засагт үүсэж буй сэдвүүд” төслийн судлаач,
2021 онд Монгол Улсын Засгийн газрын гишүүн, Соёлын сайдын ахлах зөвлөхөөр тус тус ажиллаж байсан.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын Хэвлэл мэдээллийн алба

4Дарьчулуун Дариа болон өөр 3 хүн

Эгэл жирийн жолоочийн гэр бүлд төрж өссөн надад буурал дээдсээс өвлөгдөн ирсэн агуу түүхт Монгол төрийг тэргүүлэх их хувь заяаг оноож, өндөр итгэл найдвар хүлээлгэсэн эрхэм хүндэт ард иргэд, сонгогч түмэндээ гүн талархал илэрхийлэн, мэхийн ёслоё.
Намайг төрүүлж, өсгөн хүмүүжүүлсэн, бурхны орноос харж байгаа аав ээждээ, өвөг дээдэстээ мэхийн ёслоё.
Миний бие энэхүү их итгэл найдварыг ард түмнийхээ язгуур эрх ашгийг эрхэмлэн дээдэлж, улс орныхоо тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлыг бататган бэхжүүлж, хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёс, үндэсний эв нэгдлээ сахин хамгаалахын төлөө хичээн зүтгээрэй гэсэн манай ард түмний асар их захиа даалгавар, үүрэг хариуцлага хэмээн хүлээн авч байна.
Энэ удаагийн Ерөнхийлөгчийн сонгуульд надтай хамт нэр дэвшин өрсөлдсөн С.Эрдэнэ, Д.Энхбат нартаа цаашдын ажил үйлсэд нь өндөр амжилтыг хүсэн ерөөе.
Мөн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Төрийн тэргүүнээр ажилласан эрхэм хүндэт Халтмаагийн Баттулга Танд гүн хүндэтгэл илэрхийлж, эрүүл энх, аз жаргал, сайн сайхан бүхнийг хүсэн ерөөж байна.
Эрхэм хүндэт ард иргэд ээ,
Монголчууд бид эрх чөлөөний дуудлага, хүний эрхийн мэдрэмж, шударга ёсны хүсэмжлэл, тэгш эрхийн зарчмаа хэзээ ч алдаж байгаагүй ард түмэн. Энэхүү эрх чөлөө, шударга ёс, үнэт зүйлийнхээ төлөө манай ард түмэн ямагт, үеийн үед тэмцэж ирсэн түүхтэй билээ.
Чухамхүү шударга ёс тогтсон тэр л нийгэмд хүн эрх чөлөөтэй, хүсэл тэмүүлэлтэй, ирээдүйдээ итгэлтэй, сэтгэл хангалуун, аз жаргалтай амьдрах учиртай.
Ийм л нийгэм байгуулахыг Монголын ард түмэн хүсэж мөрөөдөж, бас шахаж шаардаж байна.
Нийгэмд шударга ёс тогтооход нэн чухал асуудал бол хараат бус шударга шүүх, прокурорын байгууллагатай байх явдал юм.
Иргэд шударга шүүхээр шүүлгэх, шүүгчид нь мэргэжлийн ур чадвар, ёс зүйтэй байх, шүүх прокурорын байгууллага нь зөвхөн хууль дээдэлдэг, хуульд захирагдан ажилладаг, хараат бус хууль шүүхийн байгууллагын тогтолцоог бий болгох явдал нэн чухал шаардлагатай байна.
Иймд миний бие нийгэмд шударга ёс тогтоохын төлөө, хүн засагладаггүй, хууль засагладаг ардчилсан шударга төрийг жинхэнэ утгаар нь байгуулахын төлөө хичээн зүтгэх болно.
Задарсныг нь засагладаг, ядарсныг нь хайрладаг төртэй байх ёстой. Энэ бол Монгол төр юм.
Монгол хүн эх орон, газар нутагтаа эзэн байж, байгалийн баялгийнхаа үр шимийг адил тэгш хүртэх явдал шударга ёсны бас нэгэн зарчим.
Монголчууд бидэнд өвөг дээдсээс минь өвлөгдөн ирсэн баялаг бол байгалийн баялаг, газрын өгөөж, малын буян, ард түмний минь оюун санааны охь ундрага юм.
Байгалийн баялгийг ашиглах төрийн бодлогыг урт хугацааны хөгжлийн бодлоготой уялдуулан тодорхойлж, газрын хэвлийн баялгийн үр өгөөжийг Үндэсний баялгийн санд төвлөрүүлэн Монгол сайхан эх орноо хүчирхэг эдийн засагтай үйлдвэрлэгч, экспортлогч улс болгон хөгжүүлэхийн зэрэгцээ монгол хүн бүр баялагтаа эзэн байх тогтолцоог хөгжүүлэхэд төрийн бодлогыг чиглүүлэх шаардлагатай.
Баялагтаа эзэн Монголын төлөө гэсэн ард түмний минь хүсэл тэмүүлэл, Төрийн тэргүүн миний байр суурь цаашид ч улам биелэлээ олж, үр шим, үр өгөөжийг нь манай ард түмэн хүртэнэ гэдэгт би итгэл төгс байна.
Гэхдээ газрын хэвлийн баялаг бол дундардаг баялаг, харин манай ард түмний оюун санааны баялаг бол ундардаг баялаг гэдгийг бид ямагт санаж байх ёстой. Тийм учраас байгаль дэлхийгээ хайрлан хамгаалж, байгалийн баялгаа ариг гамтай, зүй зохистой ашиглах явдал нэн чухал гэдгийг монгол хүн бүр оюун санаа, зүрх сэтгэлдээ бодож явах учиртай юм.
Монгол хүний оюун санаа, үүх түүх, өв соёл, зан заншил, бүтээл туурвил, хэл соёл, бичиг үсэг, мэдлэг боловсрол, нүүдэлчдийн соёл иргэншил гээд бид бүхэнд ундран арвиждаг баялаг асар их бий.
Энэ баялаг бол даяаршиж буй дэлхий ертөнцөд монголчууд бид Монголоороо үлдэх, Монголоороо бахархах, Монголоороо гоёх, Монголоороо оршихын үндэс суурь болох юм.
Монголын ард түмний хамгийн том баялаг бол монгол хүн Та өөрөө юм.
Учир иймд Төрийн тэргүүн миний бие дэлхийд өрсөлдөх чадвартай монгол хүнийг хөгжүүлэх, өв соёл, үүх түүх, ёс заншлаа дэлхий нийтэд сурталчлан таниулах, үр хүүхдүүддээ өвлүүлэн үлдээх, залуу хойч үеэ эх оронч үзлээр хүмүүжүүлж, ард иргэдээ соён гэгээрүүлэх ажилд төрийн бодлогыг чиглүүлэн ажиллах болно.
Түүнчлэн эх дэлхий, ургамал амьтан, уул ус, байгаль орчноо хайрлан хамгаалах явдлыг бүх нийтийн үйлс болгон өрнүүлж, уур амьсгалын өөрчлөлт, цөлжилт, хөрс ус, агаарын бохирдол, уул уурхай, үйлдвэржилтээс бий болсон байгалийн доройтлыг нөхөн сэргээх зэрэг эко системийн тэнцвэрт байдлыг хадгалах талаар идэвх санаачилга гарган, төрийн бодлогын цөм, түмэн олны үйл хэрэг болгох нь зүйтэй хэмээн үзэж байна.
Эрхэм нөхөд өө,
Улс орны минь тусгаар тогтнол, оршин тогтнохын үндэс нь эх орон, газар шороо, хэл соёл, ард түмэн минь билээ. Энэхүү үнэт зүйлсийн амин холбоо, алтан гагнаас нь Монголын ард түмний эв нэгдэл юм.
“Эвт шаазгай буга барина” гэж ардын сайхан үг байдаг. Монголчууд бид эвтэй байх үедээ хүчирхэгжин мандаж, эвдэрч талцсан үедээ уруудан доройтож ирснийг буурал түүх бидэнд үргэлж сануулсаар ирсэн.
Миний бие Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн хувьд ард түмнийхээ эв нэгдлийг нүдний цөцгий мэт хайрлан хамгаалж, зөвийг сахиж, эвийг эрхэмлэсэн, эвлэрлийг дэмжсэн Төрийн тэргүүн байх болно.
Харин Монголын ард түмний язгуур эрх ашиг, улс орны тусгаар тогтнол, аюулгүй байдал, үндэсний эв нэгдлийн эсрэг аливаа бусармаг үйлдэлтэй хатуу тэмцэх болно гэдгээ энэ эрхэм индрээс илэрхийлье.
Монголын ард түмний ололт амжилт, үнэт зүйл болсон хүний эрх, эрх чөлөө, эв нэгдлийг эрхэмлэн дээдэлсэн ардчилсан төр засгаа бэхжүүлж, парламентын засаглалыг улам төгөлдөржүүлэх, хүн бүр тэгш эрх, тэгш боломжоор хангагдсан хүмүүнлэг иргэний ардчилсан нийгмийг хөгжүүлэхийн төлөө ард түмэн, улс төрийн нам, эвсэл, иргэний нийгмийн байгууллагуудтайгаа хамтран ажиллах болно.
Ард түмний эв нэгдэл гэдэг бол улс орны оршин тогтнохын үндэс юм. Эв нэгдэл үгүй бол хөгжил дэвшил, улс үндэстэн байх боломжгүй.
Өнөөдөр хүн төрөлхтний өмнө, монголчууд та бидний өмнө “Ковид-19” цар тахлыг даван гарах хүндхэн сорилт тулгараад байна. Нөхцөл байдал ч амаргүй байна.
Энэ аюулт цар тахал өвчнийг хохирол багатай даван гарахад төр засаг, ард түмнээрээ нэгдэн нийлж, эвийг эрхэмлэн, хүчийг нэгтгэн хамтын хүчээр тэмцэх явдал онцгой чухал байна.
Коронавируст халдвараас хайртай хүмүүс, гэр бүлээ хамгаалахын төлөө Монгол Улсын Засгийн газраас авч хэрэгжүүлж буй арга хэмжээг бүх талаар дэмжин, хамтран ажиллахыг Төрийн тэргүүний хувьд ард түмэндээ уриалж байна.
Бид итгэл найдвар, эв нэгдэл, сахилга зохион байгуулалт, хамтын хүчээр цар тахлын аюулыг даван гарч чадах болно.
Эрхэм нөхөд өө,
Эрхэм хүндэт зочид оо,
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчөөр сонгогдсонд баяр хүргэж, халуун дотно мэндчилгээ ирүүлсэн дэлхийн улс орнуудын төр засгийн тэргүүн, тангараг өргөх ёслолын ажиллагаанд хүрэлцэн ирсэн дипломат болон олон улсын байгууллагын элч төлөөлөгч, элчин сайд Та бүхэнд гүн хүндэтгэлээ илэрхийлж байгааг минь хүлээн авна уу.
Миний бие Монгол төрийн гадаад бодлогын залгамж чанарыг хангаж, мөнхийн хоёр хөрш болон гуравдагч хөршийн бодлогын хүрээнд дэлхийн бусад улс орнуудтай тогтоосон найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааг илүү өргөн цар хүрээнд хөгжүүлэхийн төлөө, энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие даасан, олон тулгуурт гадаад бодлогыг тууштай явуулах болно.
Мөн Нэгдсэн үндэстний байгууллага болон олон улсын яриа хэлэлцээний тавцанд Монгол Улсын нэр хүнд, оролцоог сэргээн бататгаж, бүс нутгийн болон олон улсын байгууллагуудтай үр өгөөжтэй хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхийн төлөө санал санаачилга гарган, идэвхтэй хамтран ажиллана.
Миний бие Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Ерөнхий командлагчийн хувьд батлан хамгаалахын эрх зүйн шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэх, төрийн цэргийн байгууллагын нэгдмэл байдлыг хангах, Зэвсэгт хүчнийг мэргэшсэн, чадварлаг болгон хөгжүүлэх, цэрэг дайчдыг энхийг сахиулах болон улс орны стратегийн бүтээн байгуулалтад оролцуулах, улсын хил хамгаалалтыг бэхжүүлэх, цэргийн цолны үнэлэмж, зохист харилцааг бий болгох, Зэвсэгт хүчин, төрийн цэргийн байгууллагын алба хаагчдын нийгмийн асуудлыг сайжруулахад илүүтэй анхаарах болно.
Өнөө үеийн монгол цэргүүд өвөг дээдсээсээ өвлөгдөн ирсэн дайчин уламжлалаа нэр төртэй үргэлжлүүлж, хүн төрөлхтний энх тайван, аюулгүй байдлын төлөө Нэгдсэн үндэстний байгууллагын энхийг сахиулах үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож, эх орон, ард түмнийхээ нэр хүндийг дэлхийн тавцанд өндөрт өргөн “Монгол цэрэг-Дэлхийн цэрэг” болж чадсаныг ёслолын энэ арга хэмжээн дээр бахдан тэмдэглэж хэлэхэд таатай байна.
Эрхэм хүндэт ард иргэд ээ,
Энэ жил манай улсад Тулгар төрийн 2230 жил, Их Монгол Улсын 815 жил, Үндэсний эрх чөлөө, тусгаар тогтнолоо сэргээн мандуулсны 110 жил, Ардын хувьсгалын 100 жил, Монгол Улс НҮБ-д бүрэн эрхт гишүүнээр элссэний 60 жил зэрэг түүхэн тэгш ойнууд тохиож байна.
XX зуунд манай ард түмэн тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлаж, зуу зуун жилийн хоцрогдлыг арилган хүн ардаа соён гэгээрүүлж, өвчин зовлонгоос ангижруулан, эх орноо орчин үеийн хөгжил дэвшилтэй улс гүрэн болгон хөгжүүлж чадсан түүхэн гавьяатай билээ.
Тэгвэл XXI зуунд монголчууд бид улс орныхоо тусгаар тогтнол, аюулгүй байдлыг улам бататган бэхжүүлж, олон улсын тавцанд Монгол Улсын нэр хүндийг улам өндөрт өргөн, эдийн засгийн тусгаар тогтнол, бие даасан байдлаа хангаж, ард иргэд нь аз жаргалтай, сэтгэл хангалуун, тэгш дүүрэн амьдрах боломжтой, хүчирхэг Монгол Улсыг цогцлоон хөгжүүлэх их үйлсийг эхлүүлж байна.
Энэ ажлын эхлэл бол манай улс халамжаас хөдөлмөрт, олборлолтоос боловсруулалтад, импортоос экспортод шилжих явдал юм.
“Ажил хийвэл дуустал, давс хийвэл уустал” гэсэн ардын сайхан үг бий.
Сүүлийн жилүүдэд та бидний эхлүүлсэн газрын тосны үйлдвэр, гангийн үйлдвэр, байгалийн хийн хоолой, цэвэрлэх байгууламж, саарал усны үйлдвэр, сайжруулсан түлшний үйлдвэр, шинэ нисэх онгоцны буудал, эрчим хүч, дэд бүтэц, авто зам, төмөр замын салбарт хийгдсэн томоохон бүтээн байгуулалт, харилцаа холбоо, мэдээлэл технологийн шинэчлэл, хөдөө аж ахуй, газар тариалан, аялал жуулчлал, соёл, боловсрол, эрүүл мэнд, спортын салбарт хийсэн томоохон төсөл хөтөлбөрүүдээ улам эрчимжүүлж, үр дүнг нь үзэх зайлшгүй шаардлагатай байна.
Үүний зэрэгцээ хүнд ба хөнгөн үйлдвэрүүдийг барьж байгуулан, алт, зэс, төмөр, нүүрс болон байгалийн бусад баялаг, малын гаралтай түүхий эдээ эцсийн бүтээгдэхүүн болгон боловсруулдаг, аж үйлдвэржсэн экспортлогч орон болох зорилтыг бодит ажил хэрэг болгохын төлөө УИХ, Засгийн газрыг хуулийн хүрээнд дэмжин, хамтран ажиллах болно.
Миний бие Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн энэхүү хариуцлагатай, нэр хүндтэй албыг хашихдаа гагцхүү төрийн хуулийг дээдлэн сахиж, өргөсөн тангарагтаа үнэнч байж, ард түмнийхээ сайн сайхан амьдралын төлөө өөрийн оюун ухаан, мэдлэг чадвар, дадлага туршлага, хүч чадлаа дайчлан ажиллах болно.
Миний Монголын ард иргэд ээ,
Төрөлх сайхан эх орон маань хөгжил дэвшлийнхээ гараан дээр зогсож байна.
Сайн сайхан амьдралд хүрэхийн төлөө Та бид алхам алхмаар урагшилсаар байна.
Намууд нь зөв бодлоготой, улс төрчид нь зөв сэтгэлтэй, төрийн албан хаагчид нь сахилга хариуцлагатай, төр засаг нь тогтвортой, ард түмэн маань ирээдүйдээ итгэлтэй байж, зүрх сэтгэл, итгэл найдвараараа нэгдэн нийлж, бие биенийхээ гараас чанга атган, гэрэлт сайхан ирээдүйн төлөө хамтдаа хүчин зүтгэцгээе.
Шинэ зуунд эх орон маань дэлхийн хөгжилтэй улс орнуудын нэгэн адил хүчирхэгжин хөгжинө гэдэгт Төрийн тэргүүн, Улсын Ерөнхийлөгч би бат итгэлтэй байна.
Мөнх тэнгэрийн хүчин дор Монгол Улс мандан бадрах болтугай.
МОНГОЛ УЛСЫН ТӨЛӨӨ ЗҮТГЭЕ!” гэлээ.