Author: admin_shaman

Хэдхэн жилийн өмнө хоёр швейцарь эрдэмтэн тасалгааны температурт халуун цөмийн урвал явууллаа гэж баахан шуугисан. Хулганы арьс таллаж будчихаад иммунологийн том нээлт хийлээ гэж зарласан австрали эрдэмтний явдал саяхных. Гэвч шинжлэх ухаан нотлогддог, няцаагддаг чанартай учир энэ төрлийн шуугиан урт насгүй. Сайн дурынхан хорвоогоор нэг. Зургаан тэрбум хүн дотор аль янзын юм байхыг тэр гэхэв. Харин тэднийг шинжлэх ухаан тоодоггүй. Шинжлэх ухааны нэр барьсан луйварчид дундад зууных шиг элбэг биш ч ялангуяа сэтгэлгээ дорой, хоцрогдсон нийгмүүдэд амь бөхтэй оршсоор. Хөрс байгаа болохоор л луйварчид гаарч байгаа хэрэг. Сэтгэцийн өвчтөн шинжлэх ухааны нэр барих явдал ховор биш. Харин эрүүл нийгэмд тэд эмнэлэгийн хяналтандаа л байна уу гэхээс зурагтын дэлгэцээс салахаа больчихдог юм гэж хаа байхав! Эрүүл нийгэмд бүгд байх ёстой газраа л байр байрандаа. Хаа ч хэзээ ч байдаг энэ үзэгдэл харин манайд хавтгайрч, улс орны хөгжлийн бараг л албан ёсны баримжаа чиг хандлага болон алдаж, нийгмийн гишүүдийн дийлэнхийг хамарч, мэдээллийн хэрэгслэлээр байнга сурталчлагдаж, олон түмэнд итгэл үнэмшил болж байгаад хамаг аюул байна. Нийгэм ийм зүйлд асар их хөрөнгө мөнгө зарцуулж оюун санааны гүн хямралд орж, байгаа ертөнцөөсөө тасарснаар ямарваа хөгжил дэвшил сайн сайхны тухай ярих нь ч утгагүй хэрэг юм. Татвар төлөгчдийн мөнгөөр амьдардаг Үндэсний телевиз сэтгэцийн өвчтэй хүнээр яриулж Европын уулыг тахихад хандив өргөхгүй бол хараал хийнэ гэж ард түмнийг заналхийлгүүлж байхаар яахав? Танин соён гэгээрүүлж танин мэдүүлэх зорилготой гэх телевиз орой болгон ид шидтэнүүдээр бөөлүүлдэг заншилтай болчихоор яахав?

Нийгэм маань гүн өвчтэй байна. Иймдээ шинжлэх ухааны нэр барьсан элдэв мистик, ид шид, ердийн солиорол, улайм цайм луйвар манай нийгэмд хүний санаанд оромгүй том орон зай эзэлж бараг л нийгмийн сэтгэлгээг тодорхойлж байна. Үүнийг ядуурлаар тайлбарлаж болно л доо. Арга ядсан, амьдралд сөхөрсөн үй олон хүмүүс мухар сүсэг рүү хуйларч аврал эрж байна гэх мэтээр. Гэтэл үнэндээ Монголын нийгмийн амьдрал статистик утгаар нь бодож үзвэл 20 жилийн өмнөхтэй харьцуулахад хавьгүй чинээлэг болсон. 1986 онд Хүнсний зорилтот программаар нэг хүнд жилд 88 кг мах идүүлнэ гэж зорилго тавьж байсан. Одоо 120 кг мах ноогдож байна, мөнгөтэй нь тийм их мах иддэггүй учраас ерөнхийдээ хүн амд жигд л хуваагдаж байгаа. Борлогдож буй гурилын 80 хувь нь 2-р гурил байсан бол одоо дөнгөж 5 хувь эзэлж байна. Өдөрт хэрэглэж буй хоол хүнс Монголд 2700 ккалори байгаа нь дэлхийд муугүй үзүүлэлт шүү. Сүүлийн ганцхан жилд цалин тэтгэвэр бараг хоёр дахин нэмэгдлээ. 700 мянга орчим өрхийн 98 хувь нь ямар нэг гэхээр өөрийн орон гэртэй юм байна. Тэдний ердөө 0,2 хувь нь тог цахилгаангүй гэнэ. Хүний дундаж наслалт сүүлийн жилүүдэд ихээр уртсаж өдгөө эмэгтэйчүүд наслалт дундачаар 73 хүрсэн байх юм. Өөр иймэрхүү олон статистик жишээнд татаж болно. Нийтийг хамарсан өлсгөлөн, байгалийн нөмөрсөн гамшиг алга. Харьцуулахын аргагүй ядуу байсан үе саяхных. Бидэнд хэзээ ч тохиолдож байгаагүй ядуурал өлсгөлөн гуйранчлалыг тухайлбал солонгос, япон, орос, европын ард түмэн саяхан л туулаад гарч байсан. Тэдний хаана нь ч мухар сүсэг ингэтлээ нийгмийн баримжаа болон тодорч байгаагүй. Ингэхээр ядуурлаар тайлбарлах нь учир дутагдалтай байхаа.

Боловсрол. Бүдүүлэг нүүдэлчдийг богино хугацаанд бичиг үсэгтэй төдийгүй нийтээр дунд боловсролтой болгож чадсан нь ХХ зууны Монголын хамгийн том ололт байлаа. Өчигдрийн дундад зууны хоцрогдсон нүүдэлчин ганцхан үе өнгөрөхөд орчин үеийн сэхээтэн, багш, эмч, инжинер, хуульч, эдийн засагч, технологич, профессор, химич, физикч болж чадсан нь юутай бахархал. Ийм аугаа үсрэнгүй амжилтыг энэ богино хугацаанд үзүүлж дөнгөсөн өөр ард түмэн олонгүй л байх. 1950-1990 оны хооронд гадаадад 50 мянган мэргэжилтэн бэлтгэгдсэний 16 мянга нь дээд мэргэжлийн байв. Үүнээс хойшхи 20 жилд дахиад түүнтэй дүйцэхүйц олон боловсон хүчин дэлхийн өнцөг булан бүрд бэлтгэгдэж байна. 1990 онд дотоодод 18 мянган оюутан байсан бол одоо бараг 130 мянган оюутан суралцаж байна. Улаанбаатар хотын хүн амын 10 гаруй хувь нь шинжлэх ухаанд суралцаж буй оюутнууд. Бараг л оюутны хот. 10 мянган хүнд ноогдох оюутны тоогоор АНУ-ын өмнө, дэлхийд нэгдүгээр байр эзэлж байна, манай Монгол! Тоон үзүүлэлтээр ийм өндөр боловсролтой орон мухар сүсэгт бүрэн идэгдэж хүний нийгмийн мянган жилийн өмнөх сэтгэлгээтэй байж болох уу? Болдог юм байна. Судлууштай сонин парадокс!

Манай боловсролын тогтолцоо хоцрогдсон ард түмнийг гэгээрлийн их замд гаргаж ирсэн бол одоо энэ нь тодорхой үе шатаас эхлээд гэгээрсэн ард түмнийг мухар сүсгийн харанхуй руу түлхэх машин болжээ. Энэ орныг бараг бүрэн эзлээд байгаа энэхүү солиорол, солиорлыг даган хуйлрах үй олон бол манай боловсролын системийн зэрэмдэг бүтээгдэхүүн юм. Хүүхдийг хар нялхаас нь эрдэмтэн болгохоор бэлддэг манай сургалтын тогтолцоо хээрээр гэр, хэцээр дэр хийж явдаг хоцрогдсон ард түмэнд гэрэл гэгээ болон их амьдрал руу дуудддаг байсан байх. Харин техник технологийн тодорхой эрэмбэд хүрсэн, хотожсон, иргэншсэн нийгэмд “эрдэмтэн бэлтгэх” программын эцсийн бүтээгдэхүүн нь мухар сүсэгт баригдсан хоосон толгой.

Марксист сурган хүмүүжүүлэх ухаан гэгч нь ердийн сурганаас тэс ондоо юм байдаг. Маркс ангигүй тэв тэгш нийгэм хүсч байсан. Энэ төсөөлсөн нийгмийн иргэд нь универсаль өв тэгш, чадахгүй мэдэхгүй юмгүй супер баатрууд байх ёстой аж. Маркс коммунизмын үеийн иргэнийг өглөө загас барьдаг, өдөр нь үйлдвэрт ажилладаг, орой нь суралцдаг, үдэш нь шинжлэх ухаан урлагийн шүүмж бичдэгээр төсөөлж байв. Бүр ингэж бичиж байсан. Зөвлөлтийн сурганы систем яг энэ загвараар хийгдсэн нь манайд шууд хуулагджээ. Өв тэгш хүмүүжил боловсролын тухай МАХН-ын их хурал бүрээр заавар гарч байсныг ахмад үеийнхэн маань мартаагүй байж магадгүй. Гэтэл хүн гээч бодьгал хоорондоо ижилгүй, бараг давтагдашгүй онцлогтой, хүйснээсээ авахуулаад хүсэл сэтгэлгээ чадвар нь шал өмнөө олонлог гэдгийг ердийн эх эцэг мэднэ. Ингээд манай сургалтын программ, бүтэц, арга зүй, үнэлэмж, хандлага нь энэхүү универсаль эрдэмтэн бэлдэх зорилготой учраас эцэст нь ихэнх тохиолдолд зэрэмдэг бүтээгдэхүүнтэй хоцордог. Дунд сургуульдаа нуль онц сурч байсан хүүхэд амьдралд төдий л хөлөө олдоггүй нь манай сургалтын доголдлыг харуулна. Өв тэгш болохоор бэлтгэгдэж буй хүүхэд шинжлэх ухаан бүрээс зуурч нэлээд гүнзгий мэдлэгтэй болох ёстой аж. Программ нь тийм юм. Тэр дундаа яагаад ч юм математикийг ихэд шүтнэ. Тоо л бодоод байвал амьдрал хөнгөрчих юм шиг. Гэтэл ердийн мах цуснаас бүтсэн хүний амьдрал интеграл диференциалиас нэлээд холуур. Товхийсэн мужаан болоод подхийтэл амьдрах гэж байгаа хүүхдэд насан туршид нь огт хэрэг болохгүй.

Солгой хоолойтой мань мэтийг самбарын өмнө дуулуулж, ямар ч дүйгүй хүүхдээр ундааны шил зуруулж үйл иддэгсэн, дунд сургууль. Өчнөөн жил өгүүлбэр зүй, тусагдахуун, байц ч гэх шиг хачин юм монгол хэлний хичээлээр үзсэн, 30 жил бичлээ – лав л ямар ч байц надад хэрэг болоогүй. Тэр тусагдахуун нь хэлний нарийн судлалд хэрэгтэй л биз, инжинер тэрүүгээр яах юм бэ? Гэтэл эх хэлээрээ зүгээр л аятайхан хүнд ойлгогдчихоор захиа бичиж, өргөдөл гаргаж, шүүхэд нэхэмжлэл биччиж чадах хүн огт бэлддэггүй. Хүүхэд хүссэн хүсээгүй хүний нийгэмд орно. Энд хамгийн чухал юм бол бусдад өөрийгөө ойлгуулах, бусдыг ойлгох чадвар. Өөрийгөө нийгэмд зөв илэрхийлж чадахгүй бол хэний ч амьдрал өөдлөхгүй. Монгол сурагчид өөрийгөө илэрхийлэх аргыг амьдралаас олдог болохоос лав л системтэй сургалтаар биш. Тиймдээ ч юун түрүүн худалч болдог биз. Тодорхой шинжлэх ухаанд сургаж байна гээд ёстой зэрэмдэглэнэ дээ. Хэт хүнд, хэт олон талын, хэт мэргэжлийн хандлагатай сургалт хүнд тогтоогддогүй төдийгүй амьдралд ямар ч хэрэг болдоггүй. Хүнд ойлгомжгүй хэцүү бэрх л бол мундаг гэсэн ойлголтоор шинжлэх ухааны энгийн суурийг аль л хэцүүгээр нь чирнэ. Би л лав Пифагорын теоромыг дээд сургуульд орж байж ойлгосон. Гурвалжингаа дөрвөлжин болгож зураад заагаад өгчихсөн бол хэн ч ойлгочихоор юм байж л дээ.

Манай нийгмийн мухар сүсгийн уг суурийг чухам дунд сургуульд тавьж байна. Нийгэмд юун түрүүн үнэ цэнэтэй ХҮН хэрэгтэй. Энэ хүнийг гэрбүл, орчин, цэцэрлэг, сургууль бэлдэж өгөх учиртай. Энэ хүн нь нийгэм дэх өөрийн байр суурийг эзэлсэн байх ёстой. Юунд ч авъяас чадваргүй хүн гэж хорвоод үгүй. Аль нэг юм хийхдээ гаргууд л байж таарна. Сургалтын систем тухайн хүүхдийг тэрхүү чадвартай юм руу нь хөтлөн цаашид яаж юугаар амьдрахыг нь чиглүүлнэ. Анхан, дунд шатны боловсролын гол зорилго энэ. Нэгэнт хүүхэд ирээдүйд хүний нийгэмд амьдрах учир эргэн тойрныхоо тухай цэгцтэй анхдагч ойлголттой болох хэрэгтэй. Хүүхэд болгоныг бүх юмыг мэддэг чаддаг болгох гээд ямар ч үр дүнд хүрдэггүйг сүүлийн 60-аад жилийн сургалтын систем маань харууллаа. Тэгээд ч манай нийгэм эрдэмтэн доктороор дүүрлээ. Чулуу аваад дуртай зүг рүүгээ нүдээ аниад шидэхэд л аль нэг докторын толгой хага. Ийм олон оюутан, оюунтан, доктор профессортой болчихоор хэн гарч хог асгах юм бэ! Тэр олон докторыг чинь хэн тэжээх юм бэ!?

Нийгэм өөрчлөгдөөд хориод жил боллоо. Өрнийн сургалтын системийг шууд хуулж хэрэглээд үр дүнг нь үзвэл үзэх хугацаа өнгөрлөө. Универсаль хүн бэлддэг марксист сургалтын системээс яагаад салж болдоггүй юм бэ? Шинэ нийгэмд энэ тогтолцоо таарахгүй болохыг арьс махан дээрээ бид мэдэрсээр л байна. Энэнээс болоод дээд мэргэжлийн дипломтой бол хоол бэлэн гэсэн ойлголт хүмүүсээс салдаггүй, иймээс хэрээс хэтэрсэн олон оюутан эрдэмтэнтэй болж сандал хадах хүнгүй боллоо. Энэ систем чухамдаа шинжлэх ухаанаар даажигнаж байна. Нийгэм солиорч, мухар сүсэгжиж, псевдо шинжлэх ухаан эрчээ авч буйн бүх биш гэхэд ихээхэн хувь нь боловсролын системд байна. Монгол хэлээр шинжлэх ухаанд хүрэхэд учир дутагдалтай. Хэл нь муудаа биш, цөөн хүн хэрэглэдэг учраас өнөөгийн мэдээлэлд дарагдсан ертөнцөд монгол хэлээр юм шүүх бололцоо хязгаарлагдмал. Норвег, фин, тай, румын хэл ч хязгаарлагдмал бололцоотой. Урьд бид төвд хэлээр дамжуулж байсан. Саяхан болтол орос хэл хорвоотой харилцах гүүр байлаа. Одоо орос мартагдаад англи орж ирж амжилгүй завсрын хэлгүй даадаа болчихоод байгаа нь бас нэг шалтгаан юм. Үнэндээ англи байтугай солонгос, хятад, японоор наймааны хэлтэй болж байгаа ч шинжлэх ухаанд нэвтрэх гүүр болохуйц хэлний боловсрол дэндүү дутаж байна.

Жич: Дэндүү урт болчихлоо. Гэтэл хэлэх гэсэн санаа минь бүрэн гарч чадсангүй. Манай нийгмийн сэтгэлгээнд гарч байгаа энэхүү гажиг, үүнийг засаж сэлбэх талаар хүн хүнд олон бодол бий байх. Миний л бодоход ийм байна. Гажиг сэтгэлгээтэй нийгэм урагшлах дэвжих талаар ярих нь дэндүү ахадсан зорилт мэт. Төөрөлдөж мунхран мухар сүсэг ид шидэнд итгэсэн зуу зуун мянган ангаахайнууд бэлэн хоол нэхэн, болж бүтэхгүй болгоноо өөрөөсөө бусад бүх юманд тохон ид шидээр бэрхшээлээс гарч амьдралаа дээшлүүлнэ гэж горьдох боллоо. Миний бодоход зовлон бэрхшээлийн цаад шалтгаан нь хүмүүс өөрснөө юм. Түүнээс хохирогч нь биш. Будда сургахдаа зовлонг биш зовлонгийн шалтгааныг арилгах ёстой гэсэн. Шашин ч бидэнд шал өөр өнцгөөс шал өөр учир шалтгаанаар ирж нөхцөж байх шиг. Аймаар том ид шид! “Шашныг өмөөрөхүй” гэж өгүүлэл бичье гэж бодлоо. Шашныг лам хувраг болон элдэв ид шидтэн, бөө удган, зайран, үзмэрч, мэрэг төлөгч нараас өмгөөлж хамгаалах хэрэгтэй юм шиг. Шашныг шашны эдгээр дайснуудаас хамгаалах ёстой байх. Урлагийг ч үзэл суртлаас хамгаалах хэрэгтэй юм шиг. Энэ талаар та бүхэнд санал байвал bbaabar@gmail.
2008.11.2

Монголчууд хүүхдийг эхийн хэвлийд олдсон үеэс эхлээд эхээс төрөх хүртлээ нэг нас элээдэг гэж үзэн түүнийг “хий нас” гэдэг. Иймээс эхээс төрсөн дор нэг настай гэж үзээд одоогийнхоор нэг ойндоо хүрэхэд хоёр настай боллоо гэж тооцдог уламжлалтай байсан. Монголчууд хүүхдийн насны ойг эхээс төрөөд бүтэн жил болсны ойн дээр тэмдэглэдэг, харин жил бүр төрсөн өдрийн баяр хийдэггүй байжээ. Ер нь монголчуудын баяр цомхон байсан нь уламжлалт амьдралын хэв маягтай нь салшгүй холбоотой. Хүүхдээ хоёр нас хүрмэгц (хий настайгаа) цагаан идээгээр идээ засч ойр төрлийн ах дүү, айл саахалтаа цуглуулан будаалга хийдэг. Хүрэлцэн ирсэн хамгийн өндөр настай хүнээр ерөөл, бэлгэ дэмбэрэлийн үг хэлүүлдэг. Хүүхдийн насны ойгоор хүүхдэд өвөө эмээ, ах дүүс, ээж аавын анд нөхөд нь бэлэг өгч хишиг хүртээдэг уламжлалтай. Хөдөө орон нутагт ихэндээ бага насны халзан цагаан хонь, адуу зүслэн өгдөг ёс одоо ч хэвээр байна.
Хүүхдийн насны ойг тэмдэглэх үеэр томчууд бага зэрэг архи, эсэг цэгээ хэрэглэх боловч билиггүй муу үг хэлэх, элдэв маргаан гаргахыг хатуу цээрлэдэг. Хүүхдийн ойн ёслолыг өглөөний сааль зөрүүлсэний дараа эхлээд оройн сааль эхлэхийн өмнө төгсгөдөг байна.
Монголчуудын уламжлалт заншлаар дал, наян тав, ерэн насанд өндөр насны найр хийдэг харин хожим тавин наснаасаа эхлэн насны найр хийх болсон. Гэвч тавин насны найр нь ихэндээ албаны шинжтэй найр байдаг. Наян тав хүрэхэд зуны дэлгэр цагт айраг цэгээ исгэн найр хийх ба ерэн таван насанд ирэгний сүүл хувааж иддэг хэмээн хуучны үг байдаг. Ойн найрыг үр хүүхэд, садан төрөл, нутаг усныхныгаа урьж өргөн дэлгэр хийдэг. Өндөр насны найрыг албан болон, энгийн хоёр янзаар тэмдэглэх ба хамтруулан тэмдэглэх ч тохиолдол үзэгддэг. Албан ёсоор ёслох бол албан газрынхаа ёслолын өргөөнд суудал засч, идээ ундаа бэлтгээд зохион байгуулагчдын зүгээс уг хүний тухай даруухан танилцуулсаны дараа байгууллага хамт олон, мэргэжлийн нөхдөөс нь бэлгэдлийн үг хэлж бэлэг сэлт гардуулдаг. Ёслолын төгсгөлд найрын эзнээс хурсан олонд хариу талархал илэрхийлээд ёслолын цай хүртээдэг. Харин өөрийн гэрт тэмдэглэж байгаа бол ах дүү, үр хүүхдээс нь ёсны үг хэлж ёслолыг нээгээд үр ач нараас нь хадаг идээ барьсаны дараа хамт олноос нь үг хэлэн хундага дэвшүүлдэг байна. Найранд хүндэтгэлийн дуугаар ая барьж, ерөөл дэвшүүлж болдог. Тухайлбал, ямар ч насны ойд ялгалгүй дараах ерөөлийг хэлдэг.
• Өнөөдөр болбоос
• Өвгөн буурал аавын минь
• Өлмий лянхуа батадхын
• Өлзий хутаг оршсон
• Өгөөмөр зохист эрин
• Өтгөс их настнаа
• Өргөн дээдэлж хүндэтгэдэг нь
• Өргөн монголын жам
• Өвч олны заншил
• Өнөөгийн бидний баясгалан
• Өсөх хойчист үлгэр
• Өрнөн мандахын бэлэг
• Өвлөж залгахын ерөөл
• Өдгөө цагийн баяр
• Өнөд үүрд мөнхрөх
• Өлзий найрыг үүсгэе хэмээн насны найрыг нээдэг ажээ.

Тэрбээр сансраас татсан зургаас улбаалан Их эзэн Чингисийн онгон байж болзошгүй газрыг тогтоохоор таамаг дэвшүүлэн, үүнийхээ дагуу хоёр жил гаруй судалснаа ийнхүү олон нийтэд мэдээлсэн юм. Түүний судалгааны талаар Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын хурлаар хэлэлцэн, эрдэмтэн, мэргэжилтнүүдээс бүрдсэн багийнхан гарцаагүй нээлт мөн гэдгийг баталж, тухайн газрыг төрийн хамгаалалтад авахаар болжээ. Б.Сумъяабаатар гуай сэтгүүлчдэд сансраас авсан нэгэн зураг үзүүлээд “Энэ зураг интернэтэд байгаа учир олон орны эрдэмтэн мэргэд аль хэдийнэ судлан, шинжилж, үр дүнд хүрч байгаа гэдэгт эргэлзэхгүй байна. Энэ зурагт буусан дүрс хэт өндрөөс харагдахгүй. Мөн тухайн газарт зогсоод ч олж харж, мэдэх боломжгүй. 700 метр өндрөөс маш тодорхой харагддаг” хэмээн онцлон тайлбарлав. Нэг км гаруй урт, олон арван метр өргөн газрыг хамарсан, дөрвөн эгнээ бүхий нэгэн бичээс Хэнтий аймгийн нутагт тодруулбал, түүхийн хуудаснаа тэмдэглэснээр Их хааныг нутаглуулан, дархалсан хэмээдэг “Их хориг” хэмээх газарт байгааг тэрбээр хэдэн жилийн өмнө “Google”-ийн сансрын зургаас олж, илрүүлэн, учир начрыг нь судалж, шинжилжээ. Түүний тайлснаар уг бичээс нь “Хаан тэнгэрийн хөвүүд” гэсэн үг бөгөөд үүнийг монгол бичиг мэддэг хэн ч харсан ойлгомжтой аж. Эрдэмтний анхаарлыг татсан өөр нэг зүйл нь бичээсийн доод талд, гол руу заасан сум зурсан нь илт анзаарагдаж байна. Тэгэхээр тэр зүгт Их хааны онгон байх магадлалтай гэсэн үг. Тиймээс тэрбээр “Онгонд хөтлөх бичээс” хэмээн онцолсон.

Түүний таамаглал түүхийн хуудаснаа тэмдэглэн үлдээсэнтэй таарч байгаа нь нэг зүйл хэлээд байх шиг. Тэрбээр “Эрдэмтэн хүн асуудлыг шийддэггүй, дэвшүүлдэг юм. Түүний нэг нь мөхөс хүмүүн би” гээд хэдэн жилийн турш нойрыг нь хугасласан судалгааныхаа талаар “Энэ бичээсийг тольдож унших буюу номын бар, тамганы үсгийг сийлдэг аргаар бүтээжээ. Буруу харуулж сийлсэн номын бар, тамгыг дарахаар зөв харж, уншигддаг. Тэгэхээр энэхүү бичээсийг чухам юуны учир буруу харуулах болов гэсэн асуулт гарна. Хэмжээний хувьд том ч, дэргэд нь очоод олж харж чадахгүй эл бичээсийг газрын хүмүүст зориулаагүй байх. Олон зууны турш эртний монголчуудын нууцыг хадгалсан бичээс сансрын эрин зуунд тайлагдах учиртай байсан болов уу. Эндээс өвөг дээдсийн минь гайхалтай ухаан, алсын хараа мэдрэгдэж байна. Энэхүү нууцлаг зүйлийг бичээс гэж үзээд, тайлан унших нэг хэрэг. Хамгийн гол нь нэг бодлын эмзэглэмээр, болгоомжилмоор асуудал цаана нь бий. Тэр бол өвөг дээдсийн онгоны асуудал. Тиймийн учир ил гарган хэлж болох, эсэх талаар тунгаан, олон сар, жил дарлаа. Нас минь дээр гарчээ. Одоо санаа бодолдоо салхи үзүүлэх цаг нь гэж үзлээ” хэмээв.
Хэвлэлийн хуралд гавьяат багш, доктор, профессор С.Галсан, соёлын гавьяат зүтгэлтэн Г.Мэнд-Ооёо нарын эрхэм хүмүүс морилсон нь энэхүү үйл явдлыг улам сонирхолтой болгосон. С.Галсан багшаас энэ нээлтийн талаар тодрууллаа. -Б.Сумъяабаатар гуайн дэвшүүлсэн таамгийг хэр үндэслэлтэй гэж бодож байна вэ? -Үүнийг би нээлт гэж бодож байна. Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын хуралд ШУАийн ерөнхийлөгч Б.Энхтүвшин, академич Б.Чадраа нарын олон эрдэмтэн оролцож Б.Сумъяабаатарын олж, илрүүлэн, тайлж уншсан эл бичээсийн тухай хэлэлцээд шинжлэх ухааны нээлт байна гэж үзсэн. Би тэр үед мөн байсан. Ер нь энэ хүн түүхийн хуудаснаа шинээр бичигдэх нээлт хийдэг хүн. Зүгээр нэг таамаг дэвшүүлдэг хуумгай хүн биш. Би Б.Сумъяабаатартай 100 хувь санал нийлж байгаа. Г.Мэнд-Ооёо гуай ч их эрдэмтний үгийг батлан “Сумъяабаатар бол гарцаагүй, баталгаатай тохиолдолд л ам нээх хүн. Үнэхээр монголчуудад хэрэгтэй, сайхан нээлт хийснийх нь төлөө талархах ёстой” гэлээ.

Эх сурвалж: http://www.mongolnews.mn

Харин саяхан манай хамаатны хүн бөө боллоо, манай удмын бөө гэнэ гэж дуулаад би цаатан гаралтай юм байхдаа гэж гайхан тэднийд зорьж очсон юм. Ойрын хамаатны маань арван жилд сурдаг охин бөө болон тодорсон юмсанж.
Дүү маань өмсгөл хувцсаа өмсөөд хэцээ дэлдэж гарав. Удалгүй дүү охин маань тун өөр хүний дүрд орж байгаа нь анзаарагдаж арван хэдтэй охины байгаа байдал нь нилээд настай хүн мэт аяглав.
Хамгийн сонирхолтой нь дүүгээс маань хөгшин настай эрхтэй хүний хоолойгоор “Үрхэд минь тавлаг байна уу” гэж хэлэхэд би айх гайхах зэрэгцэн сандарч сүүлдээ сүрдэж билээ. Цааш сонсож байхад охин дүүгээс маань гарамгүй ухаан хүндэтгэл илрэхэд үнэхээр өөр хүн болчихсныг ойлгов.
/бөөлөх үйл хийдэг учраас бөө хэмээн нэрлэдэг ч бөөлж байгаа хүнийг улаач гэх тэнгэр газрыг холбогч гэсэн утгатай. Харин биед нь орж ирж байгаа хүнийг онго гэнэ/ Ингээд би тохой түшихэд өвөө маань /тэнгэрээс бууж ирсэн онго/ өөрийгөө танилцуулахдаа “Өвгөн долоон одны тав дээр суудалтай /бидний хэлж заншсанаар долоон бурхан од/ Асагат их хайрханы эзэн Алаг хар зайран гэж би байна” гэж өөрийгөө танилцуулаад “Би болоод дагуул олон зайрд бол танай удмын өвгөд гэж хэллээ.
Үр хойчтойгоо уулзаж байгаадаа ихэд баярлаж хайрлалаа. Үүнээс хойш би тэднийхээр олонтаа очсон бөгөөд өвөөтэйгөө хөөрөлдсөний үр дүнд өдгөө хүртэл ухаарч амжаагүй байсан ухаан болох удам угсаагаа хүндлэх үр хойчоо энэрэх, өвөг дээдэс өтгөс хөгшдөө хүндлэх, байгаль дэлхийгээ хайрлах зэргийн учир шалтгаан, ертөнцийн мөн чанар гээд олон зүйлийг ойлгосон юм.
Будда, христ, лал зэрэг шашинтай харьцуулахад тодорхой сургаал номлол гэж байхгүй, хүн төрөлхтөний эрт дээр үеэс судалсаар ирсэн байгалийн олон гайхалтай нууцад нэвтэрч чадсан Монголчууд бидний өвгөд маань сүнслэг биед оршин байгаа ч хөрөстөд амьдарч буй хүн төрлөхтөний биед шилжин орж, үр хойчтойгоо уулзаж чадаж байгаа учраас би “бөө бол шашин биш” юм байна.
Харин байгалийн далд нууцад төгс нэвтэрч чадах ухаан гэдгийг ойлгон энэ сэдвийг нэрлэсэн учиртай юм. Харин энэ нийтлэлээ бичихдээ орчин цагийн залуус бид юунаас үүдэлтэй, хэний хүчинд хэн болчихоод болох болохгүй авир гаргаж эцэг эх, ах зах, удам угсаагаа мэдэхгүй аашилж, газар дэлхий байгаль эхтэйгээ эннрэлгүй харьцаж байгаа юм бэ гэж харамсах, бас бухимдах зэрэгцэж байлаа.
Мөн ертөнц дэлхийн зарим нууцыг мэдэх гэсэн далд хүсэлдээ дийлдээд гэхүү нэгэн өдөр өвөөдөө ийм нийтлэл бичих тухайгаа хэлэхэд өвөө маань “чамд тусалъя энийг нэг ч болтугай хүн ойлговол их хэрэг” хэмээн дуртайяа зөвшөөрөв.
Бид удтал ярилцан бөө мөргөлийн замнал мөнх тэнгэр эцгийн тухай, хүн яаж амьдарвал зохилтой, хүн байгалийн холбооны тухай зэргийн талаар бичихээр шийдсэн юм. Дэлхийн олон орны эрдэмтэд бөө мөргөлийг эрчимтэй судлан судалгааны олон бүтээл туурвиж, ихэд сонирхож байхад бид өөрсдөө энэ талаар буруу ойлголттой яваад байдаг.

Миний төсөөлж байсанчлан хараал чатга гүйлгэх байтугай өвөө маань хүнд муу санах, муу муухайгаар хэлэхийг хүртэл цээрлэн харин түүний оронд цагааныг цацруулж, сайн сайхан зүйлийг хийж амьдрахыг захьдаг. Тиймэрхүү үйл хийж байгаа бөө бол хуудуу /худал/ бөө.
Тэнгэр эцгээс зөвшөөрөл авч зүй ёсоор үр хойч дээрээ ирж байгаа бөө бол тийм зүйл хийхгүй гэж хэлсэн нь бас ортой мэт санагдаж байна. Бидий удам угсааны дээд үед олон зуун, мянганы өмнө амьдарч байсан өвөг тэнгэр, огторгуйн онготой хийсэн ярилцлагаа та бүхэнд цухас хүргэе. Нэгийг тунгаана буй за.

-Өвөө хөрст дэлхийд амьдарч буй хүн бүрт таньтай адил удмын онго бий юу?
Тиймээ. Хүн болгонд үүсэл өвөг гэж байдаг тэр бүхний онго бий.

-Тэгвэл хүн анх юунаас үүдэлтэй юм бэ? Хэн нэгэн шавраар хийж амь оруулсан юмуу?
Үгүй ээ. Хүн анх өт хорхой мэт ус шавагт амьдардаг амьтан байсан юм. Тэгээд хөгжсөөр өдгөө болсон. Харин ертөнц огторгуйг тэнгэр эцэг бүтээсэн. Юм бүхэн ямар нэг юмнаас үүдэлтэй байдаг. Харин тэнгэр эцэг юунаас ч үүсээгүй өөрөө үүсч бий болсон. Харин энэ олон хүний анхдагч нь Могод /Монгол/ хүн юм. Могод хүн бол тэнгэр эцгийн тамагатай хүвүүд.

-Дэлхий дээр амьдарч буй хүмүүс олон янзын шашин шүтдэг. Тэд бүгд л нэг нэг бурхан байдаг гээд л өөр өөрсдийнхөөрөө зүтгээд байдаг. Тэр бурхад бүгд тэнгэрт байдаг юмуу.
Үгүй дээ. Тэнгэрт ганц тэнгэр эцэг л гэж байдаг. Харин тэнгэр эцэгийн хөрстөд энд тэнд илгээсэн зараалууд ганц Тэнгэр эцгийн тухай ярьсныг өөр өөр гэж бодоод байгаа нь тэр.
/Христийн шашинд Есүсийн эцэг ертөнцийг бүтээсэн гэдэг нь Есүс онгодтой адил “Тэнгэр эцэг” гэж ярьсан байж болох, Лалын шашинд тэнгэр гол шүтлэг байдаг, Буддын шашинд бурхад тэнгэрт байдаг гэдэг бөгөөд бурхдын дүрийг элдэв сонин гал, ус зарим хэрэглэл болоод бурхдын дүрслэл унаа хүлэг зэрэг нь онгын дүр дүрслэлтэй төстэй байдаг/

-Бүх шашны сургаалд дээд дунд доод 3 тив байдаг гэдэг энэ үнэн үү?
Тиймээ. Дээд гэдэг нь бидний байдаг тэнгэр огторгуй, дунд нь хөрст, доод нь та нарын хэлдгээр там шүү дээ.

Тэгвэл дээд тэнгэрт гоё байдаг байхдаа, тийм үү өвөө?
Үгүй дээ. Хөрстөд амьдарч хүмүүний биеийг олж төрөх гэдэг хамгийн сайхан. Энэ зүрх цохилохыг сонсох /миний зүрхэн чигт хуруугаараа дарж байгаад хэлэв/, баярлах хөөрөх, зүдрэх шаналах, халууцах даарах, хэргийг бүтээж, уужим амьсгалах гээд энэ бүхнийг мэдрэх ямар сайхан байдаг гээч.

Огторгуйд гарсан онго бид Мөнх тэнгэр эцгээсээ гуйж тэвдүүлээд энэхэн улаачийнхаа биеийг зээлдээд хөрстөд буун ирж ирэхэд та нарынхаа үйлийг цэгцэлдгийн учир юу гэж бодож байна.
Та нарыгаа амьдрахын золыг ухаасай, тэнгэр, газар, байгаль дэлхийн шүтэлцээг ойлгож зөв амьдрахыг л хүсч байгаа нь тэр. Энэ бүхнээс илүү сайхан гэж үгүй ээ золиг минь. Хүний биеийг олж төрсөн золондоо баярлаж яваа үр минь.

-Тэгвэл хүн болж төрсний учир юу юм бэ?
Та нар хүн болсны учраа өөрсдөө олж мэднэ. Эхлээд хэнээс төрөөд юу болсондоо хэний хүчинд энд байгаагаа мэддэг болчихоод цаадах учрыг нь олно доо.

-Яаж, Яавал тэр бүхнийг мэдэх вэ?
Чи өөрөө гэж хэн бэ? Энэхэн биенийхээ хаахнаа байна. Бодит гэж харж байгаа чинь юу билээ!. Чиний бодол сэтгэлийг гараар барьж болох билүү? Хайрлах, баярлах, айх эмээх, элдэв зан, үг хэл чинь бодитой билүү? Хоосон! гэвч хэр их хүчтэй билээ гэдгийг сана, чиний бодит биеийг хөдлөгдөг биздээ.
Тэгэхээр хүн хоосон чанар гэж юу болохыг ойлгоод хүн өөрийгөө хайж олоод хайрлаж сурдаг. Өөрийгөө хайрлаж сурчихаад дараа нь эцэг эхээ, өвөг дээдсээ, удам угсаа, үр хойчоо хүндлэн энэрэх ухааныг сурдаг.
Тэгээд байгаль дэлхийгээ хайрлах түүнтэй ямар шүтэн барилдлагаатай байдгаа мэдэрч харьцаж сурсны эцэст л чи хүн болж төрсний учрыг ойлгоно доо, Тэрнээс би чамд юу гэж чалчаад ч чи ойлгохгүй ээ.

-Сүүлийн үед Монголчууд байгаль дэлхийтэйгээ хайр найргүй харьцаж, алт эрднийг нь авах гэж ухаж төнхөх болсон. Энэ ямар үр дүнд хүрэх бол?
Могод /Монгол/ хүвүүд бол хөрстөд амьдарч буй тэнгэрийн хөвүүдээ. Могодын нутаг бол энэ бөөрөлдэйн /дэлхийн/ урсах цусны нь зангилаа, цохилох зүрх болсон газар. Энэ эрхэм газарт эзэн юу нь болж амьдарч, тэнгэр газартай харьцаж, хайрлан хүндэлж, хамгаалан харамлаж явах учиртай.
Урьд цагт бол энэ хөртийг ухаж сэндийчих бүү хэл, сул чулууг ч байрнаас хадөлгөхөөс цээрлэж ирсэн. Олон мянгадын тэртээгээс өдгөөг хүртэл бид энэ хэвлийд эрдэнэ байгааг мэдэхгүйдээ ухаж төнхөлгүй байсан гэж бодож байна уу.
Тэнгэрийн тамгатай энэ нутгийнхаа төлөө амиа өгөн цусаа садруулан тэмцдэг байлаа. Ер нь шижир эрдэнэ гэдэг хүний биеэр бол яс, чандмань эрдэнэ гэдэг судсаар урсах цустай нэгэн адил гэсэн үг. Хэрэв хүний тулгуур ясыг хугалаад авчихвал юу болохов?
Энэ хөрстийг ухаад л байвал тийм л юм болно доо. Хөрстийг сэндийчсэн хэн бүхэн үйлээ үүрдэг л учиртай юм даа. Өвөө маань одоогоос 5 орчим мянган жилийн тэртээд дэлхий дээр амьдарч байсан болохоор тэр үеийн хэллэгээр ярьдаг учраас би бүх үгийн утгыг нь бүрэн ойлгож орчуулж чадаагүй өөрийнхөө хэмжээнд ойлгосон зүйлээсээ цухас дурьдлаа.
Өдөржингөө ярилцаж олон зүйлийн учрыг мэдсэн ч “тэнгэрийн үйлийг муутуунд сийлэмгүй ээ” гэсэн болохоор ихэнх зүйлийг оруулсангүй. Энэ нийтлэлийг бичсэнээр би таны үзэл бодлыг үгүйсгэх гэсэнгүй. Мөн өөрийн үзэл бодлоо тулгах гээгүй.
Зөвхөн эндээс таны амьдралд хэрэгтэй зүйлийг тусгаж аваасай, бөө зөвөөр тусгаж ойлгоосой гэсэндээ бичлээ. Судлаачдын судалгаанаас харахад бөө ингэж олноороо бууж байгаа нь 800 орчим жилийн давтамжтай байдаг бөгөөд тэр үе бүхэнд Монголчуудын мандан бадралын үе ирж байжээ.

Жоржи
Эх сурвалж: “Архангайн амьдрал”

Өнгөт хорвоог засагласан
Өөрийн удмын үрсүүд минь
Өөдлөх замаа хаахаас хичээгтүн
Хөх тэнгэрийн толбо тамгатан
Хөрстдэлхийд хөндлөн заяатан
Хүний үгээр хүйгээн боодоггүйг
Хэрсүүухаандаа хичээн санагтун
Долоо дордовч найм сэхдэг
Догшин Монголын удам гэдгээ
Дотроо уйлавч гаднаа инээдэг
Долоон голтны угсаа гэдгээ
Дор бүрнээ бодож явагтун
Дотор бүртээ тунгаан санагтун
Өөрийн хүчээр л явна гэвэл
Өөдлөн босох заяагүй л юм шуу
Өрөөл бусдын үрийг ч
Өсгөн тэжээж явсан
Өүлэн эхийнхээ угийг
Өглөөүдэшгүй санагтун
Алтан урагтаныг төруулсэн
Алунгоо эхийнхээ сургаалийг
Алаг зурхэндээ цээжилж
Амь шигээ санаж явагтун
Оосор бүчгүй орчлонгийн
Оройд нь заларсан дээдсүүд чинь
Оюун билгээ огторгуйд өргөн
Охийн дээдийг хүртсэний тул
Одоо цагийн охин үрс минь
Одноос эрхшээлт оюут сувд минь
Энэ цагийн эрдэмт үрс минь
Эрхэт тэнгэрийн эрдэнийн үрэл минь
Эргэцуулж нэг ухаарагтун
Эцгийн замаар замнагтун
Эндүүбуруугаа засагтүн
Эртхэн мэдэж авагтун

Дээд их тэнгэрүүд
Дэмий юм хийдэггүй
Дэвжид найман лус ч
Дэргэдэх хүнээ таньдаг л юм
Цаглашгуй орчлонгийн цанх татан
Цагийн хүрдэн мөчлөн тохиоход
Цадиг түүхэн цаашлан одож
Цараа нь хол тавигдана гэдгийг
Аргын энэ хөрстөд
Билгийн хур буусан цагт
Аргат хөх дэлхий
Ахин сэргэх болно гэдгийг
Ашдын заяат Монгол
Өрөөлийн тэнгэрт сүсэглэсний тул
Эедлех замаа хаасан буюу
9вгийн гэрээсийг умартсаны тул
берийн урс минь ешилдсен буюу
вндер тэнгэрээ умартсаны тул
бвер зуураа тэмцэлдсэнбуюу
Хэдэн тийш хэгжуурхэн салж
Хэтийн заяагаа хэрчин хувааж
Хэвэл дотроо хэлцэлгуй болж
Хэнхдэг дотроо болзолгуй болж
Зуунш баруунш зуглэн салж
Зус буруулан зутгэсний учир
Зен билигээ зенд нь хаяж
Зеелен хатууд идэгдсэний осол нь
Менх тэнгэртээ мергехеен байж
Мехлийн замаа елгеснийх буюу
Менхийн лусаа дээдлээгуйн тул
Могойн толгой олширсон буюу
Хан тэнгэрийн харъяат гэдгээ
Харвах ододоос дохиот гэдгээ
Хааш яаш санасны горыг
Халуун цусаараа телсен урс минь
Менх тэнгэрийн ташуур гэдгээ
Менхийн лусан хелегген гэдгээ
Мехес дутуу санасны горыг
Ментгереерее төлсөн үрс минь
Эрдэнийн терее эгнэгт санаж
Эрхэт урсээ энхрийлэн есгегтун
Эрхэм дээд язгуураа санаж
Эзэн дээдсээ эрхэмлэн тахигтун
Хаш цагаан ясаа
Харлаж муудхаас хичээгтун
Хаан дээд гарвалаа
Хашир ухаандаа санагтун

Өөдлөх замаа хаахаас хичээгтүн
Хөх тэнгэрийн толбо тамгатан
Хөрстдэлхийд хөндлөн заяатан
Хүний үгээр хүйгээн боодоггүйг
Хэрсүү ухаандаа хичээн санагтун
Долоо дордовч найм сэхдэг
Догшин Монголын удам гэдгээ
Дотроо уйлавч гаднаа инээдэг
Долоон голтны угсаа гэдгээ
Дор бүрнээ бодож явагтун
Дотор бүртээ тунгаан санагтун
Өөрийн хүчээр л явна гэвэл
Өөдлөн босох заяагүй л юм шуу
Өрөөл бусдын үрийг ч
Өсгөн тэжээж явсан
Өүлэн эхийнхээ угийг
Өглөөүдэшгүй санагтун
Алтан урагтаныг төруулсэн
Алунгоо эхийнхээ сургаалийг
Алаг зурхэндээ цээжилж
Амь шигээ санаж явагтун
Оосор бүчгүй орчлонгийн
Оройд нь заларсан дээдсүүд чинь
Оюун билгээ огторгуйд өргөн
Охийн дээдийг хүртсэний тул
Одоо цагийн охин үрс минь
Одноос эрхшээлт оюут сувд минь
Энэ цагийн эрдэмт үрс минь
Эрхэт тэнгэрийн эрдэнийн үрэл минь
Эргэцуулж нэг ухаарагтун
Эцгийн замаар замнагтун
Эндүүбуруугаа засагтүн
Эртхэн мэдэж авагтун
Дээд их тэнгэрүүд
Дэмий юм хийдэггүй
Дэвжид найман лус ч
Дэргэдэх хүнээ таньдаг л юм
Цаглашгуй орчлонгийн цанх татан
Цагийн хүрдэн мөчлөн тохиоход
Цадиг түүхэн цаашлан одож
Цараа нь хол тавигдана гэдгийг
Аргын энэ хөрстөд
Билгийн хур буусан цагт
Аргат хөх дэлхий
Ахин сэргэх болно гэдгийг
Ашдын заяат Монгол
Анхлан зарлах болно гэдгийг
Алтан нарны ивээлээр
Ахин сэргэж босно гэдгийг
Эцгийн бартагаар аргацаасан
Эргэх хөх замбуулин
Эхийн бүүвэйн дуугаар
Эндүүбуруугаа ойлгохыг
Эрдэмт мэргэн үрсүүд минь
Эндээс эхлэн ухаарагтүн
Элбэг оюунаа дайчлан
Эш бусаар сэхээрэгтүн
Харийн хөгжлийг өндөр хэмээн
Халгаж эмээх хэрэггүй
Итгэл сэтгэлээ эргүүлэн авбал
Энэ бүхэн юу ч биш.

Судлаачид энэ тал дээр өөр байр суурьтай боловч ерөнхийдөө анхны хүй нэгдлийн үеэс эхлэлтэй гэдэг дээр санал зөрдэггүй.Гэхдээ зарим нь хүй нэгдлийн үеийн эцэгийн эрхт үеэс нөгөө хэсэг нь эхийн эрхт ёсны үеэс гэж үздэг.Гэвч ихэнх судлаачид/Б.Ренчин,С.Бадамхатан,Х.Буянбат,Сүрбадрах,Ёнсог / нарын үзэж буйгаар эхийн эрхт ёсны үед хуучин чулуун зэвсгийн дунд үед /7000-5000 жил/ өмнө үүссэн гэж үздэг. Энэ нь домогт өгүүлснээр анхны бөө нь Мангар хатан өхий буурал ижий,зарим домогт Ойрад-Буриад гаралтай Асуйхан удган болон эхийн эрхт ёсны үеийн бишрэлийн уламжлал болох Агуйн цагаан ээж, Соёд ээж, Билгээ удган/Хярын их юм/ Баглаан удган/Агарын хайрхан/ зэрэг хүмүүсийн түүх байна.
Монголын бөөгийн шашны түүхийг:
1.Эхийн эрхт байгууллагын үе буюу 5000-7000 жилээс МЭӨ III зууны үе хүртэл* БӨӨГИЙН ШАШНЫ ҮҮСЭЛ ХӨГЖЛИН ҮЕ
2.МЭ III –МЭ II зуун буюу ХҮННҮ БӨӨГИЙН ШАШНЫ ҮЕ/хөгжлийн оргил үе/
3. МЭ II-XIII зуун буюу ОЛОН ШАШНЫ УРСГАЛ НӨЛӨӨ ЗЭРЭГЦЭН БАЙСАН ҮЕ
4.XIII-XYI болон XVI-одоог хүртэл гэсэн хоёр дэд хэсэгтэй МОНГОЛЫН БӨӨГИЙН ШАШНЫ БУУРАЛТ ЗАДРАЛЫН ҮЕ./О.ПҮРЭВ/
Бөө гэж юу вэ? :: Монголчууд нэн эрт цагаас БӨӨГ ТЭНГЭРИЙН ЭЛЧ гэж үзсээр иржээ.
Ш.Сүхбат: Бөө бол ертөнцийн зүй тогтол мөн бөгөөд хүчтэй эвсэх тухай үзэл ерөөсөө байгалийн бүтээл мөн.
Britannica нэвтэрхий толь/орчуулсан Д.Бадарч/ : Бөө мөргөл нь хад чулууг эм болгож ,ургаа модтой ярьж хөөрөх ,уё голыг дуулуулж баясгах ид шид болой.
З.Бат отгон: Бөөнөөр нь Өртөөлөн Өрнүүлэхүй гэсэн үгний эхний үсгүүдийн товчлол, 35эрдэм, 9 ухаан, 8 оюун, 12зөн гэггэрлийг бөөнөөр нь өртөөлөн өрнүүлж өөртөө эзэмшсэн хүний тархи нь тэнгэр буюу бүхнийг чадагч болдогбайнавТийм бөө тархитай болсон хүнийг БӨӨ хүн гэнэ. Ө/Х бөө нь хүний оюуны хөгжил хүч чадлыг илтгэнэ.
Миний онгодын өгүүлснээр бөө гэдэг нь эцэг тэнгэр эх этүгэний завсар буй хүмүүний хар цагаан үйлийг үнэнээр ялган, харыг хааж цагааныг тэтгэн хар санаатныг гэсгээж халуун сэтгэлтнийг тэтгэж явдаг хүнийг БӨӨ гэнэ.Онгод тэнгэр орчлон дэлхийн лус савдагийн хүчийг өөртөө шингээн тэдгээрийн хүч чадалын тусламжтайгаар тэнгэр газрыг баясган ,хүмүний 3цагийн үйлийг тэгштгэн явах үүрэгтэй. Бөө хүн гэж Багшийнхаа хонийг 3 жил маллангаа тэнгэрийн бөөгийн үйлийн ёс зүйд сурч ,өөрийн удмын бүхий л/ихэнх/ онгодыг бүрэн таниж өөртөө дасгах ,аргадах тэднийгээ баярлуулах зэрэг олон зүйлийг бүрэн сураад үүнэээс хойш 2-3 жил багшийн заавар зөвлөгөөн дор тодорхой үйлүүдийг хийж сурсан,дараа нь өөрийн онгодын зааврын дагуу хэлсэн хугацаанд хийх ёстой үйлийг бүрэн хийж дуусгасан хүнийг хэлнэ./3жил хонь малладаг нь багшийнх онгод энэ хүн үнэхээр бөөгийн үйлээс шантрахгүй байж ,алив үйлиг үнэн хийх эсэх бас энэ хугацаанд байгаль дэлхий ан амьтныг танин мэдэх,хэрхэн зөв харьцах зэрэгт сургаж байдаг гэсэн/
ЖИЧ:Тухайн ястан үндэстэн болон бөөгийн онгод тэнгэр тэдгээрийн амьдарч байсан үе ёс заншлаас хамааран энэ үйл нь өөр байхыг үгүйсгээгүй бөгөөд зөвхөн өөрийн онгодын хэлснийг бичлээ.Энэ нь дээрхи замаар яваагүй хүнийг бөө биш гэсэн утга огт агуулаагүй
Монголын үндэстэн ястан бүрийн онцлогоос хамааран халх,буриад,дархад/хар дархад,цаатан…../урианхай, ,хотгойд зэрэг БӨӨ байх бөгөөд мөн харын ,цагаааны, шарын бөө гэж байна. Ингээд доор товчхон өгүүльев
Халхчууд Монгол орны тєв ба дорнод хэсэгт оршин суудаг бол баруун хэсэгт дєрвєд, баяд, мянгад, єєлд, захчин, торгууд, хойд хэсгээр буриад ястан, зvvн талаар дарьганга, харчин, хамнигад, vзэмчин гээд тал хээрийг хvрээлэн амьдарсаар иржээ. Мєн турк vндэстэнд багтах казах ястан болон хотон, туваа нар Баян-Єлгий, Увсад суурьши н амдьрдаг. Ингээд эртнээс эдvгээ хvртэл Монголын газар нутагт амьдарсаар ирсэн vндэстэнястнуудынзарим овог угсааг єгvvллээ. Монгол орны хvн амын дийлэнх хувийг эзэлдэг халх vндэстэн нь дотроо 400 гаруй овог байдаг. Эдгээрээс дурьдвал: боржигон, хатгин, харчин, онхууд, урианхай, олхонууд, элжигэн баяд, бэсvд, мангуд, оннуд, юншээвvv, vжээд, мянган, харнууд, тvмэд, сартуул, тангууд, мэргэд, барга, цахар, харчин, єєлд, торгууд, хотгойд, хариад, баачууд, бєєчvvд, гэх зэрэг олон овог угсаатанд хуваагдсаар иржээ. Эдгээр vндэстнvvдийн удам угсааг тайлбарлавал:
Буриад:
Буриадууд МЭ 4-р зууны vед амьдарч байсан Баргабаатарын гурван хvvгийн нэг Хоридойн 11 дэх хvvгийн нэрээр нэрлэгдсэн. Хорь буриадууд нь ихэвчлэн Хэнтий аймгийн Дадал, Биндэр, Батширээт, Дорнод аймгийн Дашбалбар, Баяндун, Баян-Уул, Цагаан овоо, Сэлэнгийн Ерєє, Хєвсгєлийн Цагаан-Vvр, Булган, Тэшиг сумдаар нутагладаг.
Баяд:
Энэ vндэстэн нь гол тєлєв Увс аймгийн Зvvн говь, Малчин, Тэс, Хяргас сумдад болон Дорноговь аймгийн Даланжаргалан, Алтанширээ, Их хэт, Хар-Айраг, Тєв аймгийн Баян, Хэнтийн Баянхутаг, Норовлин сумдын нутагт амьдран суудаг байна. Монголын эртний тvvхтэй баядууд дотроо цорс, борлууд, харганууд, цагаагчууд, хошууд, тайжиуд, шарнууд, шарайд, харчууд, галзад, гэх мэт олон овогт хуваагддаг байна.
Дєрвєд:
Дєрвєдvvд Увс аймгийн Бєхмєрєн, Давст, Єлгий, Ємнєговь, Сагил, Ховд, Наранбулаг, Завхан, Тариалан сумдад, Ховд аймгийн Дєргєн, Мянгад, Баян-Єлгий аймгийн Ногоон нуур сумдаар амьдарсаар иржээ. Дєрвєдvvд цорс, таргад, цоохор, хошууд, дураал, шаазгай, хойд шарайд.у цагаагчууд, борлууд, галууд гэх мэт 100 гаруй овог, отог байдаг.
Єєлд:
Ховдын Эрдэнэбvрэн суманд бєєнєєр амьдардаг энэ vндэстэн мєн Архангай, Баян-Єлгий, Завхан, Сvхбаатар, Баян хонгор.Сэлэнгэ, Дорнод, Дорноговь, Говь-Алтай аймгуудад амьдардаг байна. Энэ ястан нь бусад ястны л адил олон овогтой билээ. Vvнд: цорос, ноён цорос, нохой цорос, хошууд, хойд, шар хойд, цагаан хойд, хойд цувдаг, хулан цувдаг бvргэд, шар монгол гэх мэт олон овгууд багтдаг байна.
Мянгад:
Ховд аймгийн Мянгад суманд амьдардаг энэ vндэстэн дотроомянгад, башиагид, хиргис хэмээн гурван том хэсэгт хуваагддаг . Vvнийгээ тэд ястан гэж нэрлэнэ. Мянгад ястанд газарч, бошого, ханд зэрэг бусад овгууд ордог байна.
Тува:
Энэ vндэстнvvд Баян-Єлгий аймгийн Цэнгэл суманд бєєнєєрєє орщин суудаг ба Ховдын Буянт суманд цєєн тооны тува бий. Тувачууд 50 гаруй овогтой. Тэдгээрээс нэрлэвэл: хар соён, цагаан соён, иргид, галзаан иргид, єєлид иргид зэрэг багтана.
Урианхай:
Ховд, Баян-Єлгийн хэд хэдэн сумдаар нутагласаар иржээ. Мєн Хятадын Шиньжаан, Оросын буриад, Євєрмонголд оршин суудаг байна. Алтайн Монгол Урианхайн овог гэвэл: хорхон, тvнхэл, єєлєг, их, дунд, бага єєлєг, хар дєнхєл, шар дєнхєл, ховшоо, ятуун, хойд, цагаан туг гэх мэт.
Хотгойд:
Говь-Алтайн шарга суманд оршин суудаг. Хотгойдын овог нь: боржигон, дайртан, чулуун, дотно дуутан, охид, хуушаан, онход халиун мянгад, хавхчин, хотгойд зэрэг багтана.
Хотон:
Увс аймгийн Тариалан суманд бєєнєєр амьдарсаар иржээ. Шалбаг, будаг оготор, хєцгєлд, шаабай, хольдог, хаснууд хэмээх долоон овог бий.
Хошууд:
Энэ vндэстэн Ховд аймгийн Булган суманд бєєнєєр суудаг. Хошуудын дунд асуд, алагчууд, торгууд, их шарнууд, хєтєч нар, баатууд, ямаад, ховчууд, бэйлийнхэн гэх зэрэг овогууд багтдаг байна.
Барга:
Дорнод Монголын нутагаар оршин сууж байна.Баргууд угтаа хорь буриад гаралтай бєгєєд сvvлдээ халх євєрлєгчийн холимог овгоос гаралтай хэмээн судлаачид vзсэн ажээ. Барга овогт авгарашуул, єзєєн, гушир, хатгин, бодонгууд, шарайд гэх мэт нэрлэгддэг байна.

Хамниган:
Сэлэнгийн Ерєє, Дорнодын Баян-Уул.Цагаан -Овоо сум болон Тєв аймгийн Мєнгєн морьт, Хэнтийн Биндэр, Ємнєдэлгэр, Батширээт, Дадал сумдын нутгаар сууж байна. Хамнигадад алтанкан, багдарин, катакин, лvнээкэн, єрлvvд гэх зэрэг 90-ээд овог бий.
Дархад:
Хєвсгєл аймгийн Улаан-Уул, Баянзvрх, Ринченлхvмбэ зэрэг сумдаар нутаглан сууж байна. Дархадын дотор хар дархад, ухаа дархад, карнад, хиргис, соён хар гэх зэрэг 30 гаруй овог бий..
Цаатан:
Цаатанууд Хєвсгєлийн Цагаан-Уул, Баянзvрх, Ринченлхvмбэ, Халх сумдаар нутагладаг. Эртнээс цаа буга маллаж цастай уулыг даган амьдарсаар ирсэн цаатанууд одоогоор ихэд цєєрсєн. Ак-чоду, кара-тоду, соён кыргыз, канати, мат, тархад, шархар ак-чоду, кара-чоду зэрэг овгууд байдаг байна.
Vзэмчин:
Энэ ястан нь Дорнод аймгийн Баянтvмэн, Сэргэлэн, Булган сумд ба Сvхбаатар аймгийн Эрднэцагаан цаашлаад Євєрмонголын Шилийнголд нутгалсаар иржээ.
Дарьганга:
Дарьгангачууд Сvхбаатар аймгийн Дарьганга, Наран, Онгон, Халзан, Асгат, Баяндэлгэр сумдаар оршин суудаг.
Цахар:
Цахарууд нь Сэлэнгийн Цагааннуур сумын нутгаар оршин суудаг цєєхєн тоотой иргэд ажээ.

ХАРЫН БӨӨ:Харын бөө гэдэг нь ихэнх хүмүүсийн ойлгодог шиг зөвхөн хараал хийдэг гэсэн үг биш. Харын тэнгэрүүд нь зөвхөн хараал жатгад хэрэглэдэг бус алив муу зүйлээс хамгаалах өстөнөө дөрөх зэрэгт хэрэглэдэг.Мөн хар тэнгэрээр ч цагаан үйл хийж болдог.Судлаачдын үзэж байгаагаар Харын бөө гэдэг нь шарын шашитай холилдоогүй бөө мөргөлийн анхдагч хэлбэр гэж үздэг бөгөөд харын бөө нь зориг баатарлагийн илэрхийлэл бөгөөд хатуу чанга ёсыг эрхэмлэдэг.
ЦАГААНЫ БӨӨ : Аливаа үйлийг цагаан тэнгэрээр хийх бөгөөд хар буруу санаатан хараал жатгыг ч мөн адил уулын чинээ харыг туулайн чинээ цагаанаар дарж цагаан зүгийн тэнгэрүүдтэй харьцдаг.
ШАРЫН БӨӨ : Шарын шашин нэвтэрснээс хойшхи шарын шашинд орсон бөө наррыг хэлнэ.Ө/Х зөвхөн бөөгийн хэлбэрийн төдий зан үйл үйлдэжбурхны шашны өмнөөс “бөөлдөг ”бөөг хэлдэг

Монголын их гүрэн байгуулагдах үеэр монголчуудын үндсэн гол шүтлэг нь бөө мөргөл хэвээр байлаа. Гэвч энэ үеэр монгол гүрэн өрнө, дорнын олон улс оронтой өргөн их харилцаа холбоотой болохын хамтад бөө мөргөлийн зэрэгцээгээр христос, несториан, мани, лал болон буддын шашны нөлөө монголчууд ялангуяа язгууртан, ноёлогч хэсгийн дунд хүчтэй болж байв. Монгол гүрэн байгуулагдсаны дараагаар энэнхүү гүрний бүрэлдэхүүнд орсон найман, хэрэйд, уйгур зэрэг аймгуудын дунд эртнээс аваад хүчтэй дэлгэрч байсан христос, несториан, буддын шашин нь мөн монголчуудын дунд нөлөөтэй болох нөхцөлтэй болсон ажээ. Зөвхөн монгол оронд оршин тогтнож байсан аймгуудыг нэгтгэх төдийгүй харин соёлжсон харь орнуудыг байлдан дагуулах бодлоготой байсан Чингис болон бусад хаад нь энэ төлөвлөгөөгөө хэрэгжүүлэн улс гүрнээ “төвхнүүлэх” хүртлээ эзлэн авсан улс үндэстний олон төрлийн шашин шүтлэгийн “тэгш эрх”-ийг хангах бодлогыг хатуу баримтлаж байжээ. Энэ бол янз бүрийн улс үндэстний шашин шүтлэгий нь ашиглан өөрсдийн ноёрхол дор олон улс гүрний ард түмнийг хооронд нь хямралдуулахгүй дуулгавартай захирч байх гэсэн монгол хаадын бодлоготой нягт уялдсан байлаа.
Монголын их засаг хуульд хүртэл шашныг ялгаварлахгүй байх тухай заасан байжээ. Монголын хаадын энэ бодлогын тухай тэр үеийн Персийн түүхч Жувейни бичсэн нь: “…тэр нь /Чингис/ ямар нэгэн шашныг бишрэгч аль нэгэн шүтлэгийг дагагч биш байсан учир аливаа үгширмэл бишрэл, нэг шашныг нөгөөгөөс нь илүү үзэх, нэгий нь нөгөөгий нь дээр тавихаас зайлсхийж байв. Харин тэр аливаа бүлгийн шашны сэцэн мэргэд, санваартан нарыг дахин хүндэтгэж байсан ба ийм бодлогоо бурханы оронд орох зам гэж үзэж байв. Лалын шашинтыг хүндэтгэн таалдгийнхаа адил христос, буддын шашинтнуудыг ч их хүндэтгэн болгооно.Түүний хүүхэд, ач нарын хувьд ярихад зарим хэсэг өөрийн дур санаагаар шашныг сонгон авчээ. Нэг хэсэг нь лалын шашныг даган, нөгөө нь христос шашинд оржээ. Бас нэг хэсэг нь буддын шашныг сонгон авчээ. Бас нөгөө хэсэг нь эцэг өвгөдийн эртний шүтлэг бишрэлийг хэвээр даган баримталж өөр зүйл рүү үл хэлтийх боловч хүмүүс нь одоо цөөнх болжээ. Тэд зарим талаар шашинтай болсон ч ихэнхдээ үхширмэл бишрэлийн бүх илрэлээс зайлсхийдэг хэвээрээ байгаа бөгөөд Чингис хааны засаг хуульд шашны бүх бүлгийг эрх тэгш үзэж, нэгий нь нөгөөгөөс ялгаварлахгүй байх тухай заасан зүйлийг гажуудуулдаггүй ажээ”.1 Монголын хаад шашны талаар иймэрхүү бодлого явуулж байсан учир их гүрний үед өрнө дорнын гол том шашинуудын нөлөө монголд мэдэгдэхүйц хүчтэй болж байв. Нийслэл Хархорумд янз бүрийн орноос христос, несториан, лал, буддын шашны төлөөлөгчид олон тоотой оршин сууж монголчуудын дунд тус тусын шашин шүтлэгийг дэлгэрүүлэхийн төлөө идэвхитэй ажиллаж байсан нь сурвалж бичгүүдээс тодорхой.
Хархорумд бусад шашны 12, хотын зах дахь христос шашны 1, сүм лалын шашны 2 сүм байсны гадна буддын шашны нэгэн сүм бусдаас онцгой гоёмсог байжээ. Өмнө дурьдсан Эрдэнэ Зуугийн чулууны бичээсийн хятад, монгол эхээс үзэхэд Өгэдэй хаан өөрийн ордныг босгуулаад улмаар сүмийн гэр босгуулж барилгын бусад ажлыг бүрэн дуусгуулж амжаагүйг Мөнх хаан залгамжлуулж, 1256 онд “Их бурханы суварга” босгож түүнийг “Харин бүрхэхүй агуу өндөр гуу” /цамхаг/ босгуулжээ. 1“Юан улсын судар” 8 дэвтэр.Мэнгу ю му-цзи.Записки о монгольских кочевьяа.Стр 380.
Тэр үеийн Хархоринд байсан шашныг номлогчид нь Монголын хаадыг тус тусын шашиндаа оруулж эрх мэдлээ ихэсгэхийн төлөө шаргуу чармайн ажилладаг байв. Г.Рубрукийн бичсэнээр, тэд Мөнх хааны хойноос баланд шавсан батгана шиг хөөцөлдөн хаадыг дор дорынхоо шашинд ятган оруулахыг элдвээр чармайж байсан гэнэ.3 Хархорумд байсан олон шашны төлөөлөгчид тус тусын шашны давуу талыг нотлох гэж бие биетэйгээ их өрсөлдөн тэмцэлдэж байв. Монголын хаад ч энэ талаар өөрсдийн ордонд чөлөөт маргаан зохион явуулж христос, лал, буддын шашны номлогчдын хооронд ном хаялцуулж байжээ. Үүний нэг жишээний тухай Мөнх хааны ордонд болсон маргаанд христос шашныг хамгаалан оролцож ном хаяцлсан Г.Рубрук өөрийн номд тодорхой бичсэн байна.4 Монголын язгууртан ангийн төлөөлөгчид нь байлдан дагуулсан орнуудынхаа соёл шашны нөлөөд гүнгий автагдан христос, лал болон буддын шашинд орох явдал үлэмжхэн болж байв. Тэдний дунд эртний бөө мөргөлийн нэр хүнд нөлөө нь эрс буурч ирэхийн хамтад их эрх мэдэлтэй болсон монголын язгууртнуудын ашиг сонирхолд энэхүү шүтлэг нийцэхээ больжээ.
Монголын хаадын шашны чөлөөт бодлого удтал үргэлжилж чадаагүй юм. Хубилай сэцэн хаан монголын эзэнт гүрний нийслэлийг Бээжинд /Хаанбалгас/ нүүлгэж хятадад монголын хаадын Юан төрийг байгуулсны дараагаар буддын шашин нь их эзэнт улсын гол шашин болж хувирав.
Монголын Юан төрийн үед бурхны шашин эзэнт улсын гол шашин боловч энэхүү шашин нь ихэвчлэн хятад нутагт оршин сууж байсан монголын язгууртан нарын дунд тархаж байжээ. Харин бурхны шашин жинхэнэ монгол оронд хүчтэй дэлгэрч нийт монголчуудын шашин болж чадаагүй юм. Буддын шашин нь нийт гүрний хэмжээгээр ч төдий л тарж түгээгүй ажээ.
Монгол нутагт нийт монголчуудын гол шүтдэг нь бөө мөргөл хэвээр байлаа. Гэрийн эзэд цай хоолныхоо дээжийг онгод шүтээндээ өргөж байснаас гадна гадаа гарч дөрвөн зүгт мөн тахил өргөдөг заншилтай байв.1 “МНТ” 1872 “МНТ” 234-278.3 Нэг фут-30,5 см.4 П.Карпини. Г.Рубрук. 91-ртал.
Найр наадам бол тэр цагийнхаа ард түмний аж амьдрал, эртний овгийн уламжлал, бөө мөргөлийн тахил ёслолтой нягт холбоотой байсан ажээ.3 П.Карпини, Г.Рубрук. 36-37-ртал.
Монголчууд нь овог төрлөөрөө нийлж тахил мөргөл үйлдэж, найр хурим хийдэг байснаас гадна хүүхэн богтолж, хүү гэрлэсний хурим, төрсөн өдрийн баяр, цагаан сар зэрэг баяр наадмыг өргөн тэмдэглэдэг заншилтай байжээ. Цагаан сар бол билгийн улирлын шинэ жилийн их баяр байжээ.
Монголчууд Мөнхтэнгэрийг шүтэж байхдаа хүчирхэг байсан, дэлхийн хуурай газрыг эзлэн их гүрнийг байгуулж шинжлэх ухааны нарийн удирдлага, харилцаа холбоо, эдийн засаг, мөнгө санхүүгийн салбарт олон гайхамшиг бүтээсэн.
Одоо цаг. Эзэнт гүрний монголын нийслэл дэг журамтай, бүх шашины төлөөлөл байсан ч тодорхой тоо хэмжээнд зохицуулж ирсэн түүхтэй ажээ. 2020 оны байдлаар Христын 222, Буддагийн 150, Исламын 27, бусад 11 шашины байгууллага ажиллаж байна. Энэ тоог харьцуулаад үзэхэд бидний өвөг дээдсийн шашины бодлого тун дэг жаягтай байсныг харуулж байна.
АНУ-ын Ерөнхийлөгч асан Билл Клинтон. Хэлсэн “Дэлхий ертөнц мухардалд орлоо. Агуу их Чингис хаанаас суралцах цаг болжээ” үгийг хэлэхийг хүсч байна.

Тэмүжиний үед монголын түүхэнд анх удаа бүх монгол аймгийг нэгтгэсэн, монголын төв улс байгуулагджээ.1206 он болоход “Нууц товчоо”-ны өгүүлсэн ёсоор Эсгий туургатан цөм Чингис хааны мэдэлд захирагджээ.
Тэмүжиний Монгол угсаатныг нэгтгэх талаар явуулсан үйл ажилллагааг хоёр үе болгон хувааж болох бөгөөд эхэн үе бол түүний хэлсэнчлэн Бутарсан улсыг бөөгнүүлэх, хагацсан улсыг хамтатгах тэмцэл байжээ.Тэмүжин бүх монгол овогтныг нэгтгэх тэмцлийг 1185 оноос эхэлсэн ба 1189-1206 он хүртэл 20 шахам жилийн дотор шаргуу тэмцэл хийжээ. Тэмүжин 1185 оноос 1206 оны хооронд их бага 32 удаагийн дотоодын дайн тулалдааныг өрнүүлж ,монгол угсаатны нийт 81 том жижиг аймгийг нэгтгэжээ. ийнхүү 1205 оны эцэс 1206 оны эх хүрэхэд монгол угсаатны ихэнх аймаг Тэмүжиний мэдэлд орж ирж Их Монгол улс байгуулагдах нөхцөл нэгэнт бүрдсэн байжээ.
Чингис хаан мордохын өмнө гурван хоног уул усанд мөргөх, овоо тахих бөө бөөлүүлэх, өдөр судар үзүүлэх, хатад, үр ач нартаа захиас захих зэрэг ёслол гүйцэтгээд холын аян дайнд мөнх тэнгэрийн хүчинд итгэн морддог байжээ.
Бат хаан 20 орчим жил хаанчлахдаа Их Монгол улсын дотоод гадаад бодлогод их нөлөө үзүүлсэн төрийн томоохон зүтгэлтэн аж.Түүгээр ч барахгүй Бат монголчуудын нэрийг европ дахинаа гаргаж, орос улсыг нэгтгэсэн гэдгийг хэн ч үгүйсгэхгүй биз ээ.
Өгэдэй хаан суусан 13 жилд Их Монгол улс дэг журамтай, Хөгжилтэй, Хүчтэй нэгдэл нягтралтай, гадаад харилцаа ихэд өргөжсөн байна.Энэ бол Өгэдэй хааны түүхэн гавьяа мөн. Өгэдэй хаан угаас уур уцааргүй, налгар тайван, алсын хараатай, илүү дутуу үггүй, бусдын үгийг тоож сонсоод эрэгцүүлэн боддог, эрдэмтэн хүнийг дээдэлдэг, түүх намтар их мэддэг, үлгэр сонсох дуртай, ядуу доодсыг өрөвдөн хайралдаг, хувийн аминцар үзэл байхгүй, юмны арга эвийг аятайхан олдог, цэргийн хэргийн өндөр мэдлэгтэй, улсыг удирдах их увидастай хүн байжээ. Энэ бол өнөөдөр бидэнд дутагдаад байгаа Монголын сонгодог удирдагчийн дүр төрх мөн билээ.
Өгэдэй хаан бол амьдралынхаа турш монгол түмний нэгдлийн төлөө, хаанчлалынхаа турш монголын эзэнт улсыг бататган бэхжүүлэх, Их Монгол улсын төр, аж ахуйг өөд татахын төлөө амь бие хайрлахгүй зүтгэсээр ийнхүү насан өөд болжээ.Түүхээс заяагдсан ийм л эзэн хаан буюу монгол төрийн тэргүүн байх учиртай ажгуу.
Монголын эзэнт улсыг байгуулсан Их хаадыш насан өөд болоход шарилыг нутагт нь авч ирээд уй гашуудал хийж эмгэнэл гүйцэтгээд Ихсийн газарт ихэнийг оршуулдаг байсан. Хаад, язгууртны булшийг ихэд нууцлан “Хориг” хэмээх цээртэй газарт оршуулах ба тэдэнд зориулж тахилын тусгай онгон бүтээж, тайлгын ёслол гүйцэтгэдэг байжээ.
Одоо цаг. Их мөнгөний сургаар эрдэмтэд, эрх мэдэлтнүүд нийлж Хэнтий нуруун дахь ихсийн газрыг 2000 оны дунд үед ухаж төнхөж, сүйтгэсэн байна. Энэ бол монгол хувь заяанд ногдох хатуу гэм бөгөөд Мөнх тэнгэр тэдгээр хүмүүсийг уучлахгүй.
Их хаадын үед Мөнх тэнгэрийн сургааль, Бөө мөргөлийг гол шүтсэн хэвээр байжээ. 3 Рашид-ад-Дин II боть. 142-р тал
Шашны талаар Мөнх хааны явуулж байсан бодлого их л учиртай ажээ. Мөнх урьдах хаадын нэгэн адил бөө мөргөлийг шүтдэг байжээ. “Юан улсын судар”-т Мөнх хааны тухай өгүүлэхдээ: “Бөө удган ба бэлэгдэх, төлөгдөх ёсыг даанч итгэмүй”1 гэжээ. Тэр үеийн Хархорумд загалмайтны, лалын болон буддын шашны .нэлээд сүм хийд, олон лам байдаг байжээ.Тэд өөр өөрийн шашны нөлөөг ордонд нэвтрүүлэх гэж элдэвчлэн оролддог байжээ.Мөнх хаан тэдний аль нэгнийг алагчлахгүй, цөмийг нэгэн адил дэмжин, цөмд нь итгэн бишрэх дүр үзүүлдэг байжээ.2 Үүнтэй уялдуулж, Рубрукт Мөнхийн хэлсэн зарим зүйлийг ажиглахад сонин байна. Мөнх Рубрукийг гэж итгэдэг… гэвч бурхан, хүний гарыг янз бүрийн хуруутай болгон бүтээсний нэгэн адил хүмүүст бас янз бүрийн зам зааж өгжээ… Бурхан та нарт судар ном хайрласан, түүний нь та нар сахихгүй байна.Бидэнд оточ, төлөгч /бөө, удган Н.И/ оноож өгсөн бөгөөд бид, тэдний зааврыг мөрдөж энэ ертөнцөд амьдардаг”3 гэж байжээ.Ингэж шашны талаар хүлцэнгүй бодлого явуулсны гол шалтгаан нь эзлэгдсэн орны хүн ардын санал сэтгэлд хэт их сэв оруулалгүй, харин ч шүтлэг бишрэлийг нь ашиглаж, тэднийг номхон дөлгөөн байлгах гэсэн нарийн бодлого байжээ. 1“Юан улсын судар” 3-р бүлэг2 Плано Карпини…146-р тал. Төр шашины харицааны сонгодог жишээ энэ буй биз ээ.
Мөнх хаан нас барснаар 54 жилийн түүхтэй Их Монгол улс үгүй болж Юан гүрэн гэдэг нэртэй хятадаар төлөвлөсөн эзэнт гүрэн үүсчээ. Их Монгол улсын дөрвөн далай хааны гурав нь /Чингис, Өгэдэй, Мөнх/ гадаадад мөн ч их аян дайн хийж ертөнцийн хагасыг шахам эзэлсэн билээ.
Хубилай өөрийн биеийг зөвхөн монголын хаан төдийгүй мөн хятадын хаан ширээг зүй ёсоор залгамжлагч мөн гэж үзсэн байна.1 Хубилай хаан 1271 оны 1-р сараас “Их Монгол Улс”-ын нэрийг “Их Юан Улс” болгон өөрчлөв.Юан гүрэн байгуулагдсан нь монголын түүхийн хөгжлийн хувьд нэг ч их сайн үйлс болсонгүй. Нийслэл Хархорум нь эл хуль захын нэгэн хот болов. Их Монгол улсын хаад хүртэл хятадын хааны цол гуншин олов.Монголын түүх хятадын түүхийн хэсэг болон бичигдэв.
Юан гүрний хаад монголчуудыг хятадтай холилдон уусах явдлаас сэргийлж монгол, хятад хүмүүс ураг холбох, монгол хүн хятад хувцас өмсөх, хятад зан заншилд орох зэргийг хуулиар чандлан хориглож байжээ.Улс төр, шашин, соёлын талаар монгол хаад иймэрхүү бодлого явуулж байсан нь цөөн тооны монголчуудыг хятадын соёлын нөлөөнд автагдуулахгүй, харин монгол хаад ноёдын ноёрхлыг үзэл суртлын аймагт аль болохоор бэхжүүлэхийг оролдсон хэрэг ажээ.
Аливаа дайн дажин хүн төрөлхтний амгалан байдлыг эвдэж, түүх соёлын үнэт зүйлийг устгадгийг хэн ч цагаатгах аргагүй юм.Гэвч тухайн цагийн түүхэн өвөрмөц нөхцөлд төрөл бүрийн улс түмний янз бүрийн иргэншлийн өргөн харилцаа холбоо дэлхий даяар дэлгэрч эд, оюуны үнэт зүйлс улс түмний дунд түгэн тархаж, ард түмнүүд ойртон нягтарч байсан үйл явц нь хүн төрөлхтний дэвшил хөгжилд нааштай нөлөө үзүүлсэн болохыг онцлон тэмдэглэх хэрэгтэй.
1368 он гэхэд Юан гүрэн үндсэндээ мөхөж, хятадад монголын байлдан дагуулагчдын ноёрхол эцэс болсон байна. Хэрэв 1260 онд Умард хятадыг эзэлснээс тоолбол 108 жил, 1271 онд Юан гүрнийг байгуулснаас эхлэн авч үзвэл 97 жил, 1279 онд Өмнөд Сүн улсыг байлдан эзэлж бүх хятад орныг захирснаас эхэлбэл 89 жил монголчууд хятадын төрийн эрхийг барьж байсан түүхтэй бөгөөд энэ нь 1368 онд ийнхүү эцэс болжээ.
Юан гүрний эдийн засаг, соёлын нэгдмэл бат үндэс суурьгүй, олон улс орон, угсаатан ястныг зэвсгийн хүчээр нэгтгэн захирч байсан учир эцэстээ мөхөх нь зайлшгүй байжээ.
Монголын их эзэнт гүрний түүхийн судалгаанд маргаантай асуудал нэн олон байдаг.Түүгээр ч барахгүй буруу ташаа ойлголт ч бий. Хүн төрөлхтний түүхэнд таагдашгүй байгаа нэгэн асуудал бол монголчуудын түүхэн ялалт буюу эзэнт гүрнийг байгуулсан явдал юм. Тэр үед хагас сая гаруйхан хүн амтай, овог аймгаараа салангид, зэр зэвсгийн хангамж хүрэлцээгүй, цэргийн сургууль, бэлтгэл хангалтгүй байсан нүүдэлчин монголчууд дэлхий дахины тэн хагасаас илүүг цөөхөн жилийн дотор эзлэн авч урт удаан хугацаагаар ноёрхож байсны бодит учир шалтгааныг янз бүрээр тайлбарладаг бөгөөд бүрэн тайлж чадаагүй хэвээр байна. Үүнд Өмнөд Хятадад 30 сая хүн амтай Сүн улс оршиж байсан гэдэг.Сүн улс нь Шар мөрөн, Хөх мөрөн хоёрын хооронд урсах Хуашуй голын өмнө этгээдэд нутаглаж байжээ. Хойд Хятадад 60 сая орчим хүн амтай эрэлхэг дайчин Алтан улс оршиж түүний зэрэгцээ хүчирхэг, баян чинээлэг Тангуд, Уйгар улсууд оршиж байв. Өмнөд этгээдийн эдгээр улсууд нийлээд 100 гаруй сая хүн амтай байжээ.
Баруун зүгт Дундад Ази, Иранд баян тансаг хот цогцолсон 20 сая гаруй хүн амтай Хорезмын хант улс, Дорнод Европод Ижил мөрөн, Карпатын завсар газар найман сая, Гүржид таван сая, Сирид таван сая хүн оршин сууж байсан ажээ.
Гэтэл бидний өмнө өгүүлсэн цөөн хүнтэй Монголчууд нэгэн зэрэг гурван этгээдэд аян дайн хийсээр бүгдийг эрхшээлдээ оруулж дэлхийн их эзэнт гүрэн байгуулсныг монголчуудын гайхамшиг гэж үздэг байна.
Монгол үндэсний баатар, алдартангуудаа дуурсах ард түмэн чинь байна. Төр улс нь байна, хойч ирээдүй чинь байна. Бид дэлхийд, бас хойч үедээ бахархах юмтай үндэстэн. Монгол нутгийн ширхэг чулуу, атга шорооболгон амьтай. Монголчуудынхаа энэхүү гайхамшигт мөн чанарыг хойч үед мэдрүүлэхийн тулд “Тэнгэрийн улаач” нар Та бүхэн мөнх тэнгэрийн өмнө хүлээсэн, хэнтэй ч хуваалцахгүй түүхэн үүрэг бий. Тиймээс Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн, өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэж авчирч, дэлхийд хаана ч байхгүй монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнхтэнгэрийн дор газарт лус, савдаг галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цуг мөнхлөн гагнаж монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборыг санаачлан байгуулах” шийдвэрийг гаргасан. Жил бүр түүндээ зөвхөн дэлхийд хаана ч байхгүй бөөгийн зан заншлаар хүндэтгэл үзүүлж онгод, өвгөд дээдэс, монгол орныхоо одоо болон ирээдүйнхээ төлөө шүтэж мөргөж залбирцгааж байна. Энэ үйлээ 2014 оноосэхлэж Мөнхтэнгэрийн улаач нар манлайлан хийж эхэлсэн билээ. Манай тэнгэрийн улаач нар хэлсэнээ ажил хэрэг болгож эхэлсэн. Бид Япон Улсаас Их хааныхаа зарлигаар тулган шаардлага бичгийг хүргэж өгөөд дайснаа гайхшируулан толгой бөхийлгөөгүй цэл залуу насандаа төр, улсынхаа төлөө амиа зориулсан элч нарын оршуулгаас,Унгар Улсын Мухи тосгонд очиж Шайо голын хөвөөнд мажар, хорватын шигшмэл 65 мянган цэргийг хиар цохин устгасан, Монгол цэргийн дайтах хосгүй ур чадвар, сүр хүчийг үзүүлсэн тулалдаанд амь үрэгдсэн Монголын 1000 дайчдын оршуулгаас, БНАСАУ-д очиж Монгол төр, их хаадын даалгавраар тухайн улсад төрийг төлөөлөн очиж, түүхэн үүрэг гүйцэтгэж, гайхамшгийг бүтээсэн, тусгай бунханд мөнхлөгдсөн Корё улсын хааны Монгол хатны бунханаас, ОХУ-ын Халимаг, Тува, Буриадын нутгаас болон Монгол Улсын дотроос Халх голын дайн, Байтаг богдын тулалдаан болсон нутаг зэрэг 20 гаруй газраас шүншиглэсэн шороог залах ажиллагаа хийгдээд байна. Бидний энэ санаачилгыг мянга мянган монголчууд орончид, түмэн олон дэмжинэ гэдэгт огт эргэлзэхгүй байна.
Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цогцолборт Хүннү, Сүннүгийн үеэс их төрийг байгуулан Азийн түүхэнд их цагаан хэрмийг байгуулах хүртэл түүхийг бүтээсэн өвөг дээдсийн түүхт газрууд, Ази, Европын эзэнт гүрнүүд, Урал, Москва, Киев гээд өргөн нутагт монгол төр, хааныхаа төлөө амиа зориулсан эх нутагтаа эргэж ирээгүй олон мянган баатрууд, Франц, Ромын их гүрний хаадын өвдөг чичрүүлж, бөхөлзүүлж явсан их төрийн элч нар, далайн шуурганд амь насаа алдсан олон мянган Монгол цэргийн булшнаас, Солонгосын арал дээр бүслэгдэж хүчтэнцвэргүй тулаанд дайсандаа бууж өгөлгүй, атга будаа, балга уснаас илүү эх орныхоо даалгаврыг илүүд үзэж алтан амиа эрсдэгч 100 цэргийн булш, Узбекстан, Энэтхэг улсад нойрсон буй монголын үзэсгэлэн гуа, ухаалаг хатан, бүсгүйчүүдийн бунхануудаас, Харийн гүрний эсрэг тэмцэж, түүнийхээ төлөө зоосны нүхээр махаа хэрчүүлэн амиа өгсөн, ухаан суугаагүй үр ачийнхаа цаазлуулсан толгойг харж амьдын зовлонг эдэлж байсан, харишгүй зоригоор түүхийг бүтээсэн өвөг дээдэс, Манжийн төрийн бодлого, харийн шашины харгис үйлээр хэдэн зуугаараа амьдаараа шатаагдсан, мухар сүсэг дэлгэрүүллээ гэж хэлмэгдэж, буудагдсан, бүхий л амьдралаа шоронд өнгөрөөсөн, Мөнхтэнгэр, монгол оюун ухаандаа үнэнч явсан тэнгэрийн улаач нар, Вьетнамын нэгэн мөрнийг туулах үедээ олон зуугаараа амиаалдсан монгол цэргүүд зэрэг 500 орчим газруудаас шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэж залж авчирах ажлуудыг үргэлжлүүлэн хийх болно. Хуурай газрыг бараг бүхэлд нь эзэлсэн их эзэнт гүрнийг ганцхан монгол үндэстэн дэлхийн түүхэнд бүтээсэн байна. Энэ их үйлсийг бүтээхэд их төрийнхөө даалгаврыг нэр төртэй биелүүлж халуун амь бүлээн цусаа урсган амь насаа зориулсан тэр их баатарлаг өвгөд, дээдсээрээ, цэрэг эрсээрээ бид бахархах ёстой. Бас мартах ёсгүй. Тэднийхээ Аугаа үйлсийг жил бүр хүндэтгэж, Мөнхтэнгэртээ дуурсгах учиртай.

Чингис хаан засаг төрийн захиран баримтлах түмт, мянгатын системийг давын өмнө зохион байгуулж хэрэглүүлсэн байна. Өгэдэй хааны үед төрийн аппарат нарийсаж гүйцэтгэх үүрэг нь улам тодорхой болжээ.
Юан гүрний төрийн дээд байгууллага нь Чжүншүшэн хэмээх Дотоод бичгийн яам байжээ. Мөн Шумиюан буюу Нууц бичгийн яам, Юйшитай буюу Дэвшүүлэх буруулах яам хэмээх яамд байжээ. Дотоод бичгийн яамны шууд харъяалалд тодорхой ажил эрхэлсэн 6 яам оршиж байжээ. Тухайлбал: Түшмэлийн яам, Сангийн яам, Ёслолын яам, Цэргийн яам, Шүүх яам, Үйлдвэрийн яам болно. Харъяа зургаан яам нь тус бүрийн оногдолт ажлыг хариуцан гүйцэтгэж байжээ.Сангийн яамны эрхлэх ажилд өрх айл, хүн амын тоо бүртгэл байцаан явуулах явдал чухал суурь эзэлж байв. Үйлдвэрийн яам хэмээх нь мал тариалангаас бусад гар үйлдвэр уран дархны ажил болон суваг малтах, усны аюулаас хамгаалах, далан үйлдэх зэрэг нийгмийн чанартай томхон ажлуудыг эрхэлж байжээ.
Чингис, Өгэдэй нарын үед алба татварын тухай хуулиуд гаргасан. Улс даяар Чингис, Өгэдэй нарын зариг ёсоор будда, лалын ба загалмайтны шашны ихэс лам нар, өндөр настангууд, ажил үл чадагчдыг албанаас чөлөөлж байсныг хэвээр явуулжээ. Өгэдэй хааны гааль гувчуурын бодлого улсын эдийн засгийг хөгжүүлэхэд түлхэц болов. Тэгэхдээ энэ газар тариалангаас авах гувчуур гэж сурвалжид тэмдэглэсэн нь ихэнхдээ эзлэгдсэн орны суурьшмал иргэдтэй холбогдол бүхий ажээ.
XIII зууны эхэн үеэр Монголын нэгдсэн төр байгуулагдахын хамтад төр ба хууль зүйн мэдлэг ухаан нэлээд хөгжжээ. Тархай бутархай олон монгол аймаг дор дорынхоо хэв ёсыг сахин дагаж ирсэн бол харин XIII зууны эхээр эдгээр аймаг хоорондоо нэгдэн, төр улс байгуулагдахын хамтад олон аймгийн хэв ёсыг нэгтгэн эмхтгэж, улмаар нийт Монгол дундын эмхлэн цэгцэлсэн бичигдмэл хууль үүсэн гарах нь зайлшгүй болж иржээ. Үүний дүнд монголд анх удаа бичигдмэл хууль гарчээ.Энэ нь “Их засаг хууль” /Их жаса/ гэж алдаршжээ.Засаг хуулийг Египетэд сайн мэддэг байжээ.Египетийн Артош гэгч “Их засаг”-ийг нэвтэрхий сайн мэдэж байсан гэж бичжээ.44 В.Г.Тизенгаузен. Мөн тэнд.11-р тал. Их засаг хуулийн зарим зүйл ангийг Египетийн эрдэмтэн Макриз (1364-1442)-ын зохиолоос олж Европын хэлэнд орчуулан нийтэлсэн байна.
Засаг хуулиас гадна Чингисийн хэлсэн үг, зарлиг тушаалыг эмхтгэсэн “Билэг” гэдэг сургаал байжээ. Хуулийн өмнө хэн ч сөгдөн мөхөсддөг байлаа. Нэгэн жишээ бол Чингист дугүйцсэн Хасар, Бэлгүдэй нар ба тэдний талын ноёд Чингисийг ширээнээс зайлуулах нууц хуйвалдааныг зохион байгуулжээ.Тус хуйвалдаанд асар их нөлөөтэй Тэб тэнгэр хэмээх Хөхөчү бөө оролцжээ. Хасар, Хөхчү бөө тэргүүтэй ноёдын тэмцэл нь нэгэнт тогтсон Монголын нэгдмэл улсыг дахин бутлан задруулахад чиглэснээрээ тэр үедээ харгис чанартай зүйл байжээ.
Чингисийн засаг захиргааны бас нэг шинэтгэл бол улсын заргач (шүүгч)-ыг бий болгосон явдал мөн.
Их Монгол улсад хот байгуулалт олноор бий болж хөгжсөн явдал улсын эдийн засгийн хөгжилд ашигтайгаар нөлөөлөв. Хааны ордонд Францын дархан Вильгельм Бушье мөнгөөр урлан босгосон хиймэл мод хотын үзэсгэнэлт зүйлсийн нэг нь болж байжээ.1
Өгэдэй хаан монголд маш олон гар үйлдвэр нэмэн байгуулж түүнд дотоод гадаадын олон уран дархчуул, барилгачдыг ажиллуулж байсан гэдэг. Чингис Өгөөдэй тэргүүтэй Их Монгол Улсын хаад худалдааг их эрхэмлэн, түүнийг хөхүүлэн дэмжиж, гаднаас ирсэн худалдаачдыг гааль татвараас хөнгөлөх, эрх ашгийг нь хамгаалах, аюулгүй байдлыг нь хангах зэргээр тэдний худалдааны сонирхлыг дээшлүүлж байжээ.
Хархорумд цаасан тэмдэгт хэрэглэж худалдаа хийж байжээ. Кебек хан эн тэргүүнд мөнгөний шинэтгэл хийжээ. Ер нь мөнгөн санхүүгийн эмх журамгүй байдлаас болж их бэрхшээл тохиолдож байсан ажээ.Тийм учир Кебек хаан зоос гаргаж тараасан байна. Ингэж нэгдмэл мөнгөн тэмдэгтэй болсон нь улсын эдийн засаг, аж ахуйн хөгжилд зохих нөлөө үзүүлсэн юм.
Цагаан ширэм, болдын дээжийг мэргэжилтэн нар судалж үзэхэд цагаан ширмийг 1350 градусын температурт хайлуулдаг байсан нь батлагдав. Тийм хэмжээний температурт гар ажиллагааны хөөргийн хүчээр хүрч болохгүй бөгөөд харин Орхон голоос Хархорум хотод татан оруулсан усны хүчээр ажилладаг хөдөлгүүрийг хэрэглэж байсан байх гэж мэргэжилтнүүд үзэж байна.1 Тэр үеийн монголын минериал бодисын мэдлэг, төмрийн ур дарханы ажиллагаанд харь орнуудын мэдлэг ухаан, ур чадвар багагүй нөлөөлж байсныг мөн тэмдэглэх хэрэгтэй.1 С.В.Киселев, Л.А.Евтюхова и др.Древнемонгольские города. М. 1965. Стр 178.
Их Монгол улсын эдийн засгийн үндсэн салбар мал аж ахуй түүнийг эрхлэн явуулах арга ажиллагааг, мөн аж ахуйн бусад салбар ан агнуур, тариалан, гар урлал,худалдаа, арилжаа, хот суурины хөгжил зэргийг нарийвчлан судалж бичсэн биэ даасан бүтээл хараахан гараагүй байна. Монгол нутагт мал сүргийг тэнцүү хуваарилан өсгөх, говь нутгийг малын бэлчээрт ашиглах зохион байгуулалттайгаар худаг гаргах, хужир давсыг нь ашиглах, ан амьтныг хамгаалах зэрэг ажлыг Өгэдэй хаан санаачлан хийсэн нь Их Монгол Улсын үйлдвэрлэх хүчин, аж ахуй, эдийн засгийн хөгжлийн чухал нөлөө үзүүлжээ.
Монгол улс бол түүхэн их уламжлалтай мал аж ахуйн орон мөн. Нүүдлийн мал аж ахуй гэдэг бол экологийн цэвэр бүтээгдэхүүнийг хаягдалгүй технологиор боловсруулж, байгаль орчинтойгоо харилцан тэтгэх битүү хэлхээ үүсгэдэг онцлогтой болой. Адууг бусад малаас илүү их эрхэлж, төрийн бодлого болгон үржүүлж байсан тухай мэдээ сэлт сурвалжид их дайралдана. Юан гүрний үед монголд тэмээн сүрэг нэгэн адил байж холын аян жин тээхэд нэгэн адил хэрэглэж байжээ. Ан агнуур бол Их Монгол улсын туслах чанарын аж ахуйн хэлбэр хэвээр байжээ.
Их Монгол улсын үед эртний монголын цэрэг аж ахуйн нэгж болох удаан оршин тогнож байсан хүрээний нүсэр тогтолцоог бүрмөсөн халж хот айлын системд шилжин оржээ. 13 зууны эхэн үеэс мал аж ахуйн хөдөлмөр зохион байгуулалтын гурав дахь үндсэн шат арга болох хот айлын энэхүү систем монголд 700 гаруй жил үргэлжилж 20 зууны 30-аад он хүрсэн юм.
Хубилай хаан далайгаар гадаадтай харилцан, худалдаа хийхийг урамшуулж Шанхай, Ханъчжоу, Гуанчжоу /Кантон/ зэрэг 6 том боомт нээжээ.
Монголд төрөл бүрийн мэдлэг хөгжиж байсны жишээ бол ардын эмнэлэг болно. Монголчууд эртнээс галыг шүтэн тахиж байсны зэрэгцээгээр галын ариутгах чанарыг мэдэж түүний өвчин эмгэг, халдвараас ариутган цэвэрлэх зорилгод хэрэглэж байжээ. Тэр үеийн эмнэлэг бөө мөргөлийн зан үйлтэй их хутгалдсан байсан учир эмчилгээнд гүрэм дом зонхилж байсан нь мэдээж хэрэг. Бөө удган нь эмч домчийн үүргийг мөн нэгэн адил гүйцэтгэж байжээ.
Эртний монголын соёлын түүхэнд гарсан нэг том үйл явдал бол монголчуудын дунд уйгуржин бичиг үсэг дэлгэрэн улмаар нийт монгол улсын албан ёсны бичиг үсэг болон явдал мөн. Пагва лам дөрвөлжин үсгийг түвэд, энэтхэг үсгийн үндсэн дээр монгол хэлний аялгуунд түшиглэн зохиожээ.
“Нууц товчоо” бол монголын язгууртан ноёдын талыг баримталсан зохиол боловч үзэл санааны хувьд дэвшилт зохиол гэж эрдэмтэд нэгэн дуугаар үзэж байна.2 Энэ зохиол монгол орон, эртний овог төрлийн нийгмээс феодалын нийгэмд дэвшин орж, тархай бутархай олон монгол аймаг нэгэн улс гэрт нэгдэн төвлөрч, монгол угсаатан бүрэлдэн торгтож байсан түүхэн үеийн уран зохиолын бүтээгдэхүүн болно. 2 Б.Я.Владимирцов “Общественный срой монголов” Л. 1934: С.А.Козин “Сокровенное сказание” Введение в изучение памятника. М-Л.1941, Ц.Дамдинсүрэн “Монголын уран зохиолын тойм” УБ. 1957. 57-61-р тал.
Түүхийн жимээр аялсан Д.Жаргалсайхан

Монгол нутаг дахь хамгийн эртний уран зургийн дурсгал бол Ховд аймгийн Манхан сумын Хойд цэнхэрийн агуйн хадны зураг билээ. Хойд цэнхэрийн хадны зураг нь палеолитын дээд үе 40000-15000 жилд холбогдох түүх, соёл урлагийн гайхамшигт дурсгал юм.
Хойд цэнхэрийн агуйн зургийг судлаад “урлагийн эхлэл түүний үндэс” анхны үүсвэр өрнө дахинд байсан шиг дорно дахинд төв азийн гүнд байсан хэмээн судлаачид дүгнэжээ.
Ховд аймгийн нутаг дахьХойд цэнхэрийн агуйн ханан хадан зураг нь Цэнхэрийн голын хөвөөнд оршдогоос ийнхүү нэрлэгдсэн1]
Хойд Цэнхэрийн агуй нь карбонат чулуулгаас тогтсон бөгөөд дотроо бөмбөгөрдүү оройтой, шалнаас адар хүртэл 20метр орчим зай хөндийтэй юм. Эл агуйн хана болон дээврийн хөндийн хаднаах зургуудыг анх газар зүйч их эрдэмтэн О.Намнандорж илрүүлж, дараа нь Орос, Монголын археологчид А.П.Окладников болон Н.Сэр-оджав, Д.Цэвээндорж нарын эрдэмтэн судлаачид нягтлан шинжилж эртний чулуун зэвсгийн дээд палеолитийн үед холбогдолтойболохыг тогтоосон.
Агуй нь 2,5м өндөр ханатай, 2 м өндөр мөрөгцөгийн тааз хананд олон янзын тэмдэг дүрс байдаг бөгөөд Үүнд: ан амьтдыг бие биеийнхэн дээгүүр давхардуулан зурсны дотор зогсож буй бугын эр хүйсийг цохон дүрсэлсэн зураг тод үзэгдэнэ. Мөн хэрж зогссон том эвэртэй одос бухын зураг, нэгэн мөрөгцөгт бух янгир, тэрчлэн арслан, тэмээн хяруул зэргийг зурсан байдаг. [зураг 1,2]
Монгол нутагт дээрх амьтад энэ үедамьдарч байснаар,палеолитийн дээд үе хүртэл монгол нутагт урин дулаан уур амьсгалтай, түүнийгээ дагаад халуун дулаанд зохицон амьдардаг ан амьтад байсныг гэрчилж байна.
Агуйн зураг дүрслэлийнхээ хувьд амьтдын гадаад төрхийн гол онцлогийг тодруулан гаргахад анхаарч бодит байдлаар харуулсан байх бөгөөд агуйн хаднаах зургууд нь Ази тивийн хувьд палеолитийн хосгүй, цорын ганцад тооцогдох агаад хуучин чулуун зэвсгийн дээд үеийнхүмүүс урлагийг ойлгож, мэдэрэх,бодит хийсвэрлэл, дүрслэн үзүүлэх арга, хэлбэр ямар түвшинд байсныг харуулах чухал баримт болно.
Ийнхүү монгол нутаг дахь түүх, соёл, археологийн үнэт дурсгал болох Хойд цэнхэрийн агуйн хананы зургийг бүтээгч хүмүүс хаданд хэрхэн яаж урлан бүтээж чаддагийг харуулсанаараа эртний урлагт оруулсан том хувь нэмэр болжээ.