Author: admin_shaman

Гэхдээ энэ нь зөвхөн сэжиг бүхий үйлчлүүлэгчид л хийдэг. Харин жижиг худалдааны төвүүдээр “Kарт уншихгүй байна” гэх нэрийдлээр таны картыг хоёр удаа уншуулж байгаа бол болгоомжлоход гэмгүй. Учир нь тухайн худалдагч, карт уншигч терминалаас таны хувийн мэдээллийг мэдэх боломжтойгоос гадна, таны картын дугаар, CVV код байхад л интернэтээр таны өмнөөс хялбархаан худалдаа хийчихэж болох юм. 2. Картны арын “CVV” код Картаар залилан хийгчдэд таны 16 оронтой картын дугаар, таны хувийн мэдээлэл, түүнчлэн таны картан дээрх CVV код байхад л, таны өмнөөс өлхөөн интернэт худалдаа хийчих боломжтой. Иймэрхүү луйвар хийдэг кассчид, худалдаа хийхдээ таны картны арын СVV кодыг тэмдэглэж авдаг байна. Түүнчлэн терминалаас таны хувийн мэдээлэл, картын дугаарыг бүрэн авах боломжтой гэнэ. Энэ нь банкны картнаас бэлэн мөнгө дээрэмдэх хамгийн түгээмэл хэлбэр юм.3. Аюулгүй байдлаа хэрхэн хамгаалах вэ? Худалдагч таны картыг хоёр удаа уншуулж байгаа эсэх, түүнчлэн ямар нэгэн зүйл тэмдэглэж авж байна уу гэдгийг анзаараарай. Хамгийн найдвартай арга бол картны арын 3 орон бүхий CVV кодыг халхлах наалт наах хэрэгтэй. Ингэх нь учирч болзошгүй санхүүгийн эрсдлээс таныг хамгаалах болно.

Дараанаас нь гарсан хүүхдийг гэртээ авчирч, гөрөөсний сүүгээр тэжээдэг байжээ. Гэтэл эхнэр нь “юун хүүхэд авчирав” хэмээн сэрдэж, эзгүй хойгуур нь тэр хүүхдийг малын сүүгээр угжиж амийг нь хорлосон байна.

Ахайн Буриад бөө нартай үзэлцэж, Бух бөөг дарж авсан ба Буриад нутгийн ноёны охин 18 настай бүсгүйтэй ханилан нутагтаа авчирсан гэлцдэг. Бас нисдэг живэртэй морины нь өд сөдийг эхнэр нь хяргаж хаясан тэр цагаас хойш Ноёо зөнөг бөө гэртээ суумгай болжээ. Хожим нисдэг бөө болох гэж бөөлөөд газраас тохой хэртэй хөөрөөд бие нь даагдаагүй аж. Учир нь Ноёо бөөгийн бөгсөн бие нь мэдээгүй болж, нэг сүүж нь хүрэл болчихсон байсан тул ниссэн бөөгийн тоонд ордоггүй байна.

 

Гадаадын сургуульд хэлний бэлтгэл ороод 3-4 жил суралцаж бүтээлээ хамгаалах түвшинд хүрдэг. Тодорхой сэдэв сонгож эрдмийн бүтээл дээр ажилна.
Энэ олон жилийн тасралтгүй хөдөлмөрийн үндсэн дээр урьдчилсан хамгаалалт хийнэ.
Дан эрдэмтдээс бүрдсэн 25-30 хүнтэй эрдмийн зөвлөлд бүтээлээ хамгаална.
Эрдмийн бүтээл нь олон зуун хуудаст багтсан байдаг. Дэлхийн нэртэй гоц авьяастан цөөн хуудастай бүтээлээр эрдмийн цол хүртсэн байдаг.
Жинхэнэ хамгаалалт хийж чадсаны дараа эрдмийн бүтээлийг нь баталж, доктор цол олгодог.
Гадаад, дотоодод докторын цол хамгаалаад бүтээлээ Монгол Улсын Шинжлэх ухааны байгуулагад бүртгүүлж, нэг хувийг санд хадгалуулна. Доктор хамгаалсан бүтээлийн хураангүй товчлолыг Улсын номын санд өгч, уншигч олонд нээлттэй танилцах боломж олгоно.
Эдгээр шаардлагыг хангасан тохиолдолд доктор цолыг эзэмшиж, ажиллаж буй байгууллагаас цалиндаа цол зэргийн нэмэгдэл 10-15 хувиар нэмүүлж тооцож авдаг журамтай.
Миний бие монгол дахь эрдмийн цол зэргийн асуудлаар Шинжлэх ухааны академид шалгалт хийж эрдэмтэн докторуудын асуудлыг тодотгож байсан билээ.
Энэ зүйлийг танилцуулсан нь манай бөө нар хуурамч докторын зэрэг гуншин хэрэглэхээс татгалзахыг зөвлөж байгаа юм.
Манайд бөө нар нэг нэгэндээ гоё цаасан дээр “доктор” гэж бичээд өгчихдөг. Энэ бол маш ичгэвтэр байдалд өөрсдийгөө оруулж байгаа юм. Соёлт ертөнцөд энэ бол шууд онигоо болгон яригдах зүйл юм.
Нэг сайхан урт танилцуулагтай нэр хүндтэй хүн болох гэж өөрийгөө онигоонд оруулж байснаас даруухан байсан нь дээр юм.

Ийм л нутагт манай төр засаг алтны үндсэн ордод олборлолт явуулах эрх олгоод байна. 

1912 онд Богд хаант Монгол Улсын нийслэл Өргөөгөөс хойш 130 гаруй км-ийн зайд орших Хараа голын эх Ноён уулын модон дунд Сүжигт, Журамт, Хужирт гэсэн гурван амны эхэнд олон хонхор байгааг алтны “Монголор” нийгэмлэгийн техникч А.Баллод /Болд ч гэдэг/ гэгч буриад эр олж харжээ. 

Тэрээр алт хайж яваад Журамтын амны эхний том нүхийг ухаад үзтэл эртний булш илэрчээ. Энэ мэдээллийн дагуу Оросын ШУА-ийн шинжээчид ирэх гэтэл дэлхийн I дайн эхэлсэн учир ирэх боломжгүй болжээ. Үүнээс хойш 1924-1925 онд оросын судлаач П.К.Козловын удирдсан Монгол, Түвдийн газар зүйн шинжилгээний анги Ноён ууланд 200 гаруй булш байгааг тогтоосон байдаг. 

П.К.Козловын экспедици Ноён уулын зургаан булшийг малтаж ховор олдворууд олж, түүнийгээ авч яван тухайн үеийн Ленинград /одоогийн Санктпетербургийн Эрмитаж музейдээ дэлгэсэн байдаг. 

Археологчид энэхүү экспедицээрээ буга, сарлаг, барс дүрс хатгасан хатгамал ширдэг,торгон эдлэл, баатруудын нэхмэл дүр хөрөг, хаш чулуун чимэглэл, давтмал алт зэрэг байсан бөгөөд мөн бүдүүн цул нарсаар зааж газрын гүнд хийсэн оршуулгын хашлага авс, ваар сав, амуу будааны зүйлс олжээ. 

1925 онд П.К.Козловын олдворуудын ач холбогдолыг тодорхойлуулахаар ЗХУ-ын ШУА-аас тусгай шинжилгээний ангийг Монгол руу илгээсэн байдаг. Тухайн экспедици Туул голын сав газраар явж 92 булш бүртгэн шинжиж, шинэ чулуун зэвсгийн үед холбогдох материал цуглуулж, Ноён ууланд булш малтаж Хүннүгийнх болохыг нь тогтоосон байдаг. 

1927 А.Д.Симуков Ноён ууланд булш малтаж эсгий ширдэгний тасархай, ургамлын хээтэй давтмал алтны өөдөс, морины алтадмал хавтгай төмөрлөг дүрс,торгоны өөдөс, хятад бичээстэй чий будагтай аяга зэрэг сонирхолтой эд өлгийн зүйлс олжээ. Аяганы хятад бичээсийг тайлан уншихад МЭ-ний 1-р онд Хятадын Сычуан мужид хийгдсэн болох нь батлагджээ. 

Ноён ууланд явуулсан малтлагын үр дүнд хүннү нар язгууртнуудаа урд талдаа үүдэвчтэй, дөрвөлжин далантай булшинд газрын гүнд хоёр давхар гуалин хаш-лаган дотор банзан авсанд оршуулдаг байсныг тогтоож чадсан байдаг. 

Хүннүчүүд язгууртан ноёдоо оршуулахдаа газарт 7-12 метр ба түүнээс гүн 20-оод метрт ч, дотор, гадна хоёр давхар дөрвөлжин байгууламжийг мод, дүнзээр бариад түүн дотроо модон авсанд нас нөгчигсдийн шарилыг эд агуурсын хамт оршуулдаг байжээ. Хүннү нар нарсан банзаар зааж авс хийдэг байж. 

Эдүгээ Монголын Үндэсний Түүхийн музейд хадгалагдан буй эсгий ширдэг нь дээр дурдсан Ноён уулын 6-р булшнаас гарсан бөгөөд уг ширдэгт ан араатны дүрсийг их урнаар зээглэн урласан байдаг. Энэхүү ширдэгний төв хэсэг нь үүлэн хээтэй түүний гадна талаар нарийн зурвас бэл хээтэй, гадна хүрээг зууван дөрвөлжин хээтэй хятад торгоор эмжжээ. 

Энэ эмжээрийн дотор талаар сарлаг, буга, дэлтэй боловч сүүл ба биеийн байдал бартай адил араатан, мөн чих толгой нь араатан мэт авч далавч, сүүлтэй амьтдыг ноцолдуулан дүрсэлж чимэглэсэн байдаг. Ийм уран сайхан дүрслэлтэй ширдэг өөр газраас дахин олдоогүй байгаа юм. Ноён уулын булшнаас хүннүгийн язгууртны дүрс бас олдсон. 

Язгууртны дүрсийг уруул хацартаа сахалтай, намирсан урт үстэй, ээтэн хамар, давхараатай нүд, хурц хараатай, уруулны нүүрний хэв нь баатарлаг дүр төрхтэйгээр урласан бөгөөд уг дүрслэлийг зүү ороох аргаар хийжээ. Ноён уулын булшнаас олдсон ширдэгт мал, ан гөрөөс, араатны дүрсийг их урнаар үйлдсэн байна. 

Ширдэгний төв хэсэгт үүлэн хээ гаргаж, түүний гадна талаар нарийн зурвас бэл хээтэй, гадна хүрээг зууван дөрвөлжин хээтэй хятад торгоор эмжсэн байна. Нэхмэлийн дотор талд амьтны дүрс 18-ыг үйлджээ. 

Ширдэгт дөрвөн төрлийн амьтадыг дүрслэсэн байна. Сарлаг, буга, дэлтэй боловч сүүлба биеийн байдал нь барстай төсөөтэй нэгэн араатан, мөн чих, толгой нь араатан мэт атлаа далавчтай өөр нэгэн амьтныг дүрслэсэн байдаг. 

1926 онд анх Англи улсын Лондонгийн сэтгүүлд Монголоос хамгийн анхны эртний төрт улсын түүхийн олдвор олдлоо гэсэн нийтлэл гарч байсан аж. Бунхануудад бас ертөнцийн нөгөө талын, Өрнөдийн олдворууд ч байжээ. Жишээ нь, ноосон хатгамалтай даавуу юм уу, аль эсвэл эртний грекийн утга агуулгатай даруулгууд байв. 

Эртний грекийн болон эртний европын эд зүйлүүд нь Хүннү рүү торгоны замаар очжээ. Чухамдаа эртний ард түмнүүд нь эдгээр тоймгүй олон бунхнуудын эрдэнэсийг хадгалж чадсан нь, тэр үед бунханыг шавар болон нүүрсээр хоёр дахин түрхэж байсных гэж үзэж байгаа. 

Ноён уулын шавар хөрс нь ус шүүрүүлдэггүй учир, тэр үед шарилд хийж байсан бүх эд юмыг хадгалан үлджээ.

Манай үндэсний археологичид Ц.Доржсүрэн гуайгаас эхлээд эдүгээ үеийнхэн Ноён ууланд хүннү булш малтан судалсаар шинэ шинэ нээлт хийж, олдворууд олсоор л байна. 

О.Хуяг

Тэгээд ийм олон эрдмийн цол зэрэгтэй төлөөлөгчид ирсэнд баярлаж байх жишээтэй. Монголын бөөгийн төв байгууллагын хувьд биднээс албан ёсоор тайлбар хүссэн юм. Энэ асуудалд БНХАУ-д мөн давтагдав. Өвөрмонголд бөөгийн доктор айлчилж байгааг мэдэгдэв. Бас л албан ёсны хариу өгөх болов.
Албан ёсны хариу өгөх болсон учраас Эрдмийн зэрэг цол олгодог холбогдох байгууллагаас албан ёсны хариулт авсан юм.
“Монголын Зурхай Судлалын Академи” нь Академи бус жирийн нэг төрийн бус байгууллага болоод явчихав.
Монголд бөө судлалын эрдмийн зэрэг хамгаалуулдаг, цол олгодог Шинжлэх ухааны эрдмийн зөвлөл байхгүй байна. Мөн бөөгийн чиглэлээр бичсэн эрдмийн сэдэв бүтээл, эрдмийн цолны хамгаалалт хийсэн бүтээл алга байна.
Монголын бясалгал, зурхай, сүнс, судлалын академийн доктор, сэтгэл судлаач “Монгол аура” төвийн тэргүүн Б.Сарандаваа гэсэн гуншинтай олон жил дараалсан арга хэмжээ зохион байгуулсан нэгэн бий. Гэтэл түүний эрдмийн цол хамгаалсан сэдэв, бүтээл, жагсаалт, албан ёсны бүртгэл хаанаас ирээд олсонгүй. Монголын бясалгал, зурхай, сүнс, судлалын академийн доктор хамгаалсан хүн монголд алга байна.
Эрдмийн цол, зэрэг олгосон бол Монгол Улсын Шинжлх ухааны академид бүртгүүлж, хамгаалсан сэдэв, бүтээлээ эхээр нь хадгалуулдаг журамтай. Тэнд албан ёсны бөөгийн сэдвээр доктор хамгаалсан нэг ч бөө алга байна. Тэгээд цолтой бөөгийн эрэл Монголдоо мухардав.
Гадаадад эрдмийн цол хамгаалсан бөөгийн албан ёсны хариу авав. Гадаадын тодорхой байгууллагаас бөөгийн чиглэлээр эрдмийн цол, зэрэг олгосон тодорхойлолт авсан юм. Түүний нэг жишээ болгон Дэлхийн бөө судлалын сангаас доктор, профессор цол хамгаалсан Монголын иргэдийг тодруудав.
Дэлхийн бөө судлалын сангаас Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлд email ирүүлсэнийг бүрэн эхээр нь танилцуулж байна.
Dear Jargalsaikhan
By the way, please know that there is a fraud in Mongolia that has been claiming he/she is representative of FSS and Dr. Harner. Beware Mr. or Ms. Tsendpurew Doolham / Tsendee, a “Manager of Online University and Translator” using emailodko9931@yahoo.com. This person is fake and does not represent FSS. Dr. Harner, nor myself in Mongolia. He/She has fooled many people in Mongolia and has perhaps taken a lot of money.
Эрхэм Жаргалсайхан
Таньд гэж хэлэхэд Монголд Бөө судлалын сан болон Доктор Харнерийн төлөөлөгч гэж залилагч хүн байна.Odko9931@yahoo.com гэдэг хаягийг ашигладаг онлайн их сургууль болон орчуулгын менежер хийдэг Цэдэнпүрэв Доолхам гэдэг хүнээс болгоомжилно уу? Цэндээ гэж дууддаг. Энэ хүн монголд намайг болон Доктор Харнер Бөө судлалын санг огтхон ч төлөөлдөггүй бөгөөд олон хүнийг монголд хууран мэхэлж их хэмжээний мөнгө залилсан байж магадгүй юм. Болгоомжилно уу ?
Дэлхийн бөө судлалын сангаас доктор, профессор цол олгодоггүй гэлээ. Тэгээд энэ чиглэлээр эрдмийн цол, зэрэг олгосон хүмүүсийн нэрсэнд багтсан бүх иргэдийн доктор, профессор цол, зэргийн диплом нь хуурамч болох нь батлагдсан билээ.
Тэнд нэр дурьдагдсан иргэдийн зарим нь АНУ-ын Их сургуулийн гэж ерөнхий хаягтайгаар өөрийгөө сурталчлах болсон байна.
Эцэст нь дүгнэж хэлэхэд эрдмийн доктор, профессор цол, зэрэг олгосон иргэдийг тодотгодог байгууллага газар тодорхой байна.
Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлээс “элдвийн хуурамч бөөгийн эрдэмийн зэрэг цол, нэр алдар бүхий диплом, эрээн цаас худалдаж авахгүй байх”-ыг анхааруулж байна.
Та олон жилийн хөдөлмөрийн үр дүнгээр цуглуулсан мөнгөө ганц хуудас хуурамч цаасаар солихгүй гэдэгт бид итгэж байна.
Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл

Миний аавын байгаа газар их сайхан таван өнгийн хадаг, таван өнгийн цэцэгс алгалсан үнэхээр сайхан би явлаа гээд л өөд болсон доо.
-Тэрнээс хойш хэн бөө болсон бэ?
– 60 жил бөө гарагүй.
-Энэ хугацаанд энэ шүтээн тахилаа яасан бэ?
-Эвий дээ миний ээж л гэрийнхээ баруун хоймрын авдарт хадгалдаг байсан. Бид нар тэр авдарыг налаад хэвтэх ч юмуу суухаар бидныг ойртуулдаггүй байсан. Миний ээжийн ах нь их мундаг харын талын лам хүн байсан бид нар Амбаа гэж авгайлдаг байсан. Шоогоор мундаг үзнэ. Эхнэр самган нь бас бөө хүн байсан. Амбаа маань Лувсангомбо, гомбо тахидаг хүн байсан. Амбаа манайд ирээд л бид нарыг унтсан хойно л ээжэй тэр тахил шүтээнүүдийг гаргаж ирдэг байсан. Бид нар хүүхэд байхад өглөө босохоор л гэр дүүрэн сүү болчихсон байдаг байсан. Магадгүй номын хүчээр харын талын үйлээр бид нарыг унтуулдаг байсан юм шиг байгаан. /Бодлогоширонгүй инээмсэглэв/ миний ээж бидэнд энэ их тахил шүтээнийг маань их сайн хадгалж хамгаалж надад ирсэн. Миний ээж 90 нас хүрээд өөд болсон.
-Таны онгодын уламжлагдан ирсэн зарим нэг зүйлүүд нь шатсан гэсэн? Энэ тухай ярьж өгөөч?
-Миний буурал аавын сайхан сайхан зүйлс их байсан шүү. Нэг пинтэй байдаг байсан. Миний ээж Дэмбэрэл зайрантай малаа тууж ирээд тахидаг байсан гэж ярьдаг байсан. Тэр пингийн хажууд хар нохой байдаг байсан. 3 тойрч иргэдэг, Дэмбэрэл зайран хицээ 3 удаа нүдхэд тууж явсан мал дотороос нь онгодын халзан хонь гарч ирдэг байсан агуу хүчтэй. Энэ сайхан зүйлсийг нь би 1996 онд өвлөн авч байсан.
-Бидэнтэй өөрийн шүтээний сайхан түүх бахархалыг ярьж өгсөн таньд баярлалаа.

Чира өвгөн Есүхэй баатарыг үхсэний дараа түүний эхнэр хүүхдийг харгалзан хамгаалж байсан ба тайчуудыг Чингисээс урваж гарах үеэр тэдэнд байлдаж байгаад шархдан үхсэн тухай МНТ-д тэмдэглэсэн байдаг. Эцэст Мэнлиг Өэлүнтэй эр эм бололцон ханилж байсан тухай Рашид Ад Дин мөн дурдсан байдаг.
Хонхотны Мэнлигийнхэн тун их нөлөө бүхий хүндтэй хүмүүс байсан гэдэг. Нэгэн үед Чингис хаантай ураг барилцаж явсан язгууртан Мэнлигийн долоон хөвгүүний нэгэн болох Хөхөчу бол алдартай заарин бөө байсныг доорхи баримтуудаар нотлон түүхэнд тэмдэглэжээ. Тухайн үед бөөгийн бүхэл бүтэн 100 хүнтэй отог байсан гэдэг. Тэдгээр бөө нарыг “Тив тэнгэр” Хөхөчу заарин тэргүүлдэг байсан аж. Тэдгээр бөө нарыг “Тив тэнгэр” гэдэг бол түүнд Монголын төрөөс олгосон цолны нэр юм. Энэ нь тив дэлхий тэнгэр, газрыг захирсан гэсэн утгатай аж.
Хөхөчу нэг өдөр Чингис хаанд “Мөнх тэнгэрийн сахиулсан нэг бол Тэмүжин улсын эрх барина, нэг бол Хасар улсын эрх барина гэж зөн мэдэгдэв. “Хасараас болгоомжлохгүй бол болохгүй байх” гэж хэлж Тэмүжин, Хасар хоёрыг муудалцуулж байжээ. Чингис дүү Хасарыгаа хаан ширээ булаалдах эрэлхэг этгээд хэмээн хардаж байсан тул Хөхөчу бөөгийн хатгаж хэлсэн үгийг сонордон лавшруулж үнэмшин Хасарыгаа шууд баривчлан засаглахыг завдтал эх Өэлүн нь хөндөлсөж хориглосноор Хасар амьд үлджээ. Үүнээс болж Хасар, Хөхчуа бөө нар нилээд эвдрэлцэж муудав.
Хөхөчу бөөгийн нэр хүнд, хүч нөлөө улам нэмэгдэж Есөн хэлт, хамаг улс Хөхөчу бөөд талтай болж эхэлсэн ба Чингис хааны агтны хорооноос олон хүн Хөхөчу бөөд дагалдан оржээ гэж эрдэмтэн Ш.Нацагдорж “Чингис хааны цадиг” номондоо дурджээ. Тэдний дотор Отчигин ноён Тэмүгэгийн харъяат иргэд Хөхөчу бөөд захирдсаныг буцаан өгөхийг шаардахад Хөхөчу бөө ах дүүсийнхээ хамт нэхэл хийсэн Отчигиныг доромжлон “Чи, буруугаа мэдсэн бол наманчилан сөгд” гэж өөртөө сөхрүүлжээ. Отчигин энэ явдлын тухай маргааш өглөө Чингис хааныг босоогүй байхад нь орж эл учрыг нулимс унагаан мэдүүлэхэд Чингисийг үг хэлэхээс урдчилж Бөртэ Үжин орон дотроосоо өндийн өвчүүгээ хөнжлийн захаар далдлан “Тэр Хонхтон нар яасан хэцүү хүмүүс вэ? Урьд Хасарыг бүрэлгэн бүслэж жанчив. Одоо бас Отчигиныг хойноос сөгдүүлэв. Энэ ямар ёс вэ? Чамайг амьд байхад ойн нарс мэт сайхан дүү нарыг чинь ингэж дарлаж байна. Нас барсны чинь дараа үлдсэн их улсыг чинь үр хүүхдээр чинь мэдүүлэх үү? Яасан хэцүү Хонхтон нар вэ?” гэж Бөртэ Үжин нулимс цувруулсан гэнэ. Чингис хаан үүнийг сонсоод Тив тэнгэр одоо ирнэ. Өшөөгөө яаж авахаа чи өөрөө мэд” гэж зарлиг болгов. Отчигин нулимсаа арчин гурван бөх хүнийг бэлтгэж Тив тэнгэр, эцэг дүү нарынхаа хамт Чингисийн өргөөнд орж ирэхэд нь Отчигин Хөхөчугийн дээлний заамнаас барьж “Өчигдөр чи намайг наманчилуулсан билүү? Одоо хүчээ үзэлцье” гэтэл Тив тэнгэр мөн л Отчигины дээлний захаас барин тэмцэлдэв. Чингис “Та нар гадагш гарч тэмцэлдэгтүн” гэв. Тэгээд гадагш гарахад нь нөгөө бэлтгэсэн гурван бөх угтан очиж эврээ хугалж солжир эвэртэй болоод “Эврийг минь өг” гэж Жамухын зүг мөөрч шороо сацлан байна. Бас нэгэн мухар ухаа үхрийг их гэр тэргэнд хөллөжээ. Тэр үхэр их тэргүүр /зам/-ээр Тэмүжиний хойноос зүтгэн явж мөөрөн хэлэх нь: “Тэнгэр газар эелдэж /зөвлөж/, Тэмүжинг улсын эзэн болтугай” гэж мөөрнө. Ийнхүү миний нүдэнд заарин тэнгэр ирж үзүүлэв. “Тэмүжин чи улсын эзэн болбол намайг урдаас зааж хэлсэн тул хэрхэн жаргуулах вэ?“ гэж асуужээ. Тэмүжин хариуд нь: “Үнэхээр би улсын эзэн болбол чамайг түмний ноён болгоё” гэв. Хорчи өгүүлрүүн:
“Өдий их төрийн үйлийг урдаасан заасан намайг түмний ноён болгох нь ямар жаргалан бэ? Намайг түмний ноён болгоод бүх улсаас гоо сайхан охид гучийг шилж эм болгох эрхийг олго. Бас миний юу хэлсэн бүхнийг анхаарч сонс” гэсэн байна. Хорчи заарингийн тэнгэрийн элчтэй ярилцсан зөн совингийн биелэл 25 жилийн дараа биелэлээ олж Тэмүжинг 1206 онд Их Монгол улсын хаан болгосон байдаг. Чингис хаан Хорчи заарингийн хүсэлтийг ёсоор болгосон ажээ.

Магад зүүд шиг он жилүүдийг амьдралаасаа хасчихвал би 19 настай.
19 наснаас хойших амьдралаа эрсээр байгаа би нэг л өөр бол чихсон гэдгээ мэдэрч байсан нь цөөнг үй. Тийм тод, хурц мэдрэм жид эзэм дүүлэх сайхан байгаагүй ээ. Зү гээр л хэвэндээ орчих байх гэсэн найдвар л намайг хөдөлгөж байлаа. Хэвэндээ орохыг л хүснэ. Гэхдээ хэв гэж юу болохыг, миний хэв ямар хуу гэдгийг мэдэхгүй тул яаж ч ху вирч өөрчлөгдсөн би гэдэг хоёрхон үс гээр л өөрийгөө төсөөлөх болов. Нэ гэн өдөр, зүүдэндээ би толь руу ха раад зогсож байлаа. Толины тусгалд урт хар үстэй эмэгтэй үзэгдэж байв. Яг минийх шиг нүдтэй тэр эгч “Чамд сүнс алга” гэж хэлэхэд би цо чоод сэрчихсэн. Тэр айдсыг таягдан хаях гэж нэлээд хүчилсэн боловч хэд хоног шалтгаангүй халуурсан юмдаг. Тэгээд л ээждээ үнэнээ илч лэх гэж “Ээж ээ, надад миний нэг юм дутуу байна” гэж хэлээд загнуу лав. Мэдээж 20 жилийн туршид бүх нээ зориулж өсгөсөн охин нь хоёрхон хоногт ийм хачин зан гаргаж байгааг ямар ч ээж ойлгохгүй биз дээ. Харин долоо хоногийн дараа би харь газрын “Макдоналдс”-д шөнө жин шэйк сорж суусан юм даа. Тэр өдөр гэр тээ харих тасалбар авсан гэд гээ мэдсээр байж яагаад танихгүй хүний зан гаргаснаа одоо ч ойлгодогг үй юм. Бяцхан охиноо хүний ну тагт сураггүй болсныг мэдсэн ээж минь Багшдаа очиж, хөхөөрөө намайг далласан гэсэн. Аль хэдийнэ 20 гарчихсан хүүхнийг ингэж дал ла сан нь мухар сүсэг мэт. Гэхдээ л түү нээс 10 минутын дараа би буудал даа ирж, ээжтэйгээ холбоо барьсан юм. Хо жим нь ээжийн минь багш “Охинд чинь сүнс алга” гэж хэлснийг би мэдсэн билээ.
Магад үүнийг уншаад танд эн гийн зүйлийг эмзгээр хүлээн авсан маань мэдэгдэх байх. Гэхдээ өөрийн нү дээр үзэхээс нааш итгэмээр гүй тийм зүйлсэд би итгэхгүй байж чад даг гүй юм. Үлгэрт итгэж өссөн бага нас минь намайг бүх зүйлд ит гэхийг шаарддаг. Өвөө маань ми ний сонсож өссөн үлгэрүүдийг нү дээр үзсэн бөгөөд тэн хагасыг нь ном болгон хавтасласан нь бий. Дархан Гэндэнгийн урласан ганц ч хадаасгүй оньсон байшин, 50 км зайд тодхон сонсогддог бүрээн дуу, өвлийн шөнөөр сагсайтлаа ургасан нүц гэн моддын тухай сонсох бүр тээ догдолдогсон. Бас аавын орчуулж өгдөг төвд судрууд, хутагт ху вилгаадын гоц амьдралын түүх. Өдий хүртэл итгэж биширч явсан бүхэн минь жинхэнэ гайхам шиг. Жин хэнэ гайхамшиг дунд би амьдарч явна. Хамгийн сүүлд Энэтхэгт сурч байгаад ирсэн дүү минь цэ рэгт явахдаа шонгийн модны дайтай ган төмрийг эсгийгээр зүлгэсээр байгаад зүү хийж байсан уйгагүй хүмүүсийн талаар ярьж билээ. Тийм ээ, жин хэнэ гайхамшгийн дунд би аж төрдөг. Энэ итгэл үнэмшил үнэндээ миний зөн юм.
Итгэмээргүй зүйлс амьдралд олон бий. Гэхдээ зөн биднийг дотоод ертөнц рүү минь залсаар байдаг билээ. Үүнийг бас төөрөгдөл болгон хүлээж авах нь ч олон. Үнэн дээ, бид ний дотор юу нуугдан байна, бид тийм зүйлсийг л зөгнөж, түүн дотроо төөрөлддөг билээ.

Гэр бүрээс сайтай өвөлжөө гэвэл худлаа Арван чимэгтэй эмээл, сайн морь эрчүүд нь эдлэхгүй
Амаа мэдэхгүй үрээтэй бөг бөг шогшицгооно
Хүүхнүүд нь дээлээ гурван наадмаар солихгүй
Хүүхдүүд нь цас ортол гутлын бараа харахгүй
Хониндоо барагтай бол хүрэхгүй, зээр гөрөөсхөн эргүүлж
Холоос гийчин ирвэл хоормог тарагхан дөхүүлцгээнэ
Ганц хайрцаг шүдэнз хажуу айл нь гуйхад
“Гал гаргадаггүйөдөр” өө гээд халгаахгүй буцаачихна
Хавийн улс амьтан хөх инээдээ барж
Харамч муугийн үлгэр, үгийн хачир болгоно
Тэр л янзаар он жилүүд өнгөрсөөр
Тэртээ жил гэнэтхэн дайн гарав
Халх гол уруу агт туух юм болж
Хагийн овоо гэснийгээ Бүрэнгийнхэн хөтөлж ирцгээв
Харамчийнхан л яадаг бол, гар тэнийхгүй дээ! гэж
Хар амлацгаасан улс гайхаж гүйцэв
Суналзсан уургаа барьсаар мань Харамчийнхан
Сумын төв дээр адуугаа багширтал хурааж ирлээ
Буруу зөвгүй номхон аль хурдан хурцыгаа
Бузар дайсныгаа намнах баатрын хүлэг бол гэж өгцгөөлөө
Агт хөдлөөд хэдхэн хонотол
Ах дүү хоёр арамч хоёулаа цэрэгт мордсон юм
Хошуу нутагтаа алдартай харамч эцэг нь
Хоёр хүүгээ амьтнаас түрүүн цэрэгт өгсөн юм
Цурамхийлгүй хүлээх ээж нь хоёр хүүгээ харамласангүй
Цурхиртал уйлах гэргий нь ханиа харамласангүй ээ
Цуутай харамчийнхан юугаа ч харамласангүй
Бүрээн дуунаар нөхдөө давших цагт
Бүгдийн түрүүнд хоёр харамч явсан гэдэг
“Сумаа харамлаж байж энэ хоёр сүйд болно доо” гэж
Суман, салааныхан нь дооглож үлдсэн гэдэг юм
Унахын учиргүй уул шиг хоёр сайхан хархүү
Ургахын улаан нарнаар хоёулаа унасан гэдэг юм
Хамгийн хүнд мөчид Эх орон танаасаа
Харамчийнхан амиа бас харамласангүй ээ
Шүлэг: Д.Цоодол

Тухайн газар нутгаа шинжиж аль хайрхан эзэн, ямар өргөлтэй, хайрханы зөөлөн хатууг сонжоод чулуун овоог босгожээ. Ер нь Эрдэнэ цогт хайрхан, Зөөлөнгийн нуруу, Аргалтын нуруу, Хонгор хайрхан энэ хайрхадыг харуулан дунд нь тахилгын овоогоо босгоод л нууцаар тахилга хийдэг байсан.
Нутгийн ард олон цуглаад эртлэн тэнгэр лусаа аргалаад, орой нь од эрхэс үүдээ өргөлөө өгөөд айл бүгд галаа баясгадаг байсан. Гэхдээ тахилгад улаан өнгийн хувцас өмсөхгүй, мах, архи өргөдөггүй байсан. Харин жаахан гурилаар гамбир хийгээд цагаан идээтэй ирдэг байсан тэр л жаягаараа өргөлөө авах гэж нэхдэг дээ. Энэ жилийн хувьд лус сайхан баясч, манай аймгийн Далангийн голд хүн шувуу эртлэн ирлээ.
Ийнхүү Өмнөговь аймгийн Даланзадгад хотын бөөгийн зөвлөлөөс нийт монголынхоо ард түмэн болон тив дэлхийн хүн зон олны төлөө энэ цөвүүн цагт хээр гарч тэнгэр лусыг аргадан тахилга тайллага хийлээ.
Өөрсдийн өвөг дээдэс, аав, ээжийнхээ нутаглаж явсан нутаг хангайнхаа өвөр дээрээс уламжлал ёсоо дээдлэн хүндэлж, түмэн олондоо даатгалаа хийлээ.
Олон түмнийг минь тэнгэр онгод минь манаж явах болтугай.
Та бүгд минь амар амгалан ,сайн сайхан байх болтугай.