Author: admin_shaman

Өнөөдөр Энэтхэгийн зүүн хойт муж нутаг болон Хималайн сав газраар гучин сая гаруй өвөг монгол буюу Монголайд угсаатан амьдарч байна. Тэд олон зуун жилийн өмнөөс Энэтхэгт хэд хэдэн удаа нүүдэллэн очжээ. Үүний зэрэгцээ Энэтхэгийн өмнө зүгийн Андаманы аралд монгол гаралтай хүмүүс амьдардгийг XIII зуунд Италийн аялагч Марко Поло явж байхдаа харж, тэмдэглэн үлдээсэн байна. Энэтхэг судлаач, дипломатч О.Нямдаваа, “Дэлхийн өнцөг булан бүрт монгол гаралтай, өөрсдийгөө монгол гэж үздэг олон хүмүүс бий. Энэтхэгт 30 сая гаруй монгол гарал үүсэлтэй хүмүүс байна. Энэтхэгийн зүүн хойд дүүргийн 8 муж байдаг. Эдгээр мужид яг монголчууд бидэн шиг зүс царайтай, хоол хүнс ижил, бидэнтэй ижил төсөөтэй хувцас өмсдөг улсууд байдаг. Тэд ярихдаа бид бол монголчууд. Түүхийн олон зуун жилийн нугачаанаас үүдэн Энэтхэгт амьдрах болсон. 3000, 2000, 1500 жилийн өмнө Энэтхэгт ирж амьдрах болсон гэдэг” хэмээжээ.

БНЭУ-ын ҮАБЗ-ийн Тагнуулын нэгдсэн Хорооны дарга доктор С.Д.Прадан тэргүүтэй Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн төлөөлөөлөгчид Монгол улсад айлчилсан өдрүүдийг дурсан санаж байна.
Бүгд Найрамдах Энэтхэг Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн төлөөлөгчдийн тэргүүн Др. С. Д. Прадан Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр, Монгол Улсын Ерөнхий сайд М.Энхболд нарт бараалхаж, Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний Жанжин штабын дарга Ц.Тогоо, Тагнуулын ерөнхий газрын дарга Н.Ганболд нартай уулзаж ярилцав.
Яриа, уулзалтын үеэр хоёр тал Монгол, Энэтхэгийн найрсаг харилцаа, хамтын ажиллагааны тухай 1994 оны Гэрээ нь хоёр орны ашиг сонирхолд бүрэн үйлчилж, ирэх он жилүүдэд хоёр талын харилцаа, хамтын ажиллагааг бүс нутаг, олон улсын харилцааны хүрээнд бэхжүүлэхэд баттай үндэс суурь болсон хэвээр байна гэж үзсэн. Хоёр орны хооронд нягт, элэгсэг дотно хэлхээ холбоо хурдацтай хөгжиж байгааг харгалзан үзээд хоёр тал харилцаагаа шинэ түвшинд хүргэж ахиулахаар тохиролцож байсан.
Монгол Улсад БНЭУ-ын ҮАБЗ-ийн төлөөлөгчид айлчилж, хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх алхамууд хийгдсэн. Эдгээр өндөр хэмжээний аялчлалын үр дүнд бид энэтхэгээс танил олон нөхөдтэй болсон. “Морьтын хишиг явганд” гэдэг үг бий. Монголд зохиогдож байгаа соёлын салбар дахь зарим хамтын ажиллагаанд Монголын бөөгийн төлөөллөө оролцуулахыг зорьдог.

Түүний нөхөр бүтэн 10 жилийн турш шүүх цагдаагаар асуудлаа шийдвэрлүүлж чадахгүй явж байна. Хамаг эд хөрөнгө, байр саваа хураалгахдаа, эр нөхрөө шоронд суухад нь Ариунаа тэвчсэн. ТЭВЧЭЭРТ ХЯЗГААР БАЙДАГ ГЭДГИЙГ ӨНӨӨДӨР ХАРУУЛЖ БАЙНА.
Г.Буяндоржийн гэр бүл Улсын Ерөнхий прокурор Б.Жаргалсайханд хандан “2011-2021 оны хооронд арван жилийн турш уг хэргийг шалгасан нэр бүхий 5-6 прокуроруудад ёс зүйн хариуцлага хүлээлгэж, өөрийг нь хохироосон нэр бүхий этгээдүүдтэй холбоотой залилангийн хэргийг шүүхэд шилжүүлэх шаардлагыг хүргүүлж 72 цагийн дотор хариу өгөхгүй бол би Хэлмэгдсэгсдийн хөшөөний урд өлсгөлөн зарлахаа амласан билээ.
МУГЖ Т.Ариунаа “Миний хань Г.Буяндорж 16 удаагийн шүүх хуралд оролцож, 5 удаа хоригдож хилсдүүлсэн. Бидний ариун цагаан хөдөлмөрөөр бүтээсэн бүх зүйлийг шударга бус прокурорууд харлуулж байна. Мөн түүнийг хэвлэл мэдээллийнхэн улс төрийн гэмт хэрэгтэн шиг үзэж байсан. Би хэлмэгдэж, гүтгэгдсэн мянга мянган ээжүүдийн төлөөлөл. Хонгилын прокуроруудын хонгилыг таслан зогсоож, шударга шинэ прокурорыг ажиллуулах хэрэгтэй. Манай гэр бүлийг монголын төр хамгаалалтандаа аваач гэж хүсье” гэж ярьж байна.

-Одоогоос 1000-аад жилийн тэртээгээс үүсэл¬тэй гэж таамагладаг. Ар¬дын урлагийн сонгодогт багтдаг юм. Дэлхийд хаана ч байхгүй урлаг шүү дээ. Хүнээс хоёр хоолой гарах нь шинжлэх ухааны үүд¬нээс боломжгүй гэж үздэг. Гэхдээ хөөмийлөх өөр хү¬нээс олон хоолой гардаг нь гайхалтай.

-Таныг хөөмийн тухай анхны номыгбичсэн гэж сонссон?
-2010 онд “Монгол хөөмий” хэмээх номообичсэн. Номд маань хөөмийн үүсэл,хөгжлийн түүх, манай алтан үеийнхөөмийчдийн тухай со¬нирхолтой баримтууд болон хөөмийн гарын авлага багт¬сан.

-Хөөмий гэж хүн бүхэн ярьдаг ч чухамаль нутгаас гаралтайг нь тэр бүр мэд-дэггүй. Энэ тухай дэл¬гэрэнгүйтайлбарлавал?
1950-аад оны үед Ховдын Чандмань сумыг байгуулсан юм билээ. Тэнд Завхан, Увс, Говь-Алтай аймгааснэг нэг баг ирж суурьшсан түүхтэй. Тэндээс л хөөмийн урлаг үүсэлтэй. Гэхдээ нутгархаж болохгүй, энэбол нийт Монголын урлаг. Монгол цэргүүд дайн байлдаанд явахдаа цуур хөгжим авч явдаг байж. Тэр ньолон нүхтэй мод л доо. Хэдэн жилээр гэрээ¬сээ хол явна. Энэ хугацаанд цэргүүд уйдахаараа тэр хөгжмөө үлээж зугаацдаг байж. Тэр үед ч хөөмийн элементүүд байсан гэж үздэг. Амаараа ямар нэгэн авиа гаргах,хоолой гоо шахах гэх мэт. Гэхдээ энэ үед, хөөмийлөг гэдэг байсан. Мөн чоно авлах¬даа чоныг уриндууддаг байж. Буга шиг урамддаг байсан гэдэг. Энэ бүхнээс хөөмийн урлаг үүсэлтэй юм даа.

-Хөөмийг хятадууд ма¬най өмч гээд бүртгүүл¬чихсэн байсан шүү дээ?
Үндэсний бахархал болсон энэ урлагаа бид алдахаа шахсан. Гэхдээ буцаагаад авч
чадсан шүү дээ.Манай улсын зүгээс хөөмийн урлаг манайх гэсэн баримт бичиг,
но¬тол¬гоог явуулсан. Тэр бүх¬нийг би өөрийн биеэр бичиж, киног нь бүтээж явуулсан юм. Гурван хэл дээр бичдэг юм билээ. Хэдий багаханхоцорсон ч Монголынхоо нэр дээр бүртгүүлж чадсан.

-Та тэгвэл Монголын урлагийн түүхэнд үнэтэй гавьяа байгуулжээ?
Би хоёр сарын хугацаанд бичсэн. Түүнээс гадна 20 гаран жил энэ урлагийг судласан судалгаа, туршлаганадад бий. Хэдэн удаа шалгагдаж, эргэж буцсаны хүчинд хөөмийн урлаг бол Мон¬голоос үүсэлтэй, Монголын үнэт урлаг юм байна гэсэн дүгнэлтэнд хүрсэн.

-Хятадууд ямар үндэс¬лэ¬лээр манай хөөмийг өмчлөх гэсэн юм бол?
Одоогоос хичнээн зуун жилийн өмнө манай цэргүүдийг цуур хөгжим тоглохыг хятадууд харсан юм шигбайгаа юм. Олон төрлийн авиа гаргаж, хоо¬лойгоо шахаж, дуугарах нь өвөрмөц санагдсан нь мэ¬дээж. Тэр үед л манайхан зааж өгсөн гэсэн бодол тойлгойд нь суучихсан байж л дээ. Тэр бодолдоо хөтлөгдөн тиймбуруу дүг¬нэлтэнд хүрсэн байна лээ.

-Тэгвэл албаны хүмүүс нь энэ тухайд ямар байр суурьтай байв?
-Мэдээж тэнд мэргэж¬лийн судлаачдын баг ажил¬ласан. Эхнээсээ л судлаад шалгаад үзэхэд хөөмийн урлаг манайх гэдэг нь тогтоогдсон. Хөө¬мий бол манай үндэсний хамгийн том бахархал. Энэ урлагаа ЮНЕСКО-д Монгол Улсаараа овог¬луулж чадсандаа бахар¬хаж, омогшиж явдаг.

-Хөөмийн гоцлол гэж байдаг уу?
-Байлгүй яахав. Хөгж¬мийн зохиолч Н.Жанцанноровын “Бурхан халдун” хэмээх сайхан аялгуу бий. Минийзохиосон “Тахил¬гын магтаал” хэмээх бү¬тээл бий. Миний энэ аял¬гуун дээр үндэслэн Өвөр¬монголын үндэсний дуу бүжгийн чуулгын дэргэдэх амтлаг уран бүтээлээ хий¬дэг юм билээ. Маш олон жил энэ аялгууг ашиг¬лаж байгаа гэж сонссон.

-Энэ чинь таны оюуны өмч шүү дээ. Хамаагүй ашиглаж болдог юм уу?
-Тэр үед хөөцөлдөж үзсэн. Гэхдээ нэг их он¬цолж авч үзээгүй. Манайх чинь буурай жижигхэн улс шүү дээ.Дээрээс чимээ¬гүй ажлаа хий гэсэн ту¬шаал өгсөн. Тийм боло¬хоор яаж ч чадаагүй юм.

-Хөөмийн анги гэж байдаг уу. Ирээдүйн бо¬лов¬сон хүчин хэр бэлт¬гэгдэж байна?
-Соёл урлагийн сур¬гууль хөөмийн анги гэж авдаг болсон. Тав, зургаан жил болж байна уу даа. Анхны төгсөлтөө хийсэн. Миний хувьд хөөмийн сургалтын төв байгуулаад ажиллаж байна. Ирээдүйд боловсон хүчнээр дутаах¬гүйн төлөө хичээж байна.

-Хөөмийн урлагаа дэл¬хийд сурталчлаад явж байхад Монголоороо
омогших сэтгэл төрнө биз?
-Би “Морин хуур” чуул¬гынхаа буянаар дэлхийн олон оронд очиж, хөөмийн урлагаа
сурталчилсан.Гадаадын олон фестивальд оролцсон. Гадаадын уран бүтээлчид
гайхдаг юм.
Ямар сонин юм бэ гээд л.Заримдаа бүр хоолой барьж үзэх тохиолдол гарна шүү дээ. Намайг тайзанд гарахыг ажаад л, бодволхоолойндоо юм хийчихдэг гэж ойлгосон юм шиг байгаа юм. Хэд хоногийн дараа фестиваль дуусахад бүгдэнтэй нь найз болчихоод буцдаг. Нэг удаа намайг бүр ха¬жуудаа суулгаж байгаад “За одоо зүгээрярь, энэ усыг
уучих. Тэгээд тайзан дээр гараад хөөмийл” гэж байсан. Үүнээс үзэхэд энэ гайхамшигт
урлагийг дэл¬хийн олон орон сонирхох нь тодорхой.

-Таны хувьд хөөмийн урлагтай хэзээнээс нөхөр¬лөв?
-Манай өвөг эцэг хөө¬мийлдөг хүн байсан юм. Хэдэн уул давж хөөмий¬лөх нь сонсогддог
байсан гэдэг.Өвөг эцгийн хөө¬мий¬лөх дуунаар ээж нь цайгаа гал дээр тавих цаг болжээ
гэж ойлгодог байсан гэдэг.Цай буцлахад гэртээ орж ирдэг байсан гэж ярьдаг юм. Хөөмий бас нутаг устайгаа ихээхэн холбоотой. Усны дуу, хадны цуурай, салхины исгэрээ, мал аж ахуй, газар ус, монгол хүнтэй¬гээ хүртэл хөөмий уялдаатай. Өвөг
эцгийнхээ энэ домог, түүх мэт зүйлийг сонсоод би хөөмийлж өгөөч гэж гуйдаг болсон.
Намайг 16 настай байхад өвөө минь 81 хүрээд хөөмийлж үзүүлсэн. Хөөмийн тавилт,
дуугаралтыг заажөгсөн. Энэ үеэс л хөөмийн урлагт дурлаж, хайрлах болсон. Одоогоор 25,26 жил хөөмийлсөн байна. Энэхугацаанд бие даасан уран бүтээлээ зургаан удаа
үзэгч түмэндээ хүргэсэн.

-Тэгвэл та чинь урла¬гийн удамтай хүн юм байна даа?
-Манай аав их сайхан дуулдаг хүн байлаа. Нутаг¬таа их нэртэй. “Учиртай гурван толгой” жүжгийн Юндэнддуулдаг байсан. Би аавынхаа энэ авьяасыг
өвөлж авсан. Уртын дуу дуулдаг. Хөөмий ээжийн талаас үүсэлтэй бол уртын дуу
аавын талаас эхтэй. Би их сонин хувь тохиол¬той. Ээжээсээ төрөхдөө аавын хааалган дээр унасан юм билээ. Энэ хоёр авьяастай хүний чадварыг өвлөсөндөө баярлаад хана¬даггүй юм.

-Та ямар төрлөөр хөө¬мийлдөг вэ?
-Намайг тав зургаан настай байхад манай ну¬тагт Цэнд-аяа гэж мундаг хөөмийч байсан юм. Тэр хүн аягаар хөөмийлдөг байсан. Анх тэр хөөмий¬чийг хараад ингэж хөө¬мийлж сурах юмсан гэж хүсч байлаа. Одоо ч энэ төрлөөр хөөмийлдөг.

Айлтгал айлдах-Онгод тэнгэрүүдээс бөөгөөр дамжуулан сүсэгтэнд хандаж гуйсан хүсэлтийн хариуг айлтгал айлдлаа гэдэг.

Айлтгал өргөх-Сүсэгтнээс онгод тэнгэрт хандаж сүү, идээ өргөхийн хамт хүсэлтээ илэрхийлэхийг айлтгал өргөв гэнэ.

Айлын онгон-Бөө шүтлэгтэн эцэг өвгөдөөс уламжилж ирснээс эсгий, бөс, торго булга, халиуны арьс, тэргүүтнээр үйлдэж өвөг дээдсийнхээ халуун амьсгалыг хурааж шингээсэн шүншигтэй хүний сүг дүрс.

– Хүрэл, зэс, гуулин цутгамал хийгээд хөөмөл эсвэл модоор сийлж хийсэн овог аймаг ястны шүтээн болсон тэнгэрийн хөвгүүн хэмээх домогтой хөрөг дүрс.

– Омог отгын үүслийн домог үлгэрээс угшилтай амьтны эвэр, толгой хийгээд маахай арьс.

– Эд агуурс, идээ будаа, тоног чимэг тэргүүтний эзэн сахиус хэмээх эсгий бөсийн зүйл, ялтас төмрөөр хайчилж онголсон хүн, амьтны дүрс.

– Үнээ маын буян хишиг, ангийн олзыг тэтгэгч сүг дүрс хийгээд үнээ, малын дэлэн. Айлын онгон нь “Онгод, Давай, Хэсэтэ, Эмгэлж, Заяач, Авгалдай, Хошоонжин, Галайхан… гэх мэт нэртэй дүрслэн байдаг юм.
Хүний үзэхэд хүрэл юм
Хүртсэн маньдаа шүтээн юм
гэж хайр энэрэл, сүсэг бширэлээ илэрхийлж, хүндэтгэл үзүүлж, хишиг буяныг нь хүртэх бөгөөд бөө удганаар тавиг тайлга үйлдүүлэн өглөө бүхэн тахиж, өдөр бүхэн мялааж байдаг удам судрын үрт хэц зэлийн хэлхээс ажгуу.

2021 оны 5 дугаар сард манай хил нээгдэх болсонтой холбоотойгоор Франц-Монголын хамтарсан арга хэмжээг сэргээн хэрэгжүүлэх тухай санал солилцох цахим зөвлөлдөх уулзалт боллоо.
Ярилцлагаар хийгдэх арга хэмээний хүрээнд орон нутагт ажиллах, мөн МБНЭ-ийн нэгдсэн тахилгад оролцох талаар санал солилцлоо. Энэхүү ярилцлага тодорхой хугацаанд тогтмол хийгдэж, хийгдэх ажлуудаа зөвлөлдөнө. Дараагийн цахим уулзалт Дарханы бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэнтэй хийхээр боллоо.
Санал солилцоход МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, удган Болортунгалаг, орчуулагч Насан нар байлцлаа.

Олон улсын харилцаанд хурцатмал байдал бий болсон үед ч хоёр орны жирийн иргэдийн хооронд хамтын ажиллагаа үргэжилж байсан. Хараат бус бие даасан хүчирхэг зэвсэгт хүчин, эдийн засаг, нийгмийн хөгжлөө тэд бүтээж байна.
Миний хувьд анх БНАСАУ-ын төрийн дээд айлчлал ирэхэд Монголын хүндэт харуулыг бэлтгэх намын хатуу даалгавартай Улаанбаатар хотын комендатурт намын байгууллагын даргаар томилогдож байсан. Тэр үеээс бид нэг, нэгнийгээ мэдэх болсон. Энэ үйл ажиллагаанд оролцсоны төлөө одоо ч надаа хүндэтгэлтэй ханддаг.
Манай байгууллагын төлөөлөгчид голдуу Солонгосын хаврын цэцэгсийн баярт оролцдог. Энэ арга хэмжээ бол хоёр орны ард түмний хамтын ажиллагааны тод илрэл болдог.

Нэг. БНАСАУ-д очих бүрт СХН-ын төв хорооны гадаад харилцааны газрын орлогч дарга, Пхеньян хотын Намын хорооны удирдлага, Сайд нарын Зөвлөлийн орлогч дарга, төрийн хүндэтгэлийн баярын хуралдаан, ёслолын арга хэмжээ, төрийн хүндэтгэлийн хүлээн авалтад оролцуулдаг.
Хамтарсан эрдэм шинжилгээний хуралдаан, эрдэмтэдийн илтгэл, мэдээлэл энэ бүхэн хамтын ажиллагааны тод илрэл болж байна.

Хоёр. Монголын бөөгийн байгууллага БНАСАУ-ын өмнөд нутагт байдаг Солонгос хааны монгол хатаны бунханд хүндэтгэлийн ёслолыг хийдэг. Хоёр ард түмний найрамдалт хамтын ажиллагааг илэрхийлдэг Солонгос хаан, Монгол хатаны бунхан бол ЮНЕСКО-ийн бүртгэлд орсон түүхэн дурсгалт газар билээ.
Энэхүү газарт МБНЭ-ийн төлөөлөл болох Монгол бөөгийн дархан удган Б.Батчулуун, Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Янжинлхам, Монгол бөөгийн удган Наранцэцэг нар очсон байдаг.
Энэ тухай Монгол Улс-БНАСАУ-ын хооронд дипломат харилцаа тогтоосоны 70 жилийн арга хэмжээнд зориулсан номонд ч орсон байна.

Гурав. Бидний хамтын ажиллагааны хүрээнд бид БНАСАУ-ын ард түмний аугаа их хөдөлмөр бүтээл, найрсаг харилцаа, ололт амжилтыг нүдээр үзэх боломжийг олгодог. Ялангуяа сүүлийн жилүүдэд бүтээн байгуулалтад хүрсэн амжилттай танилцах боломж олгосон. Үүнд хот байгуулалтын амжилт, нйимийн асуудал, эмнэлэг, аж үйлдвэр, хөдөө аж ахуйн амжилт, аялал жуулчлалыг хөгжүүлэх чиглэлээр хийгдсэн амьтдын хүрээлэн, морин тойруулга, амралт зугаалгын усан сан, зочид буудал гээд олон сайхан бүтээн байгуулалттай танилцсан.
Шинжлэх ухаан техникийн төв, залуучууд, хүүхдийн ордон, их дээд сургууль, урлаг соёлын ололтыг нүдээр үзэж биечлэн харах боломж олдсонд нэн таатай байна.

Дөрөв. Монгол-Солонгосын ард түмний хамтын ажиллагааны тод илрэл бол жирийн иргэдийн төвшинд үргэлжилж байна. Бид солонгост зочилж олон арга хэмжээнд оролцдогийн адил бидэн дээр ирсэн зочид төлөөлөгчид жирийн монгол айлд зочилж халуун дотноор ярилцаж, уран бүтээлээ харилцан тоглодог билээ.
Солонгос залуус Монгол бөөгийн тэргүүн удган Байгалмаа, Баттогтохын гэрт зочилж, монгол зан заншил, баярыг хамтран тэмдэглэж ирсэн. Монгол-БНАСАУ-ын хооронд энгийн ардуудын хооронд тогтсон хамтын ажиллагаа цаашид үргэлжлэх болно.

Улс орнууд дэлхийн тэргүүлэгч гүрнүүдтэй харилцаагаа ойр дотно байлгаж, эдийн засгийн үр өгөөжөөс нь хүртэж, хөгжлөөр хоцрохгүй хамт урагшлахыг хичээж байна. Харин манайд бол эсэргээрээ байдаг. Бид хүмүүсээ ядуу амьдрахыг хүсдэг цөөнхтэй, өмнөд хөршөө учир шалтгаангүй эсэргүйцэн харааж зүхэж, нулимах дуртай ойворгон залуустай. Хэн нэгний хүсч байгаа зүйлийг бид гүйцэлдүүлж байгаа нь тэр ээ. Хамгийн муу зүйлээ хятадын эрлийзэд хамааруулна.
Өмнөд улстайгаа сайн хөршийн харилцаатай болж, хилээ нээж харилцан зочилдог болоод гучин жил болж байна. Олон зуун найз, нөхөдтэй болжээ. Тэгснээрээ хятад болчихдоггүй юм. Харин нэг нэгнийгээ улам илүү ойлгодог болно, хаана ч явсан “газардахгүй”.
Улс орны аюулгүй байдлын чухал асуудлуудыг анзаараад үз. Бид хоёр хөрштэйгээ хилээ баталгаажуулж, газар нутгийн хувьд маргаангүй болгосон.
Монголын төрийн бодлого, албан бичиг нь монгол хэл дээр хийгдэж байна. Гэвч өөрийн гэх оюуны өмчөө бага, багаар алдсаар, хүнийн болгосоор, түүний цаана оюуны дархлаа ихээр суларч байгаа.
Газрын лецинзийн наймаагаар олон эмзэг зүйлийг бий болгосон. Газрын доорх баялгаар бий болсон хуримтлал эх оронд минь зарцуулагдахын оронд, хэт цөөнхөд төвлөрч, харьд очин бусдыг тэжээх болов.
Даяаршлын эрин зуунд цөөнх болсон монгол үндэстэнээ хамгаалж үлдэх дангаарчлах бодлого нь үндэсний дархлаа генийн чадвараа алдахгүй байх явдал билээ. Монгол улсын хүн ам зүйн бодлого, үндэстний мах, цусаа хамгаалах зорилт маш чухал. Үүнийг хэл яриагаар хийдэггүй. (Харааж зүхэх, нэр хаяг өгөх зэрэг) Харин бодит үйлдлээр хийх зүйл. Хоосон үзэл суртал бол бусдыг доромжлохоос эхэлдэг. Үүнд манай улаач нар хамаарч байгаа нь харамсалтай хэрэг.
Залуу сайхан хүмүүс нь ядуугийн зовлонгоор амьдралаа дээшлүүлэх гэж харь орныг зүглэж, гаднаас газрын лецинзийн эзэд, баян цөөнх, тэдэнтэй худ, ураг бологсод нутагт ирж суурьшиж, эзэн болж, “хамгийн” гэсэн болгоныг эзэмшиж байна. Харин бид үүний эсрэг нэгдэж тэмцэх цаг үед тулж ирээд байгаа.
Монгол дахь шарын шашин, үндэсний шашин тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийг “мөргөж” хаячихаад нутагт минь эзэн суужээ. Тэд нэг жил улсын төсвөөс 22 тэрбум төгрөгийн санхүүжилт авахаар улс төрчдийг лобидож байна.
Харин манай зарим улаач нар боловсрол, мэдлэгтээ анхаарахгүй бол хөрөнгө оруулалт, санхүүжилт, хандив гэж юу байдаг тухай анхан шатны мэдлэггүй, юу хийж байгаагаагаа үл анзааран нэг, нэгнийхээ хийсэн ажлыг нураах гэж орлилдон чарлана, ичмээр. Хожуу, хэзээ нэг цагт монгол бөөдөө саад тотгор хийж явсанаа ойлгох цаг ирнэ. Одоо бичиж байгаа бүхэн чинь түүх болон үлдэнэ, байнга нэр зааж муугаар дурсагдах цаг ирнэ.
Саяхан Монгол дахь будда нар Азийн хэмжээнд олон улсын бага хурал хийв. Гадаад харилцаандаа гаргасан амжилтыг нь ямар ч лам эсэргүүцэхгүй байгаа биз дээ.
Монгол бөөгийн төв байгууллага МБНЭ нь гадаад харилцаандаа ахиц гаргаж БНХАУ-ын Элчин сайд уулзав. Энэ бол бөөгийн байгууллагын нэр хүнд өсөж буйг харуулсан явдал, олон жилийн хөдөлмөр, хүч зүтгэлийн үр дүн билээ. Харин уулзсаны төлөө, цөөнх хэдэн улаач нар, гадаад харилцааг хэрхэн хэл амаар доромжлон дайрна вэ. Ийм хүндтэй уулзалтад “гудамжны яриа, хов жив, гуйлга түүлэг” ярьдаггүй юм. Магадгүй Хуремхан, түүний хамсаатнууд хоёр дахь алдаагаа хийлээ. Үүний цаана өв санг наймаалж, ашиг ологчид хожино гэж тооцоолж байж магадгүй, гэдч чадахгүй. Гадаад харилцаанд тэдний хоосон “бичвэрүүд” нөлөөлөхийг үгүйсгэхгүй. Гадаад харилцаанд хувь хүн хохирдоггүй, хамт олон хохирдог юм. Тэгэхлээр хийж байгаа үйлдэлээ сайн бодож бай-залуус минь ээ.

Нэг. БНХАУ-ын Элчин сайдын яам бидэнд хүндтэй ханддагийн илрэл бол МБНЭ-ийн төлөөллийг хүлээн авдаг уулзалт юм. БНХАУ-ын Элчин сайд, зөвлөхийн хэмжээнд уулзалт хийгдлээ.
Мөн монголд ажиллаж байсан үе, үеийн Элчин сайдтай байнга холбоотой уулзаж байдаг. Монголд ирж олон улсын арга хэмжээнд оролцсон төлөөлөлтэй уулздаг. Тэд монголын минь үе, үеийн хөгжилд хувь нэмрээ оруулсан хүмүүс байдаг.

Хоёр. Зүүн бүсийн нутаг нь ОХУ-тай хиллэдэг, Манжуур, монголчуудын нүүдлийн соёлын өвийг авч үлдсэн Хөлөнбуйр нутаг билээ. Хятадын засгийн газраас энэ нутгийг аялал жуулчлалын бүс болгосон билээ. Тэгээд ч аялагчид энэ нутагт их ирдэг. Монголын барга бөө энэ нутагт байдаг.

Гурав. БНХАУ-ын ӨМӨЗО бол өвөрмонголчууд голлон амьдардаг нутаг. БНХАУ нь богино хугацаанд эдийн засгаа эрчимтэй хөгжүүлсэнийг энэ нутгаас харж болно. Хурдны авто замын сүлжээ, Төмөр зам, зорчигч тээдэг хурдны төмөр зам, холбоо харилцаа, хот байгуулалт, хүнд аж үйлдвэр, хүнсний үйлдвэрлэл, мал аж ахуй гээд олон зүйлийг харж болно. Бид олон газрын бүтээн байгуулалтыг биеэр үзлээ.

Дөрөв. МБНЭ-ээс ӨМӨЗО-ны Ордост байдаг Чингис хааны цогцолборт 2 удаа аялал зохион байгуулсан билээ. Арван найман жилийн өмнө элсэн цөл байсан газар өнөөдөр Чингисийн онгон, шинэ Ордос хот байгуулж, нууранд усан онгоу хөвж харагдана. Энэ бол их бүтээн байгуулалтын бодит гэрч юм. Бид ярьж байхад тэд хөдөлмөрлөж, бүтээж байсан. Манай улаач нарыг Чингис хааны онгоны удирдах зөвлөлийн гишүүд хүлээж авсан билээ.

Тав. Хятадын өмнөд нутаг өвөрмөц төрхтэй. Байгалийн өвөрмөц тогтоцтой газар их байдаг. Энэ нутагт танилцах гэж аялсан. Хятадын томоохон хот Шанхай, Наньжин, Ухань, Датунаар явсан. Хятад хоол олон төрөл зүйл байна. Өмнөд нутагт цагаан будаа, умард нутагт талх, гоймонг түлхүү хэрэглэдэг. Гахайн мах голчлон иддэг. Сычуань, Кантон, Жянсү, Шаньдун, Фужян, Хүнань, Аньхуй, Жөжян нутгийн хоол алдартай. Хэрчих, болгох, амтлах, чимэглэх хэв маяг янзтай. Буддын болон лал шашны тусгай хоол гэж бий. Өмнөд нь далайн бүтээгдэхүүн, ногоо, умард нь гурилан, хуурай бүтээгдэхүүний уламжлалтай.

Зургаа. Баруун бүсийн нутаг Шинжан аймгийн монгол хэлээр ярьдаг гурван аймаг байдаг. Тэдний залуустай танилцсан. Маш авьяаслаг хөдөлмөрч залуус байсан. Харин Өвөрмонголын баруун зах болсон Ухай хот, үхлийн хөндий хэмээх нүд чилээм уудам талыг харахад зүрх бэрхшээд байдаг. Алшаа аймагт цөл газрыг хэрхэн ногоожуулж байгаатай танилцсан. Үнэхээр гайхамшигтай ажил өрнөж байсан шүү. ЭНэ нутаг монголчуудын аж амьдралыг хэрхэн өөрчилж байгаа үзсэн. Малчны хотхоныг хоттой ижижлсэм болгож байгааг харсан. Шашины 20 гаруй хийдээр орсон. Хорчин бөө өргөн уудам нутагт хүчээ авч тархажээ. Нэгэн зэрэг олон хүнийг бөө болгодогоороо одоо манайд байгаа шиг орчин цагийн бөөтэй адил ажуу.

Долоо. Монголчуудын түүхийн сурвалжид их дурсагддаг Хөх нуурыг зорин очиж, уснаас нь адис авсан. Дээд монголчуудын хүндлэн дурсгасан Ногоон дарь эх миний эрхэм дурсамж билээ. Тэдний дурсамжийг сонсоод сэтгэл уйлахгүй байхын аргагүй байсан. Монголоос гарсан мөргөлчид Төвөд явахдаа энд хүрээд Утай гүмбэнд түр завсарлан өвлийг өнгөрөөгөөд хавар болонгуут Төвөдийг зорьдог байжээ. Надаа увс нуурт ирсэн мэт санагдаж байлаа. Гэхдээ ус нь өөр л дөө. Тангад хүнтай таарсан, сонин учрал байлаа, одоо ч монголчуудад таагүы хандах бөлгөө.

Найм. Хятадад зориуд усны асуудлыг хэрхэн шийдэж байгаатай танилцсан. Их мөрнөөс усыг олон мянган км хойлоо, сувгаар татаж газар нутгаа усчуулсан туршлага монголд маш чухал юм. Бид хэзээ нэг цагт говь өмнөд нутгаа энэ л аргаар усжуулан хүн амаа суурьшуулах болно. Гол, мөрөндөө усан цахилгаан станц байгуулга, тэндээсээ бус нутагт ус шилжүүлэн дамжуулах асуудлаа шийдвэрлэнэ. Их ч олон усан сангаар орсон билээ.

Ес. Монголын бөө нар БНХАУ-ын олон газраар аялж, хөгжил дэвшилтэй танилцсан. Бидэнтэй адил тэнгэр үзэлтэй монголчуудтай найз, нөхөд болсон. Зарим улаач нарын онгодын өргөөгөөр морилж, нутгийн сонинг сонсож, ахуй амьдралтай танилцсан.

Арав. Төвөдийн орноор аялав. Онгоцны цонхоор тээр доор уулс харагдана, гэвч уулсын оргил нь дэргэд мэт зэрэгцэнэ. Онгоц Ландаод бууж цэнэглээд Лхас хотыг зорив.Лхас мөрнийн боож барьсан нисэх буудалд онгоц газардсан. Цастын уулын орон Төвөдөд олон сонин зүйлтэй таарсан. Лхас хоттой танилцаж, Потала ордоныг өглөөнөөс орой хаатал 8 цаг үзэж сонирхож билээ. Монголчуудаас төрсөн буддагийн хамгийн өндөр цолонд хүрсэн ламтай уулзсан нь их сонин байлаа. Далай ламыг тодруулдаг “Тэнгэр” нуурт очив. Энд аялсан өдрүүд амьдралын мартагдашгүй үйл явдал байсан.

Арван нэг. Олон улсын эрдэм шинжилгээний хурлуудад оролцож, заримд нь илтгэл тавьсан. Хятадын эрдэмтэдтэй хамтран ажиллаж байлаа. Зарим хуралд буддагийн шашины төлөөлөгч оролцож байв.
Сиан хотод болсон эрдэмтдийн хуралдаанаас хүндэтгэлийн медалийг филипины төлөөлөгч бид 2 олгож байсан. Монгол гэж зарлахад төлөөлөгчид хүндэтгэн хандаж байв. Энд олон орноос ирсэн Тэрбумтан нартай танилцаж билээ. Харахад энгийн даруухан, эгэл жирийн хүмүүс, надад гойд сайхан сэтгэгдэл үлдээсэн.

https://www.youtube.com/watch?v=tgX3cSAFwNs

https://www.youtube.com/watch?v=Xz0pEGK1F2o

https://www.youtube.com/watch?v=e7XqMo3lYCs