Author: admin_shaman

  • МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ 13

    2019 оны 06 дугаар     Дугаар 13            Улаанбаатар 
    сарын 18-ны  өдөр                                       хот           
    МОНГОЛ БӨӨГИЙН ЦОЛ ОЛГОХ ТУХАЙ
    Монголын тулгар төр, Мөнх тэнгэрийн үйлийг төрийн дээд шүтлэг болгон тунхаглаж, тахиж ирсэний 2228 жилийг тохиолдуулан, Мөнх тэнгэрийн үзэл, эзэн Чингис хаанаа эрхэмлэн дээдэлсэн, үндэсний уламжлалт биет болон биет бус соёлын өвийг өвлөн авч яваа, Монгол соёл, зан үйл, ёс заншил, дэг журмыг үеийн үед мөрдөж шүтэж ирсэн, энэ үйлсэд амьдралаа зориулсан, Хөвсгөл аймгийн Эрдэнэ,Бүртийн булуу, Цагаан овоо хайрханы  тахилга, ОХУ-ын Байгаль нуур, Бух ноёны хээрийн онгонд, БНХАУ-ын нутаг дахь Хувилай хааны ордны тууринд залбирал, бөөлөлтийн хийсэн улаач нарын дүн, “МБНЭ-ийн цол олгоход мөрдөх журам”-ын 3,9-ийн заалт, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн 2019 оны 06 дугаар сарын 18-ны өдрийн нууц санал хураалтын дүнг  үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
      Нэг. Монгол бөөгийн тэргүүн Зайран  цолоор
    1. Ш.Нямдорж- МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгл бөөгийн зайран
    2. П.Эрдэнэбаатар- Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч , Зайран
      Хоёр. Монгол бөөгийн тэргүүн удган цолоор
    3. Б.Батчулуун-Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн дэд удирдагч , Удган Хөвсгөл аймгийн Алаг-Эрдэнэ сумын харьяат
    4. Б.Баттогтох-МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган
    Гурав. Монгол бөөгийн удган
    5. М.Маахүү-Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн
    6. Цэндсүрэн-Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн
    7. Д.Баттогтох-Зайран
     

     

  • МОНГОЛ БӨӨГИЙН ТЭРГҮҮН УДГАН Т.БАТТОГТОХ МБНЭ-ИЙН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ЗАХИРАМЖ

     
     
    2019.06.18             Дугаар 15    Улаанбаатар хот
    Цол олгох тухай
    2019 оны 6 дүгээр сарын 18-ын өдрийн МБНЭ-ийн Дээд цэцийн Зөвлөлийн хуралдааны нууц санал хураалтын дүн, “МБНЭ-ийн шагнал, цол олгох журам”-ын 3.3-ын заалтыг үндэслэн ЗАХИРАМЖЛАХ НЬ:
    Нэг: Монгол бөөгийн тэргүүн зайран, удган цолоор
    1.   Т.БАТТОГТОХ –МБНЭ-ийн гишүүн
    Олгосугай
     МБНЭ-ИЙГ БАЙГУУЛАХАД ҮНЭТЭЙ ХУВЬ НЭМЭР ОРУУЛСАН.
     МОНГОЛ БӨӨГ УЛАМЖЛАЛТ ЁСООР ХӨГЖҮҮЛЭХИЙН ТӨЛӨӨ АМЬДРАЛАА ЗОРИУЛЖ ЯВАА
      МӨНХ ТЭНГЭРИЙН ТӨЛӨӨ “ДОЛООН ОД” ОДОНГООР ШАГНАГДСАН.
     “ХҮРЭЛ ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
      “МӨНГӨН ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН.
     “АЛТАН ШОНХОР” МЕДАЛИАР ШАГНАГДСАН. 
    2012 .05.13-ны өдөр. Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон.
    • 2012.06.22-ны өдөр. Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон.
    • 2013.6.21-22-ны өдөр. Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
    -2014.05.15-ны өдөр. Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
    2014.06.22-ны өдөр. Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон.
    • 2014.09.22-ны өдөр. Улаанбаатар хот. Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд оролцсон. 
    •   2015.10.10 Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн   тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон.
    • 2015.05.20-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон
    • 2015.06.21-22 өдөр. Цонжин болдогын Агуйт ууланд хийсэн “Нарны залбирал”-д оролцсон
    • 2016.05.15-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2016 МБНЭ-ийн нэгдсэн сургалтанд хамрагдсан
    • 2017.06.03-ны өдөр. “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2017.06.15-ны өдөр. Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон.
    • 2017.06.22-ны өдөр. Нарны залбиралд оролцсон.
    • 2017.07.20-ны өдөр. Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2018.06.17-ны өдөр. Говийн нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2018.07.17-ны өдөр Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.
    • 2019.05- 17-ны өдөр ОХУ-ын Байгаль нуур, Бух ноён нэгдсэн залбиралыг толгойлсон.
     
     
  • Сарьсан багваахайд шингэсэн чөтгөрийг сэдэд зайран даржээ

    Эднийх тов хийсэн амин зуулгын 200гаад малтай. Рэгсэл өдий дөч хүртлээ эхнэр хүүхэдтэй болоогүйгээр үл барам хэр баргийн хүний өөдөөс эгцэлж ч хардаггүй дэндүү зожиг нэгэн.

    Ээж нь ч гэсэн дээ. Хүүтэйгээ хоёулхнаа аж төрсөөр үндсэндээ энэ айл хүний нийгмээс нэгэнт тасарсан байжээ. 1958 оны 7р сарын сүүлчээр сум орноос Рэгсэлийнхийг нэгдэлд элсэж, малаа нийгэмчлэхийг шаардан ухуулахаар аймгаас төлөөлөгч урьжээ. Учир нь Рэгсэл сумынхаа удирдлагуудын үгийг үнэндээ сонсохыг ч хүсэхгүй байснаас ийн төвөөс «туслах хүч» дуудуулахад хүргэсэн аж. Бичиг үсэг ч тайлагдаагүй Рэгсэлд болоод зөнөх насан дээрээ хүрсэн хөөрхий ээж хоёрт төвөөс ирсэн том дарга энэ тэрнээс айх, ичих ухагдахуун үнэндээ байсангүй. Бараг л хоосон хонох шахам зүтгэж байж өсгөж үржүүлсэн амин зуулгынхаа хэдийг луйвардуулах хүсэл үнэндээ байсангүй. Харин ч хөөрхий хөдөөх эр уурандаа аймгийн намын хорооны төлөөлөгчийг муужиртал нь нударгалаад унагачих нь тэр. Тэгээд л гэмт хэрэгтэн боллоо. Маргааш нь аймгаас сэргийлэхийнхэн ирж Рэгсэлийг бариад мөрдөнд хорьчихов. Мөн 200аад малаас нь 50иадыг үлдээгээд нэгдэлд албан хүчээр нийгэмчлэхэд нь хөгшин эх нь «Тунгалаг Тамир» кинон дээр Буян чавганц Итгэлтийн малыг хураалгахдаа Эрдэнийг хараадаг шиг юм болжээ. Сумынхан нь ч айж ичихдээ арга буюу малыг нь буцааж өгье гэцгээсэн авч намын шийдвэр, тэгээд ч нэгдэлд нэгэнт дансалчихсан учраас ямар ч арга олдсонгүй.
    Рэгсэлийг арваад хоног хоригдож байх хоорондуур нас өндөр гарсан эмгэн хүүдээ санаа зовнисоор өөд болчихож. Хэрэг явдал нэгэнт ийм болсон учраас дээд газрын шийдвэрээр Рэгсэлийн хэргийг хэрэгсэхгүй болгожээ. Тэрбээр эхийгээ оршуулахдаа «ил тавина» гэж дайрсаар санасандаа хүрэв. Оршуулсан өдөр нь Рэгсэлийг ганцааранг нь орхиж түвдээгүй учраас үеийнх нь хоёр эрийг ганц, хоёр хоног хань бараа болгон үлдээжээ. Хоёр эр ч нутгийн хүмүүс хойно элдвийн юм бодсонгүй. Дээлээ нөмрөөд л хажуулцгаажээ. Шөнө дундын үед хүн ярих чимээ сонсогдоход хоёулаа л зэрэг сэрцгээв. Гэтэл юу болсон гэж санана. Мөнөөхөн бурхан болоод оршуулчихсан эмгэн Рэгсэлийн өмнө зогсчихсон юм яриад байх авч чухам юу гээд байгаа нь ойлгогдохгүй байв. Хачирхалтай нь эмгэний бие гэрэлтээд байх юм гэнэ. Үхтлээ айсан хоёр дуугарч ч чадсангүй. Дэмий л дээлийнхээ завсраар чухам юу болохыг сэтгэл түгшин харж байлаа. Удсан ч үгүй эмгэний гэрэлтэж байсан бие замхран замхарсаар усны уур мэт тунарсан цагаан юм болсоноо орон дээрээ сөхрөөд суучихсан байсан Рэгсэлийн толгой руу яваад орчихжээ. Хаа очиж хар багаасаа айл саахалт явсан үеийн хоёр нөхөрт нь ямарваа нэгэн хал бал болсонгүй.
    Эмгэний сүнсийг биедээ шингээсээн Рэгсэл гэнэтхэн босч ирсэнээ ер бусын зэвүүнээр тас тас хөхрөхөд нь дөрвөн ханатай гэрийн унь хана шаржигнан дуугарч, хоёр хоноцын дотор хүйт дааж, толгойтой үс нь босох шиг болж байжээ. Тэгснээ гэнэтхэн хаалга сэвхийтэл онгойлгоод гараад явчихав. Удаа ч үгүй хотонд үлдсэн хориод мал нь хонь, үхэргүй майлалдаж мөөрөлдөөд л… Бодвол Рэгсэл малаа туугаад хаа нэг тийшээ явж байгаа бололтой. Гэрт нь үлдсэн хоёр ч бүр мэл гайхаж, цэл хөхөрцгөөжээ. Зүүд үү? Болсон явдал уу? Үнэндээ сайн ойлгоцгоохгүй байлаа. Аймшигт үзэгдлийг хараад ухаан нь ерөнхийдөө дэн дун болчихоод байв. Ингэсээр өглөө болж нар мандахад л мань хоёр гадна гарав. Рэгсэл хэдэн малтайгаа ор сураггүй алга болсон байлаа. Тэр хоёр ч нэлээд зоригтой эрс байсан учраас ер нь шөнийн явдал зүүд үү, үнэн үү гэдгийг нотлоё гээд эмгэний шарилыг тавьсан газар руу очтол ор сураггүй алга болсон байв. Мань хоёр ч «За, тас, чоно нохой л идээ биз» гэж бодоод огтхон ч тоолгүй гэртээ харьцгаажээ.
     
    Харих замдаа мань хоёр энэ тухай хэнд ч ам алдахгүй гэж андгай тангараг тавьцгаасан авч хэдхэн хоногийн дотор тэр хавиар тарж орхижээ. Тэгээд ч зогссонгүй шашны суртал ухуулга хийж ард түмний дунд цуурхал дэгдээсэн гэдгээр чамгүй банга сонсоод арайхийн дээлээ нөмөрчихөлгүй үлдэцгээв. Удаа ч үгүй хэрэг явдал зах зухаасаа мэдрэгдэж эхэллээ.
    Анх Рэгсэлийн малыг хөөж явсан намын идэвхтэн Санжий гэгч нүхэнд унаад үхчихэв. Гэхдээ түүний нүүр амыг толгой тархитай нь зай завсаргүй сэглээд хаячихсан байх нь тэр. Талийгаач уул нь хурал тараад явж байсан аж. Харанхуйд гэнэтхэн л олон арван сүр сархийсэн юм нисч ирээд толгой тархи руу нь шавчихсан. Талийгаач яагаад ч юм орилоод урагшаагаа гүйчихсэн. Араас нь яваад очиход нүхэнд унаад өнгөрчихсөн байсан гэж хамт явсан хүмүүс нь ярьжээ. Дараагаар нь Чулуунжий, Бадрах, Дэмбэрэл нарын хотонд байсан Рэгсэлийнхээс ирсэн мал сарьсан багваахайн сүрэгт хөөгдөн алга болсон тухай яриа ч тархав. Энэ цуу яриа улам даамжирсан учраас аймгаас ухуулга сурталчилгаа хийхээр Рэгсэлийн малыг хураах ажлыг зохион байгуулж байсан малигар шар нөхөр дахин иржээ. Тэрбээр ирсэн даруйдаа буг чөтгөр байдаггүй тухай лекц уншчихаад «цуурхал тараасан хүмүүст эрүүгийн хариуцлага тооцно» гэдгээ ч нуусангүй.
    Орой нь тэрбээр сумын зочид буудалд байрлаж байгаад бие засах гэж гарч яваад үхсэнийг өглөө нь олжээ. Түүний нүүр нүд, хувцас хунарыг харахын аргагүй сэглэн сийчсэн байсан бөгөөд ихэд тэмцэлдсэний гэрч болсон хоёр ч үхсэн сарьсан багваахай дэргэдээс нь олдов. Үзэшгүй муухай сарьсан багваахайн үхдлийг хараад мөнөөхөн яриа улам дэвэрлээ.
    Айж хэлмэгдсэн хүмүүс нутагтаа нуугдаж эсэн мэнд үлдсэн бөө, зайрангуудаас арга буюу тусламж дэмжлэг эржээ.
    Тэгээд өдгөө нэрд гарсан зайран Б.Чагнаа гуайн авга ах Сэдэд зайран уг асуудлыг нэг тийш нь болгохыг зөвшөөрчээ. Сэдэд зайран толиндоо харж харж «Эхийнх нь сүнс чөтгөр болоод Рэгсэлд шингэж. Нэгэнт амьдаараа буг болсон Рэгсэл зүүн урд зүгт нэгэн агуйд очиж үхжээ. Үхэхдээ муу ёрын сүнс нь агуйд байсан сарьсан багваахайнуудад шингэж орхиж. Үй олон сарьсан багваахайд чөтгөрийн сүнс шингэсэн учраас дарахад их хэцүү» гэж айлджээ. Тэгээд «Далан айлын тогооны хөө олж ир» гэсэн лүндэн буулгав. Зайранд сүсэглэсэн хүмүүс хөө цуглуулна гэж ёстой хөгөө чирсэн гэдэг. Заримаас нь гуйж аваад, зарим айлаас нь сэмхэн хулгайлж авах ч тохиолдол байлаа. Ямар ч байсан 70 айлаас тогооны хөө цугларав. мөн нэг уут улаан давс, өргөстэй улаан харгана, хуурай мод ихээхэн хэмжээгээр бэлдүүлсэн нь нэгэнт бэлэн болсон аж.
    Сэдэд зайран 70 тогооны хөөгөө залуусын шээсээр зуураад бүх юмаа хайнагийн шаранд ачаалан хөдөлжээ. Тэгээд явсаар нэгэн агуйд ирсэн нь хэн ч мэдэхгүй байв. Нутгийн хүмүүс ч уг агуйг мэдэхгүй байсан нь гайхалтай. Тэгээд агуйн аман дээр мөчрөө асаалган гал болгосноо агуй руу цог нурмыг нь түлхэн оруулаад залууст нэг нэг өргөстэй харгана бариулан «За, та нар ганц ч сарьсан багваахай гаргаж болохгүй» гэсэн үүрэг өгчээ. Тэгээд л өвгөн зайран агуй руу, хөө, давс хоёроо аваад оржээ. Агуй дотор зайрангийн бөөлөх чимээ гал дээр хийсэн давсны чад пад хийх чимээ тун ч сүртэй сонсогдон ганц нэг сарьсан багваахай агуйн ам руу зүглэх авч өргөстэй харганаар ширвэнгүүт үхэтхийн унаж байлаа. Удаа ч үгүй агуй дотроос «Хүүхдүүд минь, намайг аваач» гэсэн сулхан дуу гарахад нь утаа униарт автсан агуйгаас зайрантанг гаргаж авчээ. Утаа униар гарсны дараа агуйд бамбар барин ороход сарьсан багваахайн үхдэл хөглөрч байжээ. Хачирхалтай нь сарьсан багваахайнуудыг томхон буугаар буудсан мэт хага үсэрсэн байв.
    Ингэж нэгэн айхтар чөтгөрийг даржээ. Хаа очиж уг явдлыг сум даяараа мэдсэн ч дарга цэрэггүй хав дарцгаагаад өнгөрчээ.
    Эх сурвалж www.wikimon.mn
     
  • Америкчууд тусгаар тогтнолын өдрийг тэмдэглэх хүндэтгэлийн арга хэмжээнд урьлаа

    Долдугаар сарын 4-ны өдөр бол АНУ-ын үндэсний баяр, Тусгаар тогтнолын өдөр. Энэ өдөр бол Британийн хаанчлалаас чөлөөлөгдөж Америк тусгаар тогтнолоо зарласан тунхаглалдаа гарын үсэг зурж байсан юм. Америк даяар, том хотуудад хүмүүс өргөн зугаалга хийн баяраа тэмдэглэдэг.
    АНУ-ын нийслэлийн төв гудамжаар мянга мянган хүн жагсаалаар явж, бүх төрөл мэргэжлийн цэргийн салаадын жагсаал, хэдэн зуун хөгжмийн хамт хотуудын гудамжаар хөвөрнө.
    Нью-Йоркийн тав дахь өргөн чөлөөгөөр мөн л уламжлалт жагсаал цэргийн парад явж хамгийн гол арга хэмжээ нь бүрэнхий болох үеэр Гудзон голын эрэг дээр болдог. Энд гэрэлт сум, салютын том  шоуг үзэхээр хотын иргэд гадаадын жуулчид цуглардаг. Бусад хотуудад ч баярын жагсаал, цэргийн парад болж, хүмүүс өргөнөөр зугаалан тусгаар тогтнолынхоо баярыг тэмдэглэнэ.
    АНУ-ыг Их Британиас тусгаар тогтносныг зарласан Тунхаг бичгийг Конгресс 1776 оны долдугаар сарын 2-ны өдөр өнөөгийн Пенсильвани мужийн Филадельфи хотноо баталсан юм. Хоёр хоногийн дараа буюу долдугаар сарын 4-нд энэ баримт бичгийн хуулбарыг  ард иргэдэд түгээжээ. Ийм учраас АНУ-ын тусгаар тогтнож “төрсөн өдөр”-ийг долдугаар сарын 4 гэж тэмдэглэдэг уламжлалтай юм байна.

     
     
  • ХАР ЗҮРХНИЙ ХАР НУУРЫН ТАХИЛГЫН ХӨТӨЛБӨР

    2019 оны 7 дугаар сарын 6-ны өдөр
    12.00-16.00 Бүртгэл, чөлөөт бөөлөлт,
                        Дээд цэцийн хуралдайн 61 дүгээр хуралдаан
    18.00-21.30 Эрдэм шинжилгээний хуралдаан
    21.30-22.30 Баримтат кино үзэх
    -Байгаль далай, Бух ноёдын хээрийн онгонд залбирсан нь.
    -Хөвсгөл аймгийн Галт суманд зохион байгуулсан тахилга  
    -Хөвсгөл аймгийн Эрдэнэ хайрханы Тахилга
    -ОХУ-ын Бөөгийн Буриадын “Дээж” байгуулагын тахилга
    -ОХУ-ын Бөөгийн Буриадын “Хаан тэнгэри” байгуулагын бөөгийн сүмийн нээлт
    22.30- Галын наадам. Дорнод аймгийн бөөгийн хүрээлэн, Монгол бөөгийн зайран Б.Нарангэрэл
    2019 оны 7 дугаар сарын 7-ны өдөр
    8.00-9.00 Их эзэн Чингис хааны ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх тахилга
       Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэн. Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Нанжаа
    9.00-10.00 Хар зүрхний хайрханы тахилга
       МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөл. Монгол бөөгийн удган Оюунтуул
    10.00-11.00 Хөх нуурын тахилга
       Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэн, Монгол бөөгийн удган Мөнхбүрэн
                     ХААЛТЫН АЖИЛЛАГАА
     
  • 2021 оноос 20 жил тасралтгүй хур бороо эрс татрах мөчлөг Монгол оронд эхэлнэ

    1575-1593 онуудад 18 жил хур татарч, ус гол ширгэн, бэлчээр хатаж, их цөлжилт явагдсанаас шалтгаалж 450 мянган монголчууд баруун тийш нүүдэллэн одсон нь одоогийн Халимаг юм.
    1807-1866 онуудад 43 жилийн турш хур татарснаар Нийслэл хүрээ 29 удаа нүүсэн, 1807-1866 онуудад 59 жил гандаж их ядуурал болсон мэдээ бий.
    1996-2007 оны 11 жилийн хур татралтаар Хангайн нуруунаас эх авсан Онги, Таац, Түйн гол татарч, Улаан, Таац, Бөөнцагаан, Адгийн цагаан зэрэг олон зуун нуур, цөөрөм, баянбүрд ширгэсэн аж.
    Иймд Монголын онцлогт тохирсон Усны бодлогыг шинээр дэвшүүлэн гаргахгүй бол улс орны хөгжил, амьдралын чанарт эрсдэл авчрахаар нөхцөл бий болжээ
    Монголчууд усны хэрэглээнийхээ 80-аас дээш хувийг нийт нөөцийнхөө 2 хувьд хүрэхгүй жаахан гүний усаар хангадаг гаж хэрэглээтэй орон. Мөн Монголчуудаас өөр хур тундасны болон гадаргын усаа нөөцөлж ашигладаггүй орон гэж дэлхийд байхгүй аж.
     Хөрш гүрнүүдийн геополитикийн бодлогын цөмд цэнгэг усны нөөц маш чухал байр эзэлдгийг Төвөдийн өндөрлөг, Байгал нуурт хэрхэн анхаарч байгаагаас нь харж болно. Төвөдийн өндөрлөг бол хятадын гурван их мөрний эх, Төв азийн ус хагалбарын шугам бол оросын Байгаль нуур нь дэлхийн цэнгэг усны хамгийн том нөөц билээ. Хойд хөрш Байгаль нуурыг усны нөөцийн парк болгон зарласан.
    Харин Монголчууд бид усны гурван том ай савын хагалбар шугам дээр оршдог. Нийт гадаргын усны 68 хувийг хил давуулан алддаг хур бороо, ган цөлжилтөд өртөмтгий, онцгой эмзэг бүс нутаг юм.
    Жишээ видео:
    Нэгдүгээрт, Израил буюу бүс нутагтаа байнга дайн, байлдаантай, шашин хоорондын маргаантай байдаг улс. Ийм учраас аюулгүй байдал талаасаа хүнсний асуудлаа өөрсдөө, импортлохгүйгээр шийдсэн. Усаа хэрхэн цэвэршүүлж, ундны ус гаргадаг тухай.
    Хоёрдугаарт, Ливи улс. Элсэн цөлд байдаг. Гаднаас валютаар ундны усаа худалдаж авдаг байсан. Харин ус олж, усаа бүх хотууд руу хоолойгоор дамжуулснаар дотоодын хэрэглээгээ хангаж байна. Эргээд бүс нутагтаа усаа экспортолж байгаа жишээ.

     
  • ДЭЛХИЙД ГАНЦХАН НААДАМ

    Ерөөл билгийн мэндээ цэнхэр хадгандаа цацраасан
    Ертөнцийн зүрхнээс дуурьсах цэнгэл баяр Монголынх
    Уухай хадаан ялалтын тугаа мандуулж наадъя
    Улс улсын сонорт түгээн дуулж наадъя
    Умардаас дорныг донсолтол бие биелж наадъя
    Уул уулсыг сэрээж өндөлзүүлэн байж наадъя
    Агуу сүр хүчээ бахдан алдаршуулж наадъя
    Ариун тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлаж наадъя
    Арван зүгийн бурхдыг хурайлан аргадаж наадъя
    Атаа таван тэнгэрийн мэлмийг баясгаж наадъя
    Нүүдэл нүүдлийн жинг хураар аргамжиж наадъя
    Нүнжиг ханхалсан өвгөдөө хойморьтоо дээдэлж наадъя
    Нуга нугын зэлнээс гийнгоо нисгэж наадъя
    Нутаг нутгийн харчуулын аархлаар гангарч наадъя
    Морин хуурын чавхдасаар хорвоог уясааж наадъя
    Молцог дэрвэх асрын цэгээнд бялхаж наадъя
    Монголжингоо үзэсгэлэнгээ дээлэнд баринтаглаж наадъя
    Мохошгүй тэнхээт бөхийн захыг мушгиж наадъя
    Торгон тэрлэгний өнгөнд жаргал хээлж наадъя
    Тормон нүдэн амрагтай дөрөө ижилсүүлж наадъя
    Торшгүй шандаст соёолонгийн тоосонд умбаж наадъя
    Товруу мөнгөн эрвээлж дээр салхи хөлөглөж наадъя
    Бай мэргэн харваачдын цэцийг сорьж наадъя
    Босоо хийморьт эрсийн мэхийг сонжиж наадъя
    Бусгаа аргамаг хүлгийн хурдыг шагшиж наадъя
    Буурал буурал түүхийн хэлхээс шаглаж наадъя
    Дээдсийн алтан шастир дэгжиж дэлгэрэх наадам
    Дээлтэй ардын соёл дэгжирхэж гоёх наадам
    Дэнж дэнжийн гэрээс аварга төрдөг наадам
    ДЭЛХИЙД ГАНЦХАН НААДАМ миний Монголын наадам аа
    А.Сүглэгмаа

     
  • Монгол наадам

    Тухайн үеийн Хүннүчүүд бутархай овог аймгийн эв нэгдэл, цэргүүдийнхээ байлдааны ур чадварыг сайжруулах үүднээс наадам зохион байгуулдаг байсан бөгөөд түүнээс хойш монгол угсаатнууд эрийн гурван наадмыг зохиосоор иржээ. Ер нь зуны дэлгэр цагт ард олон нэгэн дор цуглаж дугуй хээтэй наадамдаа дурдан бүсээ шавхийтэл ороогоод ирдэг байсан нь хэдэн мянган жилээр хэмжигдэх уламжлал биз ээ.
    Анх 1639 оноос ийнхүү зан үйлийн цогцлол болсон эрийн гурван хийх болсны гэрч нь “даншиг наадам” юм. Тус онд Занабазарыг халхын шашны тэргүүнээр өргөмжилж наадсан аж. Ширээт цагаан нуурын энэ наадамд бөх лам барилдан түрүүлж, Бонхор Донир хэмээх хүний морь түрүүлэн ирснийг түүхэнд тэмдэглэн үлдээсэн байдаг. Мөнхүү хамгийн том даншиг наадам Долоннуурт 1696 онд болсон бөгөөд энэ үеэс “Түмэн эх” дуу зохиогдсон нь наадмын сүлд дуу болсон түүх бий.
    Эрийн гурван наадмын үеэр эр хүний хүч самбааг сорих бөхийн барилдаан, нум сум харвах эрдэм, хүлэг морины хурд сорих уралдаан гэсэн гурван төрлийн тэмцээн тусгай ёс журмын дагуу болдог. Бөх барилдах, нум сум харвах, морь уралдахдаа эртнээс уламжилсан дэг ёсыг баримталж, тусгай хувцас өмсгөл хэрэглэн, түрүүлсэн морь, бөхөд зориулж магтаал шүлэг хэлж цоллож алдаршуулдаг билээ. Басхүү түрүүлсэн хүчит бөх, мэргэн харваач, хурдан моринд цол, чимэг олгодог.
     Хүчит бөх
    Монгол бөхийн өвөрмөц нэг зүйл нь түүний хувцас, өмсгөл юм. Монгол ардын тууль “Эрийн сайн хан харангуй”-д “буурын арьсан зодог, бухын арьсан шуудаг” гэж гарч буй нь эрт цагт зодог шуудгийг ямар нэг хүч тэнхээтэй гэгдэх амьтны арьс ширээр хийж байсныг гэрчилдэг. Барилдах бөхийн малгайг засуул нь авч нэр, алдрыг нь дуудахад тэрээр бүргэд, харцага, начин шонхор гэх мэт үлгэр домгийн шувуу хангарьдын нисэх хөдөлгөөнийг дүрслэн дэвсээр барилдах газраа очно.
    Дэнж хотойлгон дэвэх хүчит бөхчүүдгүйгээр монгол наадмыг төсөөлөхөд бэрх. Асар майхны хээтэй адил, алаг эрээн зодог шуудаг өмссөн хүчтэнгүүд наадмын зүлэг ногоон дэвжээнээ уран мэхийг уралдуулан хийж түмэн олон болоод төрт ёсны их баяр цэнгэл наадмаа хөгжөөдөг билээ.
    Хурдан морь
    Морь. Энэ үг монгол хүн бүрийн зүрх сэтгэлд хамгийн ойрхон байдаг үгсийн нэг. Их эзэн Чингис хаан хүлэг мориныхоо хүчээр уудам тал, уул, усыг туулж агтны туураар дэлхийг тамгалж “Монголын Эзэнт гүрэн”-ийг байгуулсан түүх бидэнд буй.
    Монголчуудын хурим найр, баяр наадмыг бүрдүүлэгч нэгэн төрөл нь хурдан морины уралдаан юм. Эрт үеэс мал аж ахуй хөдөлмөрийнх нь хамгийн гол салбар болсноор үл барам, уудам талын малчны амьдралыг хүлэг морьгүйгээр сэтгэшгүй билээ. Тиймээс ч манай улс үндэстний хувьд хурдан морины уралдаан маш эртний үүсэлтэй нь маргаангүй.
    Хүлэг морьдын дотроос хамгийн хурданыг нь сонгон авч олон хоногийн өмнөөс хоол ундыг нь тохируулан сойж, өдөр тутам давхиулан сорьж бэлтгээд нас, насаар нь ялган газрын хол ойрыг тохируулан уралдуулдаг. Тухайлбал их насны морьдыг барагцаалбал 22-28 км, соёолон болон азаргыг 20 км, хязааланг 18 км, шүдлэнг 15 км, даагыг 10 км орчим газраас засаж бэлтгээгүй хээрийн замаар уралдуулна. Хурдан морь унах хүүхэд хөдөлгөөнд саад болохгүй, халууцахад бие барихгүй, давхихад салхи хөөрөгдөхгүй, биед тохирсон, хөнгөн авсаархан, тод өнгийн хувцас өмсөнө. Сүүлийн жилүүдэд мориноос унаж, бэртэхээс хамгаалсан хувцас хэрэглэл өмсдөг болсон билээ. Тохой зандан ташуурынхаа сурыг нь алдартал морио ороолгох жаахан хүүхдүүдийг наадамчин олон өхөөрдөж, сэргэлэн авхаалтайг нь магтан ярилцана.
    Гарааны зурхайгаас хүлэг морьд эргэх агшныг бахдан биширдэггүй хүн гэж үгүй. Хүүхдийн гийнгоон дуу хөндий дүүрэн уянгалж, алтан тууртнуудын тоос тэнгэр газрыг хээлэн зурахад хүн бүрийн сэтгэл хөвсөлзөж, эрийн гурван наадмын нэг худран морины уралдааныг бахдан биширч, омогшил төрнө.
     
    Мэргэн харваа
    Энэхүү тэмцээн нь нум сумаа улам боловсронгуй болгон аль болох хол зайд цэцэн мэргэн онох харваачийн эрдэм чадварыг дээшлүүлж, ан гөрөөнд их олз олохыг эрмэлзэх, ан авлаж, их олз олсны дараах бүжиг наадмын үед цэцэн мэргэн харваачдаа нум сум харвуулан цэнгэх заншлаас үүссэн байна.
    “Сур харвах газрын зай нь 45 нумын буюу 75-80 метр орчим газар бөгөөд нарийн зүссэн сураар сүлжиж хийсэн бортого хэлбэрийн байнуудыг хана, хасаа гэсэн хоёр янзаар үелүүлэн өрөөд болцуут сумаар хоёр тал ээлжлэн харваж цэцэн мэргэнээ сорилцоно. Ингэхдээ хүн нэг бүрийн цуваа байдлаар, эсвэл багийн гэсэн хоёр хэлбэрээр зохих журмыг баримтлан тодорхой тооны сум харвадаг” тухай ном сударт олонтаа өгүүлэгдсэн нь бий.
    XIII зууны үед гэр бүрт морин хуураас гадна нум сум байсан. Эр хүн бүр нумтай байхаас гадна эмэгтэй хүн ч гэсэн харвадаг байжээ. Монгол цэргийн түүхэнд хамгийн хол харвасан хүн бол Чингис хааны ач хүү Есүнгэний харвасан 330 алд газар бөгөөд ойролцоогоор 520 метр юм.
    Домог үлгэрүүдээс харахад л сурын харваа нь үндэстэн оршиж эхлэхэд хамт буй болсон мэт сэтгэгдэл төрүүлдэг.
     
    Төгсгөлд өгүүлэх нэгэн зүйл
    Онгоцны суунагласан цагаан утаа сумын төвийн тэнгэрт уртаас урт үүл зурчихаад хойд зүг одов. Онгоц хаана буухыг нь харах гэж саарал халзан мориндоо ташуур өгөн дагаад давхичихав. Даанч удсангүй урт цагаан утаа сарнин замхарч, харин онгоц харах хүсэл минь улам ихээр дүрэлзэн асна.
    Уг нь би чинь уяа морио хөлсөлж явсан хүүхэд. Нөгөөдөр наадам болох гэж байтал сойж байсан морьтойгоо онгоцны утаа дагаад хэдэн арван километр давхичихсан байдаг. Аажуухан цогиулсаар эргэн иртэл аав минь намайг өргөн буулгаж, мориныхоо хөлсийг зугуухан хусах зуураа “Миний хүү арай л ширүүдүүлчихжээ. Хүч нь тогтсон байсан юмсан. За яахав болох биз ээ” гэж байна. Онгоцны утаа тэнгэрийн салхинд задрах шиг гүн гүнзгий санаа алдсанаа аав минь “Морио нэг их гишгүүлээд яахав, хөлсийг нь хатахаар уячихаарай” гэж хэлчихээд хойд овоо руу алхав.
    Түүнээс хойшхи хоёр өдөр нүд ирэмхийн зуурт өнгөрлөө. Уг нь наадам дөхөөд ирэхээр цаг явж өгөхгүй хором, минут бүр яст мэлхий шиг мөлхдөгсөн. Гэтэл мориндоо буруу ажил хийчихсэн, дотроо бөөн гэмшил тээсэн бяцхан хүү надад тийн санагдсан хэрэг. Аав минь харин урьдынхаараа инээмсэглээд л явж буйг нь харах жаахан ч гэсэн тайтгарал байв.
    “Суусрын гүйдэл салхин шанхаар наадан сэвэлзсэнээс
    Суурь хөлгөн асрын шашир цацаг дэрвээ юу
    Сумын наадмын дэвжээг өдөржин тойрох морьтноос
    Суран жолоо атгасан өнгийн цэцэг ургаа юу” гэсэн мөрүүдээс өдгөө олон жилийн өмнөх манай сумын наадам нэвт, шувт үнэртэнэ. Салхин сэвэлзэхүй дор асарт өлгөөтэй туг шархийн дуугарах нь иссэн айраг хөхүүрт шуугихтай адилхан ч сонсогдох шиг… Магадгүй би адилхан гэж бодсоноос л тийн санагдсан байх.
    Түмэн адуу дүүрэн бэлчээрлэсэн Хөхүүрийн номин талын элгэн хүрэн уулсын орой руу нар явгалан мандана. Аавтайгаа адуу манана гээд байсан сүрхий эр хүн гуай нам унтчихжээ. Сэрээд харвал ээж минь арц уугисан сангийн бойпор бариад уяаны дэргэд суугаа аавын зүг явж харагдана. Эхлээд тэд арцаар морьдынхоо амгай зуузай, цулбуурыг нь хүртэл ариутган утаж, уяагаа гурав тойрчихоод дараа нь намайг болон, эмээл, сураар сүлжиж хийсэн ташуурыг минь утдаг юм. Манайх тэр жил азарга уяагүй учир ээж, аавтайгаа наадамлахаар мордов.
    Монгол наадам олон зуун мянган жилийн уламжлалтай гэдэгт би бүр балчир байхаасаа итгэсээр ирсэн. Сумын баруун талыг хээлэн урсах Бүрдийн голын хөвөө даган өөр өөр аймаг, сумдаас ирсэн наадамчид буудаллажээ. Туг барьсан морьтон гарааны зурхай руу морьд гаргаж өгөхөөр наадмын талбай тойрон давхиулахад дэлхий амгалан болдог биз ээ. Миний морь өнөөдөр яах бол, би буруу ажил хийчихсэн юм чинь айраг амсаж чадахгүй болов уу гэсэн бодол гэнэтхэн зурсхийв. Яг тэр үед манай бригадын уяач залуу аавтай ирж мэндлээд “Ахын уяагаар ороод гарлаа. Саарал халзан морь хэцээ доош татаад, дөрвөн хөлөө нугалаад хэвтчихсэн байхаар нь цулбуурыг нь уртасгаад уячихсан шүү” гэснээ “Сайхан буян юм аа, ир нь орчихсон шиг санагдсан. Энэ жил ч ах, их насны түрүү магнай алдахгүй шинжтэй” гэв. Би ч дотроо баярласан гэж жигтэйхэн. Харин аав минь “Дээлтэй бүхэн барилдаад начин болдоггүй, дэлтэй бүхэн уралдаад айраг амсдаггүй” гэх нь тэр. Дотроос минь өгсөж явсан хачин их хөөр баярыг аавын үг номхотгож орхив.
    Зүг зүгийн улс гүрэнд гайхуулан, зүлэг ногоон дэвжээгээ хотойлгох миний монгол наадам. Тожил хийцийн мөнгөн чимэгтэй эмээл, товруу мөнгөн хазаартай ганган алаг морьд наадмын торгон ногоон дэнж дээр толгой хаялан дүүхэлзэнэ. Гуталчин Д.Батчулуун ахынхаа хийж өгсөн цагаан ултай, шинэхэн монгол гутлыг өмсч, ээжийнхээ оёсон хөх даалимбан дээлээр гангарч өндөр шарга мориныхоо жороо гишгэгдэлд хийморь сэргэсэн би бээр аав, ээж, эгч гурвынхаа дунд ороод л наадмын талбайг гоёж явна.
    Нөөлгийн  толгойн цаад хормойд тоос босч, бараан тоос тэнгэр газрыг хээлэн нэхнэ. Сүргийн манлай ирж буй нь тэр ээ. Төд удалгүй унаач хүүхдүүдийн гийнгоон дуу цангинаж, тэр нь “азарга ирлээ” гэж хашгиралдан, үймж шуугисан түмний дуу, чимээнээс давж сонсогдоно. Түрүүлж, айрагдсан хүүхдүүд, уяачдын хөл нь газар хүрэхгүй баярлаж, аргамаг хүлгүүдийнх нь тухай домог мэт яриа сумын төвөөр нэг тархдагсан. “Манай сум азарганыхаа түрүүг алдсангүй ээ. Төмөрийн халиун ч аргагүй хурдан аргамаг даа. Таван азаргаар тэлж уралдаад байхад л гүйцэгдэхгүй байсан гээд бод” гэж ирээд хүмүүс ам дамжин хөөрөлдөнө.
    Их нас мордох боллоо. Аав минь тугтай машинд сууж морь дагах болов. Намайг гарааны зурхай руу явахад нэг ч зөвлөгөө өгсөнгүй. Уяач бүхэн л унаачдаа “Мориныхоо амыг сайн барьж яваарай, салхин талд нь гарч уралдаарай” гэх мэт олон зүйлсийг захиж зөвлөнө. Харин аав минь “Миний хүү өөрөө мэдээд уралдана биз дээ” гэнэ.
    Борооны өмнөх тэнгэр шиг зүстэй, загалтай саарал халзан морь. Адуу адуунаас онцгойлж, аав минь хүүдээ унага байхад нь зүсэлж өгсөнсөн. Өнөөдөр бид хоёр уралдах гэж байна. Гийнгоон дуунд салхи татуулан хурдлах цаг ийн иржээ. Манай сумынхны морьд хэрхэн будлиангүй эргэж, сайхан наадаж буйг бусад сумынхан гайхдаг юм. Аргагүй шүү дээ. Ямар ч олс, шидмэс барилгүйгээр 100 гаран хүлгийг ганцхан хүн ярайтал эгнүүлэн зогсооно гэдэг амаргүй. Гэтэл хүүхэд бүр тушаал авсан цэрэг шиг морьтойгоо цуг нэг эгнээнд зогсоно. Тэнгэрийн үүлс хүртэл эгнэх шиг санагддагсан.
    Морьд эргэлээ. Миний урд 90 гаруй алтан тууртнууд барианы газар өөд зуузай холбон довтолгоно. Харин би сүүлээсээ гуравт. “За яахав дээ, дэлтэй бүхэн уралдаж айраг амсдаггүй гэж аав хэлсэн дээ” гэсэн шүү юм бодож явлаа. Ташуур өгөөд үзтэл морь минь хурд нэмэн цойлж урдаа байгаа бөөн морьдын хажуугаар зогсоо юм шиг дайран өнгөрөв. Салхин талд нь гарч ташуураа эргүүлэн, гийнгоо хадаав. Хүлэг минь хоёр чихээ солбин, морьдыг бөөн бөөнөөр нь дайрч, дэргэдүүр нь өнгөрөх даанч сайхан…
    Барианы газар ойртжээ. Би хоёрт явж байв. Уг нь өөрийгөө түрүүлчихлээ гэж бодтол урд минь жаахан охин унасан буурал морь километр гаруй тасарч явлаа. Надад хор шар байдаггүй юм шигээ. За ингээд хоёрт л орж дээ гэсэн бодол тээж явав. Тэр морь Нөөлгийн толгойн наад энгэрт хурдалж явсан бөгөөд цааш хэдхэн харайгаад л барианд орчих газар. Тэр үед би хэрхэн гүйцэж очсоноо мэддэггүй юм. Нэг л мэдэхэд буурал морьтой зуузай холбож явав. Тугтай машины цонхоор аав минь толгойгоо гарган “Гараараа балбаад өг” хэмээн хашгирав. Юу билээ хэмээн гайхан харвал би ташуураа гээж орхижээ. Өөрөө ч үүнийгээ мэдэлгүй хоосон гараа савчиж явснаа ойлгов. Одоо бодоход их л жаахан байж дээ.
    Наадамчин олны гуугалах, “Ороолгоод өг” гэх дуун сонстоно. Мориныхоо хондлой рүү гараараа балбаж явахдаа ээжийг олж харав. “Гуядаарай, миний хүү! Гуядаарай миний хүү!” гээд л ээж минь өндөр хул морин дээрээ тогтож ядан байна. Төд удалгүй ташуураа хаячихсан намайг хараад наадамчид ихээр өрөвдсөн басхүү өхөөрдсөн болов уу. Бүгд л миний моринд хүч нэмэх гэсэн мэт чангаар гуугалцгааж гарав. Зурхайнд гишгэхийн дөнгөж өмнөхөн буурал морины дэргэдүүр нисэх мэт хурдлан орлоо. Цээжинд баяр хөөр бялхавч өөрийгөө ихээр зэмлэн ээжийн байсан зүг шогшив. Аав гүйн ирж “Миний муу шар хүү тэнгэрийн ташуур атгасан хийморьлог эр дээ” гэх нь тэр. Чөдөрөө хаячихаад ирэхэд минь хатуухан зэмлээд авдаг аав минь хамгийн чухал мөчид ташуураа гээж орхисон намайг огтхон ч зэмлэсэнгүй. “Тэнгэрийн ташуур” гэх үгсийг нь даанч ойлгох ухаангүй муу хүүгээ эцэг минь хүн шиг хүн болгожээ. Хэзээд нь зэмлэж, хэзээд нь зандрахаа аав минь мэддэг байсан юм.
    Аав мориныхоо хөлсийг хусч, ах гишгүүлэхээр голын зөөлөн нуга тийш хөтлөн одов. Хүн бүхэн аав бид хоёрт баяр хүргэнэ. Өглөө “Морь хурдан, уяа эвлэг үү” гэсэн үгийг хамгийн ихээр сонсч явсан бол одоо “Баяр хүргэе, ахын морь хурдан байна даа. Манай Хуягаа мундаг унаач юм аа” гэх үгээр бөмбөгдүүлж гарлаа. Баяр гуниг, алдах, онох хосолсон тэр жилийн наадам сэтгэлээс минь огт гардаггүй юм.  Би чинь түрүүлчихсэн шүү дээ, “Балдоржийн саарал халзан, баяр наадмын түрүү магнай” гээд л цоллуулна гэж бодохоос балчир хүүгийн сэтгэл тэнгэрт дүүлж явлаа. Хүний бага нас шиг гэгээн сайхан мөчүүдийг хэн ч бүтээж чадахгүй, тийм гэрэлт өдрүүд дахин ирэхгүй юм даа.
    Энэ жилийн Улсын Их баяр наадам болоход хэдхэн хоног үлджээ. Бага нас аав хоёр минь дахин ирэхгүйгээр холын холд нисэн одож. Ах минь харин аавын уяаг эзгүйрүүлэхгүй гэсэндээ аргамаг хүлгүүдийг нь сойж байгаа сурагтай. Харин адуунд дуртай, номд дуртай хүү нь зүүдлэхээс өөрийг хийж хүчрэлгүй их хотод наадам хүлээж сууна. Эргэж ирэхгүй бүхнийгээ санан дурсах бүрийд хотын дээгүүр шунгинан өнгөрөх онгоцны ард үлдсэн урт цагаан утаа сэтгэлд гуниг юүлнэ.
     
    Б.Алтанхуяг
     
  • -Монгол наадмын түүх-

    Үндэсний их баяр наадмаар зургаан насны 2400 орчим хурдан морь, 30 орчим км газарт шандас юугаа сорин уралддаг нь манай гараг дээрх хамгийн том морины уралдаан учраас гадныхан уулга алддаг юм билээ.
    Нүүдэлчдийн анхны наадам Хүннүгийн үеэс эхтэй болохыг Хятадын судар бичигт тэмдэглэн үлдээжээ. Хүннүчүүд зуны дэлгэр сард хурдан морь, хүчит бөх, сур харваагаар хурд, бяр, цэц мэргэнээ сорьдог байсан нь түүхийн хуудаснаа шарлан үлдсэн байх .1206 онд Их Монгол улсыг тунхаглаж, Тэмүүжинг Чингис хаанд өргөмжилснөөс эхлэн эрийн гурван наадам буюу Төрийн их ёслол, баяр наадам хийдэг уламжлал тогтсон байна.
     
    Улмаар 1925 онд Засгийн газраас Ардын наадмыг тэмдэглэх тухай тогтоол гаргаж долоодугаар сарын 11-нд тэмдэглэж байхаар болжээ. Үүний дараа 1946 онд Х.Чойбалсан Монгол Улсын тусгаар тогтнолыг албан ёсоор зөвшөөрүүлсэн түүхэн үйл явдлыг тэмдэглэж, тэр жилийн наадмыг өндөр дээд хэмжээнд зохион байгуулахад ихэд анхаарсан байна. Энэ үеэс Ардын хувьсгал ялсны ой хэмээн наадмыг нэрийдэж эхэлсэн. .
    Харин 1996 онд Их Монгол Улс байгуулагдсаны 790 жилийн ойг баяр наадмаараа тэмдэглэх болсон гээд наадмын тухай үүх түүхийг баяжуулах болсон юм.
    Монгол хүн бүрийн хүүхэд насны дурсамж үндэсний их баяр наадамтай салшгүй холбоотой. Наадам үзэж, цэнгэлдэхийн гадаа тухлан хуушуур идэж, улаан ус уун  бөхчүүдийг дэргэдээс нь харж бишрэн харваачдын нумыг татахсан хэмээн мөрөөдөж, хурдан морины хүүхдүүдэд атаархдаг байгаагүй гэж үү.
     
    Жил жилийн наадам монгол хүн бүрийн сэтгэл дэх их омогшлыг бадраан төрт ёс уламжлалаараа бахархах сэтгэлийг өөрийн эрхгүй төрүүлдэг.
    -Дэлхийд ганцхан Монгол наадам-
    Үндэсний тусгаар тогтнол, эрх чөлөө, түүх, эх хэл, соёл уламжлалаа нандигнах их үйлсийг үеийн үед бүтээх Монгол наадам өргөн дэлгэр эхэллээ. Дэлхийд ганцхан Монгол наадам энэ цагийг гэрчилж, өмнөх түүхийг бататгаж, ирээдүйг гэрэлтүүлэх түүчээ нь юм. Энэ л өдөр эх орны минь өнцөг булан бүрт эцэг өвгөдийн үеэс уламжлуулан ирсэн их түүх, соёлын гайхамшгийг наадамчин олон маань нүүрэндээ мишээл тодруулан ёс жудагтайгаар тэмдэглэн өнгөрүүлдэг.
     
    Энэ удаагийн улсын их баяр наадмаар олон тэгш ой тохиож, 1024 бөх 10 даваанд барилдана. Үндэсний их баяр наадмын тухайх уулийн Үндэсний бөхийн барилдаан гэсэн долдугаар дугаар зүйлд зааснаар  1024 бөх барилдаж байгаа тохиолдолд Улсын арслангаас доош цолтой бөх ес давбал Улсын арслан цол өгөх юм байна. Хэрэв тэр бөх 10 давж түрүүлбэл Улсын аварга цол олгоно. Харин Улсын арслан болон түүнээс дээш цолтой бөх түрүүлбэл хуулийн ердийн журам үйлчилнэ. Өөрөөр хэлбэл, Улсын арслан цолтой бөх Улсын аварга цол авах юм. Улсын аварга цолтой бөх түрүүлбэл Улсын даян аварга цол авна. Улсын даян аварга түрүүлбэл Улсын дархан аварга цол авна гэж хуульд заажээ.
     
    Тулгар төрийн 2226 жил, Их Монгол Улс байгуулагдсаны 811 жил, Ардын хувьсгалын 96 жилийн ой, Үндэсний их баяр наадмын нээлт тун удахгүй болно. Өнгөрсөн жил УДЭТ-ын Ерөнхий найруулагч Н.Наранбаатар Монгол түмний аж амьдралыг Хүннү гүрнээс улбаалуулан харуулсан бол энэ жил дахин тэрээр наадмын нээлтийг нээхээр хэдийнээ Төв цэнгэлдэхэд түүний баг хамт олон байраа эзэлжээ.
    Их Эзэн Чингис хааны үеэс эрийн гурван наадмаа тэмдэглэж, хүчит бөхчүүд нь эр бяраа гайхуулж, эрхий мэргэн харваачид нь цэц мэргэнээ сорьж, шандаст хурдан хүлэг нь хурд хүчээ үздэг байсан өвөг дээдсийн үрс билээ бид.
    Миний Монголын наадам нарыг аргамжиж, наадамчин олныг сэтгэлийг баясгаж, Төрийн дууллаа эгшиглүүлж, дуу хууртайгаар өргөн дэлгэр өрнөх болно.
    Дэлхийд ганцхан наадмаараа , дэнж хотойтол сайхан наадаарай.