Author: admin_shaman

  • Алтан гургалдай онгодын дуудлага

    Өргөн Шишигэдэн хонхорт л

    Өдтэй шувуу л ирэхэг л

    Өдий болтоло сонсоё гэв дээ

    Хөх л тэнгэрээр явдаг болдоо

    Хөрстэй дэлхий хэнздэнэ дээ

    Алаг хувилгаан заяачтай бил дээ

    Аянгат л буувал аюултай даа

    Хөх тэнгэрт эзэн бил

    Хэн ч намайг дуудахав дээ

    Халаг өө, халаг өө, халаг өө

    Хөхө тэнгэрээн цахилгаан биш үү

  • М.Намсрай: Миний хэлсэн yг 10 жилийн дараа үнэд ордог

     

    -Таны жил бүр гаргадаг зурхайнномонд байгаль цаг уур, улс төрийнталаарх зурлаганы ихэнх нь таардаг.Энэ жилийн хувьд ямар онцлогхарагдаж байна вэ?
    -Ер нь миний хэлснээр л явж байна шүү дээ. Би УИХ-ын дарга З.Энхболд алх тогшоод Ч.Сайханбилэгийг Ерөнхий сайд болгосон цаг минутыг тавьж байгаад энэ хүн өрийн таазыг нэмнэ, манантах нь, Хөвсгөлийн фосфоритыг оролдож эхлэх нь, монголчууд нуургүй болох аюул нүүрлэлээ гэж бичсэн. Ч.Сайханбилэгийн Засгийн газар үлээхэд ч унахаар хэврэг боловч цаг нь болоогүй гэдгийг өмнө нь ч хэлж байсан. Тэр бүхэн өнөөдөр биелээд явж байна. Зурхайд юу гэж буусныг би өнөөгийн хэллэг ярианд оруулан хүмүүст ойлгомжтой бичдэг. Монгол шар зурхайд өнөөдрийн төдийгүй ирээдүйн бүх зүйлийг, амьдрах ухааныг, гэрлэх хүнийг хүртэл нэр зүс, од гаригаар нь заагаад өгөх боломжтой. Ийм байдлаар би зурхайгаа зурж ирлээ.
    -Эдийн засгийн хямралд монголчуудөртөөд байна. Үүнийг та зурхайдаа зурж үзэв үү?
    -Аливаа юмыг зохиомлоор хүндрүүлж, хүмүүсийн санаа сэтгэлд хүндээр тусгадаг үзэл суртлын асар том ажил хийдэг юм байна. Тэгээд ядарсан ард түмэндээ тусалж байгаа дүр үзүүлдэг нь Монголын улс төрд тогтсон төрх. Үнэн сэтгэлээсээ Монголын ард түмний төлөө зүтгэж байгаа нэг ч хүн байхгүй байна. Монголчууд угтаа бол эдийн засгаар туйлдаж, гудамжиндаа гуйлгачлах ард түмэн биш.
    -Зурхайгаа зуруулахаар ямар хүмүүс голдуу ирдэг вэ?
    -Би өөрийгөө сурталчлаад зар өгөөд байдаггүй. Хүмүүс ах дүү, хамаатан саднаараа дамжуулаад ирдэг. Шинжлэх ухаанд итгэдэг бодитой зүйлд итгэдэг хүмүүс л ирдэг юм. Шинийн хоёрны сар ийм цагийн хооронд харагдана гэхэд түүнийг харчихаад л ирэх жишээтэй.
    Монгол шар зурхай байгаль цаг уур хүний амьдралын онцлог үйл явдал бүгдийг хэлдэг. Зурхайгаа зуруулсан хүний насан туршид нь хэрэглэх зүйлийг нэг амьсгаагаар хэлээд өгдөг. Байгаль цаг уур, орчин тойронтойгоо зохицоод амьдрах бүрэн боломжийг бүрдүүлж байгаа юм.
    -Ер нь шашин зурхайн шинжлэх ухаантай хэрхэн холбогддог вэ?
    -Би шашингүй үзэлтэй хүн. Гэхдээ улайрч эсэргүүцээд муулаад байдаггүй. Шашнаас болоод дэлхий дахинд олон аюул нүүрлэж байдаг шүү дээ. Номын дүртэй энэ хүмүүс сүсэгтнүүдийн итгэл үнэмшил оюун санаан дээр нь тоглолт хийж, амьдрах хэрэгслээ болгож байна. Одоогийн лам нар биеийн амраа харсан ном цээжилсэн хоосон толгойтой хүмүүс явж байна гэж хардаг. Түүнээс хоосон чанарыг бодит байдал руу оруулах, шинжлэх ухаантай хослуулах гэж хичээдэг лам нар байсан. Миний өвөг дээдэст шашны талын хүмүүс байсан.
    Залгамжлалт, уламжлалт хоёрыг зарчмын заагтай үг гэж боддог. Буддын шашныг уламжлалт шашин гэдэг. Уламжлалт гэдэг нь бусдаас авсан ул мөрөө гаргасан хүний юм гэсэн утгатай. Харин бөөгийн шашныг уламжлалт гэдэг. Залгаа нь тасраагүй гэсэн үг. Уламжлалт залгамжлалт гэдгээ ялгаад сурчихвал бид хүний юм, өөрийн юмаа таньдаг болно. Бүх юмыг уламжлалт гээд сууж байх нь буруу юм. Монголын уламжлалт анагаах ухаан гээд төвдийн жорыг бариад суудаг. Гэтэл монголчуудын анагаах ухаан гэдэг онцлогтой өвөрмөц гайхалтай ухаан байдаг.
    -Хүн бүр сайн сайхан амьдрахыг, зөв зүйтэй явахыг хүсдэг. Үүний тулд хамгийн чухал сахих зүйл юу юмбэ?
    -Хүмүүсийн үзэл суртлын ашиг хонжооны зүйл явж байгаа юм. Хүний итгэл үнэмшлийн цав цагаан цаасан дээр хаа хамаагүй юм бичнэ гэдэг хортой. Ялангуяа хойч үеийн хүмүүст засрашгүй алдаа болдог. Хамгийн нарийн нандин зүйл бол итгэл үнэмшил юм. Бид 1990 оноос өмнө оюун санааны хувьд онгон дагшин байжээ. Эв хамтын хүчээр бүхнийг бүтээнэ гэсэн үзэлтэй. Одоо бол хэт туйлшралын үе болж байна. Зан үйлийн юм байлгүй яах вэ. Гал асаагаад сууж байхад галын гэрэл хүний нүдээр ороод цусанд шингэж маш нарийн микро элементийг бий болгож цусны эргэлт, оюун санааг сайжруулдаг юм билээ. Тэгэхээр гал асааж тахих, рашаан уух, арц үнэртэх, цай сүүний дээж өргөх бол далд ертөнцийн хоосон чанарын зүйлийг бие махбодид зохицуулж өгч байгаа юм. Энэ бол асар том үйлчилгээ. Үүний дозыг хэтрүүлээд шуналын юмаа нэмчихээр буруудаж байна.
    -Таны гаргасан шинэ ном нэлээд сонирхолтой агуулгатай харагдаж байна?
    -1990 оноос хойш монгол шар зурхайг ярьж эхэлсэн цагаас эх түүх өвөг дээдсийн өв их бүтээл хаанаас эхтэй юм, хүн төрөлхтөнд оюун ухаан бэлэглэсэн ард түмний суут шинж чанар, бидэнд өвлүүлсэн өв их соёл нь хаана байна гэж судалж эхэлсэн. Энэ эрэл маань явсаар 20 гаруй жилийн дараа хадан дээрх бичиг үсэг дээр ирж тогтлоо. Хадан дээрх бичиг үсэг дотор дэлхийн Астрономийн шинжлэх ухаанд хэрэглэж буй нарны, сарны, есөн гаригийн бүх таних тэмдэг, дүрс хэлбэрүүд байна. Нар, сар, од гэх мэт бидний сайн мэдэх дүрсүүд манай хадан дээр эх үндэс, өөрийнхөө өнгө төрхөөр ямар ч хувиралгүй тэр хэвээрээ байна шүү. Тэгэхээр хадан дээрх дүрс бичиг бол үсэг юм байна гэсэн гаргалгаа гаргасан. Хэл шинжлэлийн ухаан, хүн судлалын ухаан, асторномийн шинжлэх ухаан, зурхайн ухаан дотор хадан дээрх дүрс бичгийг үсэгтэй ихэрлүүлэн нэг бүрчлэн тулгаж тавьсан эрдэмтэн байдаггүй юм байна. Ийм эрдэм шинжилгээний бүтээл өнөөдрийг хүртэл гараагүй байна. Тиймээс би хадан дээрх дүрсийг цаасан дээрх эх бичигтэй харьцуулж, адил төстэйг нь зэрэгцүүлсэн ном гаргалаа.
    -Та хадан дээрх дүрс бичгээ хаанаас авч, ямар бичиг үсэгтэй тулгасан юм бэ?
    -Төв аймгийн Бүрэн сумын “Нарийн гол”-ын хадны бичээс юм. Хэдэн мянган жилийн түүхтэй. Л.Түдэв гуай энэ жил “Дал” сонинд гарган тавьж. Х.Пэрлээ гуай “Монголчуудын уг гарлыг тамгаар хайж судлах нь” эрдэм шинжилгээний номондоо оруулсан дүрс бичгүүдийг авсан. Энэ хоёр хадны бичгийг дэлхийн бүх бичиг үсэгтэй тулгасан. Самгардын анги, Ассир Вавилионы шаантаг үсэг, хятан бичгийн үсэг, Түрэг үсгүүд, Занабазарын Соёмбо үсэг, дөрвөлжин үсэг, хятад үсэг, төвд үсгийн латин галиг, япон үсэг, солонгос үсэг, финик үсэг, латин үсэг, грекийн эртний үсэг, Германы рүн бичиг, глаголица, эртний Египетийн бичиг үсэгтэй харьцуулсан. Энэ номоороо зөвхөн харьцуулалт хийж харуулж байгаа юм. Харин дараагийн номондоо дүгнэлт хийж, зураг хөрөг оруулаад, англи хэл дээр орчуулж гаргана.
    -Хадны дүрс бичгийг, эртний бичиг үсэгтэй харьцуулж харуулснаар та юу хэлэхийг хүсэв?
    -Монголын маань хадан дээр байгаа дүрс бичгүүд дэлхийн бичиг үсгийн цагаан толгой мөн байна. Дэлхийн бичиг үсгийн эцэг гэгддэг финик цагаан толгойтой хадны бичигтэй яг адилхан байгаа биз. МЭӨ XII-X зууны үед финик үсэг үүссэн гэж үздэг бол МЭ 403 онд 1000 гаруй жилийн өмнө дэлхий даяар энэ бичигнээс эхэлсэн гэж үздэг. Финикийн хааны хүү Кадмагаас грекчүүд бичиг үсэг сурсан домогтой гэдэг. Тэгвэл хаднаас авсан гэсэн яриа нь домог болохдоо Кадма гэж хүн болгосон байж ч болох шүү дээ. Дэлхий даяар мянга мянган хэл шинжлэлийн эрдэмтэд финик цагаан толгойноос гаралтай гэж үздэг ч хаднаас гаралтай гэсэн хүн байхгүй. Тэгэхээр миний энэ номонд харьцуулсан байдлыг хараад бичиг үсгийн соёл монголоос эхтэй, хадан дээрээ бичиг үсэгтэй ард түмэн байжээ гэдгийг мэдэх болно. Анхдагч дүрс хэлбэр, санааг хэдэн мянган жилийн өмнө хадан дээрээ бичээд бичиг үсэг болгоод хэрэглэж ирсэн байна.
    Монголын ард түмэн, эрдэмтэн мэргэд үнэхээр өвөг дээдсээрээ, өв соёлоороо бахархая, үнэн зүйлд итгэе гэвэл гарцаагүй хадан дээр байгаа дүрс бичгийг очиж үзээд зургийг нь авч харж болно шүү дээ.
    -Таны номонд харсан тэнгэр гэж бичсэн байх юм. Энэ юуг хэлээд байна вэ?
    -Бөө бүр л аав ээж, өвөө эмээтэй уулзлаа гэдэг шүү дээ. Тэр нь ямар хүн байдаг гэхээр хэлдэг хүн байдаггүй. Тиймээс зурхайн шинжлэх ухаанд 130 тэнгэр байна. Түүнээс 49 тэнгэр нь сайхан ааштай, 81 тэнгэр нь тааруухан ааштай юм гэсэн байдаг. 81 тэнгэрээ гэрийнхээ уньны нүхийг хаах байдлаар униа өлгөж амар амгалангийн бэлэгдэл болсон бөмбөгөр цагаан гэртээ олон он жилийг улирааж амьдарч ирсэн ард түмэн. Муу зүйлсээ хаасан ард түмэн амгалан байхаас яах билээ. Би аливаа юманд бодитой хандахыг боддог. Хийсвэр зүйл хүнийг төөрөлдүүлж, мунхруулахын шалтаг шалтгаан болдог. Тиймээс харсан тэнгэрт өдөр бүр хэрхэн зурагдсаныг би номондоо оруулж өглөө.
    -Монголоор овоглох нэгэн зүйл болно гэдэгт та хэр итгэлтэй байна. Эрдэмтэн мэргэд дэмжих болов уу?
    -1990-ээд оноос хойш зарим эрдэмтэн мэргэд буруу юмыг зөв болгож, цагийн аясыг дагадаг болжээ. Н.Энхбаяр Ерөнхийлөгчийн үед Чингис хааны төрсөн өдрийг зуны тэргүүн сарын 16-ны улаан тэргэл өдөр төрсөн гэж тэмдэглэж байсан бол Ц.Элбэгдорж Ерөнхийлөгчийн үед өвлийн тэргүүн сарын шинийн 1-нд төрсөн болгоод Монгол бахархлын өдөр болголоо. Энэ бол Монголын том эрдэмтэд Ерөнхийлөгчийн аясаар түүхээ гуйвуулж буйн тод жишээ юм. Тиймээс би эрдэмтэн мэргэдэд сүжиг муутай болсон.
    Гэхдээ энэ нийгмийн сайн тал нь өөрийгөө илэрхийлэх бүрэн боломжтой юм. Би 20-иод жил Монгол шар зурхайнхаа төлөө явсан шигээ дэлхийн бичиг үсэг Монголын хадан дээрх дүрс бичгээс үүсэлтэй гэдгийг үлдсэн бүх цаг хугацаандаа ярих болно. Миний хэлсэн үг 10 жилийн дараа үнэд ордог. Манайд шар зурхайн талаар ойлголтгүй байсан бол өнөөдөр хэдэн арван мянган хүн миний зурхайн номыг ширээний номоо болгон амьдралын зүг мөрөө залаад явж байна.
    Би юм бүрийг Монголынх, Чингисийнх гэх дургүй. Харин гарцаагүй зүйлсийг л Монголоор овоглох ёстой зүйлийг гаргаж ирдэг юм шүү.
    Зууны мэдээ

  • Талийгаач эхнэрийн нь сүнс гэр орон, нөхөртөө олон жил хоргодсон байв

     

    Цогтын анхны эхнэр өвчний улмаас нас барж, гурван хүүхэд нь өнчрөн хоцорсон нь хориод жилийн өмнө билээ. Бурхан болоочоосоо хойш гурван жилийн дараа Алимаа гэдэг нэг дагавар хүүтэй хүүхэнтэй ханилан суусан байна. Цогт анхны эхнэртэйгээ айл болж өрх тусгаарлахдаа дэлгүүрээс худалдаж авсан эрээн модон ороо хаях тун дургүй. Энэ орыг худалдаж авахад хөдөө байдаг хадам ээж нь их сайхан зузаан эсгий гудас урлан өгч явуулсан ажээ. Ханиа алдсанаас хойш энэ орноосоо өөр орон дээр Цогт унтах дургүй. Учир нь энэ орон дээрээ унтаж байхад талийгаач хань нь байн байн зүүдэнд орж ирэн хэсэг хугацаагаар ханьсдаг байв. Бурхан болооч хань нь ингэж ханьсахаар барахгүй зарим шөнө сүнс нь орны хажууд ирэн Цогтыг энхрийлж ялдамладаг байсныг гүн нойрондоо автсан Цогт мэддэггүй байжээ. Талийгаач эхнэрийн нь сүнс айл болж, гал голомтоо асаасан ор гудсандаа ийнхүү олон жил хоргодсон нь сонин.
    Цогт, Алимаа хоёр ханилснаасаа хойш өнөөх эрээн модон ор дээр унтсаар олон жил болжээ. Зарим шөнө Алимаа учиргүй хар даран зүүдэлнэ. Зүүдэнд нь Цогтын талийгаач эхнэр орж ирэн Алимаад тун таагүй хандана. Уг нь Алимаа Цогтын талийгаач эхнэрийг огт танихгүй, ямар хүүхэн байсныг зөвхөн зургаас нь харж мэдсэн. Түүний зүүдэнд Цогтын талийгаач эхнэр Алимааг гэрээсээ учир зүггүй хөөж байна, чи миний хэдэн хүүхдийг битгий ад үзээд байгаарай, чи миний орон дээр нөхөртэй минь унтдаг хэн юм гэхчлэн дайрч давшилж байна гэж олон удаа орж иржээ. Алимаа учир нь үл олдох энэ зүүднийхээ тухай нөхөртөө хэлж “Олон жил болсон энэ модон ор, гудас хоёрыг сольж, шинэ ор, гудас авъя” гэхэд Цогт жигтэйхэн дургүйцэж “Энэ ор, гудас хоёр чамд ямар гай болоод байгаа юм. Чиний зүүдэнд юу орж ирэх нь ор, гудас хоёрт ямар хамаатай юм” гэж уурлана.

    Сүүлийн үед Алимаагийн бие шөнө дунд хэн нэгэн хүн хутгаар сийчсэн мэт эрээн цоохор болох болжээ. Өөрийнхөө бие нурууг хумсаараа маажаад ийм болгочихов уу гэтэл гар нь хүрч чадахааргүй газарт хүртэл эрээн цоохор болсон байдаг нь тун хачирхалтай. Нэгэн шөнө Алимаа мөн л хар даран зүүдэлж, давхийн сэрэхэд орны дэргэд Цогтын талийгаач эхнэр хөх торгон дээлтэй зогсч байх нь цонхоор тусах сарны гэрэлд тодоос тод харагдаж байв. Тэр шөнө Алимаа өнөөх эрээн модон ор дээр ганцаараа унтаж байсан юмсанж. Сүнс харсан Алимаа сүнсээ зайлтал айж, хөдөлж ч чадахгүй хэвтэж байтал өнөөх хөх торгон дээлтэй хүүхэн Алимааг дув дуугүй хэдэн хором ширтэж байснаа том өрөөний хаалгаар гарч одсон байна. Алимаа тэр хүүхний сүнс шөнө орны хажууд ийнхүү зогсч байхыг олон удаа харсан бөгөөд үүнээс болж сүүлийн үед бие нь аягүйрхэж чилээрхэх болов. Энэ тухай нөхөртөө хичнээн хэлээд ч нэмэргүй. Учир нь Цогт анхны эхнэртэйгээ унтаж байсан ор, гудсаа солих тун дургүй, бас дээр нь энэ орноос өөр орон дээр унтах дургүй.

    Алимааг “Би наад орон дээр чинь унтахгүй” гэхэд Цогт элдэв үгээр загнасаар байгаад модон орон дээр заавал хамт унтана. Аргаа барсан Алимаа дээрх удган Нансалд бараалхахад Нансал онгод шүтээнээ дуудан бөөлж байгаад ингэж хэлжээ.

    – Тэр модон ор, гудас хоёрт нөхрийн чинь талийгаач эхнэрийн сүнс олон жил хоргодсон байна. Тэр сүнс танд нэг их хор хөнөөл учруулахгүй ч зүүдэнд чинь орж, шөнө таны дэргэд ирээд байдаг нь танд их төвөгтэй байдаг юм байна. Би тэр сүнсийг зайлуулах арга засал хийж өгье. Энэ явдлаас айгаад таны сүнс ч зайлан одсон байна. Би сүнсийг чинь дуудан авчирч өгье. Таны нуруун дээр шөнө гарсан эрээн цоохор бол тэр сүнсний хорлол байна. Талийгаач хүүхний сүнс нөхрөө харамласандаа таныг ингэж хорлож байна.

    Гэхдээ үүнээс илүүгээр таныг хорлож чадахгүй. Учир нь та ханийх нь оронд хань, хүүхдүүдэд нь ээжийн нь оронд ээж болсон үүргээ муугүй биелүүлж байгааг тэр сүнс сайн мэддэг юм байна. Би тэр сүнсийг нөгөө ертөнц рүү нь бүрмөсөн явуулах гэж оролдоод үзье. Ийм олон жил гэр орондоо, хайртай юмандаа хоргодсон сүнс тийм амар зайлдаггүй юм гэж Нансал удган хэлсэн байна.

    Ингээд Нансал удган нэгэн өдөр Цогтынд уригдан ирж, хэнгэргээ дэлдэж, онгод тэнгэрээ дуудаж, өнөөх эрээн модон орыг тойрон баахан бөөлөөд “Талийгаачийн сүнс сая надаас зугтан энэ орныг хэдэнтээ тойрлоо. Би араас нь хөөн бөөлсөн. Сүнс эндээс явах тун дургүй байна. Гэвч миний онгод тэнгэр дийлж, тэр сүнс тэнгэр өөд нисэн одлоо. Одоо дахин эргэж ирэхгүй биз дээ. Чиний сүнс ч эргэж ирээд биед чинь орчихлоо” гэжээ. Үнэхээр ч Нансал удганыг бөөлснөөс хойш талийгаач хүүхний сүнс дахин үзэгдсэнгүй. Алимаагийн бие дээрх эрээн цоохор зүйл ч алга болж, эхнэр, нөхөр хоёр модон ор, хуучин гудас хоёрыг устгаж шинэ ортой болсон байна.

  • Би ээжийгээ сохор учраас үзэн яддаг

    Миний ээж ганцхан нүдтэй… Тийм учраас би ээжийгээ үзэн яддаг. Ээж маань сургуулийн гуанзанд ажиллаж гэр бүлдээ тус болдог байлаа. Намайг дунд сургуульд байхад ээж маань над дээр хүрч ирээд “Миний хүү өлсч байна уу” гэж асуусан. Энэ үгэнд нь би уурлаагүй ч ээжийн муухай царай намайг үнэхээр бачимдуулсан. “Миний хүү байхдаа ч яахав …дээ” гэж бодоод муухай харчихаад асуултанд нь ч хариулаагүй гүйгээд явчихсан.
    Маргааш нь манай нөгөө ангийн хүүхэд “Еэ чиний ээж өрөөсөн нүдтэй юм байна лээ.” гэж ангиар дүүрэн хашгирхад нь өөрийгөө үнэхээр үзэн ядаж билээ. “Яагаад заавал би гэж” хэмээн бодсоор гэр лүүгээ зүглэхдээ ээжийгээ бүүр ч илүү үзэн ядав. Гэртээ орж ирээд л шууд
    “Та яагаад зүгээр үхээд өгч болдоггүй юм бэ?” гэж асуув. Ээж юу ч хариулсангүй. Би энэ үгнийхээ хариултыг авах гэж хэсэг түүнийг харж зогслоо.
    Учир нь би уур хилэнгээр шатаж байсан болохоор ээжийгээ ямар хүнд хэцүү байдал оруулж байгаа тухай огтхон ч бодоогүй. Энэ цагаас хойш би ээжтэйгээ ярихаа больж, зөвхөн маш шаргуу суралцаж эхэлсэн. Амжилттай суралцсан болохоор гайгүй сайн мэргэжил эзэмшиж гэр бүлтэй ч боллоо. Өөр хотод байшин худалдан авч хүүхэдтэй ч болов. Миний аз жаргалтай амьдралын маань утга учир эхнэр хүүхдүүд минь болсон байлаа. Харин ээж маань ач хүүхдүүдээ ганц ч удаа харж байгаагүйн дээр сүүлийн хэдэн жил намайг ч олж хараагүй билээ. Гэтэл нэгэн өдөр ээж маань над дээр зочилж ирэв. Ээж хаалганы дэргэд зогсчихсон, хүүхдүүд ээжийг хараад инээлдэн зогсоно. Би урилгагүй зочноос төвөгшөөж, бас уурсан “Та яах гэж ирж байгаа юм бэ? Яагаад хүүхдүүдийг минь айлгаад байгаа юм бэ? Бушуухан эндээс явж үз” хэмээн хашгирах шахуу хөөлөө. Ингэж хэлүүлчихээд ээж:
    “Уучлаарай би айл андуурсан бололтой, намайг уучлаарай” хэмээн эргэн алхахдаа өрөөсөн нүдэндээ нулимас мэлтэгнүүлж байсан.
    Ээж сүүлийн хэдэн жил өтөлж хөгширчээ. Өрөөсөн нүдтэйн дээр нуруу нь бас бөгтийчихөж. Үүнээс хойш хэдэн жилийн дараа дунд сургуулийн уулзалт болж, би эхнэртээ өөр хотод томилолтоор ажиллана гэж худлаа хэлээд төрсөн хотдоо очлоо. Уулзалтын дараа сониуч зан хөдөлж хуучин муу гэртээ очив.
    Хөрш маань ээжийг нас барсан гэж надад дуулгасан. Би үүнийг сонсоод ганц ч дусал нулимс унагаагүй. Харин ээжийн надад бичсэн захидлыг хөршөөс авч уншихдаа байж боломгүй алдаа хийснээ ухаарсан.
    “Хайрт хүү минь. Би чамайгаа бодоогүй өдөр зүүдлээгүй шөнө гэж байгаагүй. Гэрт чинь очиж хүүхдүүдийг чинь айлгасандаа их харамсч байна. Олон жилийн дараа хүүгээ харахад сайхан байсан ч харамсалтай нь өрөөсөн ганц нүдний минь хараа их муудсан болохоор чамайгаа хэрхэн өөрчлөгдснийг сайн харж чадаагүй… Хүү минь чи бага байхдаа осолдож өрөөсөн нүдээ алдсан. Ээж нь хүүгээ өрөөсөн нүдтэй энэ орчлонг туулахыг тэвчиж чадаагүй учраас өөрийнхөө нүдийг өгсөн юм. Хайрт хүү минь чи хорвоо ертөнцийг ээжийнхээ нүдээр харж, ээж нь хүүдээ ямар хайртай байсныг санаж яваарай. “Чиний ээж” гэсэн байлаа. Энэ захидлыг уншаад би хэзээ ч уйлж байгаагүйгээрээ уйлсан. Энэ нулимс ээжийн минь надад гомдсон гомдлын нулимс байсан гэдэгт би итгэдэг.

    Уранзаяа

  • Улсын их хурлын гишүүн Б.Баттөмөр хүлээн авч уулзав

     

    МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайханыг Улсын их хурлын гишүүн Б.Баттөмөр хүлээн авч уулзаж, БНАСАУ-д хийсэн Монголын бөөгийн байгууллагын айлчлал, Монгол хатаны бунханд хийсэн тахилгын талаар ярилцлаа.

    БНАСАУ-д МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан байх үед асууж байсан зүйлүүдэд тодорхой хариулт өгсөн нь энэ уулзалтын үр дүн байлаа.
    Монголын бөөгийн төв байгууллагаас зохион байгуулж байгаа ажлуудын талаар дэлэгрэнгүй мэдээлэл өглөө.

  • Дархадын алдарт Тувааны Балжир удганы ярилцлага

    -Би шашинтай төрд хүн болсон хүн. 25 настай байхад, хувьсгалт төрийн үед, бөө нарыг цөмийг нь бариад явчихсан. Харин намайг хориглоогүй. Би бодохдоо, түүхийг “юм” дагадаг байх, би түүх болж үлдсэн юм болов уу л гэж боддог.
    -Та залуудаа аль хэр бөөлж байв ?
    – Үхэх гэж буй хүнд арга засал хийж бөөлнө, бөөлөхөд ясны онгод өнөө хүнийг чинь үзээд, энэ жил үхэх байсан бол хойд жил болтол, тэгээд улам цаашлуулж уламжлаад л нөгөө хүнийг чинь үхүүлэхгүй давуулж орхино доо. Гарз гарч байгаа айлын гарзны талын учрыг нь олоод үүдийг хааж орхино.
    -Бөө нар хүчээ сорьдог уу?
    – Тайгаас урианхай нар манайд ирсэн. Урианхайн онгод, хүн хорлодог юм гэсэн гэж бодоод л баахан айж, хүчээ үзэх гээд бөөлөв. Тэгсэн худал юм. Урианхай нар чинь онгодгүй, тайгын савдгууд, эзэд, лус тийм юмаар л аргалж явдаг бөөгүй улс юм билээ. Би бол хангай дэлхийн аль ч савдагтай элэглэж наадаж явдаг удган хүн, хаанахын ч савдгийг түүгээд л бөөлнө. Халхууд онгодтой, бөөгүй юм шүү дээ. Тэд одоо атаа таван тэнгэр гэж ганц “юмтай” бид гэдэг юм. Тэр яахав, амьд амьтанд байх ёстой л юмны нэг. Онгод ч гэж, бурхан ч гэж зүйрлэж хэлж болшгүй тийм л нэг байгаа юм.
    -Та багшийнхаа талаар….
    -Сандиг зайран гэж хүн байсан. Маш олон хүнийг мэргэлж, үзэхэд төлөг нь таарч байж энэ хүний шавь болсон. Багш минь эх юм зааж өгсөн дөө. Гурван жил багшаар өөрийн онгодоо тахиулж, гурван жил багшийн онгодыг тахисны дараа багш маань “Чи гараас гарлаа, хүнд арга засал хийж яваарай, мууг битгий хийгээрэй, дандаа сайхан цагаан санаагаар ач тус хийж яваарай” гэж захисан юм. Тэрнээс хойш 3 жилийн дараа багш минь баригдаж яваад эргэж ирээгүй. Алагдсан хэрэг л дээ.
    -Багш тань таны онгодыг яаж амилуулж өгөв?
    -Ядарч байж л оруулсан даа. Тэгээд гурван жилдээ л хүнийг шууд хараад таньдаг болсон. Ер нь яая л гэвэл яаж болно. Онгодын надад хэлсэн юм туйлын үнэн байдаг юм. Ердөө худал хэлдэггүй юм.
    -Онгод гэж ер нь юу юм бэ?
    -Дүрсэлбэл шуурга шиг, хуй салхи шиг тэнгэрийн луу гэдэг л юм. Бодит талдаа бол ханын толгойд өлгөөстэй даавуугаар хийсэн тэр зүйл юм. Надад бүтээсэн зөндөө олон онгод авдраар дүүрэн бий. Тэрийгээ тахиж явдаг юм. Онгод орохлоор зэрэг өвч хуяг, дээл хувцас өмссөн юм шиг бүх биеэр битүү хуяглаж, бүх мах ясаар дүүрээд ирдэг.
    -Онгод ирж байгаа нь мэдэгддэг үү?
    -Мэдэгдэлгүй яахав. Аяндаа орж эрээд л, хэлэх юмаа хэлээд л бөөлж байх үед ухаан улам саруул сайхан болдог. Би одоо нас ная гараад, бөөлж чадахаа байгаад байна. Энэ хэрэглэл чинь маш хүнд эд юм шүү дээ. Одоо цаашаа харж сууж байгаад манжгаараа бөөлдөг болсон. Онгод намайг захирхаас биш, би онгодоо захирч чадахгүй болжээ. Онгод худлаа хэлсэн хүнийг битий худлаа хэл гэж хэлээд л байдаг юм. Цаад хүнийх нь хорлол хатуу, нүүр таагүй хүнд бөөлөхөд өөрийн ясны онгодоороо л хуяглаж чадахгүй бол өөрийгөө ч хорлож орхино шүү дээ.
    -Та шавьтай юу?
    -Байхгүй, Тэр тийм амар юм биш.
    -Одоо алдартай том бөө би юу?
    -Өөдтэй бөө байхгүй болж дээ. Худал бөө нар тун олон болсон.
    -Яагаад? бөөгийн удам тасарч…
    -Хувьсгалт төрийн үед лам, бөө хоёрыг үгүй хийсэн юм шүү дээ.
    -Та юугаар мэргэлж үздэг вэ?
    -Би дал түлж мэргэлдэг. Дал ч мэргэн дээ. Хүний санаа хүртэл ил байдаг юм.
    Т.Балжир удганы тамлага:
    Хөсрийн хэлтэй хүн чинь
    Хөхөө донгодож газар гэсэхийн цагаар
    Хөвчин бие нь тарчилж
    Хамгаалах юмгүй тонгочиж
    Хар санаа нь баглаж
    Хачин тарчлахыг үзнэ хө
    Хэлсэн санасныхаа төлөө
    Хэмжээгүй муухай тарчилж
    Үхэл зовлонд унаж үйлээ эдэлж тарчилна тэр
    Хааяа намайг дуудаж хашиграарай !
    Хэл амаа таслахын тулд саадгүй 49 өдөр
    Сайн зангаж хяргаарай /Хутгаараа/
    Хар санаатныг хааж чадна
    Хатуу хэлийг тасалж чадна
    Бардам аюулыг зайлуулж чадна
    Баруун талдаа хадгаа авч яв
    Алт мөнгөө дууд! Хадгаараа
    Ангайх хэлийг тасал! Хутгаараа
    Халзан цагаан хонинд сайн мөргүүл
    Гэрийн хэрүүлээр муугийн үүдийг бүү нээ!
    О.Пүрэв

  • Зүүдний биелэх магадлал нь сарын аль өдөр зүүдлэгдсэнээсээ хамаардаг

    мэддэггүй ч байж болох зүүдний тухай баримтуудыг хүргэж байна.

    Баримт 1. Онолын хувьд зүүдийг тодорхойлох нь: Мэдрэлийн тогтолцооны хэсгүүд нь цочролд харилцан адилгүй өртдөг. Мэдрэлийн тогтолцооны бусад хэсгүүдээсээ илүүтэйгээр байнга цочролд өртөж буй мэдрэлийн тогтолцооны тухайн хэсэгт хүчилтөрөгч ба илчлэгийн дутагдал бусад хэсгээсээ харьцангуй ихээр бий болж, улмаар агааргүй (анаэроб) исэлдэлт явагдсанаас тухайн мэдрэлийн эд эсэд сүүний хүчил ихээр үүсэж хуримтлагдана. Ингэж сүүний хүчил ихээр хуримтлагдсан мэдрэлийн тогтолцооны тухайн хэсгийн эс ихэд цочромтгой болно. Үүнийг мэдрэлийн эсийн ядралт гэнэ. Ингэж эсийн ядралтанд орсон тухайн хэсэг нь мэдрэлийн эс тогтолцоо сааталд орсны дараа гадаад дотоод янз бүрийн цочруулд амархан өртөж цочирдгоос саатлаас амархан гардаг байна. Өөрөөр хэлбэл тухайн мэдрэлийн эсийн туйлшрал гүйцэд явагддаггүй байна. Ингэснээр тархи мэдрэлийн саатлын үед мэдрэлийн тогтолцооны зарим нэг хэсэг саатаагүйгээс үүссэн үйл явц бий болно. Энэ үйл явцыг зүүд гэнэ.

    Баримт 2. Хараагүй хүмүүс зүүдэлдэг. Энэ нь ямар нэг шалтгаанаар сүүлд хараагүй болсон хүмүүст хамаарна. «Олдмол» хараагүй болсон хүмүүс бусад бүх хүний адил хар-цагаан өнгөөр болон бусад элдэв өнгөөр зүүдэлдэг байна.

    Баримт 3. Хэрвээ хүн төрөхдөө хардаггүй байсан бол зүүдэлж чаддаггүй, дуу чимээний болон «үнэрийн» зүүд зүүдэлдэг.

    Баримт 4. Хүн өөрийн бүх зүүдний 90 орчим хувийг мартдаг. Маш цөөхөн зүүд санаанд үлддэгийг бүх хүн мэднэ дээ. Зүүдний гуравны нэг нь биш, тал нь биш, бүтэн 90 хувь нь мартагддаг нь ерөөс сонин.

    Баримт 5. Бүх хүн зүүдэлдэг. Зарим хүн бусдыг бодвол зүүдээ илүү сайн санадаг, гэвч зүүдээ ерөөс санадагүй заяа нь хаячихсан хүмүүс ч бий. Ийм хүмүүс ерөөс зүүдэлж үзээгүй хэмээн өөрийн найз нөхөд болон танил хүмүүст ярьдаг. Үнэндээ бол тийм биш.

    Баримт 6. Зүүд нь сэтгэл санааны элдэв хямралаас сэргийлдэг. Зүүд нь бидний байнга санаж байдаг болон санаж явсан хүслийн тусгал юм. Чухамхүү зүүд нь сэтгэл санааны системийг хямрахаас хамгаалахад тусалдаг байна. Саяхан сэтгэл судлаачид нэг туршилт хийж, түүнд оролцсон сайн дурын хүмүүст 8 цаг унтахыг зөвшөөрч, харин яг «зүүдэлдэг» үе болохоор нь тэднийг сэрээж байжээ. Туршилтад оролцогчид хэсэг хугацааны дараа өдрийн цагаар дэмийрч, ямар ч шалтгаангүйгээр цухалдаж, эвгүй байдал гаргаж эхэлсэн байна.

    Баримт 7. Зүүдэндээ бид хаа нэгтээ харсан тэр хүмүүсийг л зүүдэлдэг. Тархи шинэ хүмүүсийг «санаанаасаа зохиодоггүй». Та эргэлзэж байна уу? Үнэндээ хүнд зүүдлэгдсэн тэр хүн өмнө нь өөртэй чинь уулзаж байсныг аль эрт нотолсон юм. Жишээ нь, 35 жилийн өмнө таны өвөөгийн машинд шатахуун өгч байсан хүн 40 настай байхад зүүдлэгдэж болно.

    Баримт 8. Бид амьдралынхаа туршид олон мянган хүнийг хардаг, тэд дараа нь зүүдэнд орж ирдэг.

    Баримт 9. Зарим хүн хар-цагаан өнгөөр зүүдэлдэг. Бүх хүн зүүдэлдэг, гэхдээ барагцаалвал 12 хувь нь хар-цагаан өнгөөр зүүдэлдэг байна. Яагаад ингэдгийг эрдэмтэд хараахан илрүүлж чадаагүй байгаа ч, баримт бол баримт, өнгөтэй зүүд хэзээ ч зүүдлээгүй хүмүүс бас бий.

    Баримт 10. Зүүд бол ер нь л зэрэглээ. Бага зэрэг ойлгомжгүй хэлсэн байж магад, гэхдээ зүүд шиг тийм хачирхалтай, учир битүүлэг зүйлийн талаар онцгой тодорхой юм хэлэх аргагүй. Зүүд бол бэлгэдлийн өвөрмөц хэл юм. Бидний зүүдэлдэг олонхи зүүд бол сэтгэл хөдлөлийн аль нэг талыг илэрхийлдэг.

    Баримт 11. Нэг сонин баримт. Тамхи татахаа больсон хүмүүс тамхичид юмуу хэзээ ч тамхи татаж байгаагүй тэр хүмүүсийг бодвол, хавьгүй илүү хурц өнгөтэй зүүд зүүдэлдэг байна. Тамхи татахаа больсон архаг тамхичид бүр хурц өнгийн зүүд зүүдэлдэг ажээ.

    Баримт 12. Дашрамд тэмдэглэхэд, ийм хүмүүс ердийн зүүдийг бодвол, тамхи татсан үеийн зүүдийг хавьгүй цөөн зүүдэлдэг байна.

    Баримт 13. Гадны хүчин зүйлс бидний зүүдэнд нөлөөлдөг. Үнэхээр гадны авиа, үнэр, шүргэлт, бидний унтаж байгаа өрөөний температур юмуу тэр ч байтугай хатуу дэрийг санагдуулдаг тэр зүйл бидэнд байнга зүүдлэгддэг. Энэ бүгд хүний зүүд, физиологийн үйл явцад ямар нэг байдлаар нөлөөлдгийг харуулж байна.

    Баримт 14. Хүнийг унтаж байхад, түүний бие ямар ч «хөдөлгөөнгүй» болдог. Энэ бол үнэхээр тийм. Бидний тархи нойрон дундах хөдөлгөөний үед өөрөө өөртөө муу юм хийхгүй юмсан гэхдээ биеийн идэвхитэй хөдөлгөөний төвүүдийн үйлдлийг таслахыг мэрийдэг байна.

    Баримт 15. Зүүд зөнтэй хэмээн ярилцдаг. Гэсэн хэдий ч хүн болгоны зүүдэлсэн зүүд биелдэггүй. Хэрвээ ямар нэгэн сайхан зүүд зүүдэлвэл зүүд минь биелээсэй, онцгүй тавгүй зүүд зүүдэлвэл битгий биелээсэй хэмээн олон хүн боддог.

    Баримт 16. Харин зөн совинтой зүүд зүүдэлсэн алдартнуудын хувьд тэд үнэхээр азтай юм. Сэрүүн байхдаа шийдвэрлэж чадахгүй байсан асуудал, туурвих ёстой бүтээлийнхээ талаар мэдэхгүй байсан ч ер бусын хачирхалтай замаар тэдний зүүдэнд бүх асуудлыг шийдвэрлэх хариу орж ирсэн байна. Хамгийн гол нь энэхүү цаг мөчийг алдалгүй барьж авч олны сэтгэлд хүрсэн гайхалтай бүтээл, тоног төхөөрөмж бүтээсэн бүтээлчид, зохиолчдод талархахгүй байхын аргагүй.

    Баримт 17. Мэдрэлийн тогтолцооны ямар хэсэг ядралд орж, сэрэл дамжуулснаас шалтгаалан зүүд нь олон төрөл байна. Жич: Тархины гадар, гадрын доод төв нь хамгийн ихээр ядралд өртдөг хэсэг учир барагтай л бол сааталд удаан хугацаагаар гүн орохгүй саатлаас гарч үйл ажиллагаанд оролцоно. Иимээс зүүдний олон төрөл байх явдал нь хөдөлгөөн мэдрэхүйн замуудын сэрэл сааталтай холбоотой.

    Баримт 18. Орчлонгийн цэцэгс адилгүй байдаг шиг ижил зүүд гэж байдаггүй. Зүүдэлж буй хүнд тэмдэгтүүд ямар сэтгэгдэл төрүүлж байгаагаас үл хамааран тухайн зүүд нэг л тайлалтай байдаг. Хүртэхүй тэнцвэрт байдлаасаа хазайна. Хүмүүс материаллаг ертөнцөөс баяр баясал, уйтгар гунийг хүртэн авдаг атлаа оюун санааны ертөнцөөсөө хол хөндий байдаг нь харамсалтай. Гэтэл оюун санаа нь биетэйгээ хамт байдаг ч, ирээдүйд ямагт түрүүлэн хүрдэг. Иймээс бид дотоод мэдрэмжээ гадаад ертөнцтэйгээ адил хэмжээнд хөгжүүлэх ёстой.

    Баримт 19. Зүүдлэх чадвараа хэрхэн хөгжүүлэх вэ? Тодорхой утга санааг хадгал, аль болох гадаад ертөнцөөс тусгаар, чөлөөт байхыг х ичээ. Хүн хүсвэл ухамсраасаа бүрэн ангид байж зүүдийг бодит мэт, болох үйл явдлын үнэн тайлбар мэтээр хүртэж чадна. Хүний дуу хоолойг, жишээ нь хамаатныхаа дууг сонсож зүүдэлж байгаа нь унтаж буй хүн хүртэхээр хүлээж авахаар дээд “би” хэлбэржиж байгаа юм.

    Баримт 20. Зүүд нь урьдчилан харах байдлаа хэрхэн алддаг вэ? Биеийн болон оюун санаа нь тодорхойгүй бөгөөд унтаж буй хүнийг түүний биологийн тогтолцоо алдагдаж байгааг сануулахгүй бол зүүд нь утгаа өгч чадахгүй. Зүүд бол обьектив буюу материаллаг зүйлд субьектив байдлаар ойлгуулахад ирж буй сайн мууг мэдрэх ухамсарыг өгч байгаа тэмдэгтүүд юм. Оюун санаа бол материаллаг мөн чанарын гадна талд үргэлжлэн оршдог, гэхдээ материаллаг чанартай ижил төстэй тал цөөнтэй.

    Баримт 21. Зүүд хэзээ биелдэг вэ? Зүүдний биелэл 7 хоногоор

    Нямд зүүдэлвэл – Үдийн хоолны өмнө, эсвэл жилийн дараа биелнэ.
    Даваа – Хэрвээ энэ өдөр төрсөн бол биелнэ.
    Мягмар -Зүүд 7 жилийн дараа биелж болох юм.
    Лхагва – Зөн, дохио үзүүлж байна.
    Пүрэв – Биелэхгүй.
    Баасан – Урьдчилан хэлж байна.
    Бямба – Үргэлж биш боловч хааяа биелнэ.

    Баримт 22. Яаж ч мэрийлээ гэсэн, албан ёсны шинжлэх ухааны тайлбарлаж чадахгүй байгаа зүйл бол зүүд мөнөөс мөн.

    Баримт 23. Зүүд нь бидний ирээдүйг зөгнөдөг гэж олон хүн итгэдэг. Тиймээс эрдэмтэд зүүдний бүх учир битүүлэг асуудлыг тайлбарлахыг эрмэлзэж байгаа нь мэдээж хэдий ч, бас олон зүйлийг ойлгох аргагүй л байна.

    Баримт 24. Зүүдний биелэл сарын өдрүүдээр

    Зүүд нь тэр бүр биелэхгүй, бас адил биелэгдэхгүй. Зүүдний биелэх магадлал нь сарын аль өдөр зүүдлэгдсэнээсээ хамаарч тодорхойлогдоно. Сарын өдрүүдийн жагсаалтаас та зүүдэлсэн өдрөө олоод ард нь зүүд биелэх магадлалыг олж үзэх юм.
    1- Зүүд энэ өдөр яг таг биелэгдэх ба сайн сайхныг зөгнөнө.
    2- Зүүд нь хоосон: Ямар нэг зүйл зөгнөхгүй, утгагүй.
    3- Зүүд түргэн биелэгдэнэ.
    4- Зүүд биелэх хэдий ч мөдгүй.
    5- Зүүд нь сайн утга холбогдолтой.
    6- Зүүд нь биелнэ, гэхдээ мөдгүй.
    7- Зүүд нь аз жаргалтай, гэхдээ энэ тухай хэнд ч хэлэх хэрэггүй.
    8- Зүүд хүсэл чинь биелэх тал руу хөтөлнө
    9- Зүүд биелнэ, тун удахгүй амжилт ирнэ
    10- Зүүд удахгүй биелнэ. Гэхдээ таагүй байдал авчирна.
    11- Зүүд нь 11 хоногийн хугацаанд биелж баяр хөөр авчирна.
    12- Зүүд нь хурдан бас тааламжтайгаар биелнэ.
    13- Зүүд нь таагүй явдал руу хөтөлнө.
    14- Зүүд нь тун азгүй
    15- Зүүд удахгүй биелнэ, бас маш тааламжтай:
    16- Зүүд биелэхгүй, тэгээд ч ямар ч ач холбогдолгүй.
    17- Зүүд амжилт авчрах ба хорь хоногийн хугацаанд биелнэ.
    18- Зүүд нь амжилт, шинэчлэл авчирна.
    19- Зүүд нь гэр бүлийн таагүй байдал авчирна.
    20- Зүүд удахгүй биелнэ.
    21- Зүүд амархан биелэхгүй боловч баялаг авчирна
    22- Зүүд таагүй явдлыг анхааруулж байна.
    23- Зүүд удахгүй биелнэ.
    24- Зүүд нь баяр баясгалан авчирна, удахгүй биелнэ.
    25- Зүүд худал, хуурмагийнх.
    26- Зүүд нь таашаал, тоглоом наргианых
    27- Зүүд нь утгагүй, ямар ч ач холбогдолгүй.
    28- Зүүд нь ямар нэг хүндрэл авчирна, гуч хоногийн дотор биелнэ.
    29- Зүүд биелэхгүй.
    30- Зүүд нь зөгнөх, мөрөөдөл маягтай, тэгээд ч биелэгдэх нь ховор эсвэл удаж байж биелнэ.
    31- Зүүд нь хайр дурлалын ялалт, таашаалынх бөгөөд арван тав хоногийн хугацаанд биелнэ.

  • Хүнд хэцүү энэ цагт л Монголын сэхээтнүүдийн үг хэрэгтэй байна

    эс хөгжихийн зааг дээр ирчихээд байгаа энэ үед хэлэхээс аргагүй үг. Хөгжих, эс хөгжихийн цаана дарангуйлал тогтох, эс тогтох, тусгаар орших, эс оршихын зааг гэж айхтар юм бий. Яг энэ заагт бид амьдарцгааж байна. Итгэхгүй байгаа ч толгой дохихоос аргагүй гашуун үнэн. Энэ асуудал бидэнд огт хамаагүй, алс холын сэдэв мэт санагддаг байсан нь ердөө саяхных. Тиймдээ ч тусгаар оршсон бүрэн эрхт улсын иргэд гэсэн бахархал омогшил дүүрэн алхацгаасаар ирсэн, одоо ч нийгмийн ихэнх нь ийм бодолтой алхаж яваа. Гэхдээ орших, эс оршихын зааг дээр ирсэн гэсэн үнэн өнөөдөр хоолой дээр тавьсан хутга мэт болчихоод байгааг хүлээн зөвшөөрөхөөс өөр арга алга.
    Гадаад харилцааны сай¬даар ажиллаж байсан Н.Туяа Монголын тухай, хөрш хоёр гүрний тухай үгээ саявтар манай сониноор дамжуулан нийгэмд хэлсэн юм. Орос, Хятад гэсэн мөнхийн хөрш-тэйгөө “зууралдахгүй” бол тойргийн гадна хаягдана гэсэн утгатай. Энэ бол сэхээтний, мэргэжилтний үг. Нэгэн цагт Га¬даад харилцааны яамыг толгойлж явсан хүний гээж боломгүй үг. Гадаад харилцааны экс сайдынх шиг ултай үг яг одоо хэрэгтэй байна. Монголын сор болсон эрхмүүдийн үг ус, агаар мэт эрэлттэй байна. Эдийн засгийн таагүй байдал хоёржил дараалан үргэлжилж, гадаадын хөрөнгө оруулалт таг зогссон хэцүү цагтхоёр толгойн асуудал ид яригдаж байна. Яг ийм үед Оюу толгой, Таван толгойг ашиглах нь эдийн засагт хэр өгөөжтэй, Монгол гэдэг улсын ирээдүйд ямар тустай болохыг ул суурь, учир, гаргалгаатай нь хэлээд өгөх сэхээтний үг үгүйлэгдэж байна.
    Саяхан Монгол Улсын анхны Ерөнхийлөгч П.Очир¬бат Таван толгойг явуулах нь эдийн засагт ямар ашигтай талаар бодлоо хэлж, санаагаа ху¬ваалцсан. Коксжих нүүрс¬ний нөөцөөрөө дэлхийд гэж яригддаг том ордоо цаг алдалгүй ашиглахын тус, өгөөжийг үндэс, гаргалгаатай нь ярьсан байна лээ. Одоо нэг хүнийг сонсмоор байна. Нэгэн цагт Монголын төрийг тэргүүлж явсан Н.Баганбандийн үгийг. Оюу толгойн далд уурхайн бүтээн байгуулалт үргэлжилж, хоёр дахь шатны санхүүжилт орж ирэх нь улсын хөгжилд ямар нөлөө үзүүлэх талаар ярьж хэлэх л учиртай хүний нэг. Төрийн тэргүүнээс гад¬на “Оюу толгой”-н ТУЗ-ийн гишүүнээр ажилласан он жи¬лүүд намтарт нь бий учраас онцлоод байна л даа. Энэ утгаараа Оюу толгойн талаарх түүний байр суурь нийгэмд хэрэгтэй байна. Түүний “Ти¬тэм үг” түмэнд ухаарал нэмдгийг үгүйсгэхгүй. Олонд өгч буй өгөөжийг нь хэмжих аргагүй. Гэхдээ яг одоо цэцэн үгийн цуглуулгаас илүүОюу толгойн талаар юу бодож санаж буй нь олны сонирхлыг татаж байгаа.
    Салбар бүрийн мэргэжилт¬нүү¬дээс хүсэх нэг зүйл байна. Уул уурхайгаа хэрхэн ашиглах, цаашид яавал хөгжих талаар байр суурь, бодол саналаа манай сониноор дамжуулан хэлнэ үү. Бид та бүхний индэр болъё.
    Эхлээд уул уурхайн том төслүүдээ хөдөлгөж мөнгө олъё, дараа нь тэр мөнгөөрөө хөгжих сууриа тавья гэж дуу¬гарч байгаа хүн яг одоо бол тун цөөнөөр тоологдоно. Нийт¬лэлч Баабар, Б.Цэнддоо, “Өдрийн сонин”, энэ сонины сэтгүүлчид л ийм өнцгөөс байр сууриа илэрхийлж, ни鬬гэмд үгээ хүргэж байна. Ингэснийхээ төлөө шүүмжлүүлж, эх орноосоо урвагчид гэж цоллуулж, ер сайн үг дуулахгүй яваа. Өдөр, шөнө, өглөө оройгүй зүхүүлж байгаа ч бид улсынхаа тусгаар тогтнол, хөгжлийн төлөө үгээ хэлэх үүрэгтэй. Бид өөрсдөө ингэж бичихээс гадна Монголын сэхээтнүүдийн санал, бодлыг нийгэмд хүргэх үүрэгтэй.
    Хоёр толгойг эсэргүүцэж үгээ хэлэх шиг амар юм алга. Оюу толгой, Таван толгойн эсрэг үг хэлсэн хүн бүр баа¬тар болдог. Ард түмний хүү болж манддаг. Ингэж цээ¬жээ дэлдэгсдийн зарим нь бүр олныг хамарсан санал асуулгаар туршлагатай улс¬төрч¬дийг ардаа орхичихсон тодорч яваа. Харамсалтай нь тэдний хэлж буй үг “тэнэг”-үүдэд зориулсан жүжиг төдий зүйл гэдгийг нийгмийн олонх ухаардаггүй.
    Учир мэдэх сэхээтнүүд бол хоёр толгой Монголд ямар өгөөжтэйг мэдэхийн цаагуур мэдэж байгаа. Ойлгож ухсан зүйлээ олонд хэлж өгөөч гэсэн хүслээр л энэ бүхнийг хөндөөдбайгаа юм. Бидэнд Ерөнхий сайдын албыг хашиж явсан Р.Амаржаргал, Сү.Батболд, С.Баяр, Н.Алтанхуягийн үг хэрэгтэй байна. Улстөрийн гол намуудын дарга нарын үгийг нийгэм хүлээж байна. Б.Даш-Ёндонгоос эхлээд хоёр толгойн өгөөжийн талаар ултай үг хэлэх хүн намын дарга байсан эрхмүүдийн дунд цөөнгүй бий. Үе үеийн УИХ-ын дарга нараас Ц.Нямдорж, Д.Лүндээжанцан, С.Төмөр-Очир гэж ирээд яривал хоёр толгойн талаар жинтэй үг хэлэх төрийн түшээ өчнөөн. Тэд том төслүүдээ улстөржүүлэхгүйгээр хөдөлгөх ёстой гэдгийг ойлгохын цаагуур ойлгож байгаа.
    За тэгээд нийгэмд өөрийн гэсэн үнэ цэнээ бүтээчихсэн, олон нийт үгийг нь толгой дохин хүлээн зөвшөөрч сонсдог хүчирхэг сэхээтнүүд байна. Н.Жанцанноров, Б.Лхагвасүрэн гэж ирээд жагсаавал олон эрхэм бий. Оюу толгойн ТУЗ-ийн дарга, Монголын толгой эдийн засагчдын нэг Да.Ганболд, хуучин нийгмийн үед геологи, уул уурхай хариуцсан яамыг толгойлж явсан Ч.Хурц гээд үгээ хэлэх учиртай, нийгэм үгийг нь хүлээж буй хүмүүсийг жагсааж болж байна. Сая нэр дурдсан эрхмүүд хоёр толгойгоос эдийн засагт ирэх өгөөжийг мэдэх хүмүүс. Тийм учраас л үгээ хэлээч гэж хүсээд байгаа юм. Харамсмаар нэг өнцөг бий. Сэхээтнүүдийн зарим нь хоёр толгойн цаад ашгийг мэдэж байгаа хэр нь өнөө, маргаашийн ашиг хонжоогоор Оюу толгой, Таван толгойг энэ цагт ашиг¬лах нь буруу хэмээн ярьж байгаа. Зүй нь сургаж, боловсруулж өдий хүргэсэн улсынхаа хөгжлийн төлөө зөв үг унагах үүрэгтэй улсын нэг л дээ, олонд нэрээ гаргасан энэ сэхээтнүүд. Дайны гал дүрэлзэж байх цагт илдээ сугалдаггүйцэрэг шиг хэрэггүй хүн үгүй. Тэгвэл эдийн засаг таагүй хэвээр үргэлжилж буй энэ цагт, тусгаар орших, эс оршихын зааг дээр ирсэн ийм үедулсынхаа хөгжлийн төлөө үг хэлэхгүй сэхээтэн хэр үнэ цэнтэй байх бол? Дайны гал дундуур илдээ сугалдаггүй цэрэг шиг л хэрэггүй хэсэгт орж таарна.
    Ц.БААСАНСҮРЭН

  • Унтаж буй нялх хүүхдийн зургийг авч болохгүйн учир…

    Унтаж байгаа хүн зураг дээр сүнсгүйгээр гарах магадлалтай. Өөрөөр хэлбэл ямар ч хамгаалалтгүй гэрэл зураг дээр гардаг учраас эргээд өөрт нь сөрөг нөлөөлнө. Бараг бүх зөнбилэгч, гоц чадвартай хүмүүс “Гэрэл зураг онцгой энерги агуулдаг, хүмүүсийн амьдралд нөлөөлөх чадвартай” гэдэг.
    Иймээс хэрэв таны гэрэл зураг муу санаат хүмүүсийн гарт орвол танд муу юм тохиолдож магадгүй. Хар домыг буруугаар хэрэглэдэг этгээдүүд бий, тэд унтаж байгаа хүний гэрэл зургийг ашиглан түүний эрүүл мэнд, хайр сэтгэл, ажил терөлд маш их хор хөнөөл учруулж чадна. Хэрэв та санамсаргүй ийм зураг авахуулаад, түүнийгээ удаан хадгалбал өөртөө олон таагүй явдлыг дуудаж болзошгүй.
    Иймээс унтаж байхдаа гэрэл зургаа авахуулахаас татгалз. Хэрэв нэгэнт ийм зураг авахуулсан бол түүнийг шууд устга. Шатаах буюу бул, энэ үед эхлээд эрүүл мэнд, авралын тухай залбирал унших хэрэгтэй. Тэр бүү хэл унтаж байгаа хүнийг зургийг аваад үхэл дуудаж магадгүй.
    Эртнээс уламжилж ирсэн мухар сүсэг зарим нутагт бий. Гэрэл зураг бий болохоос өмнө нас барсан хүмүүсийнхээ тухай сүүлчийн дурсамжийг өөртөө үлдээх гэж тэднийг унтаж байгаагаар зуруулдаг байсан аж.
    Ер нь нойр бол бяцхан үхэл гэж ойлгож болно. Иймээс унтаж байхдаа зургаа авахуулахаас татгалз. Тэр бүү хэл танд таагүй санагдвал ер нь зургаа авахуулах хэрэггүй. Гэрэл зураг онцгой шидтэй, хүчтэй, иймээс сайн сайхан явъя гэвэл зөвхөн сайхан ааштай үедээ зургаа авахуулах хэрэгтэй. Үур уцаартай, муухай ааштай, сэтгэл санаа тавгүй, эсвэл өвчтэй, өөрт таагүй хүмүүстэй цуг байхдаа, мөн унтаж байхдаа зургаа авахуулбал амьдралд гэнэтийн гай зовлон учрах шалтгаан болдог гэдгийг бүү март.