Category: Бидний тухай

Үндсэн тахилга болох Бурхан халдун хайрханы Нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилгад Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал толгойлон бөөлж, зан үйл, үйл ажиллагаа эхэллээ.
Монгол бөөгийн уламжлалт дэг жаягийг ягштал харуулсан энэхүү бөөлт содон соргог байлаа. Бөөгийн тамлага дуудлага, хэнгэргийн дуутай хослон Цагаан араалд цууриатан нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилга эхэллээ. Нэг л бөөгийн удаа дараагийн бөөлөөг хараад жирийн иргэд нөгөө зайран байна даа гэж бодоод өнгөрдөг. Харин улаач хүний нүдээр бол бөөлөө бүхэн өвөрмөц онцлоготой байдаг. Тэр бүхнээс сурах зүйл их бий. Улаач нарын нүд, мэдрэмж мэдэх хэрэг билээ.
Тахилгын оргил үе болох Хайрхандаа улс орноо мэдүүлэх Тэнгэртээ өргөх мэдүүлэлийг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан танилцуулан, галаар дамжуулж тэнгэртээ заллаа. Тэрхүү мэдүүлэгт:
НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ҮЕЭР МӨНХ ХӨХ ТЭНГЭР, ЭЗЭН ЧИНГИС ХААН, ИХЭС ДЭЭДСИЙН АРИУН СҮНСЭНД ӨРГӨН СОЁРХОХ МИНУ:
2020 оны 6 дугаар сарын 6-10-ны өдөр Бурхан халдун хайрхан, Хар зүрний Хөх нуур
Монгол Улс эрт үеээс төрт ёсоо дээдэлсэн, мөнх тэнгэрийн хүчин дор үзэл бодлоо зангидсан, түүний дор бусад шашинаа эрх тэгш хүндэлсэн, их засагт хуулиа дээдэс, доодосгүй хүндлэн сахисан ёс зүйтэй, шудрага шүүхтэй, уламжлан бэлтгэсэн хүчирхэг удирдагч, төрийн зүтгэлтнүүд, ухаалаг хатадтай, шинжлэх ухаанг өндөр хөгжүүлж, түүнийг авч явдаг эрдэмтэн, мэргэдтэй, Их хуралдай хэмээх хамтын шийдвэрээ баталгаажуулдаг хуралдаантай, нийгмийн байгуулал, хөгжлийн янз бүрийн түвшинд байгаа олон хэвшлийн эдийн засаг, нийгмийн байгуулалыг удирдсан, дэлхийн түүхэнд анх удаа цаасан мөнгө гаргаж, хямралд өртсөн зарим орныг эдийн засгийг уялдуулан зохицуулж байсан, олон улсын дипломат дэг журмуудыг анхлан санаачлан сэдэж, гадаад харилцааг эрчимжүүлж, улс хоорондын зам харилцааны сүлжээг худалдаа наймаатай уялдуулж өгсөн, холбоо харилцааны хамгийн хурдан өртөө хэлбэрийг өдөр дутамдаа ашигладаг, хуурай газрыг хамарсан монголын амар амгаланг мэдрүүлсэн бодлоготой, хүчирхэг, баатарлаг цэрэг эрстэй, эрүүл мэнд, бичиг үсэг, соёлыг гайхам сайхан хөгжүүлсэн, төрт улс бүтээж явсныг энд дурдсу.
Чингэхдээ зөвхөн Монголчууд өөрсдөө шүтэн дээдэлдэг Мөнх хөх тэнгэр, огторгуй, харанхуйн орон, далд ертөнцийг холбосон өвөрмөц тэнгэр үзэлтэй, дээр нь ихэс дээдэс, өвгөд хөгшид, эцэг, эхээ дээдлэн хүндэлдэг бодит шүтээнтэй, байгалиа онгон дагшнаар шүтэж, хамгаалж, дэлхийн ертөнцийг байгалиа хамгаалах ёстойг эртнээс ухааруулж ирсэн алсын хараатай түүхт ард түмэн.
Монголчууд сүүлийн зуун жилд шашингүй үзэлт, социалист, коммунист нийгэм байгуулах гэж 70 орчим жил явжээ. Нийгэм, эдийн засаг, зам харилцаа, холбоо, боловсрол, соёлоо хөгжүүлж зарим амжилтанд хүрсэн нь үнэн. Гэвч хоорондоо хямарч, хамгийн үнэт эрдэнэ болсон өндөр мэдлэг боловсрол, чадалтай олон сайхан иргэдээ хэдэн арван мянгаар хэлмэгдүүлэн хядаж марташгүй түүх, сургамжийг хойч үедээ үлдээжээ. Сүүлчийн 30 жилд Ардчилсан нийгэм байгуулах нэрээр зорьсон чиглэлээсээ “хадуурч” замнав. Тэгээд хатуу гишүүнчлэлтэй намыг хэтэрхий шүтсэн, түүний нэрээр цөөнх нь баяжсан, цэрэгжсэн дэглэмрүү хэлтийдсэн, хий үзэгдлийн манангийн сүнс нь хорогдсон газар, гажуудсан “ардчилал”-ыг бүтээжээ.
Энэхүү түүхэн жилүүдийн эцэст өнөөгийн хөгжлийн төвшинд хүрч ирэв. Бүх чиглэлээр дэлхийн холбогдох байгууллагууд Монгол улсын өнөөгийн байдалд үнэлэлт дүгнэлт гаргасан болохоор бид давтан дурдахыг хүсэхгүй байна.
Улс орноо авч явах их сонголтын өмнө бид ирээд байна. Энэ бол Улсын их хурлын сонгууль билээ. Бид хөгжлийн шинэ гарааны зурвас дээр хүрч иржээ.
Өнөөдөр сонгуульд зуу, зуун сая төгрөгийн хөрөнгө хаяан эрх мэдлээ бэхжүүлэх гэсэн хүн амын цөөнх болсон хүчин хүчин байна. Эрх мэдэл, хөрөнгө мөнгөтөнгүүд хэрхэн төрд зүтгэдгийг бид харсан. Хөрөнгөтэй мөнгөтэй нь тэднийгээ дэмжтүгэй.
Нөгөө талд хөрөнгийн чадваргүй нэр цэвэр, шинэ үе, дэвшигчид байна. Хөрөнгө чинээгүй боловч их орныхоо төлөө чин сэтгэлээсээ зүтгэх нэр дэвшигчдээ жирийн олон түмэн дэмжтүгэй. Тэд бол та бүхний тасархай жирийн иргэд, та бүхэн айж, эмээж, болгоомжилгүй тэдний төлөө саналаа өгөгтүн. Мөнгөтэй хөрөнгөтэй нь бус эгэл жирийн иргэд бидний итгэлийг дааж чадна. Тэд бидний зовлонг, бас засах замыг мэднэ.
Бид өвөг дээдсээс хэрэгжүүлж, төрт улсын байгуулж ирсэн түүхэн туршлагандаа тулгуурлан сонголт хийх боломж байна. Энэ бол монгол улсынхаа төлөө зүтгэх чин хүсэлтэй мэдлэг боловсролтой, чадвартай, эх оронч иргэдээ сонгуульд дэмжих явдал юм. Энэ бол нам харгалзалгүй хийх сонголт билээ. Ийм өвөрмөц сонголтыг зөвхөн монголчууд хийж чадна. Намгүй төрт улсыг байгуулж ирсэн, төрт ёсыг бид сэргээн цогцлоож чадна. Бид дэлхийн түүхэнд мөрөө үлдээсэн шигээ, шинэлэг өвөрмөц төрийг байгуулж чадна. Олон улаач нар Мөнх хөх тэнгэртээ үүнийг ДААТГАН мэдүүлсүгэй.
Монгол эх орныхоо онгон байгалийг сүйтгэгчид, байгалийн баялагийг харийнханд худалдагсад, олон нийтийн хөрөнгийг шамшигдуулан баяжигчид, төр нийгмийн хөрөнгийг луйвардагчид, төсвийн хөрөнгөөр бэлжигчид, Төрийн эрх мэдлийг хууль бус зүйлд ашиглагчид, шинэ цагийн хэлмэгдүүлэгчид, олон улсын хэмжээнд хар тамхины сүлжээнд элсэн оролцогчид, монгол улсын дипломат ёс зүйг зөрчигчид, албан тушаал ашиглан хөрөнжигч нар, хил дамжин хууль бусаар наймаа эрхлэгч, олон тэрбумын хөрөнгөөр казино, мурийтай тоглогчид, Монгол улсын нэр төрийг сэвтээгч нарыг дээд тэнгэртээ мэдүүлж ЗҮХЭЛ хийх нь зүйтэй гэж үзлээ. ҮҮНИЙГ ТҮМЭНД ТҮГЭЭСҮГЭЙ.
МӨНХ ХӨХ ТЭНГЭРИЙН ХҮЧИН ДОР МОНГОЛ УЛС СЭРГЭН МАНДАХ БОЛТУГАЙ
Гэсэн байлаа.
Бурхан халдун хайрханы Хайрханы тахилга өндөрлөж, хайрхандаа идээ өргөлийн дээжээ цунцалаар хий байдлаар өргөв. Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал бол энэ цагийг эзэлсэн төр улс, түмэн олны төлөө амьдралаа зориулж яваа нийгмийн зүтгэлтэн билээ. Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан. 2014 оны “Шилдэгийн шилдэг- Зайран” шагналыг хүртсэн, 2012 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн
“Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон, Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон,
2013 онд Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон, Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгыг удирдаж, оролцсон, 2014 онд Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-ыг удирдаж зохион байгуулсан, Улаанбаатар хот, Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон. 2015 онд Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгыг удирдаж, Атаа таван тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайг Зохион байгуулалцсан, “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон, 2016 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон, 2017 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад удирдаж, оролцсон, 2018 онд БНАСАУ-ын Монгол хатаны бунханд хүндэтгэл үзүүлж бөөлсөн, Говийн нэгдсэн тахилгыг удирдаж, Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн, 2019 онд Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгад толгойлж бөөлсөн.
Түүний хөдөлмөрийг үнэлж Төрийн дээд “Алтан гадас” одон, Баян-Өлгий аймгийн засаг даргын жуух бичиг, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон од” одон, “Алтан шонхор”, Мөнгөн шонхор” , “Хүрэл шонхор” медалиар шагнагдсан. Монголын бөөгийн байгуулгын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан, нийгмийн зүтгэлтэн, бөөг уламжлалт дэг жаягаар авч яваа, өнөө цагийн бөө мөргөлийн манлайлагч нарын нэг билээ.

БУРХАН ХАЛДУН ХАЙРХАНЫ НЭГДСЭН ТАХИЛГЫН ТЭНГЭРИЙН ТАХИЛГА БОЛЛОО.
(Тав. 2020 оны 6 дугаар сарын 6-ны өдөр. 11.00-13.00 цагт)
Монголын бөө нар нэгдсэнээс хойш нэгдсэн тахилгын тэнгэрийн болон галын тахилгын аль нэгийг Буриадын бөө нар өөрсдийн ёс заншилаар хийж хэвшсэн билээ. Монгол бөөгийн дотор буриад бөө нэгэн том язгуур чиглэл болон хөгжиж ирсэн бөгөөд өвөрмөц онцлог шинж агуулгыг өөртөө шингээсэн байдаг.
Шашингүй үзлийн жилүүдэд Монгол улсад хоёр язгуур чиглэл бусдаасаа илүүтэй өөрийн мөн чанараа авч үлдсэн байдаг нь Дархад ба Буриад бөө нар юм. Угтаа бол гадны бодлого нь монгол дахь бөөг бүрэн устгаж, шарын шашинаар дагнан эзэгнэх зорилт тавьж байсан бөгөөд ар халхын хойд нутгийн их тайга, хүн хүрэхэд бэрх газруудад бөө нар нуугдан уламжлалаа авч үлдсэн байдаг.
Энэ удаа нэгдсэн тахилгын Тэнгэрийн тахилгыг буриад ёс заншилаар хийсэн билээ. Өнөө цагт Монголын буриад бөөгийн байгууллагын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан улаач нарт Монгол бөөгийн их удган Гэрэлтуяа, Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн, Монгол бөөгийн их зайран Б.Болд, нэртэй зайран Оюунбаатар, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Загдаа, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Жавзмаа нарыг тооцогдддог билээ. Буриад бөө нэгдэж ажиллах сонирхол муутай. Биеэн даан ажиллах илүү сонирхолтой. Шавийн тоонд хязгаар тавьдаггүй нь бөөг бие даасан олон ханлиг болгоход хүргэсэн.
Одоо цагт монгол бөөгийн байгууллагыг хөгжүүлэхэд тууштай яваа ганц улаач бол Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн билээ. Цагийн их бэрхшээлүүдийг давж, үзэл санаандаа үнэнчээр нэгдэн ажиллаж буй их удган маань буриад бөөгийн хөгжилд эвлэлдээ их түшиг тулгуур болж яваа билээ. Тэр бөөгийн хөгжлийн энэ үед нэгдэж ажиллахын ач холбогдлыг гүнээ ухамсарлаж, харыг үзэж хар болж, шарыг үзэж хөрвөж шарвалгүй өнөөг хүрч ирсэн монгол буриад бөөгийн их удган, нийгмийн зүтгэлтэн юм.
Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн тахилгын Тэнгэрийн тахилгын тэнгэртээ өргөх идээ, өргөл бэлэн болж, бэлтгэл ажил хангагдсан байв. Тахилгын гортигыг тойрон улаач, дэмжигчид байрлалаа эзлэнгүүт Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн тахилгын Тэнгэрийн тахилгыг Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн толгойлж бөөлж эхэллээ. Хэнгэрийн жигдхэн “хатираа” буриад дуудлага хөг нийлүүлэн жигдхэн цуриатна. Олон залуучуудад тэр болгон олдоод, хараад байдаггүй буриад бөөгийн бөөлөө үргэлжлэнэ. Түүний араас түүний шавь болох Монгол бөөгийн зайран Одбаяр тэргүүлж бөөллөө. Багш нь буриад боловч шавь нь өөрийн толгой онгод болох халх жаягаар бөөлсөн билээ. Олон тахилгад оролцож, их зүйлд мэдэрч, зарим үед нь бөөлж, өөрийгөө хүч боломжоо шалгасан Монгол бөөгийн зайран Одбаяр ийнхүү албан ёсоор тэргүүлж бөөлсөн нь энэ байлаа. Энэхүү тахилгад идэвхитэй бэлтгэж оролцсон бүрэлдэхүүнийг төлөөлж, Монгол бөөгийн удган Мэргэнцэцэг тэргүүлж бөөлсөн билээ. Сэтгэл нийлсэн хамт олны зүтгэлээр ийнхүү тэнгэрийн тахилга амжилттай болж өнгөрлөө.
Энэхүү тахилгад толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн их удган Отгонсүрэн бол Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын харъяат, МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн ба Бөөгийн зөвлөлийн гишүүний сонгуультай. 2012 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон, Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон, 2014 онд Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон, Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон, 2015 онд Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон, 2015 онд Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн Их Тахилгын Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн, 2017 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон, Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Галын тахилгад тэргүүлж бөөлсөн.
Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор, Мөнгөн шонхор, “Алтан шонхор” медалиар шагнагдсан.

Гэвч энэ байдаг хэтдээ хол явахгүй. Өнөө цагийн халх бөөгийн язгуур чиглэл буриад бөөгөөс гарвал нэгтэй учир шавийн тоо олонтой, дээд тал нь хэдэн мянган шавьтай болсон байна.
Бөөг бүрэн устгах төлөвлөгөөг хэрэгжүүлэх боломжгүйг ойлгомогц Буриад бөөгийн давуу ба сул тал нь тодорхой байдаг учраас түүнийг урвуулан ашиглах бодлогыг харийн гүрнээс хэрэгжүүлсэн байдаг. Энэхүү бодлогын үр дүнд барга, хорчин, хамниган бөөд шашны нөлөө хүчтэй туссан байдаг.
Монгол дахь Буриад бөөгийн язгуур чиглэлд өнөө цагт томоохон үүрэг гүйцэтгэсэн хүний нэг бол Буриадын их зайран Цэрэн баавай бөлгөө.
Өглөөний гэгээ туяарах цагт тахилгадаа оролцогчид эртлэн босч өргөх цай идээнийхээ дээдийг бэлгэх бөлгөө. Нарны тахилга бол онцгой тахилга юм. Монголчууд төдийгүй хүмүн төрлөхтөн нараа эрхэмлэн дээдэлж ирсэн түүхтэй. Улс орнуудад шаман нар олон хэлбэрээр нарандаа залбирдаг бол Монголчууд нарны тахилга хийдэг өвөрмөц зан заншилтай ард түмэн билээ. Нарны тахилгаа монгол бөө л тэнгэртээ хүргэх өвөрмөц арга ухаантай бөлгөө.
Өглөөний гэгээнээр монгол бөөгийн тамлага дуудлага, хэнгэргийн дуу агаарт цуурайтан Бурхан халдун хайрханы Нарны тахилга эхэллээ. Энэ удаа МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү толгойлон бөөллөө.
Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү зөвхөн монголдоо төдийгүй монгол туургатны дунд танил болсон нэгэн. Тэрээр монгол туургатан болох Өвармонголын Чингисийн цогцолбор дахь онгодын өргөөнд, Хувилай хааны хээрийн ордны тууринд хуур, манжигаар бөөлсөн байдаг.
ОХУ-ын Тувагийн бөө нартай хамтран Енисей мөрний эрэг дээр хамтарсан бөөлөөнд оролцож, монгол онгодын өвөрмөц төрхийг харуулж байсан.
ОХУ-ын Халимаг Улсад болсон Ойрдын их наадамд оролцож, Ганц модны булаг дахь хээрийн онгонд уламжлалт бөөлөөгөөр хуяглан бөөлсөн нэгэн билээ.
Байгаль нуурийн Ольхоны арал дахь Бөөгийн аралд хуяглан бөөлж, монгол бөөгийн намтар түүхийг баяжуулсан нэгэн билээ. Буриад бөө нарын тахилгын зан үйлийг нүдээр харж, байгаль, орчинтой уялдуулан судалсан улаач юм.
Мөн монголдоо бөөгийн байгуулгын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан, нийгмийн зүтгэлтэн, бөөг уламжлалт дэг жаягаар авч яваа, өнөө цагийн бөө мөргөлийн манлайлагч нарын нэг билээ.
Тэрээр Хан-Хөхий Дөрвөдийн бөөгүүдийн зайран, Увс аймгийн Өмнөговь сумын харъяат, МБНЭ-ийг байгуулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан. Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан. Монгол бөөгийн ёс зүйн дүрмийг боловсруулсан. 2015 оны “Шилдэгийн шилдэг- Зайран” шагналыг хүртсэн. 2012 онд болсон Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон, Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагыг удирдаж зохион байгуулцсан.
2013 онд болсон Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгийг удирдыг удирдсан, Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгыг удирдсан, Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
2014 онд Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгыг удирдсан, Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-ыг удирдаж зохион байгуулсан, Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон, Улаанбаатар хот, Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон.
2015 онд Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгыг удирдаж оролцсон, Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайг Зохион байгуулалцсан, “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд толгойлж бөөлж оролцсон, Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад толгойлж бөөлсөн.
2016 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн, Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад удирдаж, оролцсон,
2017 онд БНАСАУ-ын Монгол хатаны бунханд хүндэтгэл үзүүлж бөөлсөн, Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн, Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон, Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн, ОХУ-ын Ойрхоны бөөгийн арал, Бух ноёны онгон, Чингисийн ширээнд бөөлсөн,
2018.онд Говийн нэгдсэн тахилгыг удирдаж зохион байгуулсан, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн,
2019 онд Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн, ОХУ-ын Тувад хамтарсан бөөлөлтөд оролцсон. Халимагийн Ганц модны булагт бөөлсөн, ОХУ-ын Тувад хамтарсан бөөлөлтөд оролцсон. Халимагийн Ганц модны булагт бөөлсөн. Энэ цаг үед Монгол бөөгийн үйл ажиллагаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулж яваа зүтгэлтэн юм.
Бурхан халдун хайрханы Нарны тахилгад Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган П.Дуламжав тэргүүлж бөөлсөн билээ. Тэрээр бүхий амьдралаа уламжлалт монгол бөөгийн төлөө зориулсан нэгэн билээ.
2012 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон, Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон, Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их тахилгынНарны тахилгад оролцсон,
2013 онд Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
2014 онд Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон, Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон, Улаанбаатар хот, Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд оролцсон.
2015 онд Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон, Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон, Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
2017 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон, Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон, Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.
2018 онд Говийн нэгдсэн тахилгад Нарны тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.
2019 онд Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон. Өвөрхангай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргээн дээд удган П.Дуламжам нь Монгол бөөгийн байгууллагын орон нутгийн тогтолцоог бий болгоход зүтгэсэн, олон нийтийн зүтгэлтэн билээ.

БУРХАН ХАЛДУН ХАЙРХАНЫ ЛУСЫН ТАХИЛГА БОЛЛОО.
(Долоо. 2020 оны 6 дугаар сарын 6-ны өдөр. 14.30-17.00 цагт)
Эртний монголчуудын өвөг дээдэс хүн ба байгаль ертөнцийн харилцаанд нэг чухал хүчин зүйлд Лус, савдагтай харьцах ордог. Танин мэдэхүйн ухаанаар монголчууд уул ус, газар нутаг, ургамал бүхэн цөм нүдэнд үл үзэгдэх ер бусын эзэнтэй гэж үзэж ирсэн. Тэрхүү эзэн нь бол “уул усны эзэд лус, савдаг” гэж монголчууд нэрлэдэг. Түүнийг мухар сүжигтэй холбон үзэж болохгүй.
Бурхан халдун хайрханы тахилгыг олон улаач нар хийсээр ирсэн. Алдаа онооны дэнсэн дээр үйл явц өрнөж, үйл хэрэг болооод л өнгөрдөг.
МБНЭ-ийн санаачилгаар, олон шилдэг улаач нар нэгдэж, хамтарсан үйл хийсээр найман жил өнгөрч байна. Нэгдсэн тахилга бол бөө хүний шалгуур, нөгөө талдаа ямар түвшинд хүрсэнийг харуулдаг тодорхой үзүүлэлт болдог.
Монгол улс орчин цагийн аясаар төр барих “ноёд”-оо дөрвөн жилээр сонгодог болсоор 30-н жилийн нүүр үзэж байна. Монгол орноо зөв голдиролоор хөгжүүлэхэд эдгээр сонголтууд чухал үүрэг гүйцэтгэдэг болсон учраас олон улаач нар нэгдэж, сонгуулийн жил дөрвөн жилийн давтамжаар Нэгдсэн тахилга хийж, Мөнх хөх тэнгэр, ихэс дээдэсийн ариун сүнсэнд залбирал хийж мэдүүлэх болсоноор найман жил болж байна.
Бурхан халдун хайрханы Нэгдсэн тахилга нь Лусын тахилгаар өндөрлөсөн билээ. Тиймээс энэхүү тахилга өөртөө өндөр хариуцлагын хүлээж хийгдсэн.
Бурхан халдун хайрханы Нэгдсэн тахилгын Лусын тахтлгын бэлтгэл ажил өндөрлөж, оролцогчид байрлалаа эхлэхэд МБНЭ-ийн Дархан-Уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнийн удирдагч, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, хуяглан босч бөөлсөн билээ. Лусаа дуудан уянгалаг дуун одоо ч чихэнд хадаатай байна. Монгол бөө мөргөлийн уламжлалыг биечлэн залж яваа улаачийн нэг, нийгмийн зүтгэлтэнд Монгол бөөгийн их дархан удган Б.Бадамсүрэн ордог. Түүний бөөлөө бүр мөрөө тод үлдээдэг.
Бурхан халдун хайрханы Лусын тахилга өндөрлөж, хайрхандаа идээ өргөлийн дээжээ цунцалаар хий байдлаар өргөв. Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн бол Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулж яваа нэгэн. 2018 оны “Шилдэгийн шилдэг- Удган” шагналыг хүртсэн, 2012 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон, Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон, 2013 онд Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон, Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад оролцсон, 2014 онд Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-ыг удирдаж зохион байгуулсан, Улаанбаатар хот, Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон. 2015 онд Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон. Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайг Зохион байгуулалцсан, “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон, 2016 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон. Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон, 2017 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон. Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгад толгойлж бөөлсөн. 2018 онд Говийн нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгад толгойлж бөөлсөн, 2019 онд Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгад толгойлж бөөлсөн. Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон өвгөн од” одон “Хүрэл шонхор, Мөнгөн шонхор, Алтан шонхор” медалиар шагнагдсан.
НЭГДСЭН ТАХИЛГЫН ДҮН, СУРГАМЖ
Эртний Монголчуудаас уламжлан олон зуун жилийн туршид ард түмний дунд ам дамжсан үлгэр домог гэх мэтчилэнд уул усны эздийн тухай, лус, савдгийн тухай өгүүлсэн нь ихээхэн арвин байдаг. Хүн ба байгаль ертөнцийн амьдралын аж төрөл, хувь заяаны тавилангийн эрхэнд лус, савдгийн тухай ер бусын ертөнцийн дунд ямар нөхцөлд ээл ивээлтэй, газар ус,байгаль дэлхийдээ ёс бусаар харьцаж байвал газар усны лус, савдгууд эздүүдийг хилэгнүүлэх, зэрэмдэглүүлэх явдлыг үүсгэвэл тэдгээр эздүүд нь яаж хилэгнэн хорлодог тухай жирийн иргэд ба шүтлэгтэн олон түмнээс үүдэн гарч буй мэдээ баримтаар нотлогдсон бөгөөд ер нь хаа сайгүй ярьж байгаа нь үнэн юм. Бөөгийн арга ухаанд хүн ба байгаль ертөнцийн амьдралын тогтолцоон дахь үйл явцад амьд бүхэн сүнстэй, амьгүй бүхэн эзэнтэй гэж эн тэргүүнд үздэг. Байгаль дэлхийн уул, ус, мод ургамал, чулуу шороо бүгд эзэнтэй бөгөөд тэднийг газар лусын эздүүд эзэгнэн хамгаалан сахидаг нь амьдрал дээр батлагдсан юм.
Өвөг дээдэсийн оршихуй “Онгод”-той буюу “Тэнгэр”-тэй бөө нар зан үйлээр савдаг лусын хүчтэй холбоотой байж, тэдний ивээл хайрыг хүртэн, хүч чадлыг нь ашигладаг.
Би цэрэг хүн, тиймээс дайн тулааны талбарт хүний амь эрсдэг тухай өрөөсгөл ойлголттой явж ирсэн. Монголын бөөгийн нэгдсэн байгууллагыг удирдаад цөөнгүй жил өнгөрөхөд улс орон, түмэн олон, онгон байгалиа хамгаалахын төлөө халуун амиа өргөж байгаа олон улаачтай таарлаа. Түүнийг жирийн олон түмэн мэдэхгүй өнгөрдөг. Олон сайхан дайчинаа, хамтран зүтгэгч нараа алдах тусам сэтгэл эмзэг болдог. Хамгийн сүүлчийн жишээ дурьдая. Энэ нь биднийг шоолох буюу шүүмжлэх зүйл болох ёсгүй. Манай зарим бөө нэртэн хүмүүсийн бичээд байгаа шиг хөнгөн гоймоо хандах зүйл ч биш юм. Хамгийн хатуу сургамж юм. Бурхан халдуны тахилгад толгойлж, тэргүүлж бөөлсөн хоёр улаач нэгэн цаг хугацаанд амиа өргөсөн түүх нүдэн дээр болоод л өнгөрсөн. Ямар хэцүү байсан гээч. Энэ бүхэн бид улам чамбай ажиллахыг сургамжилж байдаг.
Энэ бүхний сургамж нь орчин цаг үед нэгдэж, хамтарч ажиллахын чухлыг сануулаад байдаг. Хөвсгөл нутаг, дархад олны дундаас түмэн олонд нэртэй олон улаач байдаг боловч, хамтран ажиллах талдаа хойрог, биеэ тоож, амиа хичээсэн нь олонх билээ. Бөө хүн бие даан хийх олон зан үйл байдагч, төр ниймийнхээ сайн сайханы төлөө хамтран хийх тулгамдсан зүйл цөөнгүй. Нэг хэсэгтээ хүч чадалдаа дулдуйдан агсарч явах үе байдагч бас алдаа онооны дэнсэнд хөтлөгдөн бусдаас туслалцаа авах үе улаач хүнд тохионо.
Бид дүнгийн хуралдаан дээр хамтран зүтгэгч нараа дурсан нэг минут хүндэтгэл үзүүлж, хийгдсэн тахилга бүрийн айлдвар, дүнгээ танилцуулж, санал бодлоо солилцож, шагнал урамшуулалтаа гардуулсан. Бурхан халдун хайрханы Нэгдсэн тахилга амжилттай болж өнгөрлөө. Монголын хорин нэгэн аймгийн төлөөлөл бүрэн цугларч чадлаа. Дэлхий нийтийг хамарсан өвчин, дотоодод тогтоосон хатуу дэг журамын дагуу Нэгдсэн тахилга Бөөгийн төв байгууллагын цөөн хэдэн хүний хүрээнд болно гэж төсөөлж байлаа. Харин тэгсэнгүй, өргөн бүрэлдэхүүнтэй болж өнгөрлөө. Тахилгаас тахилгад улам бүр үйл ажиллагаа сайжирч, чадалтай бөө нарыг эгнээ өргөжин тэлж байна. Хамтын хүч биднийг их зүйл рүү хөтөлж байна. Хамтдаа өргөсөн нэгдсэн залбирал тэнгэртээ хүч нэгтэй хүрч, үйл ажиллагаанд тодорхой илрэл болон өрнөсөөр байна.
Дараа жил бид их хаанаа сонгоно. Их хайрхандаа дахин уулзахын ерөөл тавин энэ жилийн тахилга өндөрлөж байна. Цаг хугацаа үр дүнг тодорхйолно.

МБНЭ-ийн жилийн төлөвлөгөөний дагуу энэ жилийн гол тахилга болох Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн тахилгадаа бид зорив. Дэлхийн нийтийг хамарсан халдварт өвчин гарсан нь бидний жилийн төлөвлөлтөд өөрчлөлт гаргахад хүргэсэн. Тэр өөрчлөлт нь Бурхан халдун хайрхан, Хар зүрхний Хөх нуурийн нэгдсэн тахилгыг нэгтгэж, дараалан хийхэд хүргэсэн.
Бид, эхний цуваа болох 11 машин хотоос хөдөлсөн юм. Багануурт хооллоод цааш хөдөлж, Бурхан халдуны Цагаан аралд бүрэнхий болсон хойно хүрсэн. Бидний Цагаан аралд дөхөх дутам зөөлөн бороон дусал хаялна. Уудам хөндий, уул тал ногоон өмсгөлөө өмсөж, сэтгэл сэргэм сайханыг мэдрүүлнэ.
Ойрд бороо орсон бололтой Мөнгөнморьт сум өнгөрөөд цөөнгүй ус, шавар бүхий бартаа ихтэй байлаа. Жижиг машин цөөнгүй байснаас хэд хэдэн удаа шаварт сууж байсан. Өдөр гэгээтэйд бол сайн анзаарвал тойроод гарчих зам байсан. Бид буцахдаа өдөр явсан тул ийм боломжийг анзаарч байлаа.
Одоо бүх зүйл анхны тахилгуудыг бодвол эмх цэгцтэй, хариуцлагатай болсон. Хүн бүр заасан газруудад буудаллаж майхнаа барьж байлаа. Манай залуучуудын зөвлөл ч ажлаа бие даан гүйцэтгэж, байрлалын болон зохион байгуулалтын ажлаа хийж сурчээ.
Цэвэр агаарт сайхан амарч, өглөө босоод тахилгын бэлтгэл ажилд орсон. Ар араас цуварч цуваанууд ирсээр бидний эгнээ өргөжиж эхлэв. Дарханы бөөгийн хүрээлэнгийн төлөөлөл, удирдагч, Монгол бөөгийн Их удган Б.Бадамсүрэн, Дундговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан, Өвөрхангай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Дуламжав, Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран Эрдэнэбаатар, Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Б.Нанжаа шавь нарын хамт ирэв.
Нэгдсэн их тахилгад оролцогчдын цуваа хөвөрсөөр Улаанбаатар, Бага нуур, Увс, Ховд, Баян-Өлгий, Хөвсгөл, Завхан, Орхон, Дархан-Уул, Дундговь, Архангй, Өвөрхангай, Дорнод, Булган аймгийн төлөөлөл хүрэлцэн ирэв.
Өмнөговийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн гурван машинтай, тэднийг ахалж Монгол бөөгийн зайран Мөнх-Очир, Тамжид нар, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Оюунтуул тэргүүтэй төлөөлөл, түүний араас Говь-Алтай аймгийн төлөөлөл, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргал өргөн бүрэлдэхүүнтэй ирж буудалсан билээ. Ийнхүү тахилга эхлэхэд бэлэн боллоо.

БУРХАН ХАЛДУН ХАЙРХАНЫ НЭГДСЭН ТАХИЛГЫН ГАЛЫН ТАХИЛГА БОЛЛОО.
(Хоёр. 2020 оны 6 дугаар сарын 5-ны өдөр. 21.00, Нохой цаг)
Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилга амжилттай болж өнгөрлөө. Галын тахилгыг Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар толгойлон бөөлөв.
Нэгдсэн тахилгын Галын тахилгыг толгойлж бөөлсөн Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар бол цөөнгүй жил бөөлсөн, Хөвсгөлийн Эрдэнэ хайрхан буюу 50Х100-ын овоонд олон жил толгойлон бөөлж байсан түүхтэй, туршлагатай, уламжлалт бөөгийн үйл ажилагааг өвлүүлэн залгамжилж яваа залуу зүтгэлтэний нэг билээ.
Нарны тахилгад Монгол бөөгийн дархан зайран Ц.Чулуунбаатар толгойлж бөөлөх саналаа 2019 оны 12 дугаар сарын 6-ны өдрөөс эхлэн өгч байсан билээ. Түүний хүсэлтийн дагуу 2020 оны 1 дүгээр сарын 29-ны өдрийн МБНЭ-ийн Дээд Цэцийн Хуралдайн Жаран дөрөвдүгээр хуралдаанаар Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилгыг толгойлж бөөлөхөөр эцэслэн шийдвэрлэсэн билээ. Гэтэл 2020 оны 6 дугаар сарын 2-ны өдөр, өвчны учир бөөлөх боломжгүй гэсэн хариу өгсөн байна.
Тиймээс МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн хувьд Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн харьяанд байдаг, Монгол бөөгийн их зайран Моко, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран Бүдүрэ, Төмжий нартай холбогдож ярилцсан байна. Хөвсгөл аймагт амьдардаг бөө нарын хувьд аймагтаа болсон тахилгаас бусад тахилгад бараг оролцолгүй ирсэн. Хамтарсан тахилгад төдийлөн идэвхигүй оролцдог байдал давтагдав. Үүнийг бичиж байгаа нь хамтарсан үйл ажиллагаанд оролцохгүй байгааг сонордуулж буй хэрэг юм. Бид яаралтай шийдэлд хүрч, Бурхан халдун хайрханы нэгдсэн тахилгын Галын тахилгыг Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатарыг хийхээр томилсон байна.
Бурхан халдун хайрханы Цагаан аралд МБНЭ-ийн гишүүд цугларч асуудлаа хэлэцэн бөөлөө хийх газруудаа Бөөгийн зөвлөлийн гишүүд сонгосон юм. Өмнөх хийж байсан тахилгын газрууд болон одоо хийх тахилгуудын газрыг уялдаа холбоотой сонгоно билээ.
Оройн 21.00 цагт Бурхан халдун хайрханы Галын нэгдсэн тахилга үйл ажиллагаагаа эхэллээ. Галын тахилгыг Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Эрдэнэбаатар толгойлон бөөлж эхэлсэн билээ. Өмнөх Галын тахилгуудаас сургамж авч энэ удаагийн галын тахилга толгойлж бөөлж байгаа бөөгийн удирдлага дор хийгдсэн юм. Тиймээс маш эмх журамтай болсон. Бөөлөлтийн явцад оролцогчид хэнгэрэг, хуураар дэмжин хөгжөөж, хүчээ нэгтгэн тэнгэртээ залбирсан. Галын тахилгыг дэмжиж цөөнгүй улаач нар бөөлөө хийсэн.
Тэдний дотор Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан, Монгол бөөгийн зайран Одбаяр, Монгол бөөгийн удган Лхагва нар дэмжиж бөөлж байлаа.
Галын тахилгыг ийнхүү амжилттай болж өнгөрлөө.

БУРХАН ХАЛДУН ХАЙРХАНЫ НЭГДСЭН ТАХИЛГЫН НАРНЫ ТАХИЛГА БОЛЛОО.
(Гурав. 2020 оны 6 дугаар сарын 5-ны өдөр. 05-07 цагт)
Өглөөний гэгээ туяарах цагт тахилгадаа оролцогчид эртлэн босч өргөх цай идээнийхээ дээдийг бэлгэх бөлгөө. Нарны тахилга бол онцгой тахилга юм. Монголчууд төдийгүй хүмүн төрлөхтөн нараа эрхэмлэн дээдэлж ирсэн түүхтэй. Улс орнуудад шаман нар олон хэлбэрээр нарандаа залбирдаг бол Монголчууд нарны тахилга хийдэг өвөрмөц зан заншилтай ард түмэн билээ. Нарны тахилгаа монгол бөө л тэнгэртээ хүргэх өвөрмөц арга ухаантай бөлгөө.
Өглөөний гэгээнээр монгол бөөгийн тамлага дуудлага, хэнгэргийн дуу агаарт цуурайтан Бурхан халдун хайрханы Нарны тахилга эхэллээ. Энэ удаа МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү толгойлон бөөллөө.
Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү зөвхөн монголдоо төдийгүй монгол туургатны дунд танил болсон нэгэн. Тэрээр монгол туургатан болох Өвармонголын Чингисийн цогцолбор дахь онгодын өргөөнд, Хувилай хааны хээрийн ордны тууринд хуур, манжигаар бөөлсөн байдаг.
ОХУ-ын Тувагийн бөө нартай хамтран Енисей мөрний эрэг дээр хамтарсан бөөлөөнд оролцож, монгол онгодын өвөрмөц төрхийг харуулж байсан.
ОХУ-ын Халимаг Улсад болсон Ойрдын их наадамд оролцож, Ганц модны булаг дахь хээрийн онгонд уламжлалт бөөлөөгөөр хуяглан бөөлсөн нэгэн билээ.
Байгаль нуурийн Ольхоны арал дахь Бөөгийн аралд хуяглан бөөлж, монгол бөөгийн намтар түүхийг баяжуулсан нэгэн билээ. Буриад бөө нарын тахилгын зан үйлийг нүдээр харж, байгаль, орчинтой уялдуулан судалсан улаач юм.
Мөн монголдоо бөөгийн байгуулгын хөгжилд үнэтэй хувь нэмэр оруулсан, нийгмийн зүтгэлтэн, бөөг уламжлалт дэг жаягаар авч яваа, өнөө цагийн бөө мөргөлийн манлайлагч нарын нэг билээ.
Тэрээр Хан-Хөхий Дөрвөдийн бөөгүүдийн зайран, Увс аймгийн Өмнөговь сумын харъяат, МБНЭ-ийг байгуулахад үнэтэй хувь нэмэр оруулсан. Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулсан. Монгол бөөгийн ёс зүйн дүрмийг боловсруулсан. 2015 оны “Шилдэгийн шилдэг- Зайран” шагналыг хүртсэн. 2012 онд болсон Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон, Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагыг удирдаж зохион байгуулцсан.
2013 онд болсон Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгийг удирдыг удирдсан, Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгыг удирдсан, Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын нутаг дахь Монгол Улсын тулгуур хөл уул “Хөх уул”-ын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон.
2014 онд Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгыг удирдсан, Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-ыг удирдаж зохион байгуулсан, Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон, Улаанбаатар хот, Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон.
2015 онд Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгыг удирдаж оролцсон, Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайг Зохион байгуулалцсан, “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд толгойлж бөөлж оролцсон, Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад толгойлж бөөлсөн.
2016 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн, Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад удирдаж, оролцсон,
2017 онд БНАСАУ-ын Монгол хатаны бунханд хүндэтгэл үзүүлж бөөлсөн, Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн, Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон, Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн, ОХУ-ын Ойрхоны бөөгийн арал, Бух ноёны онгон, Чингисийн ширээнд бөөлсөн,
2018.онд Говийн нэгдсэн тахилгыг удирдаж зохион байгуулсан, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн,
2019 онд Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн, ОХУ-ын Тувад хамтарсан бөөлөлтөд оролцсон. Халимагийн Ганц модны булагт бөөлсөн, ОХУ-ын Тувад хамтарсан бөөлөлтөд оролцсон. Халимагийн Ганц модны булагт бөөлсөн. Энэ цаг үед Монгол бөөгийн үйл ажиллагаанд үнэтэй хувь нэмэр оруулж яваа зүтгэлтэн юм.
Бурхан халдун хайрханы Нарны тахилгад Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган П.Дуламжав тэргүүлж бөөлсөн билээ. Тэрээр бүхий амьдралаа уламжлалт монгол бөөгийн төлөө зориулсан нэгэн билээ.
2012 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон, Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилга, тайллагад оролцсон, Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол Улсын толгой уул “Жаргалт хан” хайрханы Нэгдсэн Их тахилгынНарны тахилгад оролцсон,
2013 онд Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон.
2014 онд Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон, Хөвсгөл аймгийн Хатгал сумын нутагт “Хөвсгөл” нуурын Нэгдсэн их тахилгад оролцсон, Улаанбаатар хот, Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд оролцсон.
2015 онд Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон, Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайд оролцсон, Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон.
2017 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон, Төрийн “Хар сүлд”-ний тахилгад оролцсон, Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.
2018 онд Говийн нэгдсэн тахилгад Нарны тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон.
2019 онд Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон. Өвөрхангай аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргээн дээд удган П.Дуламжам нь Монгол бөөгийн байгууллагын орон нутгийн тогтолцоог бий болгоход зүтгэсэн, олон нийтийн зүтгэлтэн билээ.

Завхан аймгийн Түдэвтэй сумын бөөгийн Тэргүүнээр Удган Сосорбарам томилогдон ажиллаж байгаа билээ. Энэ бол МБНЭ-ийн сумын бөөгийн Тэргүүнээр томилсон анхны тохиолдол байсан юм. Бид сумын бөөгийн байгууллага хэрхэн ажиллаж болох талаар анхны туршлага энд хуримтлагдсан гэж үзэж байсан. Тиймээс Удганы ажлын талаар ихээхэн сонирхосон юм. Энэ суманд ажиллахад Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун, Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал байлцсан билээ. Тэднийг нутгийн олон түмэн хадаг, сүүгээ барьж угтсан.
Дараа нь Нөмрөг сумын бөө нартай уулзсан юм. Энэ суманд хэдэн жилийн өмнө бөөгийн уг босгох чанар хийж байсан бөө нар хоорондоо зодолдож нэгнийхээ амь насанд хүрсэн гэмт хэрэг гарчээ. Түүнээс болоод энэ суманд Бөөгийн нэр хүнд унасан тухай бидэнд мэдээлсэн юм. Тэд мөнх тэнгэр, бөөгийнхөө төлөө хамтарч ажиллах цаг болсоныг дэмжиж байлаа. Нөмрөг сумын бөөгийн Тэргүүнээр Удган Ж.Сонинжаргалыг томилов.
Тосонцэнгэл сум бол хүн амын төвлөрөлөөр улсад дээгүүр ордог олон хүнтэй сум төдийгүй баруун аймаг руу явах төв зам дайран өнгөрдөг юм. Тиймээс энэ сум олон талаар чухал ач холбогдолтой. Монгол бөөг уламжлалт дэг жаягаар авч яваа Удган Утюктай уулзаж, МБНЭ-ийн талаар мэдээлэл өгч харилцан санал бодлоо солилцсон юм. Орон нутагт ажиллаж байхад нутгийн бөө нар хамтран ажиллах талаар ихээхэн дутагдалтай байгаа нь харагдлаа. Тиймээс орон нутагт бөөгийн байгууллага ажиллахад багагүй бэрхшээлийг туулж байж эхний үр дүнд хүрэхийг бодит байдал харуулж байна.

Аливаа ажлын хувь заяа хариуцагчаасаа шалтгаалдаг.Архангай аймагтолон зуун жил харьцангуйгаарБуддагийн шашин хөгжсөн, 1990 оноос Исусын шашин эрчимтэй түгсэн нутаг. Гэхдээ сүүлийн жилүүдэд үндэсний уламжлалт Бөө шүтлэгээ шүтэх байдал хурдтай тэлж байгаа билээ. МБНЭ-ийн салбар байгууллага үйл ажиллагаагаа эхэллээ. Архангай аймгийнБөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүнээр Ч.Хишигнэмэхийг томилон ажиллуулав. Төрийн байгууллагад ажиллаж байсан туршлагадаа тулгуурлан богино хугацаанд нэгдсэн зохион байгуулалтад оруулж, эрч хүчтэй, эрчимтэй ажиллана гэдэгт МБНЭ-ийн хамт олон итгэж байна.

МБНЭ-ийн удилдлага, аймгийн төв Улаангом хот, Хяргас суманд ажиллав. Энэ үеэр бөөгийн уг аваад цөөнгүй хэдэн жил болсон боловч босч чадаагүй залуучууд ирж уулзаж байлаа. Бөө болохоор шийдэж, найман багшийн нүүр үзэж, 15-н сая төгрөг зарцуулсан боловч ямар ч үр дүнд хүрээгүй, улмаар дээд сургуулиа хаяж, орон нутагтаа ирсэн. Энд ирээд ч зовлон үргэлжлэж, ах дүү хамаатан садны дунд байх аргагүй болсон хөдөө суманд найз нэгнээ түшин амьдарч яваа нэгэнтээ ч уулзсан. Эрүүл мэнд, эд хөрөнгө, сэтгэл санааны зовлонд хэн нэгнийг учруулан байж бөөгийн нэр барьж, “хуурамч” уг босгодог бусармаг байдлыг халах цаг болжээ. Бид ийм асуудлаар МБНЭ-д мэдээлэл авдаг утас ажиллуулах шаардлагатай болсоныг цаг хугацаа харуулав. Бөөгийн нэр хүндийг унагаж байгаа тодорхой хүмүүстэй тэмцэх цаг нэгэнт болжээ.Увс аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүнээр Удган Ж.Дэлгэрмааг томилов.

№ 8
Үдийн 12.00 цагаас Их хайрханы зүүн хойд хэсэгт ширгэсэн нуурын дэргэд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Ч.Дангаасүрэн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Х.Энхмаа нар Их тахилгын Лусын тахилгыг удирдаж хийсэн юм.

№ 9

Тахилгын зан үйл дуусмагц Урианхайн олон түмэн, 80 гаруй харваачид оролцсон сурын харваа, үндэсний бөхийн барилдаанаар наадмаа эхэлсэн юм.
Урианхай сурын харвааг нутгийн иргэн Балдан, үр хүүхдийн хамт ивээн тэтгэсэн бөгөөд Х.Одгэрэл түрүүлж, сурын спортын мастер Цастхүрэл удаалсан байна. Үндэсний бөхийн барилдааныг Урианхайчуудын өв соёлын нийгэмлэг ивээн тэтгэсэн бөгөөд Үндэсний бөхийн барилдаанд Аймгийн начин Н.Мөнгөнхүү түрүүлж, сумын начин Н.Амгаа үзүүрлэсэн байна.

№ 10

Олон зуун жил тасарсан Их хайрханд хүндэтгэл үзүүлэх Их тахилгад урианхайн олон түмэн баярлан хөөрч бөө нартаа талархал илэрхийлж байлаа. Энэ үеэр Баян-Өлгий аймгийн ИТХ-ын Төлөөлөгч, Тэргүүлэгч гишүүн Т.Нансалмаа, түүний нөхөр Алтанцоож нар хувиасаа таван зуун мянган төгрөг, нутгийн иргэд Т.Батсүх, Ц.Болд нар дөрвөн зуун тавин мянган төгрөгийг МБНЭ-д хандивласан билээ. Нутгийн зон олны сайхан сэтгэлд талархаж байгаагаа МБНЭ-ийн удирдлага илэрхийлсэн билээ.
Ийнхүү МБНЭ-ээс санаачилан зохион байгуулсан Жаргалант хан Их хайрханы тахилга нутгийн олон түмний дэмжлэгтэйгээр амжилттай хийгдэж өнгөрлөө. Наадам дуусангуут тэнгэр үүлшиж, бороо орж улмаар цас малгайлан хаялж эхлэв. Монголчуудын бэлэгшээлж хэлдэгээр хавар орж буй цасыг “шар тос” гэдэг. Энэ “гар тос” хоёр өдөр үргэлжлэн орж газар дэрхийд хур өгөөжөө хайрласан билээ.
МБНЭ-ээс зохион байгуулсан Их тахилгад хувь нэмрээ оруулсон зүтгэлтнүүдийг үнэлж МБНЭ-ийн “Мөнх тэнгэрийн төлөө” медалийн “Хүрэл шонхор”-оор Буянт сумын засаг дарга Т.Мэндсүрэн, Эрдэм шинжилгээний ажилтан Н.Эрдэнэбаяр, иргэн Ц.Болд, Т.Батсүх, “Алтан шонхор”-оор Ардын жүжигчин Р.Санжид нарыг шагнаж урамшуулав. Мөн Монгол туулсийг хөгжүүлэхэд оруулж буй хувь нэмрийг үнэлж Буянт сумын Туульч Б.Болдыг “Хүрэл шонхор”-оор шагнасныг Их тахилгын үеэр МБНЭ-ийн удирдлага гардуулсан билээ.

Энэхүү тайлга, залбиралд оролцохоор Дархан-Уул аймгаас аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэнгийн ахалсан хэсэг, Улаанбаатар хотоос Монгол бөөгийн их зайран П.Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Нарангэрэл, Ш.Нямдорж нарын хэсэг, Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон цугларсан байлаа. Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийн удганууд бүгд малчид байснаараа онцлог байсан. Энэ цаг үед мал аж ахуй эрхэлэхийн зэрэгцээ тэнгэрийн үйлдээ зүтгэж байна гэдэг бахархал юм.
Очсон өдөр байрлалаа эзэлж тохижсоор үдэш болсон байлаа. Орой нутгийн төлөөлөл ирсээр бидний оролцоо өргөжсөн. Цэнгэг агаар, үүл үгүй одод гялалзах тэнгэрийн дор байгалийн өвөрмөц тогтоцтой хадны дунд сонирхолтой яриа өрнүүлж суух тааламжтай сайхан байдаг.
Их хайрханы өвөрт хоносон эхний өглөө тэнгэр цэлмэг, дулаахан өдөр угтлаа. Нутгийн эзэд болсон Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийн төлөөлөл бэлтгэлээ хангаж, их хайрхандаа зориулсан тайлга, залбиралаа эхэлсэн билээ.
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайхан, Монгол бөөгийн удган Ж.Өлзиймандах, Монгол бөөгийн удган П.Эрхэмбаяр, зайран З.Бум-Эрдэнэ нар хуяглан бөөлөлт, залбиралаа хийсэн. Дундговь аймгийн бөө нар Халх бөөгийн уламжлалт дэг жаягаар зан үйлээ хийж, бусад оролцогчид хуур манжигаар дэмжиж залбирч, бөөлсөн билээ. Халх язгуурын бөөлөлт сахиус татах, залах, үдэх үйл ажиллагааг эс тооцвол хөдөлгөөн багатай байдаг, ихэнх үйлээ суугаа байдалд хийдэг.
Тайлга, залбиралд оролцсон улаач нар ээлжлэн онгод, сахиусаа оруулж бөөлсөн бөгөөд хайрхандаа залбирч, зан үйлээ хийлээ. Бөөгийн зан үйл дөрвөн цаг орчим үргэлжилж, хайрхандаа өргөх өргөл, дээжээ хүргэхээр таван залуус хайрханы оргилд орших овоо өөд хөдөлсөн.
Үдээш хойш бүгд цугларч ойрд уулзаагүй тул бөөгийн талаар санаа бодлоо солилцож харилцан ярилцаж өнгөрүүллээ.
Хоёр дахь өдрийн өглөө цаг агаар тогтуун, дулаахан өдөр угтлаа. Дархан-Уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн бэлтгэл ажлаа хангаж, тайлга, тахилга хийхэд бэлэн болов.
Ингээд Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн дархад бөөгийн жаягаар зан үйлээ хийж хуяглан бөөлсөн билээ. Бөөлөлт дөрвөн цаг орчим үргэлжилсэн. Оролцогчид уухайлан дэмжиж, улаач нар хуур манжигаар хүч нэмэн түрлэг нэмж бөөлөлт хийлээ. Дархад бөөгийн хувьд тамлаг, дуудлагаар ямар онгод орж байгаа нь тодорхой байдаг. Танил онгод орж ирэхээр огшил хөдөлнө гэж жигтэйхэн.
Бөөлөлтийн төгсгөлд Дархад жаягаар өргөл, идээнийхээ дээжээр цунцал өргөж, мөн хайрханы гол оргилд орших овоонд 9 эрчүүл гарч, өргөлийн дээжээ хүргэсэн байдаг.
Энэ өдрийн үдээш хойш бид байгалийн үзэсгэлэнт газарт сууцгааж, болж өнгөрсөн тайлга, залбирал, нутгийн онцлогын тухай ярилцлага хийж өнгөрүүлсэн.
Наран шингэхийн алдад байгалийн үзэсгэлэн газруудаар тойрон аялал хийж, өвөрмөц тогтоцтой газруудад дурсгалыг зураг авахуулсан билээ. Байгалийн театр, монголын нэрт уртын дууч Норовбанзадын дурсгалын хөшөө, тоонот хад, умайн хад гээд байгалийн өвөрмөц тогтоцтой үзэсгэлэнт олон газартай танилцсан юм.
МБНЭ-ийн энэ оны анхны хамтарсан тайлга, залбирал Дундговь аймгийн Их газрын чулуу хэмээх байгалийн үзэсгэлэнт газарт болж өнгөрлөө. Тайлгын дараа бид хотын зүг хөдөлсөн бөгөөд замын салаан дээр Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэнтэй үдэлтээ хийж, хоёр тийш салсан юм.
Замд оронгуут хуйларсан их салхи, түүний араас хур бороо оров. Бид монгол бөөгийн зайран Тамжидынд шиврээ бороотой хамт очсон. Тамжидын шинэхэн байрласан газарт хооллосон. Дараа нь түүний онгодын өргөөгөөр орсон юм. Монголын улс төрийн сонгуулийн уур амьсгал онгодын өргөөнд байрлалаа эзэлжээ. Дөрвөн жил үйлэнд мордсон онгодууд одоо болзоо, тайлалаа тайлах цагт тулж иржээ. Монголын минь заяа тавилан гэгээлэг байх болтугай.

2013 оны 5 дугаар сар 21-ны өдөр Харсайн гүүрийн дэргэд Улаанбаатараас Их тахилгыг зорьсон эхний хэсэг Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун, Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Ч.Дангаасүрэн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Х.Энхмаа, Удган П.Нарангэрэл, Хөвсгөл аймгийн Бөөгийн Тэргүүн П.Ганболдын ахалсан хэсэг, Улаанбаатар хотоос Урианхайчуудын төлөөлөл Алтанцэцэг, Удган Чулуун нарын ахалсан 63 хүний бүрэлдэхүүнтэй 16 машины цувааг Баян-Өлгий аймгийн ИТХ-ын Төлөөлөгч, Тэргүүлэгч гишүүн Т.Нансалмаа, түүний нөхөр Алтанцоож, Урианхайчүүдийн холбооны тэргүүн Ц.Болд, Монгол Улсын Ардын жүжигчин Р.Санжид, Буянт сумын Засаг дарга Т.Мэндсүрэн нар хадаг, сүүгээ барьж хүндэтгэн угтаж, туульч Б.Болд Алтайн магтаалаас хайлж ирсэн зочидоо хүндэтгэн угтсан билээ.
Энэ өдөр Өмнө гол дахь Гэрэлт-Хашийнд нутгийн зон олон цугласан хөл хөдөлгөөн ихтэй байлаа. Учир нь газар газраас ирсэн таван язгуурын бөө энэ нутагт анх удаа хуран цугларсан нь энэ билээ.

№3
2013 оны 5 дугаар сар 23-ны өдөр Буянт сумын Соёлын төвд “Цаст хайрханы тахилгын түүхэн уламжлал“ сэдвээр Эрдэм шинжилгээний бага хурал болж, “Алтайн урийнхайн өв соёлын түүх” гэсэн үндсэн илтгэлийг Баян-Өлгий аймгийн ЭШХ-ийн ажилтан Н.Эрдэнэбаяр тавив. Хуралд 300 орчим иргэд оролцож, санал бодлоо илэрхийлсэн билээ. Хурлын дараа Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал 70 ахмад настан, 300 хүүхдэд, Удган П.Нарангэрэл 50 ахмад настан, 70 хүүхдэд бэлэг тарааж, хүндэтгэл үзүүллээ.
Сумын удирдлага төлөөлөгчидөд зориулж спорт заалаа галлаж боломжийнхээ хирээр тухтай орчин бүрдүүлэхийг хичээсэн байв. Манайхан ч явж сурсан болохоор хэр барагийн нөхцөлд зохицоод сурчихсан улс. Хотоос Монгол Бөөгийн Хотгойдын Их Удган Д.Булган, Монгол Бөөгийн Удган Н.Мягмарсүрэн нарын ахалсан хэсгүүд нэмж ирлээ. Энэ зааландаа зохион байгуулалтын хурлаа хийв.

№4
2013 оны 5 дугаар сар 23-ны өдөр МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун, Монгол Бөөгийн Дархан Удган Д.Энхжаргал, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Ч.Дангаасүрэн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Х.Энхмаа нар Жаргалант хайрханд очсон юм. Их хайрханд биднийг дөхөж очиход цас бударч угтсан. Удалгүй нар ээж салхи тогтуун болж, Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун бөөлж, Тахилга, тайлга хийх газруудаа сонгосон билээ. Биднийг буцах болоход салхи ширүүсч цас бударч үдсэн. Бид цас орж, хүчтэй салхитай байгаа тул үндсэн бүрэлдэхүүнээ спорт зааландаа хоноглох шийдвэр гаргасан билээ.

№ 5
2013 оны 5 дугаар сар 25-ны өглөө манайхан эртлэн босцгоосон байлаа. Өглөө бүхний түрүүнд Тэнгэрээ шинжиж ямархуу өдөр байхыг харж билээ. Тэнгэр битүү үүлтэй байлаа. Бид буудалласан газраас хөдөлж 2 км орчим яваад сонгосон газраа ирлээ. Тахилга болох газар Монгол төрийн далбаа, МБНЭ-ийн далбааг хүндэтгэлтэй байрлуулсан байлаа.
МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч, Монгол Бөөгийн Их Дархан Удган Д.Батчулуун бөөлж Нарны тахилгаа эхлэв. Энэ үед тэнгэрт үүлний цоорхой үүсж нарны гэрэл Тахилга болж байгаа хэсэгт тусж, салхи намуухан болж билээ.

№ 6
Өглөөний 7.00 цагийн үед Жаргалант хан хайрханд хүндэтгэл үзүүлэх Их тахилга эхэллээ. Их тахилгыг МБНЭ-ийн Бага хуралдайн гишүүн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Д.Даринчулуун тэргүүлэн бөөлж, бусад бөө нар цагаан залбирал хийж хүч нэмсэн билээ.
Бөөлөлт дөрвөн цаг үргэлжлэв.
Онгод урианхайн олон түмэн, тахилгад хүрэлцэн ирсэн Дархадын бөө нарт хүндэтгэл хайрлав.
Их хайрханд Хөх морь сэтэрлэж өргөв. Тэр үед цугласан олон морь даган бужигнаад явчихав.

Учир нь энэ аймгийн үндсэн уугуул Урианхайчууд өнөөдөр цөөнх болсон улс. Нутгийн иргэд олонх болсон Казахууд лалын шашин шүтдэг. Мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийн тоог цөөнхийн дундаас хайна. Сүүлийн 90-ээд жил шашингүйн үзэл олонхын дунд төлөвшсөн болохоор урианхай иргэд шашин шүтлэг муутай гэж хэлж болно. Тэр нь ч Их тахилгын үеэр ажиглагдаж байсан. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан Өлгий хотод байхдаа Удган Энхтуяатай уулзсан билээ. Мөнх тэнгэр, бөөгийн шүтлэгээ хөгжүүлэхэд оруулж байгаа хувь нэмрийг үнэлж “Мөнх тэнгэрийн төлөө” медалийн “Хүрэл шонхор”-ыг Удган Энхтуяад гардуулсан юм.
МБНЭ-ийн төлөөлөлд Өлгий хотод ажилладаг Турк сургуулийн хамт олон сургуулиа танилцуулж, хүндэтгэлийн хоол барьсан билээ.
Тус аймагт мөнх тэнгэр, бөөгийн ажиллагааг хөгжүүлэх их үйлсийн итгэлийг хүлээлгэж Баян-Өлгий аймгийн Бөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүнээр Т.Нансалмааг томилсон билээ.

2013 оны 5 дугаар сарын 17-ны өдөр Говь-Алтай аймгийн Алтай хотод ажлын хэсэг очсон билээ. Биднийг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Энхбаяр угтаж авсан билээ. Говь-Алтайн бөөгийн хүрээлэнгийн Тэргүүн Оюунсувд сумдад ажилтай байсан тул уулзаж чадсангүй. Говь-Алтай аймагт томоохон тахилга болох учраас тэр үеэр бөө нартай уулзалт хийгдэхээр төлөвлөсөн тул бид хоноод цааш хөдөлсөн билээ. Улаанбаатар хотод зөвхөн Голь-Алтай аймгийн Цээл сумын 20 гаруй бөө нар цугларч байсан билээ. Тийм болохоор энэ аймагт мөнх тэнгэрээ шүтэгчдийн тоо цөөнгүй гэдэг нь тодорхой юм.
2013 оны 5 дугаар сарын 18-ны өдөр Ховд хотод очлоо. Бидний зорилго бол энэ аймгийн бөөгийн хүрээлэнг байгуулах явдал байв. Энэ аймаг бол МБНЭ-ийн Хүндэт Ерөнхийлөгч, Монгол Бөөгийн Их Дархан Зайран Д.Бямбадоржийн төрсөн нутаг. Гэвч МБНЭ-ийн бөөгийн хүрээлэн байгуулагдаагүй цөөхөн аймгийн нэг байсан юм. Тиймээс энэ ажлын эхлэлийг тавих хүн хэрэгтэй байлаа. Тийм хүн нь Удган Ц.Лувсанлхамо байж таарав. Мөнх тэнгэрээ шүтдэг, түүнийхээ төлөө ажиллах их итгэл найдварыг хүлээж, Удган Ц.Лувсанлхамог Ховд аймгийн бөөгийн хүрээлэнг тэргүүлж үлдээсэн билээ. МБНЭ-ээс түүнд үлдээсэн их итгэлийг биелүүлж чадна гэдэгт итгэж байна. Мөнх тэнгэр бидний эхэлсэн ажил үйлсийг дэмжих болтугай.