Category: Бидний тухай

2020 оны 06 дугаар сарын 19-ны өдөр МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн жаран есдүгээр хуралдаан болж дараах асуудлуудыг хэлэлцлээ.Үүнд:
Нэг. БОДЛОГЫН АСУУДАЛ
1. Тэнгэрт өргөсөн мэдүүлгийг сурталчдах тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Хоёр. НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГЫН ТАХИЛГА
2. Бурхан халдуны нэгдсэн тахилгын тухай
баримтад кино тайлан.

3. Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгын тухай.
баримтад кино тайлан.

4. Алтай таван богдын бөөгийн овоонд хийх залбиралын тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Гурав. БУСАД
5. Цаг үеийн үйл явдлын тухай (ДЦХ-н гишүүн сонгох)

Тус тус хэлэлцлээ.

Би гэж өөрсдийгөө төвийлгөх үзлээс бид гэж хамтарч хэлэлцэж, шийдвэр гаргаж, түүнийгээ хэрэгжүүлж сурсан нь нэг жилийн ололт байлаа. Бид цаашид хамтарч ажиллаж олон сайхан шийдвэрийг хэлэлцэж гаргаж хэрэгжүүлнэ. Бид тодорхой амжилтанд хүрнэ. Үүнд бид итгэлтэй байгаа.
Хамгийн эхний бэрхшээл бол байгуулагдсанаас зургаан сарын дараа сэтгэл зорилго шулуудан нэгэн зорилго өвөрлөсөн хамтрагч нараас нэг хэсэг буюу дөрвөн нөхөд салан одсон билээ. Тэд зүгээр ч нэг гарч явсангүй, дөнгөж байгуулагдаад байгаа эвлэлийнхээ эсрэг тун хуурмаг гашуун үг, тарж бутарахаар хатуу үйлдэл үлдээсэн.
Тэд МБНЭ-ийг тарсан, үйл ажиллагаа нь зогссон гэж нийтэд түгээж байв. Дөнгөж хөл дээрээ зогсож ядаж байгаа МБНЭ-ийн хувьд ийм алхам эрсдэл дагуулж байлаа. Гэвч тэднийг бусад нь аялдан дагасангүй. Монгол бөөд эв нэгдэл юу юунаас илүү чухлыг, хамтарч байж энэ хүнд цаг үеийг туулах ёстой гэдгийг мэдэж байгаа тул эвлэлдэн нэгдсэн бөө нар МБНЭ-дээ үнэнчээр үлдсэн.
Тэвдэж явахад тэвнээр тусал гэдэг ардын үг бий. Энэ үед гүн туслалцаа үзүүлсэн Монгол Бөөгийн Их дархан Удган Д.Батчулуун, Д.Энхжаргал, Монгол Бөөгийн Тэргүүн зайран Ч.Дангаасүрэн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Удган Х.Энхмаа, Н.Хишигжаргал, Зайран Ц.Батболд нартаа талархал илэрхийлж байна.
Бидний хувьд хоёр дахь хүндрэл санхүүгийн бэрхшээл байв. Энэхүү бэрхшээлийг давахад гишүүдийн идэвхи оролцоо нэн чухал байв.
Бид МБНЭ байгуулагдсаны нэг жилийн ойгоо Бага хуралдай хийж даруухан өнгөрөхөөр төлөвлөсөн юм.Гэтэл гишүүд өргөтгөж хийх санал дэвшүүлэв.
Тэгээд ажил өрнөв. МБНЭ-ээс Төрийн ордны ёслолын болон хамгаалалтын алба, УИХ-ын ажлын алба, БХЯ-ны сайд, ЗХЖШ-ын орлогч генерал Баярмагнай нартай уулзаж Төрийн Цагаан болон Хар сүлдэд хүндэтгэл үзүүлэх хүсэлт тавьсаныг зөвшөөрсөн юм. Гэхдээ энэ бүхэн тийм ч амар бүтээгүй, олон албан тушаалтангуудтай уулзаж нилээдгүй цаг зарж байж бүтсэн хэрэг.
МБНЭ-ийн байгуулагдсаны нэг жилийн арга хэмжээнд МБНЭ-ийн 600 гаруй гишүүд оролцохоор хүсэлтээ ирүүлсэн тэр бүхнийг бүртгэж албажуулахад хоёр ажилтан хэдэн өдрөөр цаггүй ажилласан төдийгүй Их дархан Удган Д.Батчулуун, Дархан Удган Д.Энхжаргал, Тэргүүн Зайран Өсөхбаяр нар нойр хоол мартан зүтгэснээр МБНЭ-ийн байгуулагдсаны нэг жилийн ойн арга хэмжээг амжилттай хийсэн билээ.
Зөвхөн бүх гишүүдтэйгээ холбогдоход 3 өдөр тасралтгүй утсаар ярих шаардлага тулгарсан. Энэ бүхнийг Монгол Бөөгийн тэргүүн Удган Я.Мөнгөнсувд хариуцаж байв.
Энэ өдгүүдэд МБНЭ-ийн эгнээ 200 орчим гишүүдээр өргөжин тэлсэн. Үүнд бид баяртай байгаа. Энэ олон гишүүдийн батлах, бичиг баримтыг хөтлөх их ажил байсан.
Нэг жилийн ойгоо тэмдэглэхийн өмнөх хэдэн өдөр МБНЭ-ийн жижиг өрөө хүмүүсээр бялхасан олон бужигнасан газар байв. Хүн бүр МБНЭ-дээ гишүүнээр элсэж, баярлаж хөөрсөн, сэтгэлээрээ МБНЭ-д туслах гэсэн халуун уур амьсгал тасрахгүй байлаа.
Зарим хэсэг МБНЭ-ийг тарсан гэдэг цуу үгэнд автан цаг хугацаа алдсан тухайгаа хэлж байв. Хэн нэг нь өнгөрсөн нэг жилийн хугацаанд бидний эсрэг ажиллаж МБНЭ-ийг тарсан гэсэн мэдээг тарааж байсан нь тодорхой болсон юм. Сайн үйлсийн хажуугаар саар зүйл дагалдаж байдаг нь ертөнцийн жам. Гэхдээ цаг үедээ мэдрэмтэй хандаж нэгдэж нийлж хүчирхэгжих үедээ ийн зан гаргах нь уучилж боломгүй алдаа байдаг ажээ.
2013 оны 4 дүгээр сарын 26-ны өдөр цэлмэг хөх тэнгэр, нартай дулаахан өдөр Сүхбаатарын талбайд өнгө өнгийн цэцэг шиг алагласан Монгол хувцсаараа гоёосон МБНЭ-ийн гишүүд, Удган ,Зайран нар Чингис хааны хөшөөний өмнө дурсгалын зураг авахуулаад дараа Төрийн цагаан сүлдэндээ хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагаа болсон.
Энэ үед нэгэн томоохон бэрхшээл тулгарсан нь Төрийн цагаан сүлдэнд хүндэтгэл үзүүлэхэд 600 орчим гишүүд оролцохоо илэрхийлсэн бөгөөд тэдний нэр, регистрийн дугаарыг нэг бүрчлэн тулгаж, бичиж тодруулах ажил байв.
Мөн Төрийн ордонд орох бүх бичгийн ажлыг хийхэд олон хоног шаардагдсаны дурдахыг хүсч байна.
Дараа нь Батлан хамгаалах Яам очиж Бүх цэргийн хар сүлдэд хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагаа байлаа. Энд Цэргийн хар сүлдэнд Зайран, эрэгтэйчүүдийн төлөөлөл орохыг зөвшөөрсөн юм. БХЯ-ны Хар сүлдэнд хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагаа амжилттай болсон.
Урьд өмнө нэг өдөр Төрийн Цагаан, Хар сүлдэд хүндэтгэл үзүүлэх ажиллагаа зэрэг болсон тохиолдол байгаагүй билээ.
Драгон ресторанд МБНЭ-ийн Бага хуралдай хийж, нэг жил арга хэмжээ үргэлжилсэн юм. Бага хуралдайг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан нээж, хурлын тэргүүлэгчид удирдав. МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан “Нэгэн жил” илтгэлийг тавьлаа.
Дараа нь “Монгол туурагтны Их тахилгыг зохион байгуулах тухай” МБНЭ-ийн Хяналтын цэцийн дарга, Монгол Бөөгийн тэргүүн Зайран Ж.Өсөхбаяр, “Цаст хайрхан”-ы тахилгыг зохион байгуулах ажлын явцын тухай” МБНЭ-ийн Бага хуралдайн гишүүн, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран Д.Дарьчулуун нар мэдээлэл хийв. Илтгэл мэдээлэлтэй холбогдуулан гишүүд дэмжигч санал шүүмжлэл хэлэв.
Хурлын төгсгөлд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн шийдвэрээр Монгол Бөөгийн цол олгосныг гардуулах ёслол болсон. Үүнд Монгол Бөөгийн Их Дархан Зайран, Удган цолоор 2, Монгол Бөөгийн Дархан Зайран, Удган цолоор 3, Монгол Бөөгийн Их Зайран, Удган цолоор 4, Монгол Бөөгийн Тэргүүн Зайран, Удган цолоор 11 тус тус шагнагдсаныг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан гардуулсан юм.
Мөн МБНЭ-ийн байгуулагдсаны нэг жилийн ойг тохиолдуулан МБНЭ-ийн дээд шагналаар шагнагдагсадын шагналыг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүд хүндэтгэлтэй гардуулсан юм. МБНЭ-ийн “Тэнгэрийн элч” медалын “Алтан шонхор” зэрэглэлээр 14, “Мөнгөн шонхор” зэрэглэлээр 18, “Хүрэл Шонхор” зэрэглэлээр 50 хүн шагнагдсан байна.
МБНЭ-ийн нэг жилийн ойн арга хэмжээ ийнхүү амжилттай тэмдэглэж өнгөрүүлэв. Бидэнд цаашдаа хийх их ажил хүлээж байгааг мэдрүүлэв. Бид хийж чадна. Үүнд МБНЭ-ийн гишүүн нэг бүрийн зүтгэл чухал ач холбогдолтой юм.
Эцэс нь шүүмжлэлтэй хандах зүйл байна. МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүдэд хариуцсан ажил байдаг. Тэр дагуу мэдээллийг бичиж нийтэд хүртээх үүргийг МБНЭ-ийн Дэд Ерөнхийлөгч Д.Бадарч хариуцдаг. Энэ үүргээ цаг хугацаанд биелүүлээгүйгээс МБНЭ-ийн Байгуулагдсаны нэг жилийн арга хэмжээний мэдээ 36 хоногийн дараа гарч байна. Мэдээлэл цаг хугацаандаа гараагүйн төлөө гишүүдээсээ уучлал хүсч байна.
Хуралдайны дараахь зоогийн асуудлыг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн гишүүн Ш.Энхбаяр хариуцаж зохион байгуулсан.
Энэ үед нэг бэрхшээл гарсан нь зоогийн арга хэмжээнд гишүүд, дэмжигчид дутуу оролцсоноос нэг сая төгрөгийн алдагдал хүлээв. Санхүүгийн хувьд хөл дээрээ зогсох гэж ядаж байгаа Эвлэлийн хувьд энэ бол багагүй мөнгө. Энэ бүхнийг гишүүд дэмжигчдээсээ нуухыг хүссэнгүй. Зохион байгуулж байгаа арга хэмжээ бүрээс ийм алдагдал хүлээгээд байвал ар тал болох санхүүгийн үйл ажиллагаанд муугаар нөлөөлж, цаашдын ажиллагаа сулрахад хүрнэ. Бүх зүйл байгаараа ил тод байх нь бидний цаашдын ажилд сургамжтай болох билээ. Тиймээс тохиолдож байгаа бэрхшээлийг тоочин бичихэд хүрлээ.

Хөвсгөл аймагт очсоных Монгол бөөгийн их дархан удган Д.Батчулууны хээрийн онгодод залбирсан билээ. Би их азтай хүн. Тэр болгон хүмүүс, судлаачдын танилцаагүй зүйлтэй учирч л явна. Хэд хэдэн онгодын өргөөгөөр зочилж, нэгэн тайлгад нь байлцсан. Энд миний бие улаач хүний хүнд хөдөлмөрийн мөн чанартай танилцаж, олон зүйлийн захаас нь амталсан байдаг. Бүтэн өдөр хагас үргэлжилсэн тахилга, тайлгын дараа бид дахин нэгэн сонирхолтой зүйлтэй танилцахаар хөдөлсөн билээ.
Тэр бол Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргалын хээрийн онгод байсан юм. Хэн болгон олоод байхгүй газарт хээрийн онгод байрлана. Тэнд тахилга тайлга үргэлжилсэн. Байгалийн нэн гоц байршил сэтгэл, нүдийг булаана. Монголын минь соёлын үнэт өв ийнхүү хадгалагдан үлдэж байгаад сэтгэл өег байлаа.
Монгол бөөгийн дархан удган Д.Энхжаргал намайг сэмхэн дуудаж дагуулж явсаар нэгэн тэмдэгтийн дэргэд ирээд ийнхүү өгүүлсэн билээ. Би харанхуйн орон зорьсон үед хүндхэн үе ирвэл энд ирвэл би тантай уулзах болно гэв. Гэнэтхэн бүх биед сонин мэдрэмж төрөв. Юу гээд удган минь хэлчихэв. Юун тухай өгүүлчихэв. Надад ямар их итгэл өгнө вэ. Ийм нэгэн сонин зүйл болоод өнгөрсөн. Энэ удаагийн аялал надаа олон шинэ зүйлийг мэдрүүлж, эхлэлийг нь тавьж өгсөн билээ.

Нэгдсэн тахилгын бөөлөлт хийх газар болон хайрхан, нуурын зүгрүү баримжаа авч Монгол Улсынхаа төрийн далбаа, МБНЭ-ийн тугийг мандуулж байрлуулжээ. Үндсэн арга хэмжээ хийгдэж байгааг тунхаглаж Төрийн далбаа, МБНЭ-ийн туг намирна. Тахилгын бөөлөө хийх газрыг тойруулан гортиглож улаач нар, шүтлэгтэн олон нэгэн эгнээ болж суудлаа эзлэв.
Цаг агаар тогтож, тэнгэр хагас үүлтэй харагдана. Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын Лусын тахилгыг МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул бөөлж эхэллээ. Нэгдсэн тахилгад оролцогчид хуур манжиг, хэнгэрэгээр дэмжин залбирал хийнэ.
Тамлага юугаа дуудаж, онгодоо дараалан залж, бөөлөлт үргэжилж байна. Саяхан болсон үйл явдалтай холбогдуулан онгод нь зэмлэнч, санууланч, анхаарууланч, бас цаашдын тухай өгүүлнэ. Тун удалгүй тэнгэр цэлмэж байгаль дэлхий, цаг агаар өөрчлөгдөв.
Замын аянд хатуу хөтүүг мэдэрсэн ч гэлээ болзоондоо ирж залбирч, бөөллөө. Энэ их хэл ам, хатуу хөтүүг даван туулж бөөлөөний болзоондоо ирсэн улаачдаа таларханам. Хэлж байдаг юмыг хээрийн салхи туугаад л явчихна. Уламжлалт сайхан бөөгийн онгод юугаа залаад өөрийгөө төвшигтгөөд явбал тэр нь болоо. Сайн улаачид саад мундахгүй. Бэрхшээлийг давах дутам чиг хандлага чинь улам тод томруун болно. Саад бэрхшээлийг даван туулсан улаач хүн шар тос хүртэж явдаг. Онцгой алдаа болгон айхтар хатуу сануулгаар улаач хүнийг ташуурдаж, сэтгэлийн их хатыг бэхжүүлж явдаг. Улаач минь бүү гунихар чи давж чадсан шүү. Багшийнхаа нэрийг цуурайтуулан авч явах үүрэг улаач хүнд ногдоно. Ямар их ачаалал вэ.
Ийнхүү Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын Лусын тахилга сайхан болж өнгөрлөө. Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын Лусын тахилга танд тодорхой хэмжээний нэр хүндийг авчирч байна. Би энэ тахилга дээр багш нь юм шиг, одоогийн өөрөө чюм шиг сайхан бөөлөөг харлаа. Ийм бөөлөөг тэр болгон амьдралдаа цөөхөн үзэх байх аа. Эх орон олон түмнийхээ төлөө ийм сайхан сэтгэл, зүтгэлээр бөөлж байгаа зорилго нэгтэй та нараар бахарханам. Надад ганцхан хүсэх юм байна, биеэ л битгий тоогоорой. Ная шахаж яваа улаач биеэ тоогоод байдаг юм билээ, залуучууд минь бусдаас сургамж аваад даруухан байж сураарай. Бусдын онгодыг хүндэлж байж, өөрийн онгодоо, өөрөө ч бусдад хүндлүүлнэ.
Монгол бөөгийн Тэргүүн удган А.Оюунтуул бол Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө амьдралаа зориулж яваа залуу төлөөлөл юм. 2014 онд Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-д оролцсон, 2015 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон, 2016 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон, 2017 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон. Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад зохион байгуулж оролцсон. 2019 онд Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон. 2020 онд ийнхүү Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгад Лусын тахилгыг хоёрдохоо толгойлог бөөллөө. Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө түүний зүтгэлийг үнэлж, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор, Мөнгөн шонхор” медалиар шагнагдсан.
ДҮНГИЙН ХУРАЛ
Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын дүнгийн хурлаа хийлээ. Улс орны маань сонгуулийн жил, хууль тогтоох дээд байгууллагын элч төлөөлөл ноёдоо сонгох цаг үед нэгдсэн тахилга болж өнгөрлөө. Энэ бол түүхэн цаг мөч.
Төрийг авч явах хүмүүс энэ дөрвөн жил жинхэнэ нүүр царайгаа харуулж, ноён нуруу нь тодрох болно. Олон зүйл амьдралаар шалгагдаж, улс төрчдийн нүүр царай тодорхой болно. Монгол орныг минь авч явах жинхэнэ эзэд тодрох цаг хугацаа энэ дөрвөн жилд тодорно. Хүссэн ч, эс хүссэн ч луйварчид зайлж одох он жилүүд эхэлнэ. Эх орноо аваад явчих олон сайхан залуу үе бэлэн болжээ.
Ийм үед Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилга болж өнгөрлөө. Нэг хэсэг нь бидэнтэй өрсөлдөн тахилга нэртэй зүйл хийнэ. Тэр нь үйл ажиллагааны нэр төдий зүйл болно. Энэ сайхан бөөлөөг хараад зарим нь ичих хэрэгтэй, бас ойлгох хэрэгтэй. Оромдоод явдаг тэр цаг үе дуусч байна.
Өөрийгөө товойлгох гэж хичнээн мэрийгээд нэмэргүй, цаг хугацааны цавчаанд жинхэнэ зүйл л үлдэж хоцорно. Нэгдэж чадахгүй бол бид бусдын амны “зугаа” болно. Хувь хувиа амиа бодоод хичнээн цамнавч тэр хэмжээгээр олон түмэн биднийг зөв ойлгохгүй. Зуу гаруйгаар тоологдон бүртгэгдсэн бөөгийн байгууллага байгаа боловч бөөгөө тогтвортой сурталчилаад олон түмэнд хүргээд тогтвортой ажиллаад байгаа нь бараг, байхгүйтэй адил байна. Хаяахан нийлээд хийх тахилга, бөөлөөнөөс өөр нийгэмд тэнгэр үзлээ, бөөгөө сурталчилсан байгууллага алга байна.
Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгад Галын тахилгад толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл, Хайрханы тахилгад толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Б.Нанжаа, Лусын тахилгад толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн Тэргүүн удган А.Оюунтуул нар онгодын айлдвараа хуралдаан дээр танилцуулав.
Өмнийн говьд монгол бөөг хөгжүүлэхэд хувь нэмэрээ оруулсан Ц.Бөнжийг Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор” медалиар шагнав.

“Бид бүгд мөнх биш. Нэг өдөр хорвоод ирсэн шигээ нэг л өдөр залуу хөгшин, баян ядуу хамаагүй бүхнээ орхиод явдаг. Тиймээс амьддаа бие биенээ хайраар дутаалгүй хайрлан тусалж, эргээд харахад харамсалгүй инээд баясал, аз жаргалтай дурсамж дүүрэн байж, өөртөө байгаа бүхнийхээ үнэ цэнийг мэдэрч амьдрах хэрэгтэй юм шиг…Саяхан л инээмсэглээд уулзах юмсан гээд ярьж байсан сан хичнээн сайхан зүйл ярьж инээлдэж хөөрөлдаж байлаадаа үнэхээр итгэж чадахгүйнээ. Хоёр хөөрхөн үрээ, аав, ээж ах дүүсээ орхиод иим эрт цэл залуухан насан дээрээ бид бүгдийгээ орхиод харанхүйн орон луу явчлаа гэжүү итгэхгүй байна яагаад ч юм. Энэ хорвоо дээр дотны хүмүүс, найз нөхдөөсөө хагацах шиг гуниг үгүй..” хэмээн андын бичсэн мөрийг дэмжин сууна. Бид л хойно өвчин шаналаа үл тоон амьдрал гэх их далайд мөнх юм шиг өөрийгөө мартан зүтгэсээр хөл алдан “живжээ”. Юутай гуниг вэ.
Тулгаа нь Монголчуудыгаа Мөнх тэнгэрээ шүтэн амьдрах ёстойг, түүнийг дэлгэрүүлэхийн төлөө зүтгэх ёстойг, хамтран ажиллах ёстойг мэдэрч, монголын бөөгийн төв байгууллагыг байгуулагдсан цагаас нь зүтгэж явсан залуу зүтгэлтэн юм. Тэр өнөө цагт оршин буй залуу улаач нарыг хамтарч ажиллахын чухлыг бусдад сурталчилж ажилласан манлайлагч нэгэн байлаа.
Тэрээр 2012 онд МБНЭ-ийн гишүүнээр элсэж, бага хуралдайн гишүүнээр сонгогдон ажиллаж байлаа. Монгол улсад бөө мөргөл хүчтэй дэлгэрч байх үед нйигмийн өмнө тулгамдсан олон асуудлыг хамтын хүчээр шийдвэрлэхэд идэвхитэй оролцож байлаа. Монгол бөөг цэгцэлэхээр гаргасан олон арван асуудлыг хэлэлцсэн хуралдайнууд оролцож байсан.
2012 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон, Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон, 2013 онд Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон, Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад оролцсон, 2014 онд Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-ыг удирдаж зохион байгуулсан, Улаанбаатар хот, Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон. 2015 онд Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон. Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайг Зохион байгуулалцсан, “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон, Монгол бөөг хөгжүүлэхийн төлөө түүний зүтгэлийг үнэлж, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор, Мөнгөн шонхор” медалиар шагнагдсан.
2017 онд МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүнээр сонгогдон бөөгийн байгууллагын ажиллагаанд идэвхитэй зүтгэж байлаа. Залуучуудын өмнө байнга тулгарч байдаг амьдралаа дээшлүүлэх зорилгоор холын газрыг зорих болсон билээ. Улаач хүний амьдрал бол хоёр амийг тээж явдаг, хүнд хэцүү замнал байдаг. Тэрээр ид бүтээж босгох ид залуу насандаа тэнгэрийн орныг зорьлоо.
Бид гэр бүл, эцэг эх, ах дүүс, үр хүүхдэд нь гүн эмгэнэл илэрхийлж байна.
Мөнх тэнгэр, харанхуйн орондоо тайван амгалан нойрсдоо.
МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн гишүүд: Байнгын
Д.Жаргалсайхан, Д.Одонхүү, Д.Батчулуун, П.Батжаргал, Ц.Отгонсүрэн, Я.Мөнгөнсувд, Г.Янжинлхам, Я.Отгонбаатар, Б.Батжаргал, Л.Цагаанхүү, Б.Бахаамаазагд, У.Ганхуяг, Д.Отгончимэг, Б.Нарангэрэл, Т.Баттогтох, Ч.Одбаяр, Б.Мөнхчулуун, А.Оюунчимэг, А. Оюунтуул, Д.Улаанцэцэг, Л.Баяржаргал, Д.Хүнбиш, С.Сэргэлэн, Т.Анхмаа, Ц.Цэндсүрэн, Ц.Тамжид, Б.Балжмаа, Б.Баттогтох, Ч.Гаваагүнчин, Ж.Эрдэнэцэцэг, Ж.Ариунтуяа
Байнгын бус:
Б.Бадамсүрэн, Г.Гэрэлтуяа, А.Энхтайван, Б.Нанжаа, Ц.Дуламжав, Ж. Өлзийсайхан, Ц.Бор, Ч.Даваабаяр, Д.Отгонцэцэг, Л.Дорж, Ц.Лувсанлхама, Ч.Энхтуяа, Ё.Алтанзул, Л. Баттогтох, В.Жавзансүрэн, Б.Солонго, Д.Уранчимэг, Б.Энхбаатар, Б.Байгалтөгс, Г.Гэнэнхүү, Л.Мөнх-Очир, Ж.Сонинжаргал, Д.Сосорбарам, Чанцал

Тэр улс төр, мөнгө хоёрын эрхэм нарийн холбоосыг аль эрт мэдэрч, түүний эмзэг бас давуу талыг алдахгүй мэддэг ”зурхайч”, энэ талаар тэр хэнийг ч дагуулахгүй бөгөөд ”доктор”-ын зэрэг хамгаалсан ч болохоор болсон.
Мөнгө нь улс төр болж , улс төр нь эргээд мөнгө болдог, улмаар ашиг орлого нэмэгддэг зүй тогтлыг аль эрт ажил болгож амьдралдаа хэрэгжүүлсэн нэгэн.
Сонгууль ойртох тусам Тойгоо жип машинаа зүлгэж, хэдэн төрлийн хувцсаа хаана хэрхэн өмсөж хэнд ямархуу харагдахаа тунгаан бодож, дутуугаа сэлгэх талаар эртнээс төлөвлөнө.
Хэнтэй нөхөрлөх, хэнийг өөртөө татах, хэнээс дөлөхөө бас тунгаана.

Тэр жил ардчилсан нам сонгуульд ялахад Тойгоогийн хүүгийн машин намын байрны өмнө ”багширсан” олон машин дотор багталцаж ядан ”дүүхэлзэж” байсан бол, сонгуульд ялагдсан Ардын намын цагаан байшингийн өмнөх машины зогсоолоос Тойгоогийн машин хамгийн түрүүн ”годхийн” алга болж билээ.

Тэр юунаас ч айдаггүй . Учир нь мөнгөтэй бол хэнийг ч худалдаад авчихна гэж боддог. Тэр нь ч амьдрал дээр тодорхой биеллээ олсон учир итгэлтэй байдаг.
Сонгууль дөхөөд ирэхээр Тойгоо өөрөө Монгол ардын намын, Хүү нь АН-ын, авгай нь ШН-ын үүдээр эргэлдэх нь ихсэж, үйл хэрэгт зүтгэнэ.

Сонгуулийн өмнөхөн энд, тэнд болох хандивын үдэшлэг цэнгээнд оролцоно. Тэд хэрэгтэй үед нь намын санхүүд хэдэн төгрөг хандивлахаа мартдаггүй. Сонгуулийн өмнөх компаныг санхүүжүүлнэ гэдэг бизнесийн хөрөнгө оруулалттай утга нэг хэрэг. Хандив нь сонгуулийн дараа албан тушаал, мөнгө болон хувирна. Тэр гурвын хэн нэг нь сонгуулийн ”бялуу”-г заавал амсах магадлалтай. Бялууг хүртсэн нэг нь нөгөө хоёрыгоо ”дээш” нь татна. Тэгээд ч аль нам сонгуульд ялахаас үл хамаарах өөрсдийн дархлааг бий болгосон .

Үнэнийг хэлэхэд Тойгоо дотоод сэтгэлдээ ганцхан зүйлээс учиргүй айна. Тэр үедээ зүрхний эм давхарлаж ууна. Тэр бол өөрийн нэр хүнд, албан тушаалд учиргүй хайртай. Тэр ч хүний боддог бодол байх л даа. Гэхдээ өөрийн тухай үнэн нүүр царай дэлгэгдэх вий гэхээс учиргүй айж бэргэнэ. Үүнийхээ төлөө цочиртсон үедээ хэнийг ч яаж ч мэдэхээр болчихно.

Энэ цаг үед Албан тушаал мэдлэг, боловсрол, туршлага дээр бус мөнгөөр хэмжигддэг, хов жив ”хор” найруулгын үндсэн тогтдог болсны амт шимийг амталсан бөлгөө.

Тэднийд монгол дахь бүх улс төрийн намын батлахны цуглуулга бий . Батлах бүр өөрийн түүхтэй. Өвөөд нь тэр жил Тусгаар тогтнолын намаас Хотын хурлын гишүүнд нэрийг нь дэвшүүлж батлах өгсөн бол хөдөө амьдардаг хамаатны нэгэн өнгөрсөн сонгуулийн сурталчилгааны үед нэр дэвшигчээс эмч нарын үзлэг хийх үед эрүүл мэндийн үнэгүй үзлэгт орохын тулд нэгэн намын батлах авсан байх жишээтэй. Тэдний сумын Батсайхан гэдэг залуу таван ч намын батлах өвөртөлсөн бузгай улс төрчөөр тодорсон, хөөрхөн ”онигоо”-той.

Сүүлийн арван жилд болсон сонгууль Тойгоогийн гэрийнхэн жинхэнэ улс төрч болохоо харуулсан. Тойгоогийн хүү хорьдугаар зууны сүүлчийн сонгуулийн өмнөхөн ааваасаа хэдэн төгрөг авч АН-д хандивласны хүчинд дүүргийн хурлын гишүүн болж, дараа нь Дүүргийн засаг даргын Тамгын газрын даргаар тодорсон.

Харин Тойгоо байгууллагынхаа ардчилагч нартай нийлж хэдэн шил архи хүртэж явдгийн буянд тэрүүхэндээ ”ардчилагч” гэдэг эрхэм алдрыг хүртсэн. Энэ эрхэм алдрын хүчинд Ардчилсан холбоо эвсэл сонгуульд ялахад ”бялуу”-аас хүртэж тэр нэгэн байгууллагын Сургалтын хэлтсийн даргаар томилогдсон түүхтэй.

Гэвч хожим сургуульд хүүхэд оруулах нэрээр хахууль хүртэж хэмжээг нь хэтрүүлсэн хэргээр ажлаасаа хусуулж, цэргийн тэтгэвэрт гарсан. МАН-д нүүрээ таниулсан түүнд нэг хэсэгтээ гэртээ ”ичихээс” аргагүй байдалд хүрсэн. Түүнд сонгууль ямагт баяр баясгаланг авчирдаг. Одоо түүнд ганцхан МАН-ын царайг харж амьдарахаас өөр аргагаүй болсон.

Тэгээд намуудын улс төрийн удирдагчид солигдож байдаг завшааныг ашиглаж өөрийгөө хэнд ч ямраар таниулж чаддаг арга ухааныг сүвэгчилж сурсан. Эхлээд тэр одоогийн их хурлын гишүүн нэгэн эрхэмтэй хамт хөдөө аймгуудаар ”давхиж” Ардчилсан хүчний бүх л намуудад хандав өргөв. Тэгэхдээ хотыг бодвол хөдөө тэдний ”жинхэнэ нүүр царайг” танихгүй тул хэний ч дүр эсгэсэн болохоор жүжиглэнэ. МАН нь мэдчих вий гэдгийг л онцгой анхаарч нууцлан чандална.
Тэгтэл энэ удаа тэр бодсноос илүү үр дүнд хүрэх боломж бүрдэв. Учир нь ”ханилж” явсан найз нь Улсын их хурлын гишүүн болж, Тойгоогоо дэмжих аятайхан, өргөн боломж бүрдэв.

Сүүлийн үед цэргээс тэтгэвэрт гарсан Тойгоо өөрийнхөө мөрөнд генералын пагон зүүснээр зүүдлэх болов.
1999 он

2020 оны 06 дугаар сарын 07-ны өдөр МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн жаран наймдугаар хуралдаан болж дараах асуудлуудыг хэлэлцлээ.Үүнд:
Нэг. НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГЫН ТАХИЛГА
1. Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгын үед мөрдөх журмын тухай МБНЭ-ийн -Галын тахилгын тухай. Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Нарангэрэл
-Хайрханы тахилга. Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Б.Нанжаа
-Лусын тахилга. Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул
Тус тус хэлэлцлээ.

Галын тахилгын дараа оролцогчид Бурхан халдун 2020, Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгын тухай кино үзэж сонирхолоо.
2020 оны 6 дугаар сарын 22-ны наран мандах мөчид Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргал нарандаа залбирч бөөлөөгөө эхэллээ. Нарандаа өргөх идээний дээжээ тавьж, аргал бүхий тулган дээр сүүгээ тавьсан байлаа. Нарны залбиралд оролцож байгаа нэр хүньтэй улаач, төлөөлөгчөөр Их гал болон бусад галаа асаангуут тогоонд тавьсан сүү буцалж, түүнээс өргөлөө өргөх хэлбэрээр зан үйлээ зангиджээ. Олон зан үйл монгол уламжлалыг илтгэн харуулах ажээ.
Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргал залбиралаа эхлэн улмаар хуяглан бөөлж, халх бөөгийн өвөрмөц дэг жаягаар бөөллөө. Наран мандах мөчид эргэн тойрон байрлах уул, толгодыг манан бүрхэж улмаар мөнх цаст хайрхад мэт содон сонин харагдана билээ.
Улаанбаатар хотдоо хамгийн ойрхон байрладаг наадмын төв талбайг түшиглэн хийдэг нарны тахилга монгол бөөгийн улаач нарын нэгдэж хийдэг залбиралын газар болоосой хэмээн хүсч МБНЭ-ээс 2012 онд санаачлан эхэлсэн түүхтэй. Нарны залбиралын өмнөх орой нь залуу бөө нар цугларч галдаа бөөлөө хийх болсон билээ. Тэр нь өргөжсөөр олон бөө оролцсон замбараагүй бөөлөө болон хувирч байсан. Дэг журамтай байх гэхээр оролцоо нь багасдаг, оролцсон болгон бөөлүүлдэг юм аа гэхэд шүтлэгтэн олны өмнө нэг л зах замбараагүй бөөлөөн болж хувирдаг байдал ажиглагдсан. Галын тахилга нь голлох болж, залуучууд гал дээр бөөлсөний дараа гол ажиллагаа болох Нарны залбирал эхлэхэд оройны галын тахилгадаа “түүртэн” унтсаар өглөөний тахилгадаа оролцдоггүй байдал их байлаа. Энэ байдал жил болгон давтагддаг.
Дэг журамтай Нарны тахилга байх уу, эсвэл өмнөх өдөр нь галын тахилгаа хийж, түүндээ түүртэж, өглөө нь унатсаар нараа угтах уу. Ийм асуулт нарны тахилгын дараа үлддэг болж байна.
Нарны тахилгаа хамтарч хийх бодлогыг дэмжиж оролцсон улаач нар, шүтлэгтэн олондоо баярлалаа. Монгол бөө мөргөл нар минь нэгдэн тэлж, Монгол Улс маань цэцэглэн хөгжих болтугай.

Тэмүжин Есүхэй баатрын үед сүй тогтоосон Бөртэ үжинг авч нутаг буцахад монгол заншлаар хадам эцэг эх ойр садныхан хамт явжээ. Гэтэл Хэрлэнгийн Ораг цөл гэдэг газраас Дай сэцэн гэдрэг буцсан байна. Нууц товчоонд ямар учраас буцсаныг тэмдэглэсэнгүй. Лу “Алтан товч”-д мариан халуун болж Хэрлэн өөд харив гэжээ. Гэхдээ сүүлийн үед эрдэмтэд Амбагай хааны өөрийн биеэр охиноо урагт хүргэж өгөхийг цээрлэсэн гэрээслэлийг биелүүлсэн гэх болж. Ингээд охиныг хүргэхийг Дай сэцний гэргий Цотан дааж аван Тэмүжиний нутаглаж байсан Сэнгүр горхины Хөх нуурт хүргэж өгчээ. Энэ үед Тэмүжин хэдэн настай байсныг олонх баримт бичигт тэмдэглсэнгүй харин Саган сэцэний “Эрдэнийн товч”-д арван долоон насандаа буюу шар нохой жил1178он Бөртэ үжинг авлаа гэж тодорхой бичжээ.
Шаргачин тахиа жил буюу 1189 онд Тэмүжин хорин найман настай байсан бөгөөд түүний гэр нь Хэнтий ханы өвөрт Сэнгүр горхины Хар зүрхний Хөх нуурт нутаглаж байлаа. Түүнийг хүрээлэн дагаж байсан хамаг монголчууд зөвлөлдөөд Хотула хааны гутгаар хөвгүүн Алтан отчигон, Есүхэй баатрын ах Нэхүн тайжийн хүү Хучир бэхи, Бартан баатрын ах Охин Бархагийн ач хөвгүүн Сацэ бэхи нар төлөөлөн Тэмүжинд “Чингис хаан” цол өргөмжлөн эзэнгүй байсан Хамаг монголын хаан болгожээ.
Ийм сайхан түүхтэй энэ газар одоо цагийн төрийн зүтгэлтнүүд залбирал хийж ёслол үйлддэг болжээ. Гэхдээ бөөгийн зан үйлээр өвөрмөц маягаар хийж байсныг Монголын бөөгийн төв байгууллага, зан үйлээрээ таслан зогсоож, уламжлалаа чандлан барьдаг улаач нар хийх болсон билээ.
Хар зүрхний Хөх нуур маань одоо замбараагүй байрласан, битүү амралтын газар болжээ. Арга ядахдаа тахилгыг нь энэхүү газраас 5км зайнд хийж байхав.
Энэ удаа Галын тахилгыг Монгол уламжлалт бөө мөргөлийг нийтэд түгээхийн төлөө чин сэтгэлээр зүтгэж явээ нийгмийн залуу зүтгэлтэний нэг болох Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Нарангэрэл удирдан зохион байгуулж, толгойлж бөөлсөн билээ.
Галын тахилга бэлэн болж Монгол Улсын төрийн далбаа, МБНЭ-ийн тугийг байрлуулан гэрлээр тодотгож өгсөн нь онцгойрон харагдана. Тахилгыг эхэлж, галыг МБНЭ-ийн Тэргүүн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү асаав.
Халх бөөгийн дэг жаягаар хуур манжигаар эхэлж, тамлага, дуудлагаар онгод юугаа дуудав. Ийнхүү Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын Галын тахилгыг Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Нарангэрэл толгойлон бөөлсөн билээ.
Галын тахилгаа дэмжиж олон залуу улаач нар хуяглан босж бөөлсөн. Тахилгын төгсгөлд улаач нар монголын сайхан уянгалаг дуугаар галаа манан дуулж хоносон бүлгээ.

ХАЙРХАНЫ ТАХИЛГА. (Хоёр. 2020 оны 6 дугаар сарын 8-ны өдөр. 09.00-11.00)
Үүлэрхэг тэнгэрт өглөөний наран мандаж, зөөлөн салхи сэвэлзэнэ. Хар зүрхний Хөх нуураас 3 км байрласан манай хотхон, бид алгуурхан босч тахилгын бэлтгэлээ хангаж, товлосон Хайрханы тахилга хийх газар луу хөдөллөө. Нэгдсэн тахилгын нэгэн үндсэн тахилга байсан учраас ихэд сонирхохын зэрэгцээ өндөр үүрэг, хариуцлага хүлээсэн бөөлөлт байсан билээ.
Нэгдсэн тахилгын бөөлөлт хийх газар болон хайрхан, нуурын зүгрүү баримжаа авч Монгол Улсынхаа төрийн далбаа, МБНЭ-ийн тугийг мандуулж байрлуулжээ. Энэ бол тахилга болгонд үндсэн арга хэмжээ хийгдэж байгааг тунхаглаж буй хэрэг юм. Нэгдсэн тахилгыг хүндэтгэн тодотгож байгаа зүйл бол энэ билээ. Бөөлөө хий газрын ар талд хагас сар хэлбэрээр улаач нар, шүтлэгтэн олон нэгэн эгнээ болж суудлаа эзэлнэ. Өргөлөө өргөхөд саад болохгүй бас бусдын хувцас, зүйлийг өргөлөөр “нялахгүй”-н тулд ингэж байрладаг юм.
Цаг агаар тогтуун, тэнгэр хагас үүлтэй харагдана. Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилгыг Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Б.Нанжаа толгойлон бөөлж эхэллээ. Нэгдсэн тахилгад оролцогчид хуур манжиг, хэнгэрэгээр дэмжин залбирал хийнэ.
Тун удалгүй байгаль дэлхий, цаг агаар өөрчлөгдөн хоёр талааас хуй салхи эрчилж, тоос гэж хэлэмгүй бас бороо гэж нэрлэмгүй байдал үүссэн билээ. Олон шувууд цугларан хуйлран эргэлдэж янз бүрийн авиа чимээ гаргана. Салхины эрчим нэмэгдсээр цаг агаар тийм гэж нэрлэхийн аргагүй болж билээ.
Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилгын бөөлөлт дуусах үед хур бороо орж эхэлсэн билээ. Уламжлалт ёсоор бөөлөлт Хайрханд өргөх идээний дээжээ цунцал хэлбэрээр өргөж өндөрлөв. Хайрхандаа идээний дээжээ өргөхөөр эрчүүдийг томилно билээ.
Ийнхүү Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын Хайрханы тахилга ид шидтэй сайхан болж өнгөрлөө. Энэхүү ховор тохиох тахилгад оролцсондоо би багш, шавь хоёроор бахархаж байлаа. Ийм сайхан тахилга, түүнд зориулан бөөлсөн бөөлөөг тэр болгон амьдралдаа цөөхөн үзэх байх аа хэмээн бодож суунам. Мянгантай хүний яриа сонсож сууснаас Бурхан халдун хайрханы болон Хар зүрхний Хөх нуурын Нэгдсэн тахилгын бөөлөөг үзэж, нүд баясч, сэтгэл сэргэж, монгол бөө нараар бахархах сэтгэл төрж байлаа. Тэнгэрлэг бөө мөргөлийн төв бол яах аргагүй Монгол эх орон, уламжлалт бөөгөө авч яваа улаач нар Та нар билээ. Дэлхийн олон газраар явж, янз бүрийн шаман нартай уулзаж байсан, хувь хүний төлөө зан үйл хийж байсан олон улаач нартай таарч байсан, Эх орон олон түмнийхээ төлөө ийм сайхан сэтгэл, зүтгэлээр бөөлж байгаа өөр бөөг би хаанаас ч олж үзсэнгүй.
Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд удган Б.Нанжаа бол Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө бүхий л амьдралаа зориулж яваа нэгэн. 2012 онд Сэлэнгэ аймгийн Мандал суманд болсон Хүннүгийн “Ноён уулын Нэгдсэн тахилга”-т оролцсон, Хэнтий аймгийн Цэнхэр мандал сумын Хар Зүрхний Хөх нуурт болсон Чингис хааны мэндэлсний 850 жилийн ойг тохиолдуулан “Эзэн Чингис хаан”-ы ариун сүнсэнд хүндэтгэл үзүүлэх 2200 бөө нар оролцсон Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон, 2013 онд Налайх Дүүргийн Гандан ууланд хийгдсэн Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон, Өмнөговь аймгийн Ханбогд сумын нутаг дахь Ханбогд хайрхан, Оюутолгойн Монгол говийн Нэгдсэн их тахилгад оролцсон, 2014онд Улаанбаатар Хүй долоон худагт болсон “Нарны залбирал”-ыг удирдаж зохион байгуулсан, Улаанбаатар хот, Монгол үндэстэн баатруудынхаа хүндэтгэлийн цогцолборын шав тавих нээлтийн ажиллагаанд удирдаж оролцсон. 2015онд Баян-Өлгий аймгийн Буянт, Сагсай, Цэнгэл сумын нутаг дахь Монгол улсын толгой уул “Жаргалт Хан” хайрханы Нэгдсэн Их Тахилгад оролцсон. Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласаны 2225 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нарын нэгдсэний 3 жилийн хүрээнд Монгол туургатны нэгдсэн Их Хуралдайг Зохион байгуулалцсан, “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн залбиралд оролцсон, 2016 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон. Хөвсгөл нуурын нэгдсэн тахилгад оролцсон, 2017 онд “Бурхан Халдун”-ны нэгдсэн тахилгад оролцсон. Нарны залбиралд оролцсон, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад зохион байгуулж оролцсон. 2018 онд Говийн нэгдсэн тахилгад оролцсон. 2019 онд Хар зүрхний Хөх нуурын нэгдсэн тахилгад Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Отгонтэнгэр хайрханы нэгдсэн тахилгад оролцсон. Монгол бөөг уламжлалт ёсоор хөгжүүлэхийн төлөө түүний зүтгэлийг үнэлж, Мөнх тэнгэрийн төлөө “Долоон өвгөн од” одон, “Хүрэл шонхор, Мөнгөн шонхор, Алтан шонхор” медалиар шагнагдсан.

2020 оны 06 дугаар сарын 5-ны өдөр МБНЭ-ийн Дээд цэцийн хуралдайн жаран долоодугаар хуралдаан Бурхан халдун хайрханы Цагаан аралд болж дараах асуудлуудыг хэлэлцлээ.Үүнд:
Нэг. БОДЛОГЫН АСУУДАЛ
1. Тэнгэрт мэдүүлэх тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Хоёр. НЭГДСЭН БОЛОН ОРОН НУТГЫН ТАХИЛГА
2. Бурхан халдуны хайрханы нэгдсэн тахилгын үед мөрдөх журамын тухай.
-Галын тахилга. Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Эрдэнэбаатар
-Нарны тахилга. Монгол бөөгийн Их зайран Д.Одонхүү
-Хайрханы тахилга. Монгол бөөгийн Их зайран Д.Батжаргал
-Тэнгэрийн тахилга. Монгол бөөгийн Их удган Ц.Отгонсүрэн
-Лусын тахилга. Монгол бөөгийн Их удган Б.Бадамсүрэн