Эрхэлсэн ажил, албандаа амжилттай ажиллаж байгаа хамт олонд Үндэсний аюулгүй байдлын Зөвлөлийн ажлын албаны нэрэмжит шагнал, албан тушаалтан, албан хаагчдад 2 сая төгрөгийн мөнгөн шагнал болон дурсгалын зүйлээр урамшуулсан.
Энэ хүрээнд ХХЕГ-ын харьяа хилийн цэргийн отряд, заставуудын үйл ажиллагаатай бүрэн хэмжээгээр танилцсан билээ.
Монгол Улс, ОХУ-тай 1958, 1976 онд хоёр талын хилийн гэрээ байгуулж, 2002 онд 3485 км урт хилийг хамтран шалгаж тодотгосон бөгөөд энэ хэсэгт өндөр уул, уулархаг, ой мод бүхий онцлогтой хил хамгаалалтын үйл ажиллагаа явагдаж байв.
Монгол Улс 1962 онд БНХАУ-тай анх удаа 4676.8 км урт хилийн шугамыг тогтоож, 1973 онд НҮБ-д албан ёсоор бүртгүүлжээ. Уг хилийн шугамыг 1982-1984, 2001-2004 онд хамтран шалгасан бөгөөд тал хээрийн, говь цөлийн, дов толгодын бүхий газар зүйн байршил бүхий хил хамгаалалтын үйл ажиллагаа явагдаж байна.
Хил хамгаалалтыг Монгол Улсын төрөөс хилийн талаар баримтлах бодлого /2002/, Монгол Улсын Хилийн тухай хууль /1993/, Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал /1994/, хилийн дэглэм, хилийн боомтын асуудлаар хөрш орнуудтай байгуулсан гэрээ, хэлэлцээрээр баталгаажуулан хил хамгаалах байгууллагын хүч хэрэгсэл, ард иргэдийн оролцоотойгоор хэрэгжүүлж байна.
Тэр үед Увс, Завхан, Хөвсгөл аймгийн хойд нутаг ОХУ-тай хил залгаа хэсгээр хил дамжсан малын хулгай, түүнтэй холбоотой хилийн зөрчил байнга гарах болсон. Эдгээр аймгуудын удирдлага, сумын засаг дарга нар, ХХЕГ-ын отряд, заставын дарга болон цагдаа, тагнуул, онцгой байдлын алба оролцсон хамтарсан зөвлөгөөн хоёр удаа хийгдлээ. Энэ зөвлөгөөнд яригдсан асуудлын ажил хэрэг болгох талаар хамтарсан шийдвэр гаргаж хэрэгжүүлж ажилласан. ОХУ-тай холбоотой асуудлыг ОХУ-ын ҮАБЗ-ийн албадтай Монгол Улсын ҮАБЗ-ийн ажлын албанаас хийсэн ажлын уулзалтуудад ярилцаж байсан.
Монгол Улс, ОХУ-тай хил дээрх хилийн боомтуудын үйл ажиллагаа хэвийн ажиллаж байгаа боловч ОХУ нь хилээр монголын иргэдийн нэвтрүүлэхдээ авч гарах ачаанд хязгааралт тогтоосон нь хил орчмын иргэдийнн худалдаа хамтын ажиллагаанд бэрхшээлтэй байдал бий болсон байв.
Улсын хил, түүний хамгаалалт нь дан ганц хил хамгаалах байгууллагын хүчээр шийдвэрлэгдчих нэг талын арга хэмжээ биш, төрийн болон төрийн бус байгууллагууд, иргэдийн оролцоо шаардагдсан цогц том асуудал бөгөөд зайлшгүй төрийн бодлогоор, төрийн оролцоотойгоор зохицуулагдах шаардлагатай юм.
Хил орчмын нутаг дэвсгэрийн хүн амын суурьшилгүй, эзэмшилт багатай нутгийн стратегийн ач холбогдол бүхий байгалийн нөөц баялгийг төрийн хяналтад байлгах, хамгаалалтад авах замаар түүнийг хууль бусаар ашиглахаас урьдчилан сэргийлэх;
-Улсын хилийн халдашгүй дархан байдал, хил орчмын нутаг дэвсгэрийн аюулгүй байдлыг хангах үүрэг бүхий байгууллага, албан тушаалтны үйл ажиллагааны зохицуулалт, уялдаа холбоог сайжруулах, боловсронгуй болгох; Эрх зүйн орчныг байнга боловсронгуй болгож, цаг үе, цагийн байдалтай уялдуулан хилийн холбогдолтой хууль, тогтоомж, гэрээ, хэлэлцээрийг шинэчлэн сайжруулж байх;
-Нийгмийн дэд бүтцийг эрчимтэй хөгжүүлэх замаар хилийн бүс, зурваст иргэд, хилчид тогтвортой суурьших нөхцлийг бүрдүүлэх;
-Зам харилцаа, холбоо, тээвэр, цахилгаан, хилийн инженерийн төхөөрөмжлөл зэрэг хил хамгаалалтад төдийгүй, ард түмний аж амьдралд нөлөөлөхүйц дэд бүтцийг хөгжүүлэн улсын хилээ баталгаажуулахын зэрэгцээ улсын хил хамгаалалтын таатай нөхцлийг бүрдүүлэх;
-Монгол Улсын төрөөс хилийн талаар баримтлах бодлогыг хэрэгжүүлэх, түүнийг цаг үеийн шаардлагад нийцүүлэн оновчтой үндэслэлтэйгээр тодотгох, шинэчлэх зорилгоор суурь судалгаа, эрдэм шинжилгээний ажлыг өргөжүүлэх улмаар хил судлалын салбар шинжлэх ухааныг хөгжүүлж улсын хил, түүний хамгаалалттай холбоотой асуудлуудыг шинжлэх ухааны үндэслэлтэйгээр шийдвэрлэх, эрх зүйн болон тогтолцооны оновчтой байдлыг тодорхойлох, үр ашигтай ажиллах төсөл боловсруулан хэрэгжүүлэх;
-Хилийн боомтод ажиллах хяналтын албадын үйл ажиллагааг нь уялдуулан, нэгдсэн зохицуулалтад оруулах замаар хилийн боомтын үйл ажиллагааг боловсронгуй болгох;
-Хилчдийн гэр бүл ажил, хөдөлмөр эрхлэх, үр хүүхдүүд нь сургуульд суралцах, соёлын болон эмнэлэгийн үйлчилгээнд хамрагдах зэрэг нөхцөл бололцоог буй болгож хилчид тогтвор суурьшилтай ажиллаж, амьдрах нийгмийн баталгааг хангах;
-Монгол Улс дан ганц хилчдийн хүчээр хил хамгаалах аргагүйгээс хил орчмын иргэд, өөр бусад нутгийн иргэдийг гэрээгээр хил хамгаалалтад оролцуулах, хөхүүлэн дэмжих, урамшуулах, тэнд суурьшин амьдрах эрх зүйн таатай орчин, эдийн засгийн хөнгөлөлт үзүүлэх арга хэмжээг авч хэрэгжүүлэх;
-Хил дамнасан гэмт хэрэгтэй тэмцэх, байгалийн гамшиг, хүн малын гоц халдварт өвчин тархахаас урьдчилан сэргийлэх, хил орчмын нутаг дэвсгэрт хүмүүнлэгийн болон экологийн асуудлыг шийдвэрлэх чиглэлээр хил залгаа болон бусад орнуудтай хамтран ажиллах;
-Улсын агаарын хилийн хяналтыг боловсронгуй болгоход чиглэсэн дэвшилтэт техник, хэрэгсэлийг нэвтрүүлэх;
-Одоо хилийн зурваст байгаа инженерийн байгууламж, зам харгуй, холбоо дохиоллын хэрэгслийг боловсронгуй болгон сайжруулах, шинэ дэвшилтэт техник, технологийг өргөн нэвтрүүлж, шинэчлэлт хийх;
-Хил орчмын нутаг дэвсгэрийн хүн амын суурьшилгүй, эзэмшилт багатай нутгийн стратегийн ач холбогдол бүхий байгалийн нөөц баялгийг төрийн хяналтад байлгах, хамгаалалтад авах замаар түүнийг хууль бусаар ашиглахаас урьдчилан сэргийлэх;
-Улсын хил хамгаалах байгууллагын албан хаагчдыг мэргэшүүлж, ямар ч нөхцөлд улсын хилийн халдашгүй дархан байдал, хил орчмын нутаг дэвсгэрийн аюулгүй байдлыг хангах чадвар бүхий нэгдмэл бүтэц зохион байгуулалттай байлгах явдал юм.
Цаашид бодлогын хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх ажлын хүрээнд:
Нэг. Монгол Улсын Ерөнхийлөгч ХХЕГ-ын удирдлагад хоёр удаа биечлэн уулзаж үүрэг, даалгавар өгсөн боловч түүний биелэлт хангалтгүй энэ талаар хариуцлага тооцох хэмжээнд хүрсэн байна.
Хоёр. Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах чиг үүрэг бүхий байгууллагуудын удирдах ажилтны уулзалтыг ҮАБЗ-ийн ажлын алба, ХХЕГ-тай хамтарч зохион байгуулах, энэ үеэр аймгуудын прокурор, шүүхийн байгуулагтай хамтарч баруун аймгуудын хилийн цэргийн сахилгын талаар бүсийн зөвлөгөөнийг хийсэн.
Гурав. Хил хамгаалалтад ажиллаж байгаа офицер ахлагч нарын сургалт, ялангуяа хүний хөгжлийн асуудлыг муу анхаарч ирсэн явдал гэж үзэж байна. Цаашид хил хамгаалалтад ажиллагсадыг таван жил дутам системт сургалтад хамруулж байх, энэ үеэр аттистатчилах шалгалтад хамруулж, албан хаагчид өөрсдөө бие даан суралцах, өөрийгөө хөгжүүлэх талаар шаардлага тавьж ажиллаж сурах, нөгөө талаас Удирдлагын Академи, Батлан хамгаалах их сургууль, Цагдаагийн Академи, Хилийн цэргийн дээд сургуулийн багш нарын бүрэлдэхүүнтэй сургалтын баг ажиллаж системт сургалтыг заадаг байх санал дэвшүүлсэн. Хойд бүсийн сургалтын төвийг Хөвсгөл аймгийн Цэцэрлэг хотод, Зүүн бүсийн сургалтын төвийг Дорнод аймгийн Чойбалсан хотод, Өмнөд бүсийн сургалтын төвийг Өмнөговь аймгийн Даланзадгад хотод байрладаг хилийн ангид төвлөрүүлж, Говь-Алтай, Сэлэнгэ аймгуудын хилийн хороод сургалтыг бие даан зохион байгуулах боломжтой гэж үзсэн.
Дөрөв. ХХЕГ-ын боловсон хүчнийг бэлтгэх нэгдсэн тогтолцоог улам боловсронгуй болгох, энэ шаардлагаас Хил хамгаалалт, шалган нэвтрүүлэх мэргэжлийн чиглэлээр Хилийн дээд сургууль, хуулийн мэргэжлээр Цагдаагийн Академи, цэргийн зэвсэг, техникийн инженер, холбоо, авто, ар тал хангалт зэрэг мэргэжлээр Батлан хамгаалах их сургуулиар улсын төсөв, нэгдсэн захиалгаар мэргэжилтэнг бэлтгэж байх, Удирдах ажилтны давтан курсыг ОХУ-ын цэргийн Академи, дээд сургууль, Батлан хамгаалахын их сургуулийн Удирдлагын Академид хийж байх,
Тав. Хил хамгаалалтын стратеги, тактикын үйл ажиллагаанд шинэчилэлт хийх зайлшгүй шаардлагатай болсон байна. Энэ шаардлагаас уялдан ХХЕГ-ын отрядын захирагч нараар олон жил ажилласан хүмүүсээр хил хамгаалалтын орчин үеийн арга барил, тактикын өөрчлөлтөөр бүтээл, туршлагыг бичүүлэх боломжтой юм.
Зургаа. Хил хамгаалалтын зарим бүсэд орчин үеийн техник хэрэгсэл, технологоор хангах ажлыг яаралтай хэрэгжүүлэх, үүнд Замын-Үүд, Буянт-Ухаа, Алтанбулагын Шалган нэвтрүүлэх үйл ажиллагаанд паспорт шалгадаг орчин үеийн техник, технологоор бүрэн хангах асуудлыг ойрын хугацаанд хэрэгжүүлэх шаардлагатай. Терроризм, улс дамнасан гэмт үйлдлээс сэргийлэхийн хамт хилийн харилцааг өргөжүүлэх үүднээс хилийн боомтуудыг тохижуулах, хэвийн үйл ажиллагааг нь хангахад орон нутгийн оролцоог нэмэгдүүлэх олон улсын төсөл, хөтөлбөрт хамруулах ;
Замын-Үүд, Буянт-Ухаа, Алтанбулагын хилийн ангиудын шаардлагатай хэсгүүдийг камераар хянах боломжийг судлаж хэрэгжүүлэх ажлыг зохион байгуулах шаардлагатай.
Хилийн харуулын цамхагыг Монгол улсын зарим байгуулагад хийсэн байгааг туршлага судлан өөрийн нөхцөлд тохируулан сайжруулж хэрэглэх боломжийг судлаж хэрэгжүүлж эхлэх боломжтой юм.
Долоо. ХХЕГ-ын заставуудын авто паркын шинэчилэлтийг хийх асуудлыг үе шаттайгаар хэрэгжүүлэх, ингэхдээ газар зүйн байршил, улирлын цагийн байдлыг нарийн тусган автотехникийн хангалтын судалгаа хийж тусгах шаардлагатай.
Найм. Хилийн заставуудад амьдарч байгаа хүүхдүүдийг сургуулийн өмнөх насны сургалтад хамруулах асуудлаар Хүүхдийн төлөө үндэсний төв, бусад төрийн бус байгууллагуудтай хамтарч ажиллах асуудлыг шийдвэрлэх боломжтой байна.
Тэр үед дэвшүүлсэн асуудлуудаас амьдралд биелэлээ олсон нь одоо дүгнэхэд боломжтой мэт санагдах юм.
