Category: Монгол бөө

“2015-МОНГОЛ БӨӨ-1” цугларалт, сургалтад “Монгол бөөгөөс бурханы шашины зээлж авсан зан заншилууд” сэдвээр Монголын бөөгийн байгууллагыг үүсгэн санаачлагч, судлаач Ш.Сүхбат, “Монгол бөөгийн дуудлага, тамлага” сэдвээр Монгол бөөгийн Их дархан зайран Д.Бямбадорж, “Монгол бөө, Зурхай”,” Хайрхад, савдаг, шивдэг, газар шинжих тухай” сэдвээр Монгол бөөгийнТэргүүн зайран Д.Дарьчулуун, “Мэргэ төлөг, энергийн тухай” сэдвээр Монгол бөөгийн Их зайран П.Батжаргал, “Зад барих ёс, Залбиралт, зүглэл, зүгийн учир” сэдвээр Монгол бөөгийн Тэргүүн зайран И.Болдбаатар, “Бөө хүний мөрддөг хориглох зүйлүүд Монгол бөөгийн бөөлөлт” Монгол бөөгийн Тэргүүн Удган Я.Мөнгөнсувд, “Монгол бөөгийн түшээ, хэлмэрч, тулмаашийн тухай” сэдвээр Судлаач Т.Дагвадорж, “Дундад зуунаас нэн шинэ үеийн бөөгийн хөгжил”, “Монгол бөөгийн цолны тухай”, “2015 онл МБНЭ-ээс зохион байгуулах ажлын тухай”, “Монгол төрийн бодлого, түүнд Мөнх тэнгэрийн үзэл санааны гүйцэггэх түүхэн үүрэг” сэдвээр МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, “Буриад язгуурын бөөгийн тухай”, “Галын тахилга” гэсэн сэдвээр Монгол бөөгийн Буриадын Их зайран Г.Болд, “Монгол бөө-бариа засал, бясалгал” гэсэн сэдвээр Монгол бөөгийн Тэргүүн Удган О.Туул, “Хуур, манжигийн тухай” сэдвээр Монгол бөөгийн их Дархан Удган Д.Батчулуун, “Монгол гэрийн гайхамшиг, өргөөн дэх Онгодын байрлал” гэсэн сэдвээр Монгол бөөгийн удган Б.Байгальмаа, “Монгол бөөгийн ёс зүйг боловсруулан гаргах болсон түүхэн шалтгаан” сэдвээр Монгол бөөгийн их Зайран Д.Одонхүү, “Бөө болох шалтгаан улаачийн ёс зүй, Багш шавийн барилдлагын ёс зүй”, “Бөөгийн зан үйлийн ёс зүй, өргөл барьцын ёс зүй, Эгэл олон түмний баримтлах хүндэтгэлийн ёс зүй” сэдвээр сэдвээр Монгол бөөгийн Тэргүүн Зайран Н.Баярсайхан нар тус тус лекц уншиж, оролцогчдын асуултад хариуллаа.
Сургалт эхлэхтэй холбогдуулан эерэг болоод сөрөг хандлага гарч ирж байсан боловч сургалт дууссаны дараа мөнх тэнгэрийн улаач нар сургалтанд суусандаа их сэтгэл хангалуун байгаагаа илэрхийлж байсан юм.
Сүүлийн жилүүдэд шинэ бөө, тэнгэрийн улаач нар ихээр төрж байгаатай холбогдуулан тэнгэрийн үйлээ дутуу хийх, онгод тэнгэрүүдтэйгээ дутуу золгосон гээд сөрөг хандлага үүсгэж байгаа өнөө үед түүнд хариулт өгөхөд цагаа олсон сургалт болж чадлаа.
Хуяг, хувцас өмсөөд, хуур татаад эсвэл хэц барьж суугаад бөө болдоггүй. Гэртээ суугаад өвөө, эмээгээ буулгаад хүчтэй зайран, удган болдоггүй гэдэг томоохон ойлголтыг сургалтанд хамрагдсан улаач нар маань ойлгосонд МБНЭ-ээс сургалт зохион байгуулсан багш, баг хамт олон, сургалтанд хамрагдагсадын хувьд сэтгэл хангалуун байлаа.

– Манхан тэнгэр, ан гөрөөсийг хамардаг тэнгэр. Бас ангийн тэнгэр гэдэг.
– Дайчин тэнгэр, дайн байлдааныг захирах тэнгэр.
– Хан хар тэнгэр, эм эмнэлгийг харъяалах тэнгэр.
– Зайран тэнгэр, элч тэнгэр.
– Баян цагаан тэнгэр, баруун өмнө залрагч Баян цагаан тэнгэр гэдэг.
– Номт цагаан тэнгэр, ард түмний амар түвшинийг хамгаалагч тэнгэр.
– Наран долоон тэнгэр, сүлд заяаны тэнгэр гэдэг.
– Хурын тэнгэр, хур ус, хур бороог хамаарсан тэнгэр. Бас хурын гурван тэнгэр гэдэг.
– Шударгуу цагаан тэнгэр-үнэнч шударгууг эрхэмлэх тэнгэр.
– Цайр цагаан тэнгэр, гал баатар тэнгэр.
– Заяа цагаан тэнгэр, үнс мөрийг заах тэнгэр. Бас заяа таван тэнгэр гэдэг.
– Баян цагаан тэнгэр, баруун зүгийн эзэн баян цагаан тэнгэр гэдэг.
– Хясан тэнгэр, Баруун хойт зүгт залрагч баялагийг захирагч тэнгэр. Бас улаан хясан тэнгэр гэдэг.
– Одон заяаны тэнгэр, Өмнө зүгийн эхлэгч тэнгэр, өвчин зовлонг арилгагч, ад чөтгөрийг элдэгч, адуу малыг хамгаалах тэнгэр гэнэ. Бас заяа тэнгэр гэдэг.
– Гал халуун эх тэнгэр, галын эзэн тэнгэр бас асур тэнгэр гэдэг.
– Милаан тэнгэр, эд баялагийг агуулагч, мал сүргийг арвижуулагч тэнгэр. Бас эрхт милаан тэнгэр гэдэг.
– Арвижих тэнгэр, баялаг аливааг захирагч тэнгэр.
– Зол нэмэгдүүлэгч тэнгэр, хийморь мандуулах, захирах тэнгэр гэдэг.
– Суу тэнгэр, оюун билгийн тэнгэр, бас их суу заль тэнгэр гэдэг.
– Зол тэнгэр, адуу малыг арвижуулагч, зол жаргалыг олгогч тэнгэр.
– Заль тэнгэр, энх түвшинийг, өнгө зүсийг билэгдэгч тэнгэр.
– Улаан хотол тэнгэр, сүү саалийг нэмэгдүүлэгч тэнгэр гэнэ.
– Анарвай тэнгэр, өнгө үзэмжийг харъяалсан тэнгэр.
– Гүнбаатар тэнгэр, гай барцадыг арилгах, баруун хойд зүгт залрагч тэнгэр.
– Ардаг улаан зайгал тэнгэр, хар санаатанд нэргэлт хийж, буруу санаатанд буцаалт хийх тэнгэр.
– Азур тэнгэр, үр хүүхдийг хамгаалах тэнгэр.
– Тариа арвидах тэнгэр, амуу будаа, тариа төмсийг төрүүлэх тэнгэр.
– Гал улаан дархан хүчин тэнгэр, өндөр эвэртэй араатан амьтныг хамгаалах тэнгэр.
– Цагаан өвгөн тэнгэр, хамаг дэлхийг эрхшээгч өвгөн цагаан тэнгэр.
– Гурван худгай тэнгэр, эгч тэнгэр.
– Охин цагаан тэнгэр, тахилгын тэнгэр.
– Онгорвай тэнгэр-үйлсийг бүтээгч тэнгэр.
– Найман хошуу тэнгэр, дэлхийгээр тойрон явж хүн амьтанд тус хүргэх тэнгэр.
– Хоёр лавай тэнгэр, муу хэрэг явдлыг арилгах тэнгэр.
– Сүлд тэнгэр, хийморь цог сүлдийг бадруулах найман сүлд тэнгэр гэнэ. Бас есөн сүлд тэнгэр ч гэдэг.
– Бахдалын гурван тэнгэр, зүүн зүгийн 44 тэнгэртэй тэмцэхэд илэрсэн гол баатар тэнгэр.
– Өвгөчүүр тэнгэр, өвгөн бууралыг сахих тэнгэр.
– Нярваан тэнгэр, хүн амьтны сүнс мөрийг заагч тэнгэр, дахин төрж илэрхийг захирах тэнгэр, бас нярваан есөн тэнгэр гэдэг.
– Охин тэнгэр, энэрэхүй сэтгэлтэй хүний ертөнцөд тус үйлдэж явдаг тэнгэр.
– Андын тэнгэр, анд нөхдийн тэнгэр.
– Ахын тэнгэр, ах нарын тэнгэр.
– Дүү тэнгэр. Дүү нарын тэнгэр.
– Дөрвөн одой тэнгэр.
– Алиман тэнгэр.
– Заяагч тэнгэр.
– Заргач тэнгэр.
– Их хэт тэнгэр.
– Нөхцөгч тэнгэр.
– Уйтгар цагаан тэнгэр.
– Улаан цолмон тэнгэр.
– Тайван эзэн тэнгэр.
– Лха тэнгэр, лхамын тэнгэр бас баяжуулагч тэнгэр.
– Чингис тэнгэр. Чингис хааны нэрээр нэрийдсэн тэнгэр.

Наймдугаар Богдыг Монголын хаанд өргөмжлүүлж чадсан “гавъяа” Оросын дипломатуудад оноогддог. Тэд Монголын эх орончид, хувьсгалчдыг төвд лам, Богд гэгээнтэй бодлогоор холбож, тусгаар тогтнох хөдөлгөөн нь Богдын оролцоо, санаачилгын үр дүн, биелэл мэт болгож хаандаа, хожуу нь Зөвлөлт Засгийн Газарт танилцуулдаг, мэдээлдэг байв.

Ингэх нь Оросын ашиг, сонирхолд нийцтэй байжээ. Монголыг “Бамбай улс” болгож ашиглахад тоглоомын Засгийн Газар, хүлцэнгүй ноомой хаан хэрэгтэй байснаас биш халуун эх орончид, идэвхтэй тэмцэгчид, Чингисийн алтан ургийн ноёд, хан нар ер хэрэггүй байсан нь тодорхой юм. Хэнд хэн хэрэгтэй байна түүнийгээ л дэмждэг нь хууль шүү дээ!
Нэгдүгээр болон хоёрдугаар Богдын хувьд /тэд хоёулаа монгол хүмүүн/ Монголчуудын туурга тусгаарлахын төлөө оролдлого, тэмцэл дэмжигдэх нь тодорхой юм. Харин удаах зургаан төвд лам-Богд нарын хувьд тийм санаа, сэдэл байх, гарах шалтаг, шалтгаан, үзэл ухамсар үгүй байв. Манжийн төр доройтож мөхлөө ч гэсэн төвд лам нарын ашиг, сонирхолд хохиролтой зүйл гарахгүй ба Монголчуудын үндэсний эрх чөлөөний төлөө тэмцэл ч төвд нарт сонин биш байлаа. Харин Оросын дипломатуудын хувьд Монголчуудын туурга тусгаарлахын төлөө тэмцлийг Оросын хувьд л ашигтай байдлаар өрнүүлэх, уг хэрэгт Богд гэгээний нэр, нөлөөг сааруулагч хүн болгон хэрэглэх нь л чухал байжээ. Туурга тусгаарлахын төлөө хөдөлгөөн, тэмцэл нь нармай Монголын төлөө, Монгол угсаатнуудыг нэгтгэхийн төлөө хөдөлгөөн, тэмцэл болон өрнөх, өргөжихөөс Оросын төр засаг эмээж, Хятадын улс төрчид ч айж байсан нь үнэн болно.

Богд гэгээний Монгол дахь дүрүүд нь Төвдийн эрх баригчдын хувьд тоглоомын “амьд бурхад”, утсан хүүхэлдэйнүүд, Монгол сүсэгтэнгүүдийг урхидах өгөөш байлаа. Жавзундамба хутагтын удаах шинэ дүрүүдийг нь Далай лам нар өөрсдийн ойр дотны хүмүүс, төрөл садны хүмүүсийн хүүхдүүдээс хүртэл тодруулж сэргэлэнтэж байв. Жишээ нь: дөрөвдүгээр Богд Түвдэнваанчиг 1775-1814/ нь Далай ламын ахын хөвгүүн байжээ.
Харин наймдугаар Богд Агваанлувсан /1870-1924/ бол Далай ламын нэг шадар түшмэлийн хүү юм. Түүнийг дөрвөн настайд нь 1874.онд Монголд залж халхын шарын шашны тэргүүнээр өргөмжилжээ. Луйвар, булхайд гаршсан манай зарим дарга хөвгүүнээ Богд гэгээний 10-р дүрээр тодруулуулах гэж ил далд оролдсон нь дээрхтэй агаар нэгэн ажээ. XXI зууны өндөрлөгөөс, мөн хүний эрх, хүүхдийн эрхийн үүднээс хандах юм бол 3-5 настай балчир хөвгүүдийг /өөрөөс нь асуухгүйгээр, өөрт нь ямар ч сонголт үлдэхгүйгээр, хүчээр шахам/ хэн нэгэн нас барсан ламын хойд дүрээр тодруулж хувь заяаг нь шашины ашиг, сонирхлын тулд дур мэдэн шийдвэрлэх нь гэмт үйлдэл мөн юм. Хэрэв эцэг, эх нь гомдол мэдүүлж шүүхэд хандах аваас шүүхийн шийдвэр эцэг, эхийн талд гарах нь эргэлзээгүй.

3-6 настайд нь хэн нэгний хойд дүрээр тодруулж сүм хийдийн мэдэлд шилжүүлсэн хөвгүүдийн ихэнхийн нь хувь заяа аюулд өртөж, балчирхан насандаа үхэж үрэгдэх нь олон байжээ.

Богд Жавзундамбын хойд дүрээр Төвдөөс тодорч Монголд залж авч ирсэн сүүлчийн зургаан хүүхдийн хувь заяа ч өмнө хэлснийг нотолж байна. Баримт дурдая.
1. Гуравдугаар Богд Ишдамбийням /1758-1773/ Төвдөд төрж 6 настайд нь Монголд авч иржээ. Тэрээр 15 настайдаа өвчний учир нас баржээ.
2. Дөрөвдүгээр Богд Түвдэнваанчиг /1775-1814/ Лхаст төрж 7 настайд нь Монголд авч иржээ. Тэрээр Далай ламын ахын хөвгүүн байсан ба 39 настайдаа өвчнөөр нас баржээ.
3. Тавдугаар Богд Цүлтэмжигмэд /1815-1841/ Төвдөд төрж 6 настайд нь Монголд залжээ. 26 настайдаа өвчнөөр нас баржээ. Зургадугаар Богд Лувсандамбийжанцан /1843-1849/ Төвдөд төрж 6 настайд нь монголд авч иржээ. Ширээнд суугаад 42 хоноод өвчнөөр нас баржээ.
4.Долдугаар Богд Чойжваанчиг /1849-1868/ төвдөд төрж 6 настайд нь Монголд залжээ. 19 настайдаа өвчнөөр нас баржээ. Түүнийг Жавзундамба хутагтын 51 дэх дүр гэж үздэг ажээ. Бие цогцос торниж, бэхжиж завдаагүй балчир хүүхдийг төвдийн өндөрлөгөөс огт өөр уур амьсгалтай Монголд авч ирээд хүнс хоол, ус унд, цаг агаарын ялгаа, зөрөөг үл тооцон сүм хийдийн олон хөлийн газар “хорьж” шахуу байлгах нь ихэнхдээ л муу үр дагавар үүдсэн нь энэ ажээ. Манжийн хааны хатуу зарлигийн дагуу Төвдөөс нэгэн хөвгүүнийг 5-7 настайд нь Монголд залж авч ирэх гэж маш олон хүн оролцож, маш их зардал, сүйтгэл гарч, тэр ажил заримдаа 15-19 сар үргэлж байжээ. Жишээ нь VI Богдыг залах үеэр замын хүнсэнд зориулж 2500 хонь тууварлан авч явжээ. Тэр хүүхдэд орон байр бэлдэж, Төвдөөс багш нар, оточ урьж, анх тодруулсан том лам нарт мөнгөн шагнал олгож, дагалдаж ирсэн хүмүүсийн буцах зардлыг ч бүрэн дааж байв. Жишээ нь VII Богдыг тодруулахад биечлэн оролцсон Далай лам, Банчэн эрдэнэ хоёрт 60 мянган лан цагаан мөнгө шагнажээ. Богдын шавийн аж ахуйг эрхэлдэг албаныхны зардал, сүйтгэл ч тун их байжээ. 1870 оны үесэд Богдын мэдлийн сангийн малын тоо 130 мянга гаруй, шавь нар нь 17 их отог болж байв.

Богдын дүрүүдээр цовоо, сэргэлэн Монгол хөвгүүдийг тодруулах боломж, бас тэдэнд багшлах эрдэм номтой багш нар Монголд бараг Төвдөөс тоогоор ч, чанараар ч дутахааргүй болчихсон байсан хэдий ч Манжийн хаан Монголчуудын оюун санааны амьдралын жолоо, цулбуурыг төвд хүний гарт байлгах, төвд хүүхдэд төвд багш томилох, шашны номыг зөвхөн төвд хэлээр унших, номлохыг чухалчилсаар байжээ.

Манж-Хятадын төр засаг, Төвдийн том толгой лам нар Монгол орныг “Инээж байгаад долоож барах” бодлогоо Бээжин-Лхасын онц нууц тохиролцоо болгоод хичээнгүйлэн мөрдсөөр замынхаа хагаст орчихсон байсан болохоор “Чингисийн Монгол сөнөлөө” гэх мэдээлэл ч дэлхий дахинд тархсан байв. Том, жижиг аль ч улс орны төрийн жолоо, цулбуур харийнхны гарт ил, далд байх аваас, дээр нь нэмээд ард түмний нь оюун санааны амьдралын жолоо, цулбуур өөрт нь үл тохирох үзэл суртлын нөлөөнд атгагдчих аваас эцэстээ ямар үр дүн гардгийг Монголчууд бидний жишээнээс дэлхий харж суралцах болтугай. Өөр содон, тод жишээ, баримт одоогоор алга гэж хэлж болно. Энэ бол Их Монгол улсыг жижигрүүлж, доройтуулж, ядууруулж, мухар сүсэгт автуулж, мөхөхийн ирмэгт хөтлөн аваачиж чадсан Манж-Хятад ба Төвдийн удирдлагын хувьд эерэг үзэгдэл, харин Монголчууд бидний хувьд онцын сөрөг үзэгдэл, гамшиг мөн байлаа.

XIII, XIV, XV зууны туршид болон хожуу үед, мөн эдүгээ цагт ч гэсэн Монголчуудад, Монголын түүхэнд таагүй ханддаг, аль нэг хэмжээгээр хонзогнож ханддаг үзэгдэл байсаар иржээ. XIII, XIV, XV зууны үед ийм үзэгдэл хамгийн их өргөн, хүчтэй байсан нь ч үнэн юм. Манж, Төвд, Хятад, Орос, Солонгос, Япон гэх мэтийн орны зарим түүхч, зохиолч, нийтлэгч нар Монголчуудын цэрэг-дайны үйл ажиллагааг зориуд харлуулж, гуйвуулж, хонзогнох байр сууринаас цөөнгүй бүтээл туурвижээ.Энэ бол байдаг л үзэгдэл гардаг л үйлдэл юм. Үүнийг Монголчууд бид буруушаахаасаа өмнө ойлгож, тэвчээр гаргаж, хүлээцтэй хандаж өнгөрөөх ёстой. Нэгэнт болоод өнгөрсөн түүхэн үйл явлуудад өнөөгийн бидний, мөн тэдний буруу гэж үгүй билээ. Дэлхий даяараа л түүхээс сургамж авч өнөөгийн хэрэг явдлаа зөвөөр үйлдэж байх учиртай. XIII, XIV, XV зууны хонзогногчдыг ч гэсэн ойлгож, тэвчиж хандах ёстой.
Дэлхий дахины түүхэн дэх олон олон аян дайны субъектууд нүүдэлчид байсан, нүүдэлчид л таван тивийг эзэлж, суурьшиж, удаа дараа сандчааж, урт настай уламжлалт нийгмүүдийг мөхөөж, шинэ шинэ нөхцөл, байдлыг буй болгож, даяаршлыг эхлүүлж, өөрчлөлт, шинэчлэлтийг авч ирсээр байсан нь үнэн билээ. Чухам тиймийн учир дэлхий дахины консерватистууд нүүдэлчдэд хэзээ, ямагт таагүй хандаж, бүр үзэн ядаж иржээ. Орон орны консерватистууд ил далд сүлбэлдэж, нэгдэж, нүүдэлчдийг аль болохоор л дарж, хавчиж, мохоож, цөөрүүлж, хооронд нь яс хаян дайтуулж хүч, эрчмийг сулруулж байв. Иймэрхүү үзэл санаа, үйл ажиллагааны нэгэн томоохон хохирогч бол ХVII-ХХ зууны үеийн Монгол, Монголчууд юм.

Монголчуудыг номхон хүлцэнгүй болгох, тоог нь цөөрүүлэх, газар нутгийг нь хумих, цэрэг зэвсэггүй болгох, хооронд нь яс хаяж хагалах, бутаргах, оюун санааны амьдралыг нь шашинжуулах, мухар сүсэгт автуулах зэрэг хол явах хорлол ихтэй бодлогыг Манж, Хятад, Төвдийн удирдлага далдуур сүлбэлдэн хэрэгжүүлжээ.

Монголчууд нэгдэх, хүчирхэгжих боломж, нөхцлийг аль болохоор үгүй хийж байх нь хөрш улсуудын хувьд төрийн хар хайрцагны бодлого хэвээрээ байгаа нь үнэн юм. Түүхэн их айдас тэднийг одоо ч түгшүүлдэг бололтой
Монголчууд бид хөршүүдийн сэтгэл зүйг ойлгож, тэвчээртэй хандаж, мөнхүү түүхэн айдас хүйдсийг аль болохоор нимгэлэх, бүх нийтийн даяаршлын эрин үед Монголчууд зөвхөн энх тайвныг эрхэмлэгчид болсон чин үнэнийг сурталчилж байх нь чухал байна. Үүний зэрэгцээ хөршүүд маань шашныг ашиглаж биднийгээ дөнгөж чадсан тэр чөдөр, тушаанаас хүн амынхаа юун санааны ертөнцийг чөлөөлж авах нь тулгамдсан асуудал, хойшлуулшгүй зорилт болчихлоо. Энэ түүхэн үнэнийг, мөнхүү хорлолыг юмсын наад, цаад, ил далд, инаш алсуурх учир утга, үр дагаврыг ойлгохтойгоо болсон зиндаа, түвшний лам нар хүртэл ухаарч энэ хэрэгт хүчин зүтгэмээр байна. Лам залуус ч гэсэн Монгол эх орончид, Монголоо гэх халуун сэтгэлтэн, үнэнийг дээдэлдэг оюунтан, зөв үйлстэн шүү дээ. Тэд өнөөдөр аав ээжээ, ах эгчээ, дүү нараа мухар сүсэгтэн, сохор шүтлэгтэн бүү болчихоосой гэж зовних ухаан, сэхээтэй л баймаар даа. Миний ард түмэн шашны үл биелэх хуурамчлалд дахин давтан бүү хууртаасай гэж бодмоор доо. Дэлхий даяарт аливаа бүхнийг шашин биш шинжлэх ухаан л шийдвэрлэж, цар тахлыг ч шинжлэх ухаан л хазаарлаж, зогсоож чадаж байгаа шүү дээ.
Төвдийн ч тэр, Монголын тэр том лам нар, Далай лам, Банчин Богд, Жавзундамба хутагт, хувилгаадад өнгөрсний талаарх юухэн үнэн, өнөөгийн талаарх зөв ойлголт, мэдээлэл, ирээдүйн талаарх үнэн, оновчтой төсөөлөл, таамаглал байгаагүй болох нь одоо нэгэнт тодорхой болчихлоо.

Тэднийг ердөө л худал дуулиантуулан магтаж, алдаршуулж, тахиж шүтүүлдэг байж шүү дээ. Энэнийг өнөөдөр хүн төрөлхтний мэдлэг, боловсролтой хэсэг нь таньж мэдчихээд байна.

Цааш цаашдаа аливаа луйвар, булхай, заль, мэх, бүх төрлийн хуурамчлал ямар ч ирээдүйгүй, үнэнд дорхноо л гүйцэгддэг, илчлэгдэж шившгээ хутгадаг болох нь ч тодорхой танигдаж, тогтоогдчихоод байгаа билээ. Шашин болон бүх төрөл, хэлбэрийн хоосон суртал яаж ч шинэчлэгдээд нэмэргүй, нийгмийн амьдралаас шахан зайлуулагдах нигууртай.
Эцэст нь анхааруулж хэлэхэд “Монголчууд бид чинь улс төр-эдийн засгийн хувьд Манж-хятадад колончлогдож, харин оюун санаа-эдийн засгийн хувьд Төвдөд колончлогдож байсан юм гэж адилтган, дүрслэн хэлж болохоор амьдрал, оршихуйг туулсан юм” гэдгийг мартаж огт болохгүй. Худал, хуурмаг, амьдралд хэрэгжих бололцоогүй үзэл сурталд /шашин, марксизм-ленинзм г.м/ хөтлөгдөх нь оюун санааны амьдралын колончлолд байна гэсэн үг юм. Шашин сурталд хэт автагдсанаар оюун санааны төөрөгдөлд ч ордог, дагалдаад эдийн засгийн мөлжлөгт ч автагддаг нь нэгэн жам хууль ажээ.
Шашны ховсдол, төөрөгдөлд автсан ард түмэн улам л уруудаж, доройтсоор мөхөл, сүйрэлд ордог нь түүхээс үлдсэн баримт, мартаж боломгүй сургамж юм.
Манж нар, төвдүүд, мөн хятад түшмэдүүд хоорондоо сүлбэлдэн тохиролцоод шарын шашныг Монголын бүх нутаг газарт бодлогоор хүчлэн дэлгэрүүлээд зогссонгүй ном эрдэмтэй гэгдэж шүтэгдсэн төвд лам нарын хойд дүрүүдийг тодруулж Монгол дахь томоохон сүм, хийдүүдийг байнгын амьд бурхад, хутагт, хувилгаадтай болгож чаджээ. Хойд дүрээр тодорсон балчир насны хөвгүүд сүсэгтэн олны өргөл барьцыг аваад хариуд нь гараар болон хонхны очир, судар тэргүүтнээр адис хүртээж сууж байх болжээ. Чингэснээр жасуудын хөрөнгө байнгад л нэмэгдэж, лам нар ч малчин ардуудаар тэжээлгэн төвд ном цээжлэн сууцгааж байх болсон түүхтэй. Жирийн нэгэн балчир хүүхдийн гараас адис авах нь хэр их учир, утгатай байх билээ. Харамсалтай нь иймэрхүү нөхцөл, байдал эргээд давтагдах төлөвтэй болчихлоо. Хоёрдохоо, тэр тусмаа XXI зуунд, дахин давтан хууртах хэрэг байгаа гэж үү?…

Судлаач, профессор Д.Чулуунжав

Та баруун нүдээ яасан юм бэ? гэж асуухад өвгөн:
Баруун хойд зүгийн нэг бөө морины амд автахдаа шороо шидэхэд баруун нүдэнд минь орж гэмтээлээ /автчихлаа/ гэж өвгөн ярив.

Нэгэн үдэш орой болж байсан тул Ноёо зөнөгч бөө тэднийд хонохоор шийдэж өвгөнөөс “Миний онгод баалаад /онгод нь шоглоод, шийтгээд/ бие минь тааруу байна. Надад хуягаа хайрлаач” хэмээн гуйхад өвгөн:

“Чи миний хуягийг өмсөж бөөлж болно” гээд өмсгөл хуягаа өгч гэнэ.

Ноёо зөнөг бөө хуяг өмсгөлийг нь өмсөж үзвээс тэр өвгөний аман хүзүү гурван суувь дүүрсэн ажээ. Учрыг гайхан нягтлан харвал дүүгийнх нь аман хүзүү цустайгаа хатаж амжаагаагүй байв. Ноёо бөө орвоороо дүүгийнхээ аман хүзүүг аваад оронд нь өөрийнхөө аман хүзүүг аваад хийчихжээ.

Бөөлж дууссаны дараа “бие минь илааршлаа” гэж хэлээд өмсгөлөө тайлж өгөөд өвгөнийд хонохоо больж, тэр шөнөдөө мордон хээр хоноод маргааш өглөө нь босоод цай чанаж ууж байтал хөтөлгөө морьтой нэгэн хүн ирж гэнэ.

“Манай их бөөгийн бие муудлаа, та очиж үзэж өгөөч” гэхэд нь толио гаргаж үзвэл нөгөө өвгөний бие муу байж гэнэ. Тэгээд Ноёо зөнөг бөө хэлсэн нь:

“Өчигдөр хуягаа надад өгөөд онгод нь баалсан байна. Одоо очиход тань зүгээр болно” гэж хэлээд явуулжээ. Тэндээсээ Өлийн даваанд ирж алаг зээхний мөр мөрдөхөөр гал түлж суутал үнэгний годон малгайтай сайхан хүүхэн ирээд Ноёо бөөг цайлж, орой болоход хамт унтахаар хэвтэхэд тэр хүүхний үнэр нь нартын хүний үнэр биш байхаар элэг рүү нь хутгалбал “эрийг минь алаад надад ямар өстэй вэ? гэж хэлээд зугатааж гэнэ.

Маргааш өглөө хүүхний цусны мөрөөр мөрдвөл нэг муу гэрт сууж байхад нь ортол алаг зээхийн дүр олсон оросын Жөгд бөө босгон дээрээ унасан байв. Харин авгай нь тотгоо түшээд үхсэн байж гэнэ.

Ингэж Ноёо зөнөг бөө Хаж дүүгийнхээ өшөөг оросын Жөгд бөөгөөс авсан юм гэдэг.

Нялх үрийн хамгаалалтад
Алдар нэр хүртэж байгаа хүмүүн бол
Олон түмний хов живээс хамгаалж
Зарга үүсгэгчид бол
Далдуур элдэв зарга үүсгэхээс хамгаалж
Эл явууг шилэн хүзүү, зүрх, бүслүүрт голчлон хийнэ.
Бүслүүрээс доош явууг байрлуулахыг хориглодог
Явууны эзэн гомдоно гэж үздэг.
Мөн цөөн тохиолдолд оройд явууг хэрэглэх нь
Энэ нь хэлэх үг хурц
Хийх үйл арвин
Билэг оюун хурц
Бэхлэх үг нь бүтэн байг гэсэн
Өвгүдийн ерөөлөөр тэргүүнд залахыг зөвшөөрнөм.
Явууг амилуулах арга
Сарны гэрэлд рашаанд хийн хонуулах ажгуу.
Лусын эздийн шидээр
Саран ээжийн сүнсээр
Хайртай үрийн төлөө
Хамаг бүхний төлөө
Явуу таныг би төдий хугацаанд урин залж
Үр балчрийг минь хамгаалахыг хүсэж байна гэж хэлнэ.
Энэ хугацаандаа явууг долоон гарагт нэг удаа
Рашаанд тавьж байх ажгуу.
Явууны хугацааг хэлдэгийн учир
Явуунд гурван жилээс урт хугацаагаар
Амь нь шингэдэггүй
Энэ нь дээд хугацаа юм
Тиймээс өөрөө дэгднэм.

Товолсон өдөрөө тогтож 5 хантай гэрийн дайны урц босгоод шар тосоор тосолж орхиод маргааш өглөө мандах улаан нарнаар шигишлэгэ эхлэхээр болж .
Шигишлэгт орох зайрангын ээж нь удаг байсан байна тэгээд нэгэнт хүний эх болсон хойно хүүдээ санаа зож шөнө дөлөөр очиж баруун хатавчийг нь сийрэг болгоод усаар шавшиж норгоод мөлхөж гархаар нүх ухаад хөвдөөр дараад өглөө хүүдээ хэлж баруун хатавчинд суугаарай гэж шөнө хийсэн зүйлээ хэлж өгчөө товолсон цаг болж шигишлэгт орох бөө нарыг бүгдийг оруулан урцаа шатааж эхэлж утаа май их гал дүрэлзээд хоолой ам гашуу оргиж ихэл бөө нарч бөөлж ихэлж бөөн дуу орилоон гал гэдэг дүрэлзээд энэ үед нөгөө газарлуугаа зүтгээд мөлхөж ихэлж зүтгэсээр байгаад гараад ирж амьнаас хол боллоо гэх барагцаанд бөөлж ихэлээд л бараг хамаг түрүүн гач ирсэн болтой байна гэнэ . Зарим нь зад татан гар ч ирээд зарим нь түлэгдэж үхээдэл их хэцүү байсан гэдэг чадалтай нэг нь дүүлээд дүүлээд гараад ирдэг гэсэн иймэрхүү галын шигишлэгэ болдог байсан байна.
Shamanic Path

-Магадгүй л дээ. Манайхны удамд сайн бөө олон байсан. Зургаан хүүхэдтэй айлын гурав нь бөө, хоёр нь лам байлаа. Харин удган байгаагүй. Одоогийн Дорнод аймгийн Цагаан-Овоо сумаар нутаглаж байсан юм. ОХУ-ын Буриад улсаас нүүж орж ирсэн, Агын буриадууд.
-Буриадууд “Ойханы 13 ноёд” гээд л залбираад байдаг юм билээ?
-Ойханы 13 ноёд, 13 хатад гэж үргэлж мөргөж залбирч байдаг нь их учиртай юм. Тэд бол тэнгэрийн шүтээн гэсэн үг. Одоогийн ойлголтоор бол тэд бүгдээрээ сайдууд байжээ. Тус бүрдээ хариуцсан ажил үүрэгтэй. Буриадын бөө удганууд Ойханы 13 ноёддоо мөргөж залбарихгүй юм бол бөө удган гэж ярих хэцүү юм. Бид тэднэээс л бөө удганыхаа цол хэргэмийг хүлээж авдаг. Буриадын бөөг эрэгтэйг нь зайран, эмэгтэйг нь удган гэдэг. Дээд чанарт хүрсэн удганыг Дууриска удган гэнэ. Одоогийнхоор бол магистр докторын зэрэг дэв юм даа.

-Таны онгод тэнгэрийн суудлыг сонирхож болох уу?
-Манайхан дээд тэнгэр буюу Гэгээн мандалын оронд суудалтай гэж онгод маань буудаг юм. Ухаандаа, манай бөөгийн хэллэгээр бол Дааган чанарын дараа ийм суудалд суулаа гэсэн үг юм. Бөөгийн чанарын 12 дахь чанарыг дааган чанар гэдэг. Эрт цагт буриад бөө нар онгод шүтээнээ тахихдаа даага өрөлж, том ширмэн тогоонд чанаж тахидаг байж л дээ. Тэгээд хус модон дээр чанараа хийдэг байж.
-Буриадууд “Хус модон цэрэгтэй” гэж ярьцгаадаг юм билээ?
-Тиймээ, “Хус модон цэрэгтэй, хун шувуу гарвалтай” гэдэг юм. Буриадын 11 эцэг гэж ярьдаг шүү дээ. Хорилдай мэргэн гэж түүх домогт гардаг. Хун шувуу гарвал гэдэг нь эртний домогт хатан Балжинтай холбогддог юм билээ. Энэ хатан Байгаль нуурын усанд хун шувуу болж хувираад явж байсан гэдэг. Удганы ид шидийг тэр ингэж харуулдаг байжээ. Ингээд буриадын бөө удганууд “Хун шувуу гарвалтай, хус модон цэрэгтэй, 11 эцгийн ариун удган шүтээнтэнгүүд” гэж онгод тэнгэртэйгээ харилцдаг болсон юм.
-Таны үүсгэн байгуулсан төрийн бус байгууллагын чинь нэр “Хун хатан ижий” гэдэг нь Балжин хатны домгоос улбаатай хэрэг үү?
-Тэгж ойлгож болно. Би бөө мөргөлийнхөө зан үйлээр Дорнод аймгийнхаа төвд ийм нэртэй төрийн бус байгууллагыг 2012 онд байгуулсан юм. Зан үйлийн өргөө маань Монгол гэр. Учир нь гэвэл одоогийн байшингуудад бөөгийн онгод буухдаа тааруу байдаг юм. Тиймээс би эсгий гэрт бөөлөх дуртай. Би урьд нь Монгол бөөгийн Голомт төвд арав гаруй жил ажилласан. Тэгээд тус төвийн арван жилийн ойгоор буриад бөөгийн зан үйлийн өргөөг анх байгуулж, буриадынхаа бүргэд сүлд, 11 эцгийнхээ тугуудыг байрлуулсан юм. Мөн буриад гэрийн есөн онгод гэж бий. Тэдгээрийг нь ч байрлуулсан. Тэр бүгд маань одоо Дорнод аймагт төвлөрч байна. Бөөгийн зан үйлийг ингэж сэргээн хөгжүүлэхэд Голомт төвийн тэргүүн Сүхбат, дэд тэргүүн Энхжаргал удган, миний төрсөн эгч Загдаа удган нарын зэрэг олон хүн тус болсон доо.
-Загдаа удган бариа засал сайн хийдэг гэл үү?
-Манай удмын сахиус болохоор ясны бариачийн сахиус юм. Эгч маань одоо Хуагчин удган гэдэг бөөгийн төвтэй. Америк, Солонгосын бөө нартай хамтарч ажиллаж байгаа. Гэхдээ бид бүгдээрээ Монгол бөөгийн нэгдсэн эвлэлийн туг дор нэгдээд байна.

-Нэгдсэн эвлэл болж ажиллах нь илүү давуу чанартай байна уу?
-Тэгэлгүй яахав. Улсын хэмжээнд, төрийн хэмжээнд ажиллах ийм том байгууллагатай боллоо. Нэгдсэн эвлэлийн ерөнхийлөгч Жаргалсайхан маань бөөгийн удам гарвалгүй, насаараа төрийн алба хашиж явсан хүн.
-Нэгдсэн эвлэлийн ерөнхийлөгч нь бөөгийн удамгүй болохоор зарим нь таагүй ханддаг уу?
-Тэр яахав, хувь хүний л асуудал байх. Биднийг хэн удирдах нь хамаагүй. Гол нь нэгдмэл нэг зорилготой, хамтын эв нэгдэлтэй, нэг дээвэр дор ажиллах нь чухал болоод байна. Алийн болгон жалга довынхоо үзэл санаа, аминчлан бодлоор амь зогоож явах билээ.
-Саяхан Дорнод аймагт томоохон тахилга хийгдсэн гэл үү?
-Тэгсэн. Манай аймгийн Чулуун хороотын нутагт Хөх уул гэж сайхан том хайрхан бий. ОХУ-тай хиллэдэг хилийн зааг газар юм даа. Халх, буриад, барга зон олон маань өнө эртнээс Хөх уулаа дээдлэн шүтэж, цэргийн хар сүлдээ тахиж, цэнгүүлж байжээ. Энэ уулыг Монгол орны хөл уул гэдэг юм билээ.
-Хөл уул гэсэн нь ямар учиртай юм бол?
-Монголчууд эртнээс эх нутгийнхаа Толгой уул, Зүрх уул, Хөл уулыг нэрлэж тогтоосон байлаа. Толгой уул нь Баян-Өлгийд бий. Жаргалтхаан гэж сайхан том хайрхан байдаг. Зүрх уул нь Бурхан халдун. Эртний Бавж барс баатарын түүх домог Хөх буюу Хөл уултай салшгүй холбоотой. Хожим нь Манлай ван Дамдинсүрэнг өөд болоход нь тэнд Шинэ булаг гэдэг газарт нутаглуулсан байдаг юм. Хөх уул бол Монгол түмний цэрэг дайны асуудлыг боловсруулах, туг сүлдээ дээдлэх гол газар нь байсан юм байна. Энэ уламжлал Хамаг Монголын Хабул хааны үеэс эхтэй гэдэг. Хабул хаан ялалтаа Хөх ууланд ирж тэмдэглэж байсан. Хабул хаан энэ уулын оройд шилдэг сайн хүлэг мориныхоо толгойгоор тахилга өргөж байж. Бавж барс баатар мөн тэндэхийн Бор өндөр, Цогт өндөр гэдэг хайрхануудтай холбоотой бөгөөд одоо тэнд Бавж жалга гэж бий. Энэ жалга нь Хөх уулын доод хэсэг юм. Цэргийн окоп нуувч шиг хэлбэр төрхтэй том жалга юм л даа.

-Хөх уулын тахилга олон жил тасарсан байв уу?
-Олон жил тайж тахиагүй байжээ. 1942 онд тахиж, дараа нь 1972 онд тахисан байна. 1942 оны тахилгыг Санжжав гэдэг хүн санаачилж нутгийн цөөн бөө нартайгаа хийсэн байлаа. Тэгвэл бид энэ оны есдүгээр сарын 12-нд Монголынхоо өнцөг булан бүрээс Монголын таван язгуурын бөө нараа нараа урьж тахилгад оролцууллаа. Өөрөөр хэлбэл, нийт монголчуудынхаа хэмжээнд тахисан, өндөр түвшингийн тахилга боллоо. Ийм тахилга Чингис хаанаас хойш бараг тасарсан байсан болов уу. Уг тахилгыг би өөрөө санаачлан хийлгэсэн юм. Ер нь цаашдаа бид нутаг нутгийн уул овооны тахилга, төрийн хэмжээний томоохон тахилгыг ялгаж салгаж ойлгох хэрэгтэй юм. Монголынхоо Толгой уул, Зүрх уул, хөл уулын тахилгыг төрийн хэмжээнд хийж байх нь зөв гэж бодож байна. Бусад уул овоог тухайн орон нутаг бүс нутгийн хэмжээнд тахиж байх хэрэгтэй байх. Хөх уулыг бид тахисан нь энэ уулаа төрийн тахилгат их хайрхан болгох зорилготой байлаа. Тиймээс энэ удаа орон нутгийн удирдлага, Монгол бөөгийн нэгдсэн эвлэлээс зохион байгууллагатайгаар тахисан юм. Хөх уул бол Дашбалбар сумаас 90-ээд км зайд оршдог. Түүх уламжлалаа бодсон ч гэсэн энэ уул бол яах аргагүй Монголын тулгуур уул, төрөөс тахих ёстой уул юм. Хөх уулынхаа тахилгын үеэр бид нарны тахилга, мөнх хөх тэнгэрийн тахилга, галын тахилга, овооны тахилга зэргийг хийлээ. Олимпын аварга, хөдөлмөрийн баатар Баатаржав гуай маань очиж тэнгэр өөд нум сумаар харвах ёслол үйлдэж, есөн сум тавьсан. Дамдинхүү зайран овооны тахилгыг хийлээ. Эрийн гурван наадмаа бас бэсрэг байдлаар зохион байгуулсан. Нутгийн бүх нэгдүгээр ангийн хүүхдүүддээ болон ахмад настангууддаа дурсгалын зүйл гардууллаа.
-Та бас л бусдын адил бөөгийн өвчнөөр өвчилж байв уу?
-Би 21 дэх жилдээ удганы зан үйлээр замнаж байна. Урьд нь бөөгийн өвчнөөр өвчилж, унаж тусдаг хэцүүхэн л амьтан байлаа. Уг нь би багш хүн. 12 жил багшилсан. Тэгээд бие муудаад болохгүй болохоор нь бөө дээр очсон. Ингээд онгод сахиусаа авсан. Бие нь муудсан болгон бас бөө удган болдоггүй.
-Зарим бөө нар үзэж харсан хүн болгоноо шахуу “Чи бөөгийн онгодтой юм байна” гээд л дагуулаад харайгаад байх юм?
-Тиймэрхүү хүмүүс ажиглагдаж л байдаг. Бөө, удган бол удмын юм. Тухайн хүнийг олон бөө, удган үзэж хараад таарч тохирч байвал тэнгэр сахиусыг нь авч бариулах л хэрэгтэй болох байх. Түүнээс биш хэн нэг хүний хэлснээр л бөө болно гээд яваад байж болохгүй.

-Таныг Ордос руу очих гэж байна гэж сонслоо. Ямар зорилгоор явах гэж байна вэ?
-Манай Монгол бөөгийн нэгдсэн эвлэлийн удирдлага болон судлаачид тэнд очих гэж байгаа юм. Зорилго нь гэвэл Ордост Чингис хааны нэрээр ямар их бүтээн байгуулалт хийгдэж вэ гэдгийг харж өнөөгийн Монгол оронтойгоо харьцуулж үзэх санаатай. Тэнд том шинэ хот байгуулсан. Чингисийн онго, хөшөө цогцолборуудыг ямар их хөрөнгө гаргаж хийгээ вэ. Аялал жуулчлалын маш мундаг менежментийг хийжээ. Тэгвэл Чингисийн өлгий нутаг Монгол маань ямархуу байна. Судалж харьцуулах, санаж сэдэх их юм бий.

Өглөө сэрээд зүүдээ гэрийн эздэд ярьж өгхөд гэрийн эзэгтэй: Пөөх паах ямар аймар зүүд вэ, муу ёрын зүүд бна чонын хоол болох вий дээ гэж их л сэжиглэнгүй уулга алджээ. Харин гэрийн эзэн эхнэрээ зандран: Яасан муухай билэггүй амтай юм ярина вэ чи. Хүний зүүдийг тайлж чадахгүй бол дуугай л байхад яадаг юм гэжээ. Бүсгүй аян замаа цааш үргэлжилүүлхээр айлаас мордсоны дараа гэрийн эзэн эхнэртээ: Энэ бүсгүйд зүүдлэгдсэн 3н чоно бол хожмын сайхан өдрүүдэд 3н сайхан хүү болон мэндлэх ёстой үрс нь байсан юм. Тэр сайхан билэгтэй зүүдийг нь чи буруугаар тайлаад урвуулж орхилоо доо, одоо энэ бүсгүйд юу тохиолдохыг би эс мэднэ хэмээн их л санаа зовсон байдалтай хэлсэн гэнэ.

Маргааш өглөө нь гэрийн эзэн босоод тээр хол дүнсийх хойд уулын энгэрт олон шувуу эргэлдэхийг харжээ. Муу совин нь татсан зайран морио унан давхисаар олон элээ хэрээ эргэлдсэн газар очиход чононд бариулсан хүний биеийн сэг байхыг харжээ. Сэг дээр урьд шөнө хоног төөрүүлсэн бүсгүйн дээлийн тасархай болон боодолтой баадан нь цусанд хутгалдан хаа сайгүй тарсан байхыг олж харж гэнэ…. энэ үлгэрийг эмээ минь надад яриад: Зүүдээ хамаагүй хүнд битгий ярьж бай.

Зүүд тайлж мэдэхгүй хүн сайныг зөгнөсөн зүүдийг урвуулж муу зүгрүү эргүүлдэг юм. Хэн нэгэн хамгийн түрүүнд чамд зүүдээ ярьж өгвөл САЙН гэж тайлж өгч байгаарай. Тэгвэл ямар ч муу зөгнөлийн зүүд зөөлөрдөг юм. Хатуу зүүдийг зөөлөлж сайн талруу нь эргүүлж өгөх нь том буян шүү гэж захидаг байж билээ.

Дэмбэрэл Ганчимэг‎ Цадигт Чимээ-Ардын аман зохиол

Тэр ч бүү хэл Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийг хүртэл буулгаж, оронд нь З.Бат-Отгон гэгч эмэгтэйг сонгохоор болжээ. Яагаад гэвэл тэрээр өөрийгөө “Эмэгтэй Чингис” хэмээн нэрлэж чадах тийм зоримог, өргөн мэдлэгтэй нэгэн учраас тэр гэнэ. Лав нэг удаа “Мандухай бол эмэгтэй Чингис” хэмээн хэлж сууна лээ. Тэгэхээр тэр маргааш “З.Бат-Отгон би вээр эмэгтэй Чингис мөн билээ” хэмээн хэлж чадна. Ингэхээр Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж биш З.Бат-Отгон болой. Гэхдээ З.Бат-Отгонд нэг том өрсөлдөгч бий. Тэр нь зохиолч Н.Нагаанбуу. Тэрээр Чингисийн төрсөн өдрийг тогтоож, бараг би төрсөн хүүхэд нь гэж хэлэхээ шахсан. Үүнээс нь харвал Н.Нагаанбууд Чингисийн алтан ургийн сүүлчийн хаан болох хүсэл байх нь дамжиггүй. Тэгэхээр энэ хоёр эрхэм “тэнгэрт хоёр нар байдаггүйтэй адил Монголд хоёр хаан байх учиргүй” хэмээн хэн нэгнийгээ хөнөөж магадгүй. Эсвэл шинэ цагийн ёсоор өрсөлдөж болох юм. Гэхдээ л сонгуульдаж энэ тэр болж, мөнгө гарздахгүй, шууд нэгнийхээ нурууг хугалаад хаячихна биз дээ. Магадгүй, томоохон тохироо хийж, нэг нь Ерөнхийлөгчөөр үлдэж нөгөө нь Засгийн газарт дээгүүр морилох магадлал бий.
Эх сурвалжийн хэлж байгаагаар хамгийн маргаантай салбар нь эрүүл мэнд. Тиймээс Эрүүл мэндийн сайдад бараг л монголын өрх бүрээс нэг хүн өрсөлдөж буй бололтой. Яагаад гэхээр бүгд л хүн анагаадаг, босгодог ид шидтэнгүүд учраас энэ салбарынхаа сайдыг өөр зарчмаар тодруулах юм гэсэн.
Харин мань фортуна Н.Батбаяр “би ч гэсэн ид шидтэй, тэнгэрийн амьтан. Тэгэхээр энэ засагт би хэрэгтэй” хэмээн дайрч байгаа аж. Гэтэл цаадуул нь энэ Н.Батбаяр ханаж цадтлаа идэж уусан. Яасан хахаж үхдэггүй дурак вэ. Сүүлдээ бүр биднийхээ нэрийг бариад хүртэл идэж уудаг болжээ. Яасан ч чамайг засгийн хаалгаар шагайлгахгүй. Харин Төрийн ордны хамгаалалтын албаны даргаар үлдвэл үлд, эс чадвал зайл гэсэн аж. Нөгөө талаас Эдийн засгийн хөгжлийн шинэхэн сайдаар томилогдоод байгаа “Орифлэйм”-ийн Г.Оюунгэрэл “Яахав, хөөрхий сайд байсан хүнийг ядахад яаманд жолоочоор боловч үлдээж болохгүй юу” гэхэд Ерөнхий сайдаар томилогдоод байгаа Чингис хаан академийн тэргүүн Ерөнхийлөгч П.Давааням “ийм зүйл ярих юм бол чи өөрөө манай засгаас зайлаарай. Наад фортунаг чинь шоронд хийхгүй үлдээж байгаа нь их юм шүү” хэмээн заналхийлсэн байх юм. Ерөөсөө энэ шинээр байгуулагдах Засгийн газарт найдах нь зөв хэмээн хүмүүс үзэж байна. Өдгөөгийн Засгийн газарт мөнгө тогтоодог, далладаг нэг ч сайд байхгүй, бүгд өөрсдөө идэж ууна. Энэ Засгийн газарт өвчин анагаадаг нэг ч сайд байхгүй. Тэгээд сүнс судалдаг, хорт хавдар эдгээдэг, сүнстэй ярилцдаг ямар сайд хаана байгаа юм. Тэгэхээр л ард түмэн шинээр байгуулагдаж буй Засгийн газарт итгэсэн хэрэг. Ингээд шинэ Ерөнхийлөгч болон Засгийн газрын бүрэлдэхүүнийг танилцуулж байна. Тэдний ирүүлсэн мэдээллийн дагуу шүү дээ. Хараахан өдгөө зарим сайдаа тодруулж чадаагүй бололтой юм. Өдгөө Ерөнхийлөгч, Ерөнхий сайдаас эхлээд арваад сайдын нэрсийг тодруулчихсан байна лээ.
1.Монгол Улсын Ерөнхийлөгч-З.Бат-Отгон /Хас гурвалжин ТББ-ын тэргүүн/
2.Ерөнхий сайд- П.Давааням /Чингис хаан академийн тэргүүн Ерөнхийлөгч/
3.Шадар сайд-Н.Нагаанбуу /түүхч зохиолч/
4.Эдийн засгийн хөгжлийн сайд- Г.Оюунгэрэл /Орифлэймийн/
5.Сангийн сайд-Б.Сарандаваа /Монгол аура төвийн тэргүүн/
6.Соёл спорт аялал жуулчлалын сайд- Ш.Сүхбат /Голомт төвийн тэргүүн/
7.Боловсрол шинжлэх ухааны сайд-Д.Одгэрэл /Сүнс судлаач, зураач/
8.Хүн амын хөгжил нийгмийн хамгааллын сайд- Д.Бямбадорж /Төрийн зайран/
9.Хууль зүйн сайд- Г. Өлзийхутаг /Бөө судлалын дэлхийн академийн ерөнхийлөгч, Дэлхийн шашин судлалын салбарын шинжлэх ухааны доктор, Монголын бөөгийн нэгдсэн эвлэлийн тэргүүн зайран/

С. Баяр

Согтууруулагч хэмээх Хөхөгчин хонь жилийн шиний таваны билэгт сайн өдөр МБНЭ-ийн сар шиний золголт болж өнгөрлөө. Уламжлал болсон золголтонд маань үндэсний хувцасаараа гоёсон бөө зайран, удган нар маань үгийн сайхныг хэлэлцэж ерөөлийн дээдээр золгон мэдчиллээ. Сар шиний золголт дээр маань Баян-Өлгий аймгийн засаг даргын жуух бичигээр 5 хүн шагнагдсан нь баяр дээр маань улам их баярыг нэмсэн үйл явдал боллоо. Ирж байгаа хонин жил бөө нарын хувьд шагналын хур бууж эхлэж байгаа нь билэгшээлтэй байна. МБНЭ-ийн гишүүн бөө нараас нийт 3 хүн төрийн их шагнал “Алтан гадас” одонгоор шагнагдлаа. Энэ тухай мэдээллийг удахгүй бид та бүхэндээ хүргэх болно.
Мөн энэ жилийн бас нэг онцлог зүйл бол Монгол Улсын 3 дахь ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр МБНЭ-ийн бөө нарт хүндэтгэл үзүүлэн хүлээн авсан явдал байлаа.