Монголын Бөөгийн нэгдсэн холбоо

Category: Монгол бөө

  • Бөөгийн толь /Өгүүллэг/

    -Та үүнийг авчих, хямдхан өгнө шүү! гээд намхан залуу өмнүүр хөндөлсөөд намайг зогсоочихлоо. Урд өмнө олны дунд хэн нэгэнд ингэтлээ ээрэгдэж үзээгүй тул бушуухан л унаа олохын түүс болсон би хэрхэндээ тэвдэж:

    -Ах нь яарч явна гээд эргэсэн юм. Ямархуу төрхийн залуу чухам юу зарах гэж байсныг үнэндээ анзаарсангүй. Буудал хүрээд барьснаа газар тавьж, түр амсхийгээд ойрхон унаа харагдахгүй байх чинь, тамхи асаадаг юм билүү гэж зогстол гэнэт тохойноос зөөлөн нударлаа. Эргэн харвал өнөө залуу нилээд царайчлангуйгээр:
    -Та авчих л даа, танд хямдхан өгнө шүү гээд хүрэн аравчаар нь нарийсган хүрээлсэн шаазангийн дайны дугираг толь үзүүллээ. Дэмий амарлаа, шуудхан явчихдаг байж гэж бодсон би ачаагаа авах гэж тонгойх зууртаа:
    -Авгай хүүхдийн аахар шаахар зүйлээр ах нь юу хийхэв, өөр хүнд үзүүл! гээд гэдийхэд бүр урд минь гарч зогсчихоод:
    -Танд хэрэг болно доо. Ид шидтэй гэх нь юу юм. Ямар ч байсан танд хэрэг болох эд шүү гээд өнөө толио үлээж ханцуйгаараа хэд шудран арчсанаа:
    -Та хар даа. Онцгой доо, онцгой гэснээ нүүрэнд маань бараг наах шахам тулгалаа. Яг энэ үед миний сониуч зан гэнэт хөдөлж, тортойгоо буулган газарт тавиад толийг сонирхож эхэлсэн юм. Ингэх шалтгаан надад байсан учраас тэр. Шалтгаансах юу байхав, толины тухай нэгэн содон яриа миний гайхлыг ихэд төрүүлээд байдаг билээ. Юу гэвэл “Лу Арпо 1743” гэсэн бичигтэй толийг хэзээ ч худалдаж авахгүй байхыг хоёр зуу гаруй жил сануулж байдаг гэсэн тэнэмэл үг намайг хатгасан хэрэг. Ийм бичигтэй толинд харсан хүн үхдэг, эсвэл цус харваж удаан хугацаагаар тарчилдаг гэдгээс өгсүүлээд ер бусын ийм хачирхалтай үзэгдэл агуулсан толь байдгийг олонтаа уншиж, сонсож, шал дэмий юманд тархиа гашилгаж суудгийг энэ учрал сэдрээж орхисон юм. Толинд ямар нэгэн далд совин, харш үзэгдэл агуулагддагт итгэх нь юу юм бишрэх аяддаг ч гэх үү. Унтаж байгаа хүний цээжин дээр толь тавиад яриулдаг ч гэх шиг, үхсэн хүний дүр толинд харагддаг ч гэх шиг этгээд этгээд санаанууд тэрхэн хоромд зурсхийн орж ирээд болдоггүй. Ямартай ч миний эрэгцүүлдэг, хоосон мөрөөдөл таамгийн нэг нь толь л доо. Нимгэн хүрэн аравчаар нь хүрээлсэн нь сэмэрч хуучирсан агаад ямар ч бичиг үсэггүй толийг би эргүүлж тойруулан харж, чамгүй ажиглангаа худалдаж авахаар шийдлээ.
    -Чи ямар үнээр өгөх юм бэ? гэвэл намайг юу гэх бол гэсэн горьдлогын харцаар над руу чимээгүй харж зогссон залуугийн нүд илэрхий сэргэж:
    -Танд хямдхан өгнөө, ердөө нэг шил юмны үнээр авчих гээд тамхинд шарласан орсгой шүдээ ярзайлган инээж байх юм.
    -Яагаад заавал надад зарах гээд байгаа юм бэ? гэвэл энэ нөхөр ч авч таарах нь гэж илт урамшин толио магтах үгийн эрэлд гарав бололтой нүдээ эргэлдүүлэн хоромхонд:
    -Та харваас юмны чанар мэдэх хүн байна. Энэ толь долоон үе дамжсан бөөгийн толь байгаа юм. Дүү хүү нь ямар ид шидийг нь гаргаж чадах биш. Алсдаа танд хэрэг болох эд шүү. Гадаадад хуучны эд зүйлс үнэд хүрдэг гээ биз дээ гээд ашгүй ам ангайсан дээр нь гэсэн бололтой толио миний гарт атгуулав. Долоон үе дамжсан бөөгийн толь гэсэн үг миний сонирхолыг хуурай өвсөнд ассан гал шиг дүрэлзүүлэв. Байж болох шүү дээ, хэн нэг бөө хэрэглэж байгаад нас барсан, үр хүүхэд нь хадгалж явсаар өдий хүрсэн гээд бодсон чинь бүр ч сонирхол татаад явчихлаа шүү. За, тэгээд бөөгийн толь биш байсан ч хүнд эд илүүдэх биш гэж бодсон би сониуч зангаа улам лавшруулан:
    -Энэ үнэхээр бөөгийн толь юм уу? хэмээн их л бишрэнгүй асуухад минь өмнөөс:
    -Тэгэлгүй яахав, чамгүй чадалтай бөө эдэлж байсан юм. Юмны чанар мэддэг хүн гэж өөр юмаа. Сайхан толь шүү, ёстой эртний ховордсон эд наадах чинь гээд гараа сарвайж байна гээч. Түүнийг би сайн ажиглалаа. Харваас нүүр царай нь барзайж батгатан харлаж, хамар нь монцойж улайсан, хир тоосондоо баригдаж, үжрэх шахсан нэвсгэр хувцастай түүнийг хараад гэнэт дургүй хүрч:
    -Нэг их зарчихаар бас авчихаар эд биш л байна даг. Ийм туусайн толинууд хог дээр хэвтэж л байдаг юм гэвэл залуу наймаа буцах нь гэхдээ сандарч бараг л ээрэх нь холгүйгээр:
    -Яалаа гэж ах минь, ядарсан ч гэсэн хулгай хийж уухгүй эр шүү. Энэ толь манайд их удсан гэж танд хэлсэн дээ, долоон үе дамжсан бөөгийн толь гэж … хэмээн түгдчив. Бөөгийн толь гэсэн нь нэг л сонин санагдаад бас түүнийг арчаагүй байдлыг өрөвдсөн маань нэмэгдэж:
    -За за, ах нь тоглосон юм аа. Би авлаа гээд хэдэн төгрөг гаргахад нөгөө залуу юун тоолох үг сүггүй шүүрэх шахам аваад л олны дундуур чавхнаас алдуурсан чулуу шиг зүсэн алга болсон юм даг.
    Гэртээ хариад эхнэрээсээ эрүүний шөл уух нь тэр. Эхнэр маань хүнээс далд намайгаа ёстой хулхийг нь буулгана шүү дээ. Уг нь би их л сонирхолтой наймаа хийсэн боловч:
    -Тэр өгөр архичин, хогоос олоод л чамд зарчихгүй юу. Гэрт хоёр гурван босоо толь байна даг. Наад эргүү толгойгоо харах гээд байгаа юм бол гээд л бууж гарав.
    -Долоон үе дамжсан бөөгийн толь гэсэн шүү гэж өөрийгөө зөвтгөх, толио үнэлүүлэх санаатай хэлбэл:
    -Элэнцгийн чинь бөөгийн толь гэж. Юуны чинь долоон үе дамжсан энэ тэр вэ, эргүү минь. Бөө нар чинь дугуй зэс тольтой байдаг юм. Ядахдаа зэс шил хоёроо ялгаач дүнхүү минь гэснээ эхнэр инээж байнаа. Уур нь гарч байгаагийн шинж.
    -Толинд их учир бий шүү, бид л мэддэггүй болохоос биш гэвэл нөгөө толийг авч харсанаа эхнэр:
    -Юуных нь учир начир, ид шид, бөө мөө байхав дээ. Халцарч загалтсан хогийн новш л байна. Гаргаж хаявал таарна гэснээ над руу эгцлэн харж:
    -Хүүхэд шиг юм ярьж байхаа хэзээ болих хүн бэ, чи гээд хөхөрсөнөө нөгөө толийг орны хөндий рүү чулуудчихав. Би ч хоолны ногоо арилгах ажилд шамдлаа. Хэн хэн маань дахин үг дуугарсангүй. Хэнд ч хэрэггүй үнэхээр л хогийн новш байснаас эхнэрийн санаанд дахин ороогүй бололтой.
    Би бага хүүгээ өвөртлөөд унтахаар хэвтсэн ч нойр хүрдэггүй. Тэгээд толины тухай уншсан сонссоноо эрэгцүүлэв. Толины тэр ид шид нь гэм зэмтэй хар буруу санаатанд л нөлөөлдөг байх. Толинд харсан хүн л үхээд байдаг бол хорвоо хоосорчихолгүй яахав. Толинд ямар нэг нууц далд увидас хадгалагддаг л гэж бүр эрт дээрээс ярилцсаар л ирсэн. Зарим хэсэг нь итгэсээр л байдаг аа. Ам дамжсан яриа ер нь үнэн л болж хувирдаг. Бичиг үсэг мэддэггүй өвөө маань хүртэл хагархай толь хадгалдаггүй юм гээд толины хагархайг хог дээр хаяж байснаас эхлээд нөгөө нэг бичигтэй толь Францын цагдаагийн газрын подвалд хэдэн зуугаараа хог болон хэвтэж байдаг гэснийг хүртэл санаж хэвтлээ. Гэхдээ яг ийм тийм гэж биеэрээ мэдэрсэн биш. Сонирхоод л гайхаад л хачир чимэг нэмж маазран ярьж явахаас хэтрэх биш дээ. Нэг л мэдэхэд эхнэр хөнжлөөс татаж:
    -Хүүе, нар ханын толгой давлаа гэж байлаа.
    Толь худалдаж авсны маргааш өглөө л ногоон Бямбаатай ёстой улаан халз тулгарав. Эхнэр бид хоёр радиогоор зарлуулахаас наагуур л сураглаж байдаг хүн л дээ. Хоёр жилийн өмнө зээлсэн мөнгөө одоо хүртэл ядаж зах зухаас нь ч гэсэн увуулж цувуулан өгөлгүй хэл ам татлаж, эхнэрийн уурыг барж дуусаад шүүх цагдаадаа хүрэх л үлдээд байгаа юм. Уг нь миний багын найз, хээ шаагүй цөлх эр. Уулзах гэхлээр олдохгүй бултаад байдаг хүн ингэж улаан зам дээр гэнэт тааралдах юм гэж би яаж санахав. Мэндийн солиогүй л:
    -Нөгөө мөнгөө яасан бэ? гээд л алдчихвий гэсэн шиг гарыг нь чангахан атгаж тавилгүй зогсоогоод авлаа шүү. Ногоон Бямбаа ч нөгөө л хэлдэг үгээ хэлэх байх даа гэтэл:
    -Найз нь ёстой цуглуулж амжихгүй явна. Дүү маань Дарханаас овоо хэдэн төгрөг явуулна гэсэн. Тун удахгүй гэсэн шүү. Өчигдөр өөрөө над руу утсаар ярьсан юм. Чамаас санаа зовоод уулзахгүй удчихлаа. Өнөөдөр би дүүтэйгээ утсаар ярина. Орой танайд очиж, та хоёрт мөнгө өгөх хугацаагаа хэлнэ. Яалаа гэж таг чиг болохов дээ, танайхан сайн биз дээ, очиж байгаад тухтай ярилцъя гээд л инээмсэглэн ярьж байнаа. Би ажил руугаа яарч явсан тул түүнтэй удах хэрэггүйг санаж:
    -Чи орой яг очно биз. Тэгээд битгий усанд хаясан чулуу шиг сураг тасарчихаарай! гэхэд ногоон Бямбаа:
    -Чи ямар намайг мэдэхгүй биш. Ажил төрөлгүй л болохоос биш архи ууж балайтдаггүй шүү дээ. Мөнгөө цуглуулж чадалгүй удсандаа дөлөөд байгаагаас биш өвгөн чинь худлаа яриад явдаг хүн биш ээ. Орой танайд яг очно, би нэг ажилд орох санаатай гээд гүйх шахам холдоод явчихлаа. Нэгэнт тааралдсан дээр нь гэж бодсон ч хоосон хүний юу гэдэг билээ, хоёр чихийг авалтай биш. Би ч цаашаа алхлаа. Тэрний ирж уулздаг ч дээ, үлгэр л биз. Ядаж эхнэрт харагдаад хэдэн үг хэлчихвэл зөөлрөх байх. Би тэр хэдэн төгрөгөөр хохироод юу шалихав. Харин эхнэр л чамаас боллоо гэж өдөр өнжилгүй үглэх нь яршигтай байдаг юм.
    Ногоон Бямбаатай тааралдсан гэж эхнэртээ хэлсэнгүй. Өнөө гай нь ирэхгүй бас л хэрүүлийн нэмэр гэж бодсон юм. Сонин гарчиглангаа зурагт руу хальт харсан шиг сууж байтал хаалга сэвхийтэл нээгдэж, ногоон Бямбаа салхи татуулан ороод ирлээ шүү. Үнэхээр худлаа хэлсэнгүй ээ. Яг нүүр тулаад уулзахаараа эхнэрийн маань ааш зөөлөрч байна гээч. Ногоон Бямбаа хөлсөө шудран сүүтэй цай ууж, хоол идэж баахан ярьж суулаа шүү. Гэнэт миний саваагүй зан хөдөлж орны хөндий рүү мөлхөн өнөө толио гаргаж ирлээ.
    -За яахнав. Чи чинь арай хүүхэн шиг тольдож бас буддаг болсон юм биш биз гээд ногоон Бямбаа маг маг хөхрөхөд эхнэр тэндээс:
    -Наад мангар чинь захаас авсан юм гэнээ. Энэ бид хоёр ийм л наймаа хийнэ л дээ. Өгөр архичин хогоос аваад энүүнд зарчихгүй юу. Наадахыг чинь унаж тустал нь хуурч, бөөгийн толь энэ тэр гэж байгаад архины мөнгө аваад арилаад өгсөн байгаа юм даа гэж хэлээд муухан мушилзав. Эхнэрийн үгийг нэг чихээрээ оруулаад нөгөө чихээрээ гаргасан юм шиг суусан ногоон Бямбаа миний гараас толийг авч эргүүлж тойруулж хараад:
    -Бөөгийн толь гэнээ, энэ үү гэснээ үлээж байгаад арчиж нүүрээ хараад:
    -Бөөгийн толь мөн бол ч учиртай байж мэднэ шүү. Толины тухай янз бүрийн л сонин хачин яриа сонсож явлаа. Элдэв шалдав юм сонирхож явдагаараа чи л ид шидийг нь мэдэж байгаа байх гээд толийг надад буцааж өгөв. Тэр нэг их сонирхож байгаа шинж алга. Энэ толиороо түүнийг айлгах санаа төрж:
    -Чи үүнд өөрийгөө нэг сайн хар. Ид шидтэй эд байгаа юм гээд инээхэд минь ногоон Бямбаа толийг авч нүүрэндээ тулгах шахам ойртуулаад:
    -Харъя, харъя. Энэ чинь бөөгийн толь гэлүү, хөөрхий ногооноо ч ингээд бөөгийн дансанд орлоо доо хэмээгээд маг маг хөхөрч толь руу нүдээ бүлтэлзүүлэн харж хэсэг болоод надад өгөв.
    -Тэр мөнгөө хэлсэн хугацаандаа өгөхгүй бол нөлөөтэй толинд дүр чинь байгааг санаж яваарай! гэхэд эхнэр тэндээс:
    -Үгүй ер өө, мөн их айлгав аа чи. Хогийн толинд ямар юмных нь шид шид байхав. Бямбаа чи надад ам өчгөө өгчих, тэр нь өлзийтэй гээд гарав. Ногоон Бямбаа аанай л маг маг хөхөрч:
    -Ингээд чиний бөөгийн дансанд орлоо доо, хөгшин чинь. Нэг их санаа зовох хэрэггүй, та хоёрын мөнгийг яг хэлсэн хугацаандаа авчирч өгнө. Үүнийг л хэлэх гэж бүр зорьж ирсэн юм л даа. Би чинь эр хүн шүү дээ. Дүү өөрөө ирнэ гэсэн. Дүүгээ дагуулаад л танайд хүрээд ирнэ гэснээ хүүхэд шиг шилээ маажиж суусан юм даг.
    -Цаад эргүү чинь ирдэг л байгаа даа гэж эхнэрийг лавлан асуухад муу ч гэсэн эр хүн байна даа гэж дотроо өмөөрсөн би:
    -Ирэлгүй яах юм бэ? Ирнэ гэдгээ хэлэх гэж бүр хэрэг болгон бид хоёртой уулзаж байна шүү дээ гэснээр энэ явдлыг мухарлсан билээ.
    Муу үг модон улаатай гэж ярьдаг, заримдаа үнэн байх. Ажил хариугүй тарах дөхөж байтал утас жингэнэв. Эхнэр ямар нэг даалгавар өгч, лүндэн буулгах нь юм болов уу гэсээр автал биш ээ.
    -Байна уу, чи ч суудалд нь наачихсан юм шиг байгааг мэдэж байнаа. Танайхан сайн уу? гэх шингэн дуугаар нь би хэн ярьж байгааг төдөлгүй танив. Мэнд сольж, хэд гурван үг амнаас гаргатал:
    -Танай ангийн ногоон Бямбаа … гээд чимээгүй болчихлоо.
    -Тэр нөхөр яасан бэ? Чамаас мөнгө зээлсэн үү? Гэтэл өөдөөс намуухан дуугаар:
    -Юун мөнгө зээлэх вэ? Аймаар юм болсон ш дээ гээд бас л чимээгүй болчихов.
    -Цаадах чинь зүгээр үү, яачихаа вэ? гэж би сандран хашгирах шахам асуухад:
    -Гудамжинд явж байгаад гэнэт унаад л нас барчихсан гээд мөн л чимээгүй …
    -Чи үнэн ярьж байна уу?
    -Ингэж ч худлаа ярьдаггүй байхаа! Сүүлд суусан авгай нь манай нөхрийн эгч шүү дээ.
    -Яасан юм болоо, зайлуул!
    -Би яаж мэдэхэв дээ. Чамд дуулгалаа шүү, зүв зүгээр явж байгаад л уначихсан гэсэн … гээд утсаа торхийтэл тавьчихлаа. Миний дотор харанхуйлан амьсгаа давчдаад явчихав. Өчигдөр орой манайхаас эрүүл саруул гарсан хүн өнөөдөр үхчихлээ гэж үү! Би анхандаа итгэж чадахгүй байсан ч өнөө толио бодоод аажимдаа итгэж эхэллээ. Танд хэрэг болох эд шүү гэсэн залуугийн үг зүрх зүсэн дуулдахад хэрэг болж байгаа нь энэ үү, миний найзыг алчихлаа шүү дээ гээд ширээн дээрхийг ундуй сундуй орхин гарч гэрийн зүг харайлгалаа. Эхнэр намайг хараад гайхаж байгаа нь илт.
    -Нохойд хөөгдсөн юм шиг юундаа гүйдэг байнаа. Чамайг гудамжинд харсан хүмүүс лав галзуурсан гэж бодсон байх даа гэлээ.
    Би хүрмээ тайлж ор луу шидчихээд үг ч дуугаралгүй хувинтай уснаас шанагаар хутгаж хоёр завжаараа савируулан залгилаад:
    -Нөгөө толь хаана байна вэ, толь яасан бэ? гэж салгалан асуухад эхнэр бүүр ч гайхав бололтой:
    -Чи чинь эрүүл биз, эргүү минь. Хогийн толины төлөө ингэж амьсгаадан гүйхдээ яахав дээ. Элэнцгийн чинь бөөгийн толь. Хаанаас гарч ирсэн өгөр хог юм бол доо. Би шөнөжин зүүдэлж, хүн үхэж байна гээд нойртой хонож чадсангүй. Тэр өгөр хогийг чинь өглөө хашаа давуулаад шидчихсэн гээд эхнэр ундууцан үглэлээ. Хэлэх гэтэл үг уруул давдаггүй. Сандарч тэвдсэн би ёстой л галзуу хүн шиг харагдсан байх. Арай гэж нэг юм:
    -Хааш нь хаясан бэ? гэж асуухад эхнэр над руу зэвүүтэй харсанаа:
    -Үнэхээр солиорчихоогүй л юм бол суугаач, эргүү минь гээд аяга дөхүүлэв. Би суух байтугай үг ч дуугаралгүй гүйхээрээ гарч хашааны зүүн булан тойртол сагсайж ургасан шарилжин дундах хэсэгхэн халцгайд бөөгийн толь уруугуу харан хэвтэж байв. Ухасхийн тонгойж аравчнаас нь таван хуруугаараа базаж өргөвөл бутарч үйрсэн толины хагархай газарт гялтайн үлдлээ. Гарт баригдсан аравчны дотор талыг зэрвэс хартал “Лу Арпо 1743” гэсэн бичиг үзэгдэх нь тэр. Би нүдэндээ итгэсэнгүй. Бичгийг хуруугаараа тэмтэрч үзвэл товойлгон цутгасан нь мэдрэгдэж байв.
    -Газрын хаанаас гарч ирсэн гай вэ? гээд би толины аравчийг их л хүчтэй шидтэл ердөө миний дэргэд навч шиг салхинд эргэлдэн унаж байгаа нь харагдав.
    /МЗЭ-ийн шагналт яруу найрагч, зохиолч П. Батнайрамдалын “Зүүдэн нуур”өгүүллэгийн түүвэр номоос авав. УБ. 2008 он/

  • Бөө мөргөлийн сэргэлт1

     

    Сайны хажуугаар саар ямагт байдаг. Энэ цагт ч бөө мөргөлтэй холбоотой олон таагүй зүйлс болох болж, айдас эмээлттэй хүлээн авсан Монголчуудын дургүйцэл, хилэгнэлийг бүр ч ихээр хүргэх болжээ. Мөнх тэнгэрийн нэр хүндийг унагасан болгон гэсгээл хүртэх нь дамжиггүй. Мөнх тэнгэрийн өгсөн үүрэг хийгээд олгосон завшаан боломжийг зөв ашиглан удам угсаагаа өндөр өргөж буй нь ч цөөнгүй байх. Энэ бүхнийг ухан ойлгож чадалгүй дээрээ тэнгэр, доороо газар үгүй мэт санаж, дур зоргоороо аашлагсад ч мөн л цөөнгүй байх шиг. Шигшигдсэн гарч ирсэн шилдэгүүд л хөгжлийн шинэ шатанд дэвших нь гарцаагүй.
    Тэнгэрлэг ёсноос хазайж, мөс жудаггүй аашлагсад хүнд тус нэмэр болохоосоо гай зовлонг учруулах нь олон. Эгэл хүнээс илүү эрдэм чадлыг эзэмших болсондоо эрдэж, өнгө мөнгөнд улайран, ид шидийг эрхэмлэн оюун санааны дээд гэхээсээ доод түвшин үрүү илүү тэмүүлэх тэдгээр улаач нар энэ бүх үйлийнхээ хариуд юуг хүртэхээ ухаараагүй л яваа байх.
    Ёс суртахууны доройтол, оюун сэтгэлгээний төөрөгдөл нь хүний гэрлэн бүрхүүлийг төдийгүй гариг ертөнцийн материаллаг орныг бохирдуулдаг гэж эзотерикт сургадаг. Тэгэхээр зөвхөн хэн нэгэнд хар муу үйл хийсэн гэдгээс илүү хорвоо ертөнцийг бохирдуулсан ял тэднийг хүлээж байгаа нь лавтай.
    Оюун санаа, ёс суртахууны хувьд бэлтгэгдээгүй улаач увидас эрдмийг хүлээн авснаар угаас тэрхүү улаачид агуулагдаж байсан харш сэтгэлгээний эрчим, түүний сэтгэц, биед эвдлэн сүйтгэх нөлөөлөл үзүүлдэг аж. Энэ хэрээрээ тэд дээд тэнгэрийн бус доод эрчмийн буюу хар хүчний нөлөөлөлд автдаг байна. Ийм нөлөөлөлд автсан буюу тийрэн бөө нарын уршиг үнэхээр их. Хорон муу санаат хэмээх хүчнүүд эрт цагаас л нэр төр хөөцөлдөх, “ид шид”-ийг хөнгөмсгөөр саваагүйтэн шохоорхох, бусдаас ялгарах, тэднийг захирахыг улайрах, өнгө мөнгийг шүтэн эрхэм чанарыг үгүйсгэх өчүүхэн бодол ухаантай хүмүүсийг урхидан эзэлдэг байжээ. Муу хүчний зорилго мэдээж өөрсдийн засаглалыг тогтоох. Энэ хэрээрээ нэгэн тийрэнтэн хамсаатнаа төрүүлдөг нь нууц биш. Мөн чанарыг ойлгон таниагүй гэнэн итгэгчид тэдний ээлжит золиос болдог байна. Тэнгэрийн шүүлт хэдийнээ хэрэгжээд эхэлчихсэн. Морин жилийн намар хүртэл үргэлжлэх тухай ч яригддаг. Учраа ч бүрэн олоогүй залуухан улаач нар амь насаа алдсан тухай цөөнгүй сонсогдох болжээ. Мөнх тэнгэр нь биш юмаа гэхэд өндөр дээд өвөг дээдэс нь ухаангүй мунхаг улаачийгаа өөрсдөө шийтгэж, дахин шинэ боломжийг эрэлхийлж байж ч мэдэх юм. Бөөгийн удмын тэмдэгт улаач нь гэм үйлдээгүй ч андуурагдан боссон “улаач” нэртний гэм нүгэл мөн л уршиг ихтэй. Санаатайгаар бөө болж наадагсад уүр удмаа таслуулах аюултай. Мөнх тэнгэр хэнийг хэрхэн яллахаа мэдэж байгаа. Тэнгэрийн таалал оршиг.
    Энэ цагт бөө ёстой хүнийг зөв таниагүй, буруу хүнийг тэнгэрт мэдүүлэн босгосон, буруу ёс жаягаар босгосон, үнэн мөн чанарыг таниулалгүй мухар сохроор дагуулсан, шунал хүсэлдээ автан зовлонг нь нэмж туйлдуулсан, бөө болох учиргүй хүнд хээрийн буюу эзэнгүй онгод авч өгсөн, бусдын онгод тэнгэрийг хар буруу үйлд ашиглан сэвтүүлсэн, өчүүхэн бодол ухаан, зан авиртаа автан хүмүүст хараал, зүхэл хийсэн, амраг хос, айл гэрийг хүчээр салгасан, үйлийн үрээ эдлэх ёстой зовлонтны нүглийг хүчээр цайруулах оролдлого хийсэн, байгаль дэлхийд хор хөнөөлтэй үйлийг хийх, тийм үйлтнийг дэмжих, буруу үзэл, үйлтнийг өөгшүүлэх, булихай мууг дэмжих, төрийн хууль цаазны эсрэг үйл хийх, өшөө хонзон санаж хар мууг хийсэн аливаа бүхэн гэмтэй бөгөөд гэсгээл хүртэнэ.
    Өш хонзон санаж хэрэгжүүлэхгүй байхыг өндөр дээд гарвалууд ийнхүү сургадаг байна.
    Өрөвч цайлган сэтгэлтэй
    Өршөөн нигүүлсэнгүйн заяатай байж
    Өшөө хорсол зангидваас
    Өнчирч хоосрохын нигууртай
    Ард түмнээ ачлаад
    Алтан төрдөө зүтгээд
    Өргөн түмнээ өргөөд
    Өндөр тэнгэрээ дээдлээд
    Өнчин ядуусыг тэтгээд
    Өршөөл ивээлээ үзүүлээд
    Өөрийн хийх үйлээ
    Өөрөө л хийх учиртай
    Заяа муутай завхай
    Зам дээр хаягдсан золбинтой
    Заалдаж тэмцэлдэх аваас
    Зам юугаа хааж
    Заяа юугаа гомдоодог учиртай
    Өөр өөрийн үйлээр
    Өнөө маргаашаа торгоосон
    Өөдлөх заяа үгүй
    Өөдгүй муу улстай
    Өш зангидах хэрэггүй
    Өршөөн нигүүлсээд орхи
    Улаач байх заяатан хүндрэл бэрхшээл бүрийг зөв даван туулах хэрэгтэй бөгөөд эд бүгдээс дээд тэнгэрийн ухааруулан таниулж, төлөвшүүлэн суулгах гэсэнг ялган ойлгох учиртай. Энэ тухай мөн ийнхүү өгүүлжээ.
    Эвий эвий эвий
    Эргүү бяцхан үрсл минь дээ
    Энэ л ертөнцийн түмэн зовлонг
    Элээж л тоолж л явна уу даа
    Амьдрал гэдэг хүчир шүү дээ
    Алдаа эндээ их л шүү дээ
    Алсын зам нь урт л байхад
    Ард нь заавал гардаг л юм даа
    Өвчин зовлон үхэл хагацал нь
    Өрийг өвтгөж зүрхийг зүсдэг ч
    Үнэн л чанар нь өөр л шүү дээ
    Үйлийн үр нь тэр л шүү дээ
    Уйлах дуулах нь л тоотой шүү дээ
    Урсах хурах нь хэмжээтэй шүү дээ
    Ухаан билгээрээ таньж л чадвал
    Ухаарч сэхээрч мэдэж л чадвал
    Удаж төдөлгүй дуусдаг л юм даа
    Хүчир хэцүү хүнд ч гэлээ
    Хүн түүнийг даах л учиртай
    Хуурч мэхэлж тойрч болдоггүй
    Хууль ёс нь хатуу л шүү дээ
    Ихээ ихээ зовлоо ч гэсэн
    Эндүүрч буруу ухаарч ойлговол
    Эцэслэнэ гэж байдаггүй юм шүү
    Эргээд зовлонгоо үүрдэг л юм шүү
    Хөрстийн амьдрал хүчирч гэсэн
    Хүмүүний зовлон их чгэсэн
    Халуун итгэл нь байгаа л цагт
    Хар бараанаас салж л болно
    хэмээжээ. Улаач заяатан хувь заяагаа хэн нэгэнд даатган амьдрах ёсгүй бөгөөд энэ бүгдийг зөв даван туулах нь эргээд ач тусаа өгөх нь ч байна.
    Хүн үр нь
    Хэдий балчир ч
    Хөрст ертөнцөд
    Хүчгүй дорой ч
    Хүлцэн тэвчсэн
    Хүндрэл бүхэн чинь
    Хүлээх алсад нь
    Хүчирхэг болгоно
    Гэмшин ухаарсан
    Гэм нүгэл чинь
    Гэсгээл зовлонг чинь
    Гэтэлгэн зогсооно
    Алдаа юугаа ухааран гэмшиж, мөнх тэнгэрээс өршөөл аврал гуйц, гэм нүглээ үйлээрээ засан залруулах аваас хөнгөлөх боломж байхыг үгүйсгэхгүй тул нэгэнтээ алдсан нэг нь засан залруулах, учраа олоогүй нэг нь зөв замнахыг хичээх хэрэгтэй.

    Аравт.мн-ээс авав

  • Онгод урин залах дуудлага1

    Дархад бөө удган тухайн үед ямар зан хийх гэж байгаагаас хамаарч ямар онгод дуудахаа сонгодог. Жишээ нь: өвчин эмгэг засах бол өөрийн онгодуудаас домнон анагаах арга ухаан, эрдэм чадалтай онгодыг урин дуудна.
    Онгодын дуудлага бол бөө нэг буюу хэд хэдэн онгодод хандан нэр гуншин, цол, оршин байгаа буудал суудалт нутаг усыг нь нэрлэн, дээд тэнгэр дэвжид асраасаа заларч өөрийнхөө улаачийн биед орших хүртэл нь урьж байгаа дуудлага юм. Халх бөө удганууд эхлээд заавал толгой онгодоо дуудаж оруулсны дараа дагуул онгодуудаа оруулдаг. Дархад бөө нар мөн толгой онгодоо юмуу эсвэл нутгийн хүчтэй хайрхадын эзэн онгодуудыг дууддаг. Жишээ нь: Балигийн ээжийн дуудлага гэх мэт.
    Онгодын уриа дуудлага олон шад мөртэй байхаас авахуулаад онгодын нэрийг дурсах төдий болоход улаачийнхаа биед ордог. Зарим тохиолдолд онгодын нэрийг дурсах төдий болоход эсвэл бүр дурсаагүй дуудаагүй байхад хүртэл онгод нь улаачийнхаа биед харваж орж ирэх тохиолдол байдаг. Гэтэл үүний яг эсрэг ямар нэгэн шалтгаанаар онгод орж ирэхгүй цааргалах, сураг чимээгүй байх тохиолдол байдаг.
    “Бутанд хярсан янзага мэт
    Бургасанд нуугдсан болжмор шиг
    Бутанд хярсан туулай шиг
    Бүлтгэнэж явахад минь
    Энэ мэдэхгүй чадахгүй улаачийнхаа
    Хүслийг яагаад бодохгүй ирэхгүй байна… тийм жилтэй тийм хүний үр зовоод байна. Энэ хүнийг зовлнгоос нимгэлж хэлтэлж өгөөч” гэхчилэн аргадан гуйдаг.
    Газар орны байдал хол ойр, ойр орчинд онгод буух бололцоогүй бохир нөхцөл, хараал хэрүүлд өртсөн, лус тэнгэрүүдэд хорлогдсон үед онгод огт орж ирэхгүй байх буюу орж ирмэгцээ буцдаг тал байдаг. Буриад бөөгийн ёсонд онгодыг урин залж, аль нэг зүйл дээрээ буулгаж авахаар дууддаг зан үйл байдаг.
    Хүрлэгтэй улаан галын
    Унь бутарсан дөлөн дээр
    Хүрэл төмөр тогооны
    Ширэм дээрх охь болон хандалсан
    Ариун цагаан угаалгыг минь ариулж буугтун. Гэх мэтээр буурал аав хэмээх онгон сүнс, Дархан цагаан тэнгэр, тэнгэрийн хөвүүн тэх, шар манжлай, арын аран гурван ноёд нарт хандаж хэцээ цохиж, холбого, хонгинуураа хангинуулан сухай улаан бардагаараа урин залан дууддаг.
    “Их далайн усыг ес дахин домнож
    Есөн уулын гангыг үндсээр нь хандаллаа.
    Хэц тойвуураа дэлдэн
    Үүлэн хүлэг болсон сорийг тань
    Хурдатган ергүүлж урин дуудаж байна.
    Урилганд минь ирэгтүн
    Угтлаганд минь морилогтун” хэмээн онгод шүтээнээ дууддаг.

     

  • Удам дамжсан бөөгийн нэгэн

    -2012 он Монгол бөөгийн хувьд түүхэн үйл явдлаар баян байлаа, харин таны хувьд юу хэлмээр байна.
    -Үнэхээр 2012 он Монгол бөөгийн хувьд түүхэн үйл явдлаар баян байлаа. Анх удаа бөө нар нэгдэж Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийг байгуулав. Тэгээд Хүннүгийн  алтан өлгий Ноён уулын тахилгыг зохион байгуулсан. Анх удаа олон зуун бөө нар эх дэлхий байгаль орчиноо хамгаалан зогсож, бөөгийн тахилгыг хийлээ. Тэнд би хамгийн ахмад бөөгийн хувьд тэргүүлэн бөөлсөн билээ.
    Түүний дараа Хар зүрхний Хөх нуурт хийсэн Их эзэн Чингис хааны 850 жилийн ойд зориулсан Их тахилга, тайлгад Олон мянган бөө нар нэгдэн цуглаж чадсан нь монголын түүхэнд тохиосон нэн чухал тэмдэглэлт явдал байлаа. Энэ бүхэнд би бүгдэд нь оролцлоо. Оролцох ёстой миний үүрэг гэж хүлээж авсан.
    Тэгээд ч Монгол Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлээс дээд шагнал болох “Онгон байгаль дэлхийгээ аваръя” цомоор намайг шагнасанд би баяртай байгаа. Одоо л монгол бөө уламжлалт дэг жаягтаа орж, эрчимтэй хөгжих нь гэж дотроо баярлаж хүлээн авч байгаа.
    -Таныг Монгол бөөгийн бахархал болсон удам дамжсан бөө нарын нэг гэж үздэг, тэр талаар тодруулахгүй юу.
                    -Анх ээжийн аавын аав Арднаа гэдэг хүн 4 хүүхэдийн хамт Одоогийн Цэцэрлэг сумын ард орших Ширхэдэнд очиж амьдарсан юм гэсэн. Миний ээжийн аав Мангаа гэдэг хүн Долзод гэдэг удган хүнтэй амьдарч байхад охин нь болох миний ээж Цэгмид төрсөн гэдэг.
    Миний ээж Цэгмэд аав, ээжийн асрамжинд байгаад 18 настай байхдаа миний аав О.Жамсран гэдэг хүнтэй танилцаж, хамтран амьдрах болсон. Тэр үеэс ээжийн бие хачин болж хээр, ой модоор тэнэдэг болсон. Тэр бүхнийг  Зөөлөнгийн хүрээний цорж лам үзээд ээжийг минь  бөө болох хүн байна онгод тэнгэрийг босгож бөө болгосон юм гэнэлээ.
    -Та өөрийнхөө талаар тодруулж ярихгүй юу.
     -Ээж минь намайг 1950 онд Улаан уул сумын төвийн ард Тоосгоны хонхорт төрүүлсэн гэсэн. Ингээд эцэг, эхийн гар дээр өсөөд 1958 онд Улаан уул сумын сургуульд орж 4 дүгээр анги төгссөн. 1959 онд орон даяар өрнөсөн нийгэмчлэх үйл явдлын үеэр “Жаргалант амьдрал” нэгдэлд элсэн орсон. Ээж минь ярихдаа намайг 5 настай байхад засаг төрийн бодлого их өөрчлөгдөж,  бөө шүтлэгээ нууцлах болсон гэдэг. Тэгээд Зүүн навчтын гэдэг газар ээж өмсөж байсан бөөгийн хувцасаа аваачиж шатааж байсан гэсэн. Гэлээ ч миний ээж нууцаар онгодтойгоо харьцсаар ирсэн түүхтэй.
      -1990 оны ардчилсан хувьсал бөөгийн шүтлэгийг ил тод хөгжүүлэх түүхэн боломжийг олгосон, тэр үеийн тухай дурсамжаа ярихгүй юу.
    -Тиймээ. Манай аймаг Мөрөн Хотод Ардчилалын салхи гарч эхлэхэд Аймгийн дарга агсан Батсуурь, одоогийн Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж, Монгол Улсын баатар Э.Бат-үүл, Ардчилсан хувьсгалын удирдагч С.Зориг агсан нар ирж ээжтэй уулзаж бөөгийн шүтлэг ил тод болсоныг хэлсэнээр ээж минь ихэд баярлаж, тэр дөрвөн хүний зан мөрийг засаж онгод сахиусандаа даатгасан юм. Миний ээж Баянзүрх сумын Агарын хайрхан тахидаг байсан. Дараа нь би 16 жилийн дараа очиж тахисан юмаа. Ээжийгээ нас өөд болсоны дараа Би онгод шүтээний нь аваад одоо болтол барьж байгаа.  Мөн ээжээс минь Голомт төвийн тэргүүн Ш.Сүхбат хаана онгод тэнгэр босгох вэ гэж асуухад ээж маань Туул голын хөвөөнд босгох хэрэгтэй гэж хэлсэн.
    -Монгол бөөгийн “Онголог хайрхан” төвийнхөө тухай талаар  ярихгүй юу.
    -Би Улаанбаатарт ирээд  бөөгийн Голомт төвд гэр бүлийн хамт орсон юм. Тэр үеээс Голомт төвийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож, олон удган зайран нарын замыг засаж багшилж байсан. Голомт төв байхаас эхлээд уул ус лус савдагийг одоог хүртэл тахиж явна. Олон шавь төрүүлсэн .
    Дараа нь би, гэр бүлийнхаа хамт монгол бөөгийн “Онголог хайрхан” төвийг байгуулж,  тэргүүнээр ажиллах болсон. Удам дамжсан бөө хүний хувьд бөөгийнхөө төлөө их зүйл хийх ёстой гэж бодож бөөгийн төвийг байгуулж ажиллах болсон. Миний гэргий Удган Лхагва-Эрдэнэ гэдэг. Одоо бид Монгол Бөөгийн Нгэдсэн Эвлэлд элсээд үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцож байна.  Манай гэр бүлийн хүн энэ эвлэлд өөрийн чин сэтгэл зүрхээр зүтгэж байгаа удган юмаа.
     -Таны хадам аав бөө хүн байсан гэдэг.
    – Тиймээ. Миний гэргий Удган Лхагва-Эрдэнэ нь Хөвсгөл аймгийн Сүхбаатар Алдар нэгдлийн 3-р багийн нутагт М.Нямхүүгийн гэр бүлд гурав дахь охин болж төрсөн юм. Ээжийг нь С.Пүрэв гэдэг байсан.  Аав Нямхүү нь одоогийн Хөвсгөл аймаг Тосонцэнгэл сум хоёрын залгаанд амьдарч байгаа. Домбон хавчуу нутагт Нямхүүгийн аав Модол өвөө нь төрж өссөн гэдэг. Модол гуай онгодоо босгож биедээ оруулахдаа өөрийн хамаатан Могол ахаараа багшлуулсан гэдэг. Тэр үед дайн дажин болж байсан цаг тул одоогийн Домбон хавчуу гэдэг газар Модол , Могол хоёр хадан хясаа Агуйд шөнө дөлөөр нуугдан байж, Модол гуайн онгодыг босгож биед нь оруулж өгсөн гэдэг. Миний гэргийн аав хэлдэг байсан юм. Хэцүү үед миний хадам аав Нямхүү гуай Модол, Могол гуай хоёроор онгодоо босгуулж сэтэл татуулан даян дээрхи онгод буулгасан юм гэдэг. Тэгээд  хадам аав Нямхүү нь онгод нь орж бөөлдөг байсан юм. Хадамийнх цагаан сүүлтэй, хар хоньтой байсан юм. Хадам аав маань цагаан далаар мэргэлж байдаг байсан. Цагаан далаар мэргэлэхдээ хүнээр тоо хэлүүлж байгаад мэргэлж өгдөг байсан.
    Та гэргийнхээ тухай тодотгож ярихгүй юу.
    -Гэргий Удган Лхагва-Эрдэнэ нь Хөвсгөл аймаг Алдар нэгдэл Баян-Эрхэтийн зүүн салаанд төрсөн. 1966 онд Бүрэн Сумын сургуульд орж, 1974 онд 8 дугаар ангиа төгсөөд Хөнгөн хүнсний сургуулийг тогоочийн мэргэжилээр 1976 онд дүүргэсэн. 1977 онд Хөвсгөл аймаг Худалдаа бэлтгэлийн трест нийтийн хоолны 1 дүгээр гуанзад тогоочоор томилогдсон. Ажиллаж байх хугацаандаа 1984 онд ахуй үйлчилгээний оёдлын мэргэжил, 1989 онд жолооны курс төгссөн. Одоо Би гэргийнхээ хамт Мөнх хөх тэнгэр, бөөгийнхөө төлөө зүтгэж явандаа.
     -Танд ирж байгаа онд эрүүл энх, их амжилтыг хүсье.
    -Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн Бага хуралдайн дөрөвдүгээр хуралдаанаас гаргасан  “Монгол Бөөгийн ёс зүй”-г бөө нар, түшээ, сүсэгтэн олон мөрдөж ажиллаваас одоо тулгамдаад байгаа олон асуудлыг зөв голдирлоор шийдвэрлэхэд чухал хувь нэмэр оруулна гэдэгт би итгэж байгаа. Та бүхэнд ч гэсэн их амжилт хүсье.
     

  • Би бөөгийн шашинг шvvмжлэх гэж очоод шvтээд буцсан хvн дээ?1

    Харин манай хадам ээж бөө хvн байсан. Гэвч эрт бурхан болсон л доо. Гэхдээ хадам аав маань бөөгийн ёс, монгол бөөгийн дvрэм журмыг сайн мэддэг. Ингэж болохгvй, ийм учиртай, ингэх ёстой гээд их зvйл зааж сургаж байсан нь миний ажилд маш их тус дэм болж байсан.

    -Та чухам яагаад бөөг сонирхон судлах болсон юм бэ?
    -Би угаасаа тvvхч хvн. Намайг оюутан байх тэр vед чинь шашин шvтлэгийг хоргилдог хаагдмал vе байсан шvv дээ. Тэр vед намайг бөөтэй нутгийн хvн байна танай нутагт хэн хэн ард тvмнийг яаж мунхруулж байна гэдгийг мэдэж танд гэсэн vvргийг эвлэлийн vvрээс даалгадаг юм байна. Би нэг нөхрийн хамт эвлэлийн даалгавар өвөртлөөд нутагтаа очлоо. Тэгтэл ч Ханд гэдэг тэнгэрээс арц буулгадаг удган бөөлнө гэж байх юм. Бид хоёр ч сонирхоод очлоо. Хvмvvсийг яаж мунхрууулдаг болохыг илрvvлэх зорилготой шvv дээ. Нөгөө нөхөр маань гэрийн тооноор хэн арц шидэхийг харах гэж гадаа нуугдаад, би гэрийн доторхыг тандах гэж дотор суулаа. Ханд удган ч бөөлж байнаа. Гэтэл удаач vгvй хэнгэргээ дээш нь өргөөд тостол харсаар байтал арц хэнгэрэгт дvvрчихсэн. Арц авангуутаа хормой доороо хийх ёстой тэгэхгvй бол онгод нь аваад явчихдаг гэж байна. Аваад vзтэл шvvдрийн устайгаа нойтон арц. Бvр vндэстэйгээ улаан шавартайгаа шив шинэхэн арц байхыг хараад маш их гайхсан. Тэгж л анх бөөгийн гайхамшигт vзэгдлийг нvдээрээ vзээд итгэж биширсэн. Наяад километрын цаана байгаа тэр өндөр тайгаас хэн тэр арцыг аваад ирэв. Энэ бол маш гайхамшиг. Тэгж л эвлэлийн даалгавраар шvvмжлэх гэж очсон хvн маань шvтээд буцсан юм даа. Тэр цагаас хойш бөөгийн шашины тэр гайхамшигт увидас, учир начирыг олж, тайлах гэж бараг хагас зуун жил судалж байна даа.
     
     
     -Таны анх судалж байсан vеийн бөө, орчин vеийн бөө нар ямар ялгаатай байна вэ?
    -Ялгаатай. Гол ялгаа нь зах зээлийн хуулинд л орчих шиг боллоо, Орчин vеийн бөө нар цаг vеээ дагаад мөнгө их ярьдаг болж дээ. Хөдөөнөөс бөө нар их олноороо хот руу нүүж ирэх болж. Энэ чинь мэдээж зах зээлээ дагаад орлого мөнгө л олох зорилготой шvv дээ. Yvнийхээ хажуугаар худлаа хvнээс мөнгө салгадаг бөө нар гарч л байна.
    -Орчин үеийн бөө нар яаж мөнгө олдог гэж?
    -Бурхны шашины ламнартай адил хvнийг vзэж харна, засал хийнэ, эмчилнэ,бөөлнө. Одоо ч харьцангуй хvмvvс бөөгийн шашинд ханддаг болж дээ. Манайд гэхэд Хөвсгөлөөс залуухан бөө хvний урилгаар ирчихсэн байгаа. Тэр холоос урилга зарлага болгоод авчирч байгааг бодоход манайхан бөөгийн шашиныг мэддэг, ойлгодог, итгэж биширдэг болчихсон байна. Бөө нар засал их сайн хийдэг. Засал хийж хүнд их тус болж байна.Yvүнийхээ хэрээр орлого олж амьдралаа залгуулж байгаа болохоор бас мөнгөний хойноос явлаа гэж буруутгах аргагvй юм.
    -Засал ямар vнэтэй хийж байна?
    -Тvvнийг нь ч би мэдэхгvй юм даа.
    -Бөө удам дамждаг уу? Эсвэл хэн нэгэн хvнд илэрдэг юм уу?
    -Монгол бөө голдуу удам дамжиж байна. Бас удам дамжихгүй ёс ч бий. Одоо удам дамждаг бөө нар ховор болжээ. Удам гэдэг чинь цусаар л дамжина гэсэн vг. Гэхдээ заавал бөөгийн хvvхэд бөө болох албагvй. Бөөгийн хvvхэд коммунист, лам ямар ч хvн болж болно.
    -1990-ээд оноос хойш маш олон бөөгийн төв бий болсон? Энэ ямар зорилготой ямар vйл ажиллагаа явуулдаг юм бол?
    -Төvvд бол дандаа мөнгө олох гэсэн бизнесийн зорилготой л гэж би хэлнэ. Голомт төв гэж хvмvvс их сайн мэдэх байх. Тvvнийг vvсгэгчийн нэг нь би шvv дээ. Би бөө бол орлого хөөцөлдөх ёсгүй гэж үзээд гарчихсан. Ерөөсөө хvмvvсийн сvсэг бишрэлийг далимдуулж аль ч шашин мөнгө олох нэг арга зам болж байгаад маш их харамсдаг. Шашинаар бизнес хийж болохгvй л болов уу. Бүр тариф тогтоочихсон байгааг ойлгодоггvй.
     -Бурхны шашинд нvгэл гэж ойлголт байдаг. Тэгвэл ингэж их мөнгө, бизнес хөөгөөд байгаа нь ямар нэг сөрөг муу vр дагавар болох уу?
    -Бөөгийн ёсонд орлогыг бас vгvйсгэхгvй л дээ. Хvнээс мөнгө авч байгаа нь нvгэл биш бас адилхан буян. Гэхдээ олон тvмнээс орж ирж байгаа хөрөнгийг өөрийнх бус олны юм гэж үздэг юм. Энэ ёс бvр XIII зууны vе байсан. Олны юмыг олонд нь буцааж зарцуулах ёстой. Одоо манайд энэ зөрчил харагдаад байдаг. Өөрөөр хэлбэл, хуучин шинэ хоёр ёс мөргөлдөөд байх шиг байна.
    -Орчин vеийн бөө нарын бөөлөх ёс өөрчлөгдсөн vv?
    -Бөөлөх ёсонд ч өөрчлөгдөх юм байхгvй. Онгод ордгоороо л орно. Харин тоног хэрэгслэлийн хувьд ч аль болох хуучин юмаа л барьж авахыг эрмэлздэг.
    -1990-ээд оноос хойш гэнэтхэн гараад ирсэн тэр олон бөө удган нарыг жинхнэнэ онгодтой хvмvvс гэдгийг яаж мэдэх вэ?
    -Үүнийг судлаач нар л мэдэх байх. Yvнийг мэдэх судлах газар гэж байхгvй..
    -Yнэхээр чадахгvй байж энэ зан vйлийг vйлдээд байгаа хvмvvст онгод тэнгэр нь хилэгнэнэ гэж юм байх уу?
    -Хилэгнэнэ. Чаддаг ч бай, үгүй ч бай онгодын ёс гэж айхтар юм бий. Гэвч тэр журмаа зөрчвөл онгод нь аваад явчихна шvv. Сvvлийн vеийн шинэхэн бөө нар дотор бөөлөх жам дэгийг зөрчиж байгаа хүн нэлээдгvй харгаддаг. Тэгэж буруу vйл хийвэл хэзээ нэгэн цагт онгод тэнгэртээ өөрөө л ахуулчихдаг. Ийм жишээ олон бий. Үүнийг дээхэн үед онгод тэнгэрээ хилэгнvvлж, онгоддоо хорлууллаа гэдэг байсан. Чадахгүй юмаараа оролдох юм бол өөрөө л амиа алддаг. Ер нь бөөгийн шашин бол хатуу ёс гуримтай, хатуухан шашин шvv дээ.
    -Бөө мөргөл хаана, хэзээ үүссэн юм бол?
    -Миний бодлоор Монголын бөө энд тэнд vvссэн гэх газаргvй. Тэр vvсгэсэн гэх эзэнгvй. Байгаль дэлхийн vзэгдлийг биширснээр л эхэлсэн. Байгаль дэлхийтэйгээ маш нарын сэжимээр холбогдсон ертөнц дэлхий хэмээх эзэнтэй Монголын эртний шашин. Монголын бөөг 5-7 мянган жилийн өмнө vvссэн гэж vзэж байгаа.
    -Монголын бөө мөргөл бусад нутгийн бөө мөргөлөөс онцгой ялгаа байна уу? Шарын бөө гэж байх уу?
    -Байхгvй. Монголын бөөгийн шашинаас бурхны шашин луу нэлээн орсон урсгал байдаг. Тvvнийг нь монголчууд шарын бөө гэж нэрлээд байгаа юм. Бөө мөргөл гэдэг бол шашин биш, зан vйлийн нэр. Шашин бол өөрөө философитой, өөрийн гэсэн ертөнцийг үзэх үзэлтэй байх ёстой. Тэгэхээр нэр томъёоноос эхлээд бөө мөргөл, бөөгийн шашин хоёрыг ялгаж салгаж ойлгох хэрэгтэй.
    -Бөөг хар, цагаан гэж ялгадгийн учир?
    -Хар, цагаан гэдэг эртнээс байсан юм. Хар, цагаан зvгийн гэсэн vг. Монголчууд ертөнцийг 24 цагт хуваагаад түүнийг цагаан, хар, хөх гэж өнгө өгдөг байсан. Yvнээс улбаалаад өнгөөр ялгадаг болсон. Хар зүгийн гэдгийг нь манайхны ойлголтоор догшин, аюултай гэж болох. Нөгөөтэйгүүр шударгуу хүчтэй бөө байдаг. Тиймээс харын талын бөө нар цааш харуулахаа цааш нь харуулчихдаг. Наашаа авах юмаа наашлуулчихдаг хvчтэй байдаг юм. Цагаан зүгийнх бол арга засал, эмчилгээ гэх мэт эерэг зүйлийг хийж байдаг. Yvгээрээ л гол ялгаатай.
    -Тэгэхээр харийн зүгийнх гэхээр муу талын гэсэн үг үү?
    -Ертөнц гэдэг бол өөрөө амьдрал vхэл, хар цагаан, эсрэг тэсрэгийн туйлаас бvрдэж байдаг. Хар цагаан бол амьдралын өнгө. Эрт vед төрийн туг хар байсан нь энгийн ч нэг зүйл биш. Энэ чинь цаанаа маш нарийн утга учиртай. Хүннүгийн үед ч байсан, Чингисийн үед ч байсан. Одоо манайх хар тугаа БХЯ-нд өгчихсөн байгаа шvv дээ. Энэ бас утгатай. Цэрэг гэдэг чинь угтаа бол хүн алахад л бэлтгэгдэж байдаг хүмүүс. Хvн алж байгаа vйл нь хар учир. Тvvнтэй адил харын талын бөө нь хvнийг цааш нь харуулж байгаа тул муу зvгийн гэдэг.
    -Монголд харийн талын бөө хэр олон бол?
    -Эртхэн үед байсан. Одоо бол мэдэхгүй. Монголчууд ер нь хар өнгөнд их дургүй ард түмэн шүү дээ. Тиймээс хар зvгийн бөөгөө зориуд цагаан бөө гэж нэрлэдэг юм. Батмөнх даян хааны үед цагаан зайран гэж алдартай хар бөө байсан. Хар, цагаан бөө бүр эртнээс л байсан. Сүүлдээ цагаан бөөг шарын бөө гэдэг болсон. Шар нь шарын шашин талдаа болж байгаа юм..
    -Хоёр талын бөө нар хоорондоо зөрчилдөх тал байсан уу?
    -Байнаа. Бие биенээ алах талын хүчтэй зүйл байдаг.
    -Монголын бөө мөргөлийн оргил үе хэзээ байсан бол?
    -Монголын бөө мөргөлийн хамгийн дээд хөгжлийн vе бол Чингис хааны дараах үе. Бурхны шашин XYII зууны vед хvчтэй дэлгэрсэн. Нарийн яривал Монголын бөө мөргөлийн бүр оргил үе бол эртний Хvнvvгийн vе. Одоогоос 2500-гаад жилийн өмнө. Яагаад гэвэл тэр vед бөө мөргөл төрийн шашин байсан. Тэр vеийн төр бол бөөгийн үзэл санаагаар зохион байгуулагдсан, бөөгийн vйл ажиллагааг явуулдаг төр байсан. Тэр vед ч, дараа нь ч төрийн тэргүүн өөрөө бөө байсан юм. Энэ нь шашин, төр хоёр нэг болж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, бөө хүн өөрийн дураар төрийн үйл ажиллагааг явуулдаг байсан тэр vеvvд бол бөөгийн шашин монголын ард тvмний хамгийн гол шашин байсан тvvхэн vеvvд юм. Төр шашны хэрэг холилдож байсан vеvvд Чингис хааны үеээс дуусгавар болж,. Чингис хаан төр шашин хоёрыг салгасан. Салсан бөө нь Чингистэй хамтарч тэмцэж байгаад Чингис хааныг байхад нь шашин талаараа чингис түүний ах дүүстэй буруу харьцсанаас цаазаар авахуулсан.
    -Та Чингис хаан, бөө мөргөл хоёрын холбоог хэр үздэг вэ?
     
    -Холбоотой. Чингис өөрөө бөөгийн шашинтан хүн. Бөөгийн ёсыг сайн мэддэг. Тиймийн учраас Тэв тэнгэр зайранг ёс жаягаа зөрчсөн гэж цаазаар авдаг шvv дээ.
    -Монгол бөөгийн гайхамшиг гэвэл бий юү?
    -Байлгүй яахав. Гэвч миний мэдэх цөөхөн том бөө нар байхгүй болчихож. Мэдээж хүний зовлонг нимгэлнэ гэдэг их тус. Бөө нар тулгын гурван чулуун дээрээ бөөлөх нь наад захын зүйл. Гайхмаар зүйл маш их бий. Жишээ нь: нөхөр нь анд явахад бөөлж байгаад хормой дээр нь ангийн үс жаахан хийгээд та төдий тооны ийм ийм амьтан агнана гээд явуулахад нөхөр нь яаж л хичээгээд илүү ч vгvй дутуу ч vгvй яг л нөгөө хэлсэн тоогоор нь агнасан тохиолдол байсан. Түүнчлэн нөхөртөө та цагаан булга агнахнээ гэж хэлэхэд нь нөхөр нь vнэхээр цагаан булга олж алаад эхнэртээ алсангүй гээд ууланд нуугаад ирэхэд нь авгай нь та тэнд л нуусан байна шvv дээ гээд нуусан газрыг нь хэлж байсан. Ганцаараа ууланд явж байгаа хvнийг юу дагаж яваад тийм мэдээг өгчихөв. Энэ бол гайхамшиг. Энэ мэт шууд ямар ч зөрөөгүй хэлдэг байсан гайхалтай бөө нарын бодитой жишээ маш олон. Байгальтайгаа айхтар зохилдож байгаа биз. Нисдэг бөө, хулгай барьдаг бөө, цас бороо оруулдаг бөө гээд янз янзын бөө байсан.. Би ч түүнийг мэдэх юм. Харин тийм бөө одоо гарч ирэхгүй л байна. Хэрэв байвал манай төрд их л хэрэгтэй байх даа.
    -Сонирхолтой ярилцлага өгсөн таньд баярлалаа.
    Эх сурвалж    :  /olloo.mn/ Ж.Алтантуяа
     
     
     

  • Д.Бямбадорж зайрантанд хүргэх үг

        Албан тушаал, суудлын төлөөх хэт улайрал, хувийн эрх ашгийг өндөрт тавьсан байдал, улстөрийн хүчнүүдийн хоорондын толхилцоон, намын дотоод самуун гээд бүгд өөр болчихжээ. Монгол Улсыг дөнгөж өчигдөрхөн байгуулсан юм шиг хэдэн сайд дарга нар индэр дээрээс ихэд дөвчигнөх юм. Ийн дөвчигнөхдөө дандаа худлаа ярина. Хямрал нүүрлэлээ хэмээн хаа хаанаа халаглах. Амьдрал ядуурлаа хэмээн гэрт гадаагүй үглэх. Тэгээд шийдвэр гаргах түвшинд ээлжит, ээлжит бусаар хурал хуй зарлаад л хөл болно. Ингэхээр нь ард олон одоо л нэг арга хэмжээ авах нь гэтэл байдаггүй. Өнөөх хуралдаан маань нам эвслүүдийн хэрүүл болж, сүүлдээ намын дотоод хуйвалдаан руу орчих жишээтэй. Яачихсан Засгийн газар, яачихсан УИХ вэ.
        Тэртээ тэргүй монголчууд бидэнд итгэж найдах төр үгүй энэ цаг дор өөрсдөдөө л итгэж амьдрахаас өөр аргагүй. Монголчууд л болсон хойно зүдэрч ядуурахаараа өнөөх лам хар болж хэдэн төгрөгөө бариад гүйдэг биз дээ. Түүнээс биш бид чинь тарган цатгалан явахдаа тэднийг тоож хардаггүй бас сэхүүн зантай улс. Угаасаа тэнгэр язгууртан бид нар бөөгийн шашинт улс. Тэгэхээр бид нарт Төрийн зайран Д.Бямбадорж хэмээх нэг хүн байх ёстой. Д.Бямбадоржид чухам хэн Төрийн хэмээх цол чимэг хайрласныг мэдэхгүй. Хаа сайгүй л өөрийгөө Төрийн зайран хэмээн хэлж, хэлүүлж явах юм билээ. Өөрийнхөө уран бүтээлийн номыг гаргахдаа “Төрийн зайран Д.Бямбадорж” хэмээн тодоос тод бичсэнээс харвал яах аргагүй Төрөөс хайрласан мэт. Ингээд Монгол Улсад хүчинтэй мөрдөгдөж байгаа хууль дүрмийг хараад байхаар “Төрийн зайран” гэсэн нэршил, түүнийг хэн нэгэнд олгох тухай нэгээхэн ч үг өгүүлбэр байхгүй.
        Үнэхээр л төрд хэрэгтэй, Төрийн цол чимэгтэй зайран юм бол одоо хэргээ гаргах цаг нь болсон. Төрийн хэмээх нэрийг тэр болгон зүүгээд байдаггүй гэдгийг ч та бүхэн сайн мэдэх байх. Яагаав, өнөөх Сүхбаатар жанжны тухай кинонд “Харав уу, та нар. Ардын намын жанжин намайг төрд хэрэгтэй зайран гэлээ” хэмээн нэрт жүжигчин цээжээ дэлдэж зогсдог доо. Тэгэхдээ та бүхний ажил үйлсийн төлөө өдөр шөнөгүй хэнгэрэг дэлдэж, хамаг эд эсээ үхүүлж байгаа шахуу юм ярьдаг биз дээ. Хэдийгээр тус кинонд үүнийг өгүүлэгчийг эсрэг дүрээр гаргасан ч энэ бол гарцаа байхгүй Монголоо гэсэн зүрх сэтгэл, улс эх орноо гэсэн иргэн хүний зовнил юм. Тэгэхээр нэгэнт Төрийн хэмээх цол хүртсэн л юм бол энэ болохгүй байгаа төр улсаа засалцахад гар бие оролцмоор байна. Ер нь Төрийн нэрийг ийн хаа хамаагүй хэрэглэж, барьж явж болдог юм уу гээд олон асуудал хөндөгдөнө шүү. Хууль журмаар оноогдсон ийм нэршил үгүй атал ийн нэрлүүлж яваа нь өөрөө гэмт хэрэг болох учиртай. Чухам энэ нэрийг яагаад сонгож, юуны тулд улайраад байна гээд ярих юм бол олон асуудал босох нь дамжиггүй. Ямар ард олон өгчихсөн хоч биш. Төрийн нэрээр яваад байгаад хамаг учир бий. “Суурин” Балдан, “Нохой” Дорж гээд ард түмний өгчихсөн хоч биш биз дээ. Төрийн зайран шүү дээ.
         Улс эх орныхоо уруу дорой байдлыг арилгахын төлөө хаврын шороон дунд иргэд талбай дээр жагсч байхад Төрийн зайран цонхоор харж зогссон байлгүй. Эсвэл хэн нэгийг бөө болгох аянд мордож байсан ч болох юм. Хэрвээ Төрийн зайран хэмээх цолыг Төрөөс олгодог бол зарим хүмүүст өгөх хэрэгтэй. Тухайлбал, болсон болоогүй Төрийн төлөө зүтгэж, эдийн засгийг унагасан хэрнээ унагаагүй хэмээн гүрийж байгаа Эдийн засгийн хөгжлийн сайдад ч өгөхөд яагаад болохгүй гэж. Д.Бямбадорж зайрантанд сануулахад Төр үнэ төлбөргүй хэрэглүүлсэн нэрийнхээ төлөөсийг нэхэх цаг нь нэгэнт болчихлоо. Нэг хувийн хэвшлийн нэрийг зөвшөөрөлгүй ашигласныхаа төлөө хуулийн өмнө хариуцлага хүлээдэг биз дээ. Тэр ч бүү хэл ял авч байсан тохиолдол бий. 
    С.Баяр
     
     

  • ЯВГАН БӨӨЛӨХ ТУХАЙ

     

    Явган бөөлөхөд хамгийн их анхаарах зүйл нь өөрийн бодол санаа болон аливаад хандах хандлагаа онгод тэнгэрийнхээ өгч байгаа мэдээлэлтэй холихгүй, ялгаж салгаж сурах хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл аль миний бодол, аль нь онгод тэнгэрийн мэдээлэл гэдгийг зааглаж сурах. Үүнд хамгийн шалгарсан арга бол үзүүлж засуулж байгаа хүнээсээ урьдчилан олон тайлбар мэдээлэл сонсохгүй байх. Хэрэв урьдчилаад тайлбар сонсвол улаач өөртөө ямар нэг дүр дураг ургуулж бодоод онгод тэнгэрээ сайн сонсохгүй бодолтойгоо хольж төөрөлдөх явдал байдаг. Бас дом үйл хийхдээ мэдрэмжээ хурцалж, зайлшгүй хурдан хийх зүйл, дохио санамжийг хайхралгүй орхихоос болгоомжилж, бас дийлэхгүй хэцүү үйл байвал хүчлэн хийхгүй байх нь зөв.
    Ер нь улаач хүн онгодтойгоо харьцаж, үйлээ хийж, амьдралыг таньж, явган бөөлж байхдаа бясалгаж байдаг. Мөн улаач хүн онгодын заасан замаар урагшилж өөрийгөө хөгжүүлж, мэдлэгээ тэлж байх хэрэгтэй. Бусдын онгодыг сайн мэдэхгүй байж худал муу үгээр олонтаа хэлэх нь буруу зүйл юм. Цаанаас өгөгдсөн өгөгдлөөрөө бөөлөх учиртай.
    Улаач бүрийн онгод тэнгэр, мөн улаачийн чадвар, үйлийн үр, заримдаа цаад үзүүлж засуулж байгаа хүнээс шалтгаалан Хуяглахуу? Явган бөөлөх үү? Гэдэг нь өөр өөр байна. Анх явган бөөлж босож болно, шууд хуяглаж боссон улаач ч гэсэн яваандаа явган бөөлж болдог.
    Явган бөөлөх нь олон сайн талтай. Түшээгийн хэрэг байхгүйгээр бөөлж болдог ба онгодыноо үзүүлж, мэдрүүлж, дуулгаж байгааг өөрийн мэдрэхүйтэйгээ хослуулан, илүү ойлгомжтой тайлбар хийж, олон нарийн мэдээлэл өгч, их үйлд суралцан, улам боловсрон, бүр цаашлаад жирийн үед ч онгодоо сонсож, дохио санамж мэдээллийг хүлээн авах мэдрэмжтэй болж, онгод тэнгэртэйгээ нэгэн цул болдог.
    Алтан Удган

  • Бөөлөөний тухай миний бодол

    Өвгөд Дээдүүд нь
    Улаачийн ухааныг бүрэн таслах аваас
    Хэлэх үг нь эргэн тойрон үрд л байхаас
    Энэхэн улаачид нь багахантай шингэдэг учир
    Таллан бууж давхар сургадаг.
    Олон, олон Буурлууд нь ийм л үйлийг хийж
    Ухаан санааны талаа
    Улаач үрд нь үлдээн байж
    Хэлэх үгээ захиж
    Хийх үйлдлээ үзүүлж
    Сурган хүмүүжүүлж байдгийг
    Улаач үр анхааран ажиж
    Тогтоон авч учиг бүрийг
    Нэхэн нэхэн санавал зохилтой.
    Улаачийн ур ухааныг таслан байж
    Өндөр Тэнгэрт одуулан
    Их тэнгэрийн хуралдай
    Эрхэс тэнгэрийн оршихуй
    Хий бие хийсгэлэн дүртийн
    Таван тивээр аялуулж
    Энэхэн биед нь Онгод Буурлууд тухлаж
    Өөрийн ухамсар холхид одох олон үйл буй.
    Эрхэс Тэнгэрийн зарлигийг сонордоход улаач
    Ихэнхдээ өөрийн биеэс гарч
    Өндөр тэнгэрийн хуралдайд
    Хүндэтгэл юуг үзүүлэн байж
    Сонорддог бөгөөд энэ л үйлийг нь хийж сурах гэж
    Хий бие хийсгэлэн дүрийнхээ бодол оюуныг хөвчилж
    Өөрийн биеэс холдсон хий дүрээ биежүүлж
    Ухаан санаагаа тэгшрүүлж
    Орших олон сүнсэн ертөнцөд
    Өөрийн биеэр юу хийж, яахин явж байгааг ухааран мэдэх нь
    Улаач биежиж буйн шинж нь тэр билээ.
    Улаач биежихэд өвгөд Буурлуудаас
    Их хугацаа шаарддаг учир
    Яаруу сэтгэлт улаач нар түүнийг
    Хурдан хийхийг хүсэж
    Хурдан тасрахыг мөрөөдөж
    Хий бие хийсгэлэн дүрээрээ
    Онгод Тэнгэрийн орчлонгоор
    Аялан явахыг мөрөөдөх нь олонтоо.
    Гэвч үүнийг хийж сурахын тулд
    Өөрийн биеэ тэгшлэж
    Бодол оюунаа зөвтгөж
    Ёсонд суралцан
    Зүйг ухаараад
    Өвгөдийн шидийг биедээ шингээж
    Өөрийн сүнсээ бөхлөж аван байж
    Энэхэн үйлийг хийдэг нь ёс билээ.
    Улаачийн сүнс бие нь биежээгүй үед нь
    Онгод Тэнгэр, хий биетний
    Орчлон дэлхийгээр аялах аваас
    Үзэх харах их юмтай ч
    Аминд цөвтэй байдаг билээ.
    Үүний учиг гэвэл
    Хар тийрэн, чөтгөр, албин гэдэг нь
    Энэхэн сүнсийг олзолж барьж идэх аюул буй.
    Хэрэвзээ барьж идвэл
    Дөнгөж мэндэлсэн үр адил бяцхан сүнстэй болоод
    Энийг нь эрлэг эцэг тордон авах
    Арга үгүй байдалд унадаг учир
    Улаачийн бие энэ цагт үхжинэ.
    Олзлогдсон олон улаачид
    Бөөлөөнийхөө дараа сэрж чадалгүй
    Бүтэн хорвоогоо орхиж
    Хүмүүн заяанаасаа хагацсан
    Олон олон учиг буйг
    Улаач үрст сануулъя.
    Удаахдаа ёсыг алдаж зэмлэлийг хүртэж
    Хөх Мөнх Тэнгэрийн оронд нь зочилчихоод
    Хөөрүү зангаа дарамгүй
    Хүндэтгэл ёсыг мэдэмгүй
    Өвгөд Буурлыг хүндлэлгүй
    Өөрийн ихээр аашлах аваас
    Хар гэрт хоригдож
    Хэд хэдэн хоногоор ухаан үгүй самуурч
    Энэхэн махан бие нь
    Хүчгүйдэн сульдан хэвтэж байдгийг
    Сануулах нэгэн учиг буй.
    Эрлэг тивдээ аялаж байгаад
    Эрхмийн сүнс тэнэж одвол
    Олон олон сүвэгчээр
    Орчлон хорвоотой холбогддог
    Энэ л эрлэгийн хаалганаас
    Өөрийн энэхэн бие
    Өргөө гэрээ олохгүй
    Мөнхийн төөрөгдөлд орж
    Тэндээ үүрд үлдэх аюул бас байдаг билээ.
    Энэ бүгдээс урьтан сэргийлж
    Өвгөд Буурлууд нь улаачийнхаа сүнсийг
    Биед нь байлгаж
    Ухааныг нь задлаж
    Учгийг нь хэлэн байж
    Биеийг нь тэнцүүлж байгаад
    Энэ биеийг нь
    Энэхэн сүнсийг нь бөхлөж байж
    Орчих олон хий дүртний
    Олон, олон ертөнц рүү авч одож
    Учгийг үзүүлдэг билээ.
    Өвгөд Буурлууд нь улаач үрийн
    Санаа сэтгэл хоёрдсон
    Айдас хүйдэс ихэдсэн
    Аливаа нэгэн үйлэнд нь
    Улаачийн сүнсийг нь аваад
    Мөнх Хөх Тэнгэрийнхээ
    Өөрийн орд өргөөнд нь хорин
    Хааяа хааяадаа таслан үйл хийх нь ч бас буй.
    Энэ үед улаачийн сүнс нь
    Орд өргөөнд нь хоригдож тэнэж оддоггүй
    Түүнийг бас хэд хэдэн Онгодоор
    Давхар мануулж байдаг учраас
    Өвгөд Буурлууд нь аятай тухтайгаар
    Энэхэн биед нь буудаллаж
    Үйлээ хийж чаддаг билээ.
    Үүнийг өвгөд Буурлууд л шийдэн байж
    Энэхэн улаачаа тэнцүүлэн байж
    Мөнх Хөх Тэнгэрийнхээ орд өргөөнд нь хорьдог болохоос
    Үгээ хэлж, үйлдлээ зааж байгаа үед нь
    Ухаан санаа давхар байж
    Улаач үр суралцан байж
    Өвгөд Буурлуудынхаа үгийг тандан байж
    Удмын ухаандаа суралцана даа.
    Д.С Бороо

  • Хүн төрөлхтөнд шинэ мянганы Ертөнцийн хууль хэрэгжээд эхэлчихснийг анхааруулж байна!!!

    Алга дарам газар бүхэн эзэнтэй. Тэрхүү эзэн луугийн хүч, эрчим чулуунд оршиг “чулуу” буюу үнэн луу гэж нэрлэсэн ажээ.
    Монгол газрын чулуу бүхэн ийм үнэ цэнэтэй. Бидний өвөг дээдэс ширхэгийг нь ч ийм үнэтэй, хүчтэй шүү гэж “чу-луу” хэмээн нэрлэж, түмэн жил ийнхүү шившин халуун цусаа, амиа өгч ёстой л тарнидана гэдгийг хийчихсэн юм.
    Байрнаас хөдөлсөн чулуу 9 жил бууриа олох гэж зовдог гэдэг. Тэр олон лууг хилэгнүүлчихээр та ямархан их үйлийн үрийг өөртөө болон үр удамдаа тарьж байна вэ. “Хад” гэдэг нь хадаж бэхэлсэн юм шүү гэсэн үг. Монголчууд тэнгэрийн үрс. Монгол хэл тэнгэрийн хэл. Монгол хүн амны билгээр гэдэг нь энэ юм. Үгийн язгуур бүхнээс л учиг тайлагдана. Өвгөд минь гүн ухаанаа цаасан дээр биш ахуй амьдралд маань, хэл үгэнд маань арилшгүйгээр бичээд үлдээчихсэн.
    Ертөнц элчээ буулгаж, дахин хуульчилж эхэллээ. Цаашдын 3000 жил дэлхий ямар замаар явах тэр хуулийг өгч эхэллээ. Байгаль дэлхийтэйгээ зөв харьцахыг шаардаж байна. Их цэвэрлэгээ хийгдэнэ. Дэлхий дээр байгалийн гамшиг олноор болох болно. Цаг бусын үхэл ч их гарна шүү гэж анхааруулж байна. Усны хууль хэрэгжиж эхлэх болохоор энэ жил үер ус их байх болно. Хүн төрөлхтөн энэ хуулийг дагана, дагаагүй нь үрэгдэнэ гэдэг л зам бий.
    Монголчуудад ч адил тулгалт ирнэ. Үүнд бэлэн байхын тулд та та хичээхээс өөр замгүй боллоо. Тахилгат уулыг Богд, Хайрхан хэмээн өргөмжилж тахин шүтэж ирсэн. Харин овоо гэж толгодыг хэлнэ. Овоонд гарна гэдэг нь энэхүү толгод дээр гарахыг хэлдэг байжээ. Овоолсон чулуу бүхэн сайн биш. Зарим үед муу зүйлийг ийнхүү овоолсон чулуугаар дарж оршоох нь бий.
    Уул, усны эзэд бүхэн хамаарах нутаг дэвсгэр, захирах захирагдах эрэмбэ, өөрийн гэсэн зэрэг дэвтэй. Тухайн нутаг усыг манахаар тэнгэрээс буулгасан эзэд гэж бий. Тэд хуулиа бидэнд нээж өгсөн. Өнгөрсөн Луу жилээс эхлэн Лус газар эмхлэгдэж, эзэд бүхэн сэргэж, байр сууриа олж, нэгдэцгээсэн. Завсрын бүхэн орогнох газаргүй шахагдаж байна.
    Иймд та уул, усанд очиж, хүндэтгэл үзүүлэхдээ нар мандсан үед очих нь зүйтэй. Ялангуяа үүр, шөнийн заагаар явах буруу. Уулан дээрээс нар харах гэж харанхуй, бүрэнхийд мацаж, сэвтэж байна. Нар хаанаас ч адил буян хишгээ өгнө. Харин тэр уулын хишгийг хүсэж байгаа бол дээр нь бүү гар.
    Одоо уул, усанд хар сархад архи өргөхийг цээрлэх ёстой. Хар сархад гэдэгт үйлдвэрийн хатуу архины төрлийг ойлгоно. Сүү, тарагаа боловсруулж гаргадаг шимийг өргөж болох ч тэр болгон хэрэглээд байх шаардлагагүй. Сүү, будаа өргөхөд болно. Гол нь таны сэтгэлийн эрчим, хайр чухал.
    Сүү нь Тэнгэр, Бурхад, эцэг өвгөдийг баясгах ариун хайрын биелэл болсон дээд өргөл. Будаа нь буяны мөртэй явах буюу авснаа үржүүлж, арвижуулж, ургуулж өгч байгаагийн бэлгэдэл буюу газар дэлхийд өргөх дээдийн өргөл болно.
    Мал сэтэрлэх нь өргөлийн чухал хэлбэрийн нэг бөгөөд хадаг зүүж, ерөөл өргөж, сул дураар тавьдаг. Уул, ус, Хайрхадад цус үзүүлэх хэрэггүй.
    Ус руу сүү, цагаан идээ оруулах хатуу цээртэй. Эрчим нь харшдаг. Түүнийг уусан хүний цус бохирддог юм байна. Ийм л их гайг түмэн олонд уддаг болохоор л ЭХ ЗАСАГ хуулиар хатуу цээрлүүлдэг байжээ.
    Хээр, хөдөө гадаа явахдаа суух газраа анхаарч, заавал өөрийн олбог дэвсгэр тавьж суугаарай. Мөн бие засахдаа “алд биеэ ариусгах алга дарам газар хайрла” гэж хэлээд будаа өргөчихөөд биеэ засч байх хэрэгтэй. Учир нь элдэв ад, хорлол доод сүвээр нэвтрэх гэмтэй байдаг. Суваг, шуудуу, жалганд бүү ор. Биеэс гарах зүйлс, барьсан хүрсэн бүхэнд таны эрчим шингээстэй бөгөөд далд ертөнцөд таны нэр тодоос тод тавигдсан байгаа. Иймээс л байгальд бүү хог хая гэдэг юм. Гудамжинд ч мөн адил.
    Таны хаясан хогон дээрх тэр эрчим, хаягаар чинь түүн дээр буусан муу эрчим бүхэн танд ирж, таныг дундрааж байдаг юм шүү гэдгийг л та ухаарчихвал болох юм.
    Otgonbaatar Jambajamts

  • Бөөгийн түшээ

    Бидний түүхэнд бол Түшээ их амархан л санагддаг байлаа. Хүүгээ босоход нь ангийнх нь нэг найзыг Түшээ болгочихъё, буухад нь хамт байчихаад л бусад үед нь хамт хичээлдээ явж байхад амар гээд л тэр хүүг дотуур байрнаас нь гаргаад л гэртээ байлгахаар тохирчихов.
    Харин Буурал буугаад миний охиныг Түшээ бол гэв. Гэтэл охин эхний буултаас л ухаан алдатлаа айн зугтаачихсан юмдаг. Хүү Бөө болох ёслолын эхний өдрөөс л ямар хэцүүг мэдсэн билээ. Өдөрт гурван удаа биежтэлээ бууна. 90 гараг ёсчилон гүйцэтгэ гэсэн тул юун хичээл номондоо явахдаа манатай болж чөлөө авав. Өөрсдийн дураар бидний Түшээгээр сонгосон найзыг нь дагаад чөлөө авахуулалтай биш, гэтэл түүнийг дотуур байрнаас нь гаргачихсан бид түүнийг гэртээ байлгахаас өөр яахын. Буухдаа өглөө, өдөр, орой тогтсон цагуудад буух тул өглөө хэнгэрэг тачигнаад унана. Өдөр нь бид ажилдаа, орой яг унтдаг цагт бас пижигнүүлж өгнө.
    Бидний тогтсон амьдралын хэв маягийг бүрэн өөрчлөн дураараа дургих Хий үзэгдлүүдэд бид дээрэлхүүлэх шиг л болж байна гэмээр байлаа анхны үед. Юу вэ тэр сүү, шар тос нь хамаг мөнгийг минь хуу хамаад л, явж бидний өөр өөрийн дуртай хүнсээ л авч иддэг амьдрал маань хэцүүдэв. Тэгээд бид варень гэхэд л нэг төрлийн юм уу, ундаа ч нэг төрлийн, боовнууд ч нэг төрлийн болж ирэн хүүхдүүд хүртэл бухимдаж билээ. Бид нийтээрээ гэр бүлээрээ нэг төрлийн идэх юм идэх болоход бид бүгдийн ашиг сонирхол зөрчилдөв. Ямар сайндаа нөхөр маань эдэнтэй ер нь хэлэлцээр хийе гэж байхав дээ. Бид ажил албаа таслаад Түшээ хийлтэй биш. Тэдний амьдралд тааруулан нөхрийн бага дүүг авчран түшээ хийлгэн Түшээ гэх том албанд санаа зовохоо больсон.
    Дээрээс нь Хадам буурлууд Догширчихсон байсан учраас эхний хэдэн өдрийн буултууд маш хүнд, хүүг маань ийш тийш нь авч шидэлсэн аймшигтай байв. Жаахан л эвгүйдвэл юмаа авч шидлээд л, аймаар аймаар.
    Өөрийн талын үрс нь Угаа хүлээн авахгүй удан, бас итгэхгүй дургүйцэж байсанд Догширсон онгодууд маш хилэнтэй бууж нэг үг буруу хэлэхэд л гөвөөд авна. Цай өгвөл шууд гартай нь хавсраад өшиглөнө. Хөөрхий муу Түшээг маш их зоддог байлаа. Тас хийтэл нь савж унатал нь алгадана. Эргүү, мулгуу, мунхаг , амьд хүүр гээд л харааж өгнө. Энэ үйлдлийг хирийн хүн тэсэхэд бэрх. Миний хүүг хүртэл Муу мунхаг улаач гээд л зодно. Эртний хэлүүдийнх нь утгыг олох, хариу зөв хэлэх гэдэг үнэн хэцүү. Ийм хүнд бэрх олон буултуудыг Түшээ үр давж байж Онгодууд нь тайвширч налгар буудаг болсон юм.
    Зөв харьцаж зөв ярих, хүндэлж харьцах, хэлсэнг нь зөв ойлгохгүй бол алуулна гэсэн үг. Ядаж байхад толгой холбоод шүлэглээд явчуул бүүр хэцүү. Өргөөнд буруу суулаа, Энгэр заам нь задгай, дэлэнгээ ил унжуулсан шуламнуудыг орууллаа хэмээн уурлана. Эмэгтэй хүн энгэр нь задгай хувцас өмсөх, үсээ задгай тавихад их дургүй. Хүний хувцас өмсөж орвол бүүр загнана. Хүний хувцас битгий өмсөж бай гэдэг. Хөл нүцгэн ороход хүртэл дургүй, оймстой оруулна гээд л нэг үгээр хэлбэл бөөн маяг гэсэн үг. Хэд нүдүүлээд л сурж байгаа юм даа хэхэхэхэ. Мөн үсээ будуулахдаа улаан хүрэнгээр будуулсан хүнд маш их дургүйцэн. Чамд зовлон ирэлгүй яахын үсээ юугаар бузарласнаа хар гэдэг. Тэгэхээр улаан хүрэн өнгөөр үс будах бол муу байх нь. Шар мард бол загнаад байдаггүй.
    Ийм адармаатай ааштай олон янзын Онгодуудын сэтгэлд нийцэн тайван буулгах гэдэг маш хүнд. Нэг удаа ууртай онго буун идээний дээж барьсангүй хэмээн цайгаа цацаад хаяв. Буултын цайг нь чанаж байхдаа би нэг удаа давс нь яасан бол гээд амсаад үзсэнгээ санаад мэл гайхав. Манай гал тогоо нэг давхартаа байдаг. Эд одоо хаашаа юм бэ? яаж цай чанаж байгааг минь хүртэл хараад байж байдаг байх нь гээд үстэй толгой арзайж байлаа. Бид их юм сурсаан. Нөхөр бид хоёр уг нь Бор гэртээ Богд, хатан хоёр, Хар гэртээ Хаан, Хатангууд л байлаа. Бидний амдьралд хэний маань ч ээж аавууд оролцоод байдаггүй. Хэн ч бид хоёрт саад болохгүй бүхнийг өөрсдөө л шийдээд хориод жил амьдарчихаад байхад нэг л өдөр энэ аймшигт Хий үзэгдлүүд босох суухыг минь хүртэл заадаг болсон нь тэр үедээ галзуурмаар байж билээ.
    Харин хэдэн сарын дараа гэхэд бидний төлөө гэсэн тэдний сэтгэл, хайр, тусыг ойлгон Хий үзэгдлүүд хэмээн уурсахаа болин Буурлууд хэмээн хүндэтгэн бид нэгэн гэр бүл болж чадсан.
    Энэ хугацаанд Бөө болон Түшээгийн харьцааг бас өдөр бүр л харж байлаа. Манайд тамхи татдаг хүн байхгүй нөхөр маань тамхинд маш дургүй учраас Хүүгээ БӨӨ болсон ч тамхи татаж болохгүй хэмээн захиж, буурлуудад огт зөвшөөрөл өгсөнгүй. Нэг удаа би Буурлуудтай ярилцан Тав тухыг нь асуун хэрэгтэй юм юу байна гэтэл бүх юм сайхан байна. Гав ганц юм л….. гэснээ аймаар өрөвдөлтэй дуугаран Иймхэн гээд чигчий хурууны үзүүрээ заагаад … байвал Айдаа мөн сайхнаа хэмээн санаа алдав. Би юуг нь ойлгосон ч ойлгоогүй царайлан Юу? гэхэд инээснээ “Чи мэдэж л байгаа ш дээ” гэснээ. Хуруугаа амандаа хийж шов шов хийтэл хэд сорсноо биеэ хөдөлгөн айлгүйтэв. Хөөрхий амьтан ямар хөөрхөн юм бэ? гэж би бодоод маргааш нь нөхрөөсөө нууж хамгийн хор багатай гээд байдаг нарийхан цагаан тамхи авч өгөв. Хэн гэдэг ч билээ тэр тамхийг нэрийг нь мэдэхгүй байна. Лав л их нарийхан байсандаг. Тэр бас дотроо олон өнгө байдаг гэсэн байхаа.
    Уг нь би тэрэнд л тамхи авч өгсөн ч дараа нь өөр нэг Бүдүүн онго хээв нэгийг аваад татаж байгааг хараад мэл гайхав. Сүүлдээ нөгөөдүүл чинь даварсаар бүр гансаар тамхи татдаг болсон байв. Маш зальтай, иймхэн жааханг гээд гуйж байснаа хэнэг ч үгүй Гансдчихсан байдаг байгаа. Харин жилийн дараа бүүр тоглочихсон сууж байв. Түшээ үртэйгээ гансандаа гозгор цагаанаа хийгээд ээлжлэн нэг нэг сорж байв. Үнсийг нь унагахгүй татаад, үнс унагасан нь шийтгүүлэх Тоглоом тоглочихсоон сууж байв. Тэгж тэгж Түшээ үр унагахад Буурал инээд алдсанаа Түүний духыг Тон хийтэл цохдоод баясан инээж байлаа.
    Нэг удаа дайрлага дайран Түшээ үр сууж байснаа тэр чигтээ ухаан алдаж унав. Буурал хэд ташуурдан, уншлага уншаад сэхээхэд Буурлаа хэмээн Түшээ үр нь барьж аваад наалдчихсан. Нөгөөх нь үнсээд л хариугүй тавиад туучих дөхлөө хэмээн аргадан энхрийлж байв. Тэд одоо найзууд болжээ. Энэ бүхнээс харахад Түшээ гэдэг хүн бол Буурлын ямар чухал хүн нь тодорхой. Түшээ хүн Буурлуудынхаа зан чанарыг хэнээс илүү мэдэн ойлгож, ирсэн хүмүүст сайн тайлбарлан, хооронд нь гүүр болж өгдөг. Ирсэн хүнээс хэрэв сарын тэмдэг нь ирсэн хүн байвал Өргөөнд орохгүй байхыг сануулах, буурлыг уурлуулах хувцас хунар, үг хэллэг хэрэглэхгүй байх, ёс дэгийг нь тайлбарлах гэх мэт бүх зүйлийг хийх ёстой. Хэрэв буусан буурал хилэгнэвэл юун засал номдоо манатай хамаг муу хийсэн бүх үйлийг чинь түмэнд дэлгээд өгнө шүү. Өөрөөсөө ч нуудаг үйлийг чинь хэлээд өгөх үү л гэнэ. Буултын үед улаачын бие хамгаалагч бас болно. Улаач өөрийн ухаанаа алдах учир түүнийг хянаж, Онгодуудыг тайван залах, болсон хэлсэн бүхэнг дараа нь улаачид бас хэлж өгөх, хүмүүст онгодын хэлсэнийг зөв ойлгуулан давтаж хэлэн өнөө цагийн хэлээр сайн тайлбарлах гэх мэт маш их хариуцлага үүрнэ. Мөн онгодын эдлэл хэрэглэл, улаачын хэрэглэлийг хямгадан сэвтүүлэхгүй байх, өргөө гэрээ цэвэрлэх, зул хүж, арцаа таслахгүй байх, идээ будаагаа шинэчлэх, өргөл барьцыг нь Тэнгэр хангайд зөв өргөх гэх мэтээр дэндүү их ажилтай байдаг. Иймээс БӨӨ гөөс гадна ТҮШЭЭ хүнийг нь бас хүндэтгэн, ойлгож байгаарай.
    Түшээ хүн ч өөрийн үүрэг хариуцлагаа сайн ухамсарлах ёстой. Хэрэв түшээ хүн онгод Тэнгэрээс ч илүү эрх мэдэлтэйгээр даналзан, хүн амьтан загнан, шуналд автах, ашиг харах, ирсэн олныг ялгаварлан хандах, Улаачыг буруу үйлд уруу татах, өргөлийг зориулалтын зүйлд нь зарахгүй өөртөө ашиглах гэх мэт ёс суртахууны доголдол гаргаад байвал Шүүлтэнд хамгийн адгийн газарлуу очино гэдгээ мэдэх хэрэгтэй. Жишээ нь зарим нэг улаач бага балчир, түшээ нь аав, ээж нь юмуу , ахмад хүмүүс их байдаг. Энэ хүмүүс балчир улаачынхаа өөрийгөө авч явах чадвар, нас нь болоогүйг далмидуулан муу үлгэр дуурайл үзүүлэн, буруу үйлд хөтлөх үйлийг огт хийж болохгүй. Онгод Тэнгэр гутвал улаачын чинь амийг нь таслана. Өөрт чинь ч муу. Тэд бүгдийг харж байдаг, бас заавал шүүлт ирдэг.
    Түшээ хүн ч БӨӨгийн талаар, сүнсний талаар маш их мэдлэгтэй байх нь зүйтэй. Мэдлэг гэдэг нь Тэр буурал тэгээд ингээд, ингэдэг тэгдэг гэж үйл явдал, болсон гайхамшгийг нь ярих биш. Дэг журам, нууц, учир холбоо, болох болохгүй үйл, ёс суртахууны өндөр мэдлэгтэй байхыг хэлж байна.
    Мөн ТҮШЭЭ хүн бол Онгодын ч Үйлчлүүлэгчдийн ч итгэлт хүн нь байж. НУУЦыг чанд сахих нь маш хариуцлагатай явдал. Хэрэв ам нь халаад л Улаачынхаа хамаг бүхнийг дэлгэвэл атаатан дайсан тэрнийг нь мэдэж аваад Улаачыг чинь хорлоно. Мөн үйлчлүүлэгч түмэн олны нууцыг хадгалах. Энэ бол энэ замбативийн Хүн ёсны ёс суртахуун. Жаргалтай хүн бол БӨӨ дээр ирэхгүй. Ямар нэгэн шаналан зовлон, хүсэл мөрөөдөл, асуудлуудаа л шийдэх гэж тусламж хүсэж ирдэг. Хүний амьдрал л учраас ямар ч хүнд юу ч тохиолдож болно. Хүний зовлонг сонсоод гайхах биш надад ийм байвал яах вэ гэж өөрсдөө мэдэрч байх ёстой. Түшээ хүн энэ амьдарч байгаа замбативийнхээ амьдралыг сайн мэддэг, Буурлуудад сайн тайлбарлаж чаддаг, ухаантай хүн байх хэрэгтэй байдаг.
    ТҮШЭЭ гэж хэн хүссэн болон хийчихээр ажил биш гэдгийг та бүгд ойлгосон байх. Маш тэвчээртэй хатуужилтай, ажилсаг хүн байх нь наад захын шаардлага. Одоо миний хүүгийн Түшээ үр маш сайн Түшээ болж чадсан. Тэр улаач хүүг маань , дээрээснь Буурлуудаа ч хайрлан халамжлан, хамгаалах хэцүү үүрэгт ажилтай.
    Харин би өөрөө БӨӨ болох үеийн хамгийн хүнд асуудлуудын нэг нь Түшээ байлаа. Манай ээж бол нэг үг ширүүхэн хэлчихвэл бөөн гомдол, уйлаад салахгүй. Дүү нар маань гадаадад амьдардаг. Бага нь ээжийг асрах гэж том албатай, бас хичээл номтой. Манай Буурал аавын талаас учраас тэдний талын хүн байх хэрэгтэй. Гэтэл тэд нар намайг Бөө болох нь ёслолд нь оролцоод нүүрээ харуулаач гээд гуйгаад бараагүй. Хүүгийнхээ Түшээгийн авгайг Түшээ болгох гэхээр нялх хүүхэдтэй гээд л БӨӨН асуудал. Гэтэл багшид манай онгодууд бүү санаа зов, бүх юм болдогоороо болно, ганцаараа байсан ч хамаагүй хэмээн хэлүүлсэнг сонсоод хөөрхий амьтад намайг сэтгэл санаагаар дэмжиж байгаа юм байхдаа гэж өрөвдөж байж билээ. Дүү гадаадаас ирэн эхний хэд хоног, биежтэл нь туслая гэснээр түр Түшээтэй болов. Ингэж Бяцхан Түшээ гэдэг нэр мэндэлсэн юм. Гэтэл долоо хоноод л Түшээ хэрэггүй гээд дүүгээр юм хийлгэхээ болиулж, харин түүнд Монголын түүхүүдийг унших даалгавар өгөн суулгадаг болж билээ. Ингээд чи Түшээгүй буух ёстой. Чи бусдаас онцгой, бусдаас тэс өөр гэдгээ ухаар гэсэн юм.
    Ингээд л би Улаачын ч, Түшээгийн ч ажлаа өөрөө хийдэг болсон юм даа.
    Та бүхэн Хэрэв надад Аянга улаач шиг амьдрал тохиовол яах бол гэж бодоод үзэхэд бас л сонин байх. Чингис Хааны улаач гээд өөрийгөө та төсөөлөөд үз. Баярлах бахдахаасаа илүү хариуцлага, бас өөрийгөө чамлах голох айдас мэдэрнэ.
    Та нар намайг Хагархай Хэнгэрэг гэдэг хочтойг мэднэ. Гэхдээ би тэр гэдэг нэртэй хүн ингэсэн гэж хэлэхгүй байгаа биз дээ. Тэр байтугай Иргэн А. Иргэн Г гэдэг ч үгүй шүү. Хэхэхэ. Мөн Онгодуудын маш нууцуудыг бол хэлнээ гонжийн жоо голионы баас байлгүй.
    Зарим нэг хүн намайг ашгүй ашгүй Чингис Хаан буусан нь үнэн юм бол монголын нууц товчоог яг жинхэнээс нь эхнээс нь дуустал асуугаад бичээд өг гэх юм. Яанаа одоо Хэхэхэхэ. Би гэдэг хүн Тэнгэрийн захиргаанд байдаг. Өөрийнхөө хэмжээнд өчүүхэн эрх мэдэлтэй. Юу хэлэх, болох үгүй нь бүгд хяналттай. Тэр байтугай миний одоо бичиж буй бүхэн хяналтад байдаг юм шүү дээ. Хэрвээ би буруу бичвэл энэ Компьютер ч харин ч нэг дургүй хүргэх шиг болно. Гацна, алга болно, устана, дахиад бичвэл дахиад л алга болно гэх мэтээр ой ухаан нээрээ энэ чинь юу билээ хэмээн сэхээртэл үймүүлнэ. Би зөрөөд болохгүй байвал шууд сануулан хэлж загнана.
    Бусад энгийн хүнийг бодвол би Тэнгэрийн хяналтанд байдаг тэсрэх бөмбөг зүүсэн хүн гэсэн үг. Хэрэв би өөрөө хүсэх юм уу, тэд хүсвэл хэзээ ч нөгөө ертөнц рүү явж болно. Байнгийн харуул манаатай, төрсөн бие маань байтугай бодол санаа минь ч хяналтанд байдаг. Эхлээд энэ бүхэн надад ёстой хэцүү байлаа. Усанд орох, хувцсаа солихдоо хүртэл тааваараа байж болохгүй. Дураараа дургиж болохгүй. Хэн дуртай хүнтэйгээ уулзаж болохгүй. Хамаагүй юм ярьж болохгүй. Тэд сонсоод л хамт байж байгаа юм чинь гэсэн бөөн толгойн өвчин. Харин одоо дасчихжээ. Ер нь бол хэцүү хүнд хувь тавилан.
    Би олон ном худалдан авч шатсан хүн. Гарчигийг нь хараад аван гэртээ тухлаж байгаад л уншина. Худал бичигдсэн бол Онгодууд ураад юм уу, балаар сараачаад хаячихна. Хайран мөнгө биз дээ. Би худлыг мөнгө төлж аваад байх сайхан гэж үү? Нэг ирснийх гээд олон ном авах тул тэрийг нь ураад хаяад байвал утгагүй. Мэдсэн бол энэ мөнгөөр нь өөр хэрэгтэй ном авдаг байж хэмээн харамсана. Уран зохиолын биш дандаа л түүх, бөө, далд ертөнц, шинжлэх ухааны номнууд авна. Тэднээс үнэн байвал Тодруулагчаар тодруулж, нугалж дахин уншиж сайн ухаж өөрийнхөөрөө бод гэж даалгавар өгнө. Хэдэн удаа шатсаныхаа дараа овоо аргатай болсон. Номын дэлгүүрт нь гүйлгээд таалагдвал авах аргад сурлаа. Гэтэл тэр олон номыг гүйлгэнэ гэдэг их цаг орно. Намайг номын дэлгүүр орвол хамт явсан хүн галзуурах дөхөх тул Би хоол идчихээд, бүх арын ажлаа зохицуулчихаад, араас уурлах хүнгүй болгочихоод, эртхэн шиг очиж, хэдэн цаг болж байж хэдэн ном олно.