Category: Монгол бөө

Түүнийг онцлон харуулав. Бөөг устгаж чадахгүй болохоо ойлгосон шашин эд зүйлсээр дамжуулан нөлөөлөх болсон.
Тайлбар: МБНЭ-ийн хамт олон тодорхой бодлого баримталж ажиллахаар шийдвэрлэсэн.
Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн бага хуралдайн есдүгээр хуралдаанаар \2015.10.09\ Монгол бөөд тулгамдсан асуудлууд, Монгол бөөгийн түүхэн уламжлал, судалгаа дүнг үндэслэн хэлэлцээд шийдвэр гаргасан.
Нэгдүгээрт: Монгол бөөгийн хөгжилд уламлалт бус жаяг газар авч, хүмүүсийн оюун санааны дархлаанд сөрөг зан үйл дэлгэрч, бөөгийн зан үйлд байгаагүй суваргыг толгой дээрээ залахыг МБНЭ-ийн гишүүд үлгэрлэн хориглосон.
Хоёрдугаарт: Хадагийг өргөлд ашиглахаас татгалзах, Байгалын гаралтай бүтээгдэхүүнээр хийсэн даавуу цуударыг өргөн хэрэглэх шийдвэрийг Монголын нийт бөө нарт хэрэгжүүлэхээр уриалан гаргасан. Учир нь мод, модлог ургамалд хадаг уяж, үхүүлэх, нийлэг эдээр хийсэн даавуу материалыг ашиглах нь байгальд сөрөг нөлөө үзүүлэх, хог хаягдал бий болгож байна.
Гуравдугаарт: МБНЭ-ийн хамт олон Монгол бөөгийн хөгжилд онцгой чухал байр суурь эзлэх Монгол бөөгийн хуяг дуулга, Монгол бөөгийн хуяг дуулгыг уламжлалт дэг жаягаар хэрэглэх зорилтыг дэвшүүлж байна.
Энэ хүрээнд сүүлийн зуунд хэрэглэгдэж ирсэн бөөгийн хуяг дуулганы талаар мэдээлэл хүргэж байна. Хаанаас гаралтай, ямар язгуур, угсааны болохыг тодорхойлж үзнэ биз ээ. Болгоон авч дотроо тунгаан бодож соёрхоно уу.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

34. Шавь нь багш ба багшийн онгод тэнгэрийг өөрийн өвөг дээдэс, эцэг эх мэт гүнээ хүндэтгэн дээдлэж бөөгийн эрдэмд шамдан суралцах. Багшид болон сахиус шүтээнд нь мөргөж, залбирч, ёсолж, хүндлэлийг үзүүлэх.
35. Онгод тэнгэр шавь улаачийн биед орж мэдрэмжтэй болсон цагаас зан үйлээ явуулж, хүний хувь заяа төөрөг үзэж болох боловч 1-3 жил бөөлж дадлага туршлага чадвар суусны үндсэн дээр багшийн зөвшөөрлөөр хүний засал үйлийг хийж болно. Өөрийн тэнгэр онгодын зан үйлийг зөвхөн олон түмний сайн сайхны тусын тулд хийх.
36. “Бөө бөөгийн буулт өөр, бүжин туулайн харайлт өөр” гэдэг үгийг санаж бусад улаачийн зан үйлийг даган дуурайхгүй, үлгэрчилсэн загварчлахгүй байх.Өвгөдийн ёс заншлыг дээдлэж бөөгийн дуудлага тамлага, даллага, зүхлэг, өчил, ерөөл, магтаал, шившлэг зэргийн нарийн уялдаа шүтэлцээ айзам аялгууг бусдыг дуурайхгүйгээр эзэмших.
37. Бөөгийн ёсонд цээрлэдэг биеэ тоох, бардамнал, согтуурал зэрэг нь нийлж нэг хүнд гэм, нийт хүмүүст сэтгэлийн сэв суулгаж байгааг анхаарах. Хэрэв багш бөө ёс бус бүдүүлэг эг хэллэг зан авир хжрцгий үйлдэл гаргаж ,үргээлж эрхшээж дарамталдаг бол шавь бөө хуулийн байгууллагад хандаахаас гадна Монгол бөөгийн Нэгдсэн эвлэлд хандах ,банш шавийн баридлагийг тасалж өөр багшийг сонгох бүрэн эрхтэй.
38. Ямар ч бөө хүн өөрийн болоод өвөг дээдсийн онгод тэнгэр уг бариулсан багшийн алдрыг бадрааж өндөрт өргөн мандуулахыг хүсэх нь зүйн хэрэгЁайнаар алдар нэрээ дуурсгах уу муугаар алдар нэрээ хэлэгдэр үү гэдэг нь тухайн улаачийн ухаан ухамсараас шалтгаална. Гзкээр хэт өрөөсгөл явцуу хүрээнд сэтгэж нэр алдарт хэт дурлах, өөрийгөө хэт өргөмжлөх өөрөө өөртөө цол гуншин өгөх, хувиа хичээх, зэргээс эрс татгалзах.
39. “Хүн болгон ижилгүй, хүлэг болгон жороогүй” гэдэг үгийг санаж бусдыг өөртэйгөө адилтган үзэж болохгүй. Хүн болгоны онгод орох мэдрэмж өөр өөр байдаг. Алив болгонд багш бөөг буруутгаж болохгүй. Шавиас өөрөөс нь ихээхэн тэвчээр хүч чармайлт зүтгэл шаардагддаг.Гэвч үнэхэр банш нь онгодыг нь оруулж өгч чадаагүй улмаас шавь багш солих бүрэн эрхтэй.Өмнөх хуяаг хувцас эд хэрэглэлийг дэгдээлэг хийж устгах.Зөвлөгөөг шинэ багш бөө өгнө.
40. 3 жил болоход онгод огт ороогүй бол улаач биш гэж үзэх ба бөө болохоос ичиж нэрэлхэлгүй татгалзах. Хуяг хувц

Тэгээд Завхан аймгийн Тэлмэн сумын нутагт Агуйт хэмээх газар булжээ. С нь хөдөлмөрийн чадвараа 70 хувь алдсан нэгэн байсан бөгөөд 10 гаруй хоногийн дотор З-ийн үгэнд итгэж, хамт явахаар болжээ.
Хохирогч С-ийн ар гэрийнхэн машинтай явсанаас хойш сураг тасарч олон хоносон тул цагдаагийн байгууллагад хандсан байна. Цагдаагийн байгууллага шуурхай арга хэмжээ авч улсын хэмжээнд эрэн сурвалжилж, хэргийг богино хугацаанд илрүүлж чадсан байна.
Иргэдэд анхааруулахад бөө болон бөөгийн уг барих зан үйлийн талаар тодорхой мэдлэгтэй байсан бол алуурчинд хууртахгүй байх боломжтой юм. Мөн бөөгийн нэр барьсан олон арван залилагч нараас жинхэнэ бөөг хэрхэн таних вэ гэдэгт анхаарах цаг болсоныг энэ явдал харуулж байна.

Өчигдөр Сүхбаатар дүүргийн XIV хороо, Дамбадаржаагийн… гудамжинд оршин суух 38 настай Э гэгч 39 настай, эмэгтэй Б-г бөөлүүлж, сахиусыг нь авч өгнө хэмээн биеийг нь халуун чулууны уураар түлж хүнд гэмтэл учруулсан хэрэг гарчээ.

Хохирогч одоо Гэмтэл согог судлалын үндэсний төвийн Сэхээн амьдруудах тасагт эмчлүүлж байгаа ч биеийн байдал нь маш хүнд байгаа аж.
Сүүлийн үед бөө нэрээр гэмт хэрэг үйлдэх, бусдын амь насанд халдах тохиолдол гарсаар байгаа тул иргэдийг болгоомжтой байхыг цагдаагийн байгууллагаас анхаарууллаа.

Сархийн Чами бөө нь XIX зууны сүүл үед амьдарч байсан бөгөөд Хайсны өвөр Хужиртад нутагладаг байжээ.
Нэгэн зун Норжимын Нямгаа хэмээх омог бардам залуу бэлчээр булаацалдан уурлаж, омогдон Чами бөөгийн гэрийх нь тооныг унианы голоор хага цохин, гэрийг нь нураажээ. Чами бөө энэнд тун их уурлаж “Чамайг сарьстай нь хатаана даа” хонзогнон жатга хийжээ.
Намар орой Нямгаа хэрмэнд явж байхдаа Чамийн намаржааны урдуур хөтөлгөө морьтой өнгөрч явтал хоёр чонотой тааралджээ. Нэгийг нь буудаж унагаад, нөгөөхийг нь буудаж чадалгүй алдав. Унасан чоноо авах гэтэл морь нь үргээд дөхөж өгөхгүй байхаар нь тэнд нь орхиж гэнэ. Гэртээ хариад эргэж ирээд чоноо авах гэтэл буудсан чоно нь олдсонгүй. Хайхсандаа ойр хавьд нь мөр хайтал шинэ хяруун дээр мөр ч гараагүй байв. Энэ тухай эхнэртээ очиж хэлбэл:
Чамийн хар жатга биз ээ? гэхэд
– Сархийн хүүг дор нь буудаад хаячихна гэж бардамхан байжээ. Төдөлгүй шөнө хонь нь үргэхэд яаран гарч харвал хонь хашааныхаа буланд бөөгнөрч хурсан байв. Чимээ чагнавал баруун хавирганы (талын) пүнзэн дотор чоно мал идэж байгаа чимээ сонсогдов гэнэ. Эхнэртээ “хутга, дэн хоёр аваад ир!” гэж хэлээд пүнзний амыг онгойлгон. Дотор нь байсан гарч хонио цувуулан гаргав.
Хонио гаргаж дуусгаад харвал юу ч байсангүй. Учрыг үл ойлгон гайхаж ядан гэр лүүгээ орох гэж явтал үүдэн дээр нь нэгэн том чоно зогсож байв. Түүнийг буудах гэтэл
чоно гэр тойроод хар хурдаараа харанхуйд уусан алга болов.
Нямгаа гэртээ оронгуут орноосоо босж чадалгүй бие нь хүндрэн толгой нь эргэж гар хөл нь сулран хэвтэв. Энэ өдрөөс хойш Нямгаагийн бие өөдлөхөө больж олон сараар хэвтэрт орон өвчилжээ.
Нэгэн өдөр Сархийн Чами Нямгаагийнд ирж цай уугаад гэртээ харив. Чами эхнэртээ: “Норжимын хүү яс арьс болсон байна. Өнөө шөнө бодийг нь хөтлөхөөс биш” гэж хэлээд бөөлсөн юм гэдэг. Үнэхээр маргааш нь Нямгаа өөд болсон байна.

Өөрийгөө бөө хэмээн өргөмжилсөн Д.Болд-Эрдэнэ гэгч Наранзул гэх эмэгтэйд бөөгийн чанар авахуулна хэмээн халуун чулуугаар түлж, амь насанд нь хүрсэн хэрэг гарчээ.
Өнгөрсөн оны наймдугаар сарын 17-нд Төв аймгийн Сэргэлэн сумын тавдугаар багийн нутаг Авдрантын уул гэдэг газарт гарсан эл хэргийг прокурорын байгууллагад хянаж байгаа аж.
Бусдын амь насанд хүрсэн Д.Болд-Эрдэнэд Эрүүгийн хуулийн тусгай ангийн 94.1-т зааснаар бусдыг болгоомжгүй алсан гэх үндэслэлээр эрүүгийн хэрэг үүсгэсэн байна. Түүний гэм буруутай нь шүүхээр тогтоогдвол таван жил хүртэлх хугацаагаар хорих ял шийтгэх аж.
СэжигтэнД.Болд-Эрдэнэ талийгаач Наранзулыг бөөгийн чанар авахуулна гэх нэрийдлээр гурван чулуу халааж, дээрээс нь хоёр давхар хөнжил нөмрүүлснээр амиа алдсан аж. Талийгаач амьсгалын замын бүтэлттэй, биеийн ихэнх хэсэг түлэгдэж, амь насаа алдсан гэсэн Шүүх эмнэлгийн шинжээчийн дүгнэлт гарсан байна.

16. Багш бөө шавийг зөвхөн замчилаад орхих биш төрсөн үр мэт хайрлан бөөгийн эрдмээ харамгүй зааж өвлүүлэх, шавиа эрсдэлтэй буруу алхам хийхээс сэргийлж цаашид бөөгийн замналаар биеэ дааж явах хүртэл нь зааж зөвлөн туслах, замыг засаж өгөх нь багш бөөгийн хүлээсэн үүрэг мөн.
17. Шавийн тоо нь тэнгэр сахиуснаас зааж тогтоосон тоон хязгаартай байдаг. Иймээс багш бөө шавийн тоог онгод тэнгэрийн зөвшөөрсөн тооноос хэтрүүлж хэт олон шавь авахгүй байх.
18. Нэг удамд ихэвчлэн нэг л хүн улаачаар тодордог.Иймээс багш бөө нь нэг удмаас гарах улаачийн тоог өөрийн дураар тогтоож шавь босгож болохгүй. (гэр бүлийн бүх гишүүдийг бүгдийг бөө болгох гэх мэт)
Зөвхөн онгод тэнгэрүүдийн зааж тамгалсан тэдний зөвшөөрсөн тооны улаачийг шавь болгож босгох.
19. Багш бөө болж өгвөл зан үйлийн хувьд ойр төстэй ойролцоо яс угсааны хүнийг л шавиар авах. Хэрэв онгодын ёс жаяг таарахгүй бол уг хүнд багшлахаас татгалзах.
20. Багш бөө шавийн онгодыг нь булааж, урвуулан ашиглах, шавиа хууран мэхлэх нь мөнх тэнгэрт тэрсэлж буй гэм нүгэлт үйлдэл тул үйлийн үр хариу нь өөрт нь болон үр хойчид нь маш хатуу ирдэг гэдгийг сайтар ухамсарлан хүнлэг сэтгэлийг чанд баримтлан шавийг уг удмын онгод тэнгэртэй нь зөв холбож өгөх.
21. Багш бөө шавийн онгод тэнгэрийн зэрэг дэвийг зөв тодорхойлж таниж чаддаг байх.Шавийн онгодыг таньж чадахгүй бол багшлахаас татгалзах,
22. Багш бөө нь шавийг сонгохдоо өмнөх шавийн онгодод хорлогдож байгаагүй байх. Мөн шавь болох хүн нь өөрийнх нь Багш бөөгийн онгодод хорлогдож байсан эсэхийг сайтар шалгаж байж шавиар авах.
23. Багш бөө Монгол бөөгийн багш, шавийн барилдлагын уламжлалыг хатуу барьж зөвхөн нэг өдөрт нэг л шавийг угийн тэнгэртэй нь холбож босгох. Уламжлал биш элдэв зохиомол жаягаар холбохыг хориглоно.(нэг дор нэгэн зэрэг олон хүнийг бөө болгон босгох) Учир нь үүнээс болж олон сөрөг үр дагавар гарч бөөгийн ёс зүй алдагдан завхарч, нэр хүнд нь унаж, олон хүмүүс хохирч алдаж эндэж байгааг анхаарах.
24. Багш бөө шавийг сонгохдоо шунаг сэтгэлээр бөө болгох ёсгүй хүнийг хөрөнгө чинээлэгийг нь харгалзан бөө болгохыг хатуу цээрлэх. Иймээс багш шавийн барилдлагад баян, ядуу хөрөнгө чинээг харгалзахгүй байх. Зөвхөн тэнгэрээс тамгатай хүнийг л бөө болгох.
25. Багш багшлах сонирхолтой, шавь өөрөө шавь орохыг хүссэн ямар нэгэн албадлагагүй байх. Багш бөө хүчээр шавиар орохыг ятгах, дарамт шахалт үзүүлж болохгүй.
26. Багш бөө шавийг сонгохдоо “Санаа муутад уг бүү бариул” гэсэн өвгөдийн захиасыг хатуу санаж, шавь болох хүнийхээ ухаан ухамсар зан чанарыг, хожимын үйлийг сайтар харж шалгаж шавийг авах.
27. Монгол бөөгийн багш шавийн ариун уламжлалд нөхөр нь эхнэрээ, эхнэр нь нөхрөө бөө болгон босгодоггүй учиртай.
28. Багш бөө нь шавьтайгаа садар самуун ёс жудаггүй үйлдэл хийх. Эрх чөлөөнд нь халдан зодож танхайрах. Дааж давашгүй өргөл барьц нэхэх. Эрхшээж дарамтлах зэрэг ёс бус үйлдэл гаргахыг хатуу цээрлэнэ.
29. Багш нь шавьдаа атаа хор санаж хараал жатга хийх, шавь нь багшдаа муу санаж хорлол хийхийг хатуу цээрлэнэ. Хэрэв шавь багшдаа хорлол хийх эд зүйлийг нь хулгайлах хүндэтгэлгүй харьцах, нэр хүндийг нь унагах зэрэг ёс бус үйлдэл гаргаваас тухайн шавийг хөөн явуулж багш шавийн барилдлагыг таслаж тэнгэрт мэдүүлэн шавийн тооноос хасах бүрэн эрхтэй.
30. Өөр бөөтэй багш шавийн барилдлага тогтоож яваагүй онгод тэнгэр нь зөвшөөрч багш шавь барилдсан шавийг гарын шавь буюу тэнгэрт барилдсан шавь гэж үздэг. Өөрөөр хэлбэл албан ёсны шавь гэж үзнэ. Харин өөр бөөгөөр яваад буруудсаныг нь цэгцэлж өгсөн бөө нарыг албан ёсны шавь аэдсммцбмаауз шавийн тоонд оруулдаггүй. Эгэл хүмүүний заслыг хийдэг шиг засаж өгч байгаа явдал тул заслыг нь хийлээ гэж үзнэ.
31. Огт шавь аваагүй ба шавийн тоо гүйцээгүй байгаад онгод тэнгэр нь шавиар авахыг зөвшөөрсөн тохиолдолд будилж буруутсан бөөг тэнгэрт мэдүүлэн айлтгаж албан ёсны шавийн тоонд оруулан жинхэнэ утгаар багш шавьд барилдаж болно.

Удам угсаагүй хүн гэж үгүй. Харин удам дамжсан бөөгэж дуулснаас биш, дуртай нэг нь бөөболдог гэж мэдэхгүй л юм байна. Өвөг дээдэс минь улаан коммунистууд байснаас биш мөнх тэнгэрийн ангуучид байгаагүйг түүх гэрчилнэ. Элдвийн юм харж, энд ч үхэл хагацлыг зогсоож, тэнд ч өвчин шаналлыг эдгээж байсан гэхээсээ илүүмэдлэгтэй мундаг бурхны шавь нарт итгэдэг байсан үе саяхан.
Бөөгэдэг үгийг хэлэх нь байтугай “бөө” гэж юу байдгийг ч мэдэхгүй байсан даа. Толгойтой бүхэн лам болж тангад үсэг уншихаараа хамба болдог байсан. Гэтэл одоо маанийн үсгээ мартаж тэнгэрийн улаач нарт итгэх болов. Орчин үед мэндэлсэн хэн ч болов онгодтой болсон гэхэд хилсдэхгүй. Бүүр өнөөх атаа таван тэнгэрийг эзэгнэж ангууч нэрийг нь ад зэтгэр болгож яваа хэсэг ч байх юм. “Хүн бүхэн адилгүй, хүлэг бүхэн жороогүй” гэдэг. Тэгвэл бөөбүхэнд итгэх аргагүй болж. Зарим нь ашиг хонжоо хайж бөөгөөр бизнес хийж байхад нөгөөх хэсэг нь бөөнэрийдлээр хүний амь нас бүрэлгэж хуулиас гадуур жаалж явна.
Дэлхий нийтээрээ даяаршиж техник технологи хөгжсөн эрин үе рүүалхалж буй. Гэтэл бөөгийн шашин ч даяаршин хөгжсөөр нэг айлд 2-3 бөөтөрж, хамтлаг дуучдаас нь авахуулаад улс төрийн удирдлагууд нь ч бөөг тахин шүтэх болцгоож. Ёстой л нөгөөх мөнх тэнгэрт “арын хаалга” гэж байдаггүй нь л энэ байх. Хэдхэн сарын өмнөхотыг хогноос нь салгахаар зориг шулуудсан байгууллагууд Туул голын орчимд их цэвэрлэгээ хийсэн. Тухайн үед бөөгийн тахилга шүтлэгтэй модыг ч цэвэрлэж байсан юм. Гэтэл хаа дайралдсан газарт уяж орхисон бөөнарын хадаг л гэхэд хоёр машин шахуу гарчээ.
Хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр “Онгод нь орсон бөөтагтнаас үсэрчээ”, “Бөөгийн нэрээр залилан хийжээ”, ”Бөөхүний аминд хүрэх шахлаа”,”Бөөхүний биед халджээ”… гэх мэт саар мэдээлэл хөвөрнө. Хүний мэдлээс байтугай хүчнийхний мэдлээс гарчихдаг бөөгийн бизнест хүн ард минь итгэсээр байх хэрэг үү. Бөөболлоо гэхэд бөөн шаталт тохионо. Бөөгийн хэрэгсэл гэгдэх хэнгэрэг цохиур нь хэдэн саяын үнэтэй.
Эл байдлыг нь овжин наймаачид сүйхээтэй ашиглаж бөөгийн хувцас хэрэгслийн үнийг тэнгэрт хадаана. Байдгаа шавхаж бөөболсон иргэд өөрсдөөбөөгэгчийг төрүүлж шархаа нөхөхөөс өөр аргагүйд хүрдэг тухай мэдээлэл ч байдаг. Энэ нь хатуу ч гэсэн үнэний ортой юм. Нэг үгээр хэлбэл, сүлжээний бизнесийг жинхэнэ утгаар нь хэрэгжүүлж буй явдал аж.
Одоогоос хэдэн жилийн өмнөюмдаг. Нэгэн бөөсахиусаа буулгаж байхыг харсан юм. Гэтэл өнөөх бөөхаа хамаагүй хүмүүсийг ташуурдаж зодох нь хачирхалтай санагдаж байсан. Учир явдлыг асуувал тэр хүнд албин чөтгөр шүгэлсэн байсныг үргээж буй хэрэг гэнэ. Мөн хүнийг халуун усанд хийж шалзалж алсан хэрэг ч гарч байжээ. Эх сурвалжийн мэдээллээр тухайн засал хийлгэгчийг халуун ууранд суулгаж засал хийлгэсэн аж.
Гэтэл халуун чулуун дээр ус хийж улмаар уур гаргасан гэнэ. Энэ үед хохирогч “амь авар” хэмээн гуйж байсан ч үл тоосон байдаг. Энэ мэт бусдын амийг үл тоогч бөөнарт хариуцлага тооцох нь ховор. Саяхан нэгэн эмэгтэйг айлд сууж байхад нь бөөзодож улмаар ээмэг, бөгжийг нь тайлж авсан ч хэрэг бий. Энэ мэтээр сүсэг бишрэл нэрийдлээр хүний амь хөнөөж, эд зүйлсийг нь дээрэмдсээр байх уу. Хараа хяналтгүй цэцэглэн хөгжиж буй бөөнарт хариуцлага гээчийг чангахан шиг тавьдаг болмоорсон. Бид дараагийнхаа дугаарт бөөтэй холбоотой хэргүүдийг цувралаар хүргэх болно.

Тэр лам нэг удаа хээр явж байгаад хөөргөө хээчихэж гэнэ. Тэгээд дүү удгандаа ирж “чамайг элдэв гээсэн юм олохдоо сүрхий гэлцэх юм. Чи нэг үзээд орхиоч” гэжээ. Удган ч хэнгэрэгээ аваад бөолж бөөлж дуусаад ахдаа ингэж хэлж гэнэ.
Таны хөөрөг тахилгатай хоёр уулын дунд урсаж байгаа нэгэн жаахан горхины цаад биед хэвтэж байна. Сая би авчирах гээд дийлсэнгүй. Эрдэнийн чулуугаар бүтсэн болохоор их хүнд юм. Харин авчрах гэж байгаад алдаад тамхийг нь асгачихлаа. Та маргааш өглөө мал бэлчихээс өмнө очиж аваарай. Таныг таниг гэж бодоод би тэмдэг тавьчихсан байгаа шүү гэжээ Шарав-Осор гуай ч өглөө эртлэн босоод өнөөх хэлсэн газраар нь сажилж явтал нэг шарилжны оройд муудаж гандсан хив хадагны тасархай хийсэж байх юм гэнэ. Энэ л таних тэмдэг нь байх гэж бодоод очтол горхины цаад биед гэрийн буурийн чинээ газар хоёр амьтан хүч үзэн ач тач ноцолдсон бололтой л хамаг өвс нь налчихсан байсан аж. Тэгтэл тэнд хөөрөг нь толгойгүй хэвтэж байж л дээ. Хөөрөгнийх нь толгой тэрүүхэн тэнд бас хэвтэж байх юм гэнэ. Тэр хоёрын хооронд тамхи нь могой шиг мушгирч тахиралдаад асгарчихсан байсан гэнэ. Тэгж хөөргөө олоод дүү удганыхаа эрдэмд ихэд биширсэн гэдэг.

Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэг бол орчлон ертөнцийг бүхэлд нь багтаасан байгалийн хүчин зүйл бөгөөд хэн нэгний үндэслэн гаргасан ном, номлол болох шашин огт биш гэдгийг сайтар ойлгох. 2. Монгол бөөгийн уламжлалт ёс зүй бол Манх тэнгэрийн бичигдээгүй хуулв бөгөөд зөрчих аваас тэнгэр гэсгээнэ гэдгийг асар сайг ойлгох.Өөрөөр хэлбэл Монгол бөөгийн ёс зүйг зөрчсөн хүмүүнийг хувь тавилан хатуу шийтгэдэг гэдгийг санаж мөрдлөг болгох. 3. Мөнх тэнгэрийн бөө шүтлэгийн зан үйлийг эрхлэн үйлдэгч эгэл бус хүмүүнийг бөө хүн буюу бөө улаач гэнэ. Бөө болох хүн нь дээд тэнгэр, удмын тэнгэр сахиусууд нь сонгож тамгалсан, удам дамжсан байгалиас заяасан зөн мэдрэмж далдыг харах увидас чадвартай заяагдмал эрчим хүчтэй хүмүүс байдаг. Дурын хүн өөрийн хүсэлтээр бөө болж болдоггүйг анхаарах. 4. Орчлон ертөнцтэйгээ зөвөөр харилцах тэр л арга ухааныг бөө ухаан гэнэ. Үүнийг бөө улаач хүмүн нь сайтар ойлгож ухамсарлан нарийн учир зангилааг нь тайлж амьдралд бодитой бүтээлчээр хэрэгжүүлж чаддаг байх. 5. Байгаль дэлхийгээ хайрлан хамгаалж,далд ертөнцөөс орчлон хорвоо хүмүүний амьдрал ямар их нөлөөлөл хамааралтай байдаг учир шалтгааныг эгэл хүмүүст тайлбарлан таниулж онгод тэнгэрийн ертөнцтэй харьцан хүмүүсийг холбон зуучилж, амьдралд нь тохиох саад тотгор бэрхшээл зовлонгоос нь салгаж зам мөрийг нь засамжилан аз жаргалтай сайхан амьдрал, амжилтанд хүргэх нь бөө хүний үндсэн үүрэг мөн. 6. Бөө болох хүн эгэл хүний харж чадахгүй зүйлийг харах, мэдрэх, сонсох, унаж татах, эдгэшгүй өвчин эмгэг мэт зүйлд нэрвэгдэх ухаан санаа нь түр зуур гадны нөлөөлөлд орох зэргийг онгодын бариа гэнэ. Гэвч тухайн хүн үнэн чанаручир шалтгааныг бөө нараар сайтар шалгуулан тодруулсаны үндсэн дээр бөөгийн уг барих эсэхийг шийдэх 7. Бөөгийн онгодын бариа бөө болохоор заяагдсан хүнд хэдэн ч насанд илэрч болох ч үүнийг бөөлсөн хугацаа жилд оруулан тооцох нь буруу. Зөвхөн хуур амилуулах, яслуулах, залаалуулах, анхны бөөллөгөөс хойш л (эхний чанар, чандруу нэрэх үйлээс хойш) бөөлсөн жил хугацааг тооцно. 8. Монголчууд бидний өвөг дээдсийн маань сургаж хэлсэнээр бол чөмөг дүүрсэн байх. Энэ нь эмэгтэй хүүхэд 13 нас, эрэгтэй хүүхэд 15 нас хүрэхэд бөө болох боломжтой ч ухаарал төлөвшил суусан насанд нь бөөгийн угийг бариулах. 9. Бөө улаач нь гэр бүл болон нийгмийн дотор тодорхой боловсрол төлөвшил хүмүүжилтэй бие хүн болсон байх. Өвөг дээдэс удам угсаа, олон түмний хүлээсэн үүргээ, тэнгэрийн өмнө өргөсөн андгай тангарагаа гүнээ ухамсарлах. 10. Бөө болохоор тодорсон улаач нь биеэ тоох, ихэмсэг бардам зан гаргах, хорон санаа, атаа жөтөө, уур хорсол, өсөрхөл, хувиа бодсон байдал, хүнлэг энэрэнгүй бус хатуу сэтгэл зэрэг хүмүүний алив муу зан чанараас ангид байх. Үүний тулд бие болоод сэтгэлээ сайтар бэлтгэсэн байх. 11. Эх болсон байгаль дэлхийгээ хүн төрөлхтөн, түмэн олноо, өвөг дээдэс язгуурын өв соёлоо хайрлах үзлээр хүмүүжсэн байх. Үүний тулд Монгол эх орныхоо түүх, өвөг дээдэс, удам угсаа, уг гарвалынхаа талаар сайтар мэдлэгтэй байх. 12. Бөө хүн өөрийн онгодыг дээдлэж, бусдын онгодыг хүндэлж явах учиртай.Өндөр чадвартай нэр хүндтэй бөө бол улс орон ард түмнийхээ бахархал мөн. 13. Бөө хүн заавал бөөгөөр дагнан амьдрах албагүй. Бөөгийн зан үйлийн хажуугаар мэргэжил боловсрол, ажил хөдөлмөр эрхлэн нийгэмд тустай олон зүйлийг хийж,бусдын адил ажиллаж амьдарч болдог гэдгийг санахад илүүдэхгүй. 21-р зуунд амьдарч байгаа өнөө үед мухар сүсэгт хөтлүүлэхгүй байх. Үүний тулд далд ухамсар ба бөөгийн талаар анхны мэдэгдэхүүнтэй байх. 14. Эрүүл биед саруул ухаан оршино гэдэг билээ. Бөө хүн ажил амралтаа зөв зохицуулж, эрүүл мэнддээ анхаарал тавьдаг байх. Үүний тулд буруу дадал зуршил, архи, тамхи зэрэг хорт идээнээс татгалзан хэзээ ч эрүүл саруул ухаанаа алдахгүй байх.