ҮНЭХЭЭР БИД ИНГЭЖ СЭРЭЭХ ЦАГ БОЛСООН. ХИЙМОРЬ НЬ ҮХСЭН ЭНЭ ЦАГ ҮЕИЙНХЭЭН. ЭМЭЭЛТ МОРЬ ШИГ ЭРВЭЛЗЭЖ, СОЁМБОТ ТУГ ШИГ ДЭРВЭЛЗЭЖ, БУЗРААС БУЗАРТСАН ЭНЭ ТӨРИЙН ТҮШЭЭДИЙГ ШИЛГЭЭЖ, ХҮЙСЭЭ ХҮЧИРХИЙЛЖ, ХУУЛИА ДЭВСЭЛЖ,ӨРСӨЛДӨГЧӨӨ СОНГОЖ, ТӨРИЙН ЭРХ АВСАН ЕРӨНХИЙЛӨГЧӨӨ, ХУДАЛДАГДАЖ ЯЛЗАРСАН ШҮҮХЭЭ ОРВОНГООР НЬ ЭРГҮҮЛЭХ МӨЧЛӨГ ТУЛЛАА ГЭСЭН САНААГ ЯРУУ НАЙРГААРАА ИЛЭРХИЙЛЖ ЧАДЛАА.
БӨГС ДОЛООГЧ, ЭРХ БАРИГЧДИЙГ ӨМӨӨРСӨН ХОГИЙН ТРОЛЛУУД ИЧИНХОРЛОО РУУ ДАЙРЧЭЭ.
ТА НАРТ ХЭЛЭХ НЭГ ҮГ БАЙНА. ТА НАР БИТИЙ ХУЦОО.
Орчуулагч судлаач Г.Аким:
Орчуулсан зүйлийн товъёололоос үзвэл орос, англи, франц, польш, чех, мажар гэсэн бардаагаар зургаан хэлнээс орчуулга, тэр тусмаа яруу найргийн орчуулга чөлөөтэй хийж байсан байна. Өчүүхэн миний бүртгэснээс үзэхүл дэлхийн 20 гаруй орны 70 орчим зохиолчийн 240 эргэм нэр төрлийн бүтээл буюу роман, тууж, өгүүллэг, найраглал, шүлэг орчуулсан байна. Гэхдээ энэ бүртгэлийг бүрэн гэж хэлж үл зүрхэлнэм.
Охин Р.Нямаа:
1976 онд аавыг дотор өвдөөд байна гэхээр нь Чойжинхорлоо эмчид үзүүллээ.
Би тэгэхэд даан ч муу юм бодоогүй. Гэтэл ходоодны хэцүү нэрт өвчин байсан. Гэсэн ч горь тасрахгүй, Москвад эмчлүүлнэ гээд аваад явлаа. Аав минь онгоцонд таван минут тутамд л гулгин зовж байсан ч Монгол гээд л, Монголын түүх, соёл гээд л хажуугийнхаа улсад яриад л явсан. Би даан ч сэтгэл дэн дун явсан болохоор юу ярьсныг нь тогтоогоогүй. Аавын минь яриаг сонссон эрэгтэй, эмэгтэй орос хүмүүс “ямар их соёлын мэдлэгтэй, ямар сайхан хүн бэ, бие нь сайн болоосой” гэж надад үнэн сэтгэлээсээ хэлж байсанд яамайдаа олон сайхан хүний энэ сайхан үгс аавыг минь эдгээх шиг баясгасан
Охин Р.Индра: Аав минь нас барахаасаа хэдэн хоногийн өмнө Аав нь Монголоо гэсээр яваад ийм боллоо доо гэж нэг хэлсэн. Ингэж хэлэх нь ч аргагүй байсан
Хүү Р.Барсболд: Аав номонд амиа тавина. Гадаадын эрдэмтдээс аавд ном их ирдэг. Гэтэл дотоод яамныхан хэзээний л шилийг нь зүсчихсэн, хавтсыг нь ханзалчихсан байна. Дотор нь элдэв бичиг захиа нуусан байж магад гэж хардаж байгаа ёр нь тэр. Аав түүнийг үзэхдээ үнэнээсээ бухимдаж, дотоод яамныхныг үмхий үгээр ёстой утаж өгдөгсөн. Түүнийгээ ч номон дээрээ биччихдэг байсан. Ном шүтдэг хүн ном зүссэн байхыг үзэхдээ үнэхээр зүрх нь урагддаг байсан биз ээ.
Б. Ринчен гуайн домог болон үлдсэн нэгэн хууч яриа:
1946 онд АНУ-ын дэд ерөнхийлөгч Гэнри Уайлс Монгол улсад айлчлахад ганц англи хэлтэй хүн нь Ренчин гуай байсан юм. Тэр үед Ренчин гуай хэлмэгдсэн байсан бөгөөд талбайн хогийг шүүрдээд зогсож байсан гэдэг. Уайлс ихэд гайхан цэвэрлэгч нь хүртэл англи хэлтэй юм байна гэж гайхаж байсан гэдэг. Арай харах үзэх юмтайгаар нь Богдын музей үзүүлж явтал Уайлс туслахтайгаа Францаар эдний үзмэр нээх онц биш юм гэж. Тэгтэл Ринчен гуай хажуунаас нь францаар
– Уг нь энэнээс ч илүү үзмэртэй байсан юм оросууд хамаг юмыг маань зөөгөөд дууссан гэв.
-Та чинь хэдэн хэлтэй юм бэ?
-Өрнийн 8 дорнын 5 гэв
-Уг нь тань шиг мэдлэгтэй хүн цэвэрлэгч хийх бус их сургуульд багшлах ёстой юм бишүү гэхэд
-Миний мэт мэдлэг дулимаг хүнийг их сургуульд авдаггүй юмаа гэсэн гэдэг
Доктор Рhd С.Доржхорлоо
Тусгаар тогтносноосоо хойш ганцхан ерөнхийлөгчөөр удирдуулж ирсэн, Ерөнхийлөгч гүйцэтгэх байгуулагын тэргүүн ерөнхий сайдыг томилдог.
Хоёр танхимт Улсын хурал (᠌Парламент) хууль тогтоон баталдаг. Дээд танхим нь 47 гишүүнтэй Сенат (чуулган), доод танхим нь 107 суудалтай Мажилис (хурал) байна. Тус улсад нэг нам зонхилдог. 2021 онд короновирусын цар тахлын үед Парламентийн сонгууль хийсэн бөгөөд сонгогчдын 63,3% нь Нурсултана Назарбаевийн тэргүүлдэг «Нур-Отан» (гэрэлт эх орон) ардчилсан нам-83 суудал, бусад намууд «Ак жол» (цагаан зам) ардчилсан нам-8 суудал, «Хасаг ардын коммунист (эв хамт) нам»-7 суудал авсан байдаг.
Хасаг улсын нутаг дэвсгэр их түвшинд 17, дунд шатанд 208, гуравдугаар шатанд 2740 нутаг болж хуваагддаг. 17 их нутгаа «аймақ» (монгол «аймаг»-тай нэг гарлын боловч газар нутаг гэх утгатай) гэж бичдэг. Түүний 14 нь муж (облыс), 3 нь хот (улсын ач холбогдолтой хот) байна. Гурван хотоос Байконурыг 2050 он хүртэл ОХУ түрээсэлсэн. Муж дотроо аудан (хошуу), мужийн хот болж хуваагдах бол улсын хот дотроо дүүрэгт хуваагдана.
Хасагстан олон жил нэг хүний нэг намын дарамтанд олон жил амьдарч, хүмүүсийн амьдрал нь ядарч туйлджээ. Өмнө нь ч гэсэн энэ улсад нилээд хэдэн удаа томоохон тэмцэл өрнөж байсан билээ. Тэр тэмцлүүдийг засаг нь хүчээр нухчин дарсан байдаг. Сүүлхэн хавийн жишээ гэхэд 2011 онд Жанаозен хотын нефтийн үйлдвэрийн ажилчдын эсэргүүцлийн тэмцэлд 15000 хүн оролцож 16 хүн нас барж 100 гаруй хүн гэмтэж бэртсэн гэсэн албан ёсны мэдээ байдаг ч албан бус мэдээгээр 70 гаруй хүн үхэж 500 гаруй хүн гэмтсэн гэдэг.
Хүний эрхийг хамгаалах Human Rights Watch-ийн мэдээгээр Казакстанд Ковидын хязгаарлалтыг зөрчсөн гэсэн үндэслэлээр 5000 хүн захиргааны шийтгэлд өртөж 1600 иргэн баричлагдсан гэсэн байна. Эдгээр иргэдийн нилээд нь засгийн буруу бодлого шийдвэрийг эсэргүүцэгчид, улс төрийн зүтгэлтнүүд, хэвлэл мэдээллийнхэн байсан гэдэг. Казакстаны Facebook-ийн идэвхтэн Альнура Ильящеваг эрх баригч нам “НУР ОТАН”-г шүүмжилсний төлөө онцгой байдлын үед хуурамч мэдээлэл түгээсэн үндэслэлээр 3 жил эрх чөлөөг нь хорьж 5 жилийн турш нийгмийн идэвхтэй үйл ажиллагааг явуулахыг нь хориглосон байна.
Энэ бүхэн Казакстан улсын системийн хямрал нүүрлэснийг харуулж байгаа хэрэг бөгөөд одоо өрнөж буй тэмцлийг юмны үнэ өссөн, ажилгүйдэл, ядуурал, авлигын эсрэг тэмцэл гэж гадны судлаачид дүгнэж байна.
Казакстан улсын ерөнхийлөгч асан Назарбаевын хувьд сүүлийн 30 жилийн хугацаанд энэ улсыг дэлхийн шилдэг 50 улсын хэмжээнд хүртэл хөгжүүлсэн гавьяатай ч нэг хүнийг тахин шүтсэн дарангуйллын дэглэм тогтоосон, гэр бүлээрээ улс орны баялгад монополь эрх тогтоон шулсан, баян ядуугийн ялгааг туйлд нь хүргэсэн, авлига коррупцийг хөгжүүлсэн, хууль бус явдал газар авахуулсан гэдгээр нь одоо түүнд зориулж Талдыкорган хотод 5 жилийн өмнө босгосон хөшөөг ард түмэн нь нурааж байна. Жагсагчдын тэмцэл эдийн засгийн шаардлагаас давж улс төрийн шинжтэй болсон байна.
Үнэхээр ч Казакстан улсын хувьд Transparency International агентлагийн мэдээгээр авлигын индексээр 180 орноос 94-т жагсаж байгаа. Казакстан улс бараг 20 сая хүн амтай ч улсын баялгийн тал хувь нь 200 хүрэхгүй баяуудын гарт төвлөрснийг КРМG судалгааны хүрээлэнгийн аналитикууд Credit Suisse Research Institute -ийн мэдээнд үндэслэн тогтоосон байна.
Энэхүү хямрал нь Төв Азийн бүс нутаг төдийгүй дэлхийн улс орнуудад бас хамаатай. АНУ-ын Exxon Mobil и Chevron зэрэг олон кампаниуд газрын тос эрчим хүчний салбаруудад олон арван тэрбум долларын хөрөнгө оруулсан, ХБНГУ-ын 400 гаруй компани мөн үйл ажиллагаагаа явуулдаг, бас дээр нь Англи,Түрк, Хятад, Арабын улсуудын зөндөөн компаниуд идэвхтэй ажилладаг бөгөөд бүгд л нь хөрөнгө оруулалтаа эрсдэлд оруулахаас айж байна. Ураны дэлхийн том экспортлогч орон Казакстаны үймээнээс болж өнгөрсөн 3 дахь өдөр дэлхийн зах зээлд ураны ханш шууд 8 % өслөө.
Казакстаны энэ хямрал хөрш улсууд, бүс нутагт нөлөөллөө тогтоохыг эрмэлзэж буй улсуудад ч гэсэн далим, эрсдэл үүсгэж байна. Засаг нь энэхүү тэмцлийг дарж чадахгүйд хүрч Армени, ОХУ, Беларусь, Киргизстан, Тажикистан Казакстан зэрэг орнууд багтдаг Хамтын аюулгүй байдлын гэрээний байгууллага (ХАБГБ)-аас туслалцаа хүсч энхийг сахиулах хүчний цэрэг оруулж, нөхцөл байдлаа тогтворжуулж байна.
Тэр үед улс төрийн намуудыг цэгцлэх, нийгмийн хөдөлгөөний дарах асуудал эрчимтэй явж байсан үе юм. Эрх мэдэл нэг гарт төвлөрч үйл явц өрнөж байсан болохоор төр нь бяртай хүчтэй зангарагтай ажиллаж байлаа.
Улс төрийн эрхийг дангаар барих сонирхолд тулгуурлан өрсөлдөгчгүй хүчирхэг улс төрийн нам байгуулагдаж, түүнийгээ хууль ёсны дагуу ажиллаж байгаа мэтээр улам хүчирхэг болгон төлжүүлж байлаа.
Тэнд аялж явахдаа улс төрийн нэгэн суулттай таарч билээ. Тэр нь маш өвөрмөц байдлаар зохион байгуулж байснаараа надад сонин байж билээ. Эдийн засгийн шаардлага тавьсан энэхүү улс төрийн суултыг газар дээр нь очиж сонирхосон юм.
Удаа дараагийн улс төрийн арга хэмжээг эхлэх үед нь хүчний байгууллагаас хүчээр таслан зогсоож, санаачлагчдыг баривчилж, барьсан гэр майхныг нь хүчээр булааж, нурааж байсан. Тиймээс тэд энэ удаа хотын төвд манайхан нэрлэдэгээр 1960-аад оны үед баригдсан таван давхар барилгын дээвэр дээр хасаг гэрээ барьж, барилгын дээврийг эмжин улаан даавуун дээр бичсэн уриалга, шаардлагаа бичиж тавьсан байв.
Цагдаагийн хүч ирчихсэн барилгыг бүсэлчихсэн боловч яаж чадахгүй байж байгаа харагдав. Хоёр тал “цагаан” хоолойгоор шаардлага тавьж харилцаж байж билээ. Дөрвөн орцтой барилгыг нэг тойрч гороолчихоод цаг бага байсан тул дараагийн ажилруугаа зорьсон билээ.
Хасагад байх үед сонин хэвлэлээр нэгэн содон зүйл бичигдэж, иргэдийн дунд өрнөсөн нь хоёр эхнэртэй байж болох шинэ хууль мэндэлсэн байлаа. Тэрхүү хуулийг сонирхон уншиж байхад төрсөн зарим бодлоо хувааалцья. Нийт хүн амын дунд хасаг үндэстний эзлэх хувь тавин хувь руу дөхөж байсан тул үндэсний үзэл санаагаар, хасаг хүн амын тоог нэмэгдүүлэх хүчин зүйл энэ хууль олон нийтээр дэмжигдэж байгаа харагдсан.
Хасагуудын дунд үндэсний хөрөнгөтнүүд бий болсон байлаа.
Тэд хүн амын дунд хэт цөөхүүл ч гэсэн нийт баялагын дийлэнхийг эзэгнэсэн тэдгээр бүлгийн иргэд унаж байгаа унаа, хэрэглэж байгаа эд зүйлсээр ялгаран харагдахыг эрмэлзэнэ.
Шинэ баяны цээж түхэгэр гэдэг шиг хаа газар баян чинээлэгээ гайхуулах гэж эрмэлзэлтэй таарч явлаа. Надтай хамт аялж явсан дүүгийн маань эхнэрийг хүртэл хоёр дахь эхнэрээ болгохыг гүйж байлаа. Ийм л эрээ цээргүй болоюм билээ. Нэгэнт хөрөнгө мөнгөтэй болоод ирсэн хүн амын цөөнх хоёр эхнэртэй болох санаачлагыг үндэсний хүн амаа өсгөх санаа бодолд тулгуурлан парламентаар дэмжүүлж батлуулсан байдаг.
Хүн амын дийлэнх ядуу амьдарч, өөрт байгаа ганц эхнэр, үр хүүхдээ чадан, ядан тэжээж, ядуугийн зовлонг туулж явж байхад баячууд нь олон эхнэрээр баярхаж, олон хүн тэжээж байгаа хувь заяаны эзэн болохоо бусдад гайхуулна.
Олон газраар аялж явсан миний хувьд мисс гэж дуудагдсан олон эхнэрээр гайхуулах нь чухал биш, харин үндэстний баячууд хураасан их хөрөнгөө улс орныхоо хөгжлийн төлөө хэрхэн зарцуулж байгаагаар мөн чанар нь тодорхойлогддог.
Нэгэнт баян учраас улс төрд төлөөлөлтэй, эрх мэдэлтэй. Улс төрд эрх мэдэлтэй учраас өөрсдөдөө таалагдсан хуулиа очёр дараалалгүй батлуулж чадсан нь “баячууд” хоёр эхнэртэй байж болох хууль байлаа. Энэ хууль бол үнэн хэрэгтээ цөөнх баячуудад зориулсан хууль байж таарсан.
Хасгуудын дунд цөөхөн хоног байсан ч гэлээ нутагтаа ирээд Баян-Өлгий дахь хасагын ард түмэнтэй байнга холбоотой байж, зан заншилтай нь танилцаж, овгийн удирдлагуудтай уулзалдаж, олон хүнтэй дотно танилцаж, үндэсний цөөнхийн талаарх бодлого боловсруулах, хэрэгжүүлэх ажилд оролцож явлаа.
Арван гуравдугаар зууны монгол-кипчакын уран барилгын гайхамшигт дурсгал Зvч хааны бунхан судлаачдын анхаарлыг их татдаг юм. Чингис хааны ууган хvv Зvч, хаан эцгээсээ “Монгол морины туурай хvрэх өрнөд нутгийг мэдэж явах зарлиг сонсон, vvрэг хvлээж Хорезм, Мангышлак, Кипчак, Устюртыг эзэгнэн захирч байв. Энэ нутаг бол Казакстаны баруун, тєв, хойд хэсэг, Узбекстаны умарт нутгийг хамарсан 2 сая гаруй хавтгай дєрвєлжин километр нутаг юм. Зvч хаан одоогийн Байконурын сансрын буудлаас зvvн зvгт Жезказган хот байгаа газрын ойролцоо Сарысу голын сав нутагт төвлөрөн нутаглаж байжээ.
Ус бэлчээр сайтай, урин дулаан уур амьсгалтай, хулан, зээр, бєхєн, чоно, vнэг, хярс, тарвага элбэгтэй энэ нутагт Зvч хаан єєрийн шадар ноёд Хунан, Мvнхзvр, Хэтэ нарынхаа хамт ан авд мордон нvvдэллэн аж төрөх дуртай байв. Тэрбээр тэндхийн төмөр зэсийн баялагийг ашиглан сумны зэв, жад, зэс, гуулин эдлэл, сав, цээживч, толь vйлдэх дархцуулаар ажлыг хийлгэж байжээ. Жезказган хэмээх нь “Зэсийн дархны газар” Жезды гол нь “Зэстэй” гэсэн монгол vгнээс гаралтай домог одоо ч Хасагстанд бий.
Зvчи хааны тєвлєрєн нутаглаж байсан нутгаар Византи, Францаас Монголын нийслэл Хар Хорумд очих худалдаа, элчийн аян зам дайрч єнгєрдєг байжээ. Энэ замаар Невийн Александр Ростовын Глеб, Ярослав зэрэг оросын вангууд Хар Хорумд очиж байв.
Ууган хvv Зvчийнхээ амьдрал, хувь заяанд Чингис хаан маш их анхаарч, тал талаас нь байн байн эргэцvvлэн боддог байв. 1227 оны өвөл хаврын заагаар Зvчи хаан, одоогийн Жезказган хотоос хойхно орших газар хулан авлаж яваад 45 насандаа учир битvvлэг шалтгаанаар нас нөгчжээ.
Чингис хаан ууган хvvдээ сvрлэг сайхан бунхан бариулсаныг Бат хаан, тvvний залгамжлагчид, олон vе дамжуулан тахиж байжээ. Нэлээд хожим уг ёслолын цар хvрээ хумигдсан хэдий ч хэрэйд, Найман, Мэргид, Тэлэнгид, Тайчууд, Хонгирад угсааны казахууд бvр 1930-аад оны vед тахиж байсан мэдээ бий.
Бунхныг 1227 оны хавар эхэлж, намар барьж дуусгасан бололтой.
Хаалганы дээд хєндлєвчинд тавьсан загнаас єєр модон хєндлєвч, багана, тулгуур байхгvй, Бунхныг бvхэлд нь хєндлєвчгvй бvтцийн зарчмаар барьжээ. Хаалганы чимэглэл хээ нь нэн уран.
Бунхныг барихдаа Монгол, кипчакийн уран барилгын тухайн vеийн арга барилыг нягт хослуулжээ.
Караганда бүсийн Ултау дүүргийн Чингис хааны том хүү Зүчи хааны музей нээгджээ. Зүч хааны бунхан, эхнээсээ бидний түүх харийнханы түүх болж эхлэлийг тавьж байгаа юм. Төв азийн олон станууд монголын төрт ёст улсуудын түүхтэй зууралдан өөрийн түүх болгох гэж чармайх ажээ. Манайханы зарим ч гэсэн хэдэн бор цаасны төлөө “нүүрээ барах” явдал гаргасаар иржээ. Бусдын түүхийг өөрийн болгох оролдлого түүхэнд байсан ч ичгэвэртэй байдлаар төгсөж байв. Харин бусдын түүхийг нуух гэсэн оролдлого амжилт дагуулсаар өнөөг хүрч ирсэн. Гэвч хэр удах бол доо.
Монголын “Балмад” гэдэг үг араб хэлний “Аламут”-аас гаралтай бөгөөд орос хэлэнд “Баламут” гэж орсон юм. Энэ Аламут цайз тосгоныхон тухайн үедээ Европ ба Загалмайтнуудыг хэдэн зууны турш айлгаж байсан ганц хүч. Учир нь тэндхийн хүмүүс Аламутын эзний тушаалаар үхэж, хар тамхины мансууралд үзсэн тэр диваажинд очих ганц мөрөөдөлтэй учраас эзнийхээ дуулгавартай бөгөөд юунаас ч эс буцах зарц, тагнуул, дайчид, алуурчид байв.
Энэ дийлдэшгүй Аламутыг монгол цэрэг мөхөөснөөр европ сая сэтгэл амарч, монголчууд балмад хүнийг баламут гэх болж, заримдаа оросуудыг тэгж хэлдэг байснаас орос хэлэнд оржээ. Аламут цайзынхан бүхнийг үзсэн монгол цэрэгт ч тун хүчтэй сэтгэгдэл төрүүлж, мөхөхдөө нэрээ үлдээснийг бодоход үнэхээр аймшигтай этгээдүүд байжээ. Аламут цайзыг эзлэн авахын тулд 1 жил монгол цэргүүд бүсэлж байсан гэдэг.
Судлаач Бэсүд Ч. Эрдэнэ “Их Гурвалжин” номноос
Гайхамшигтай байгаль зохицсон Алматы хотоос холгүй орших “Медеу” өндөр уулын спортын цогцолборт очиж, тэшүүрийн талбай болон эргэн тойрон дахь уулс, нурууг харах боломжтой. Эдгээр газруудыг цаг завтай бол үзэхэд таатай.
Миний хувьд цаг бага байсан тул хасгуудын нэрлэх гайхамшигт Медеугийн мөсөн гулгуурын талбайг зорилоо. Хотоос хойш зөм өгссөөр 14 км-ийн зайд орших Зайлийский Алатаугийн нурууны хойд энгэр дээрх ижил нэртэй замд 1691 м-ийн өндөрт байрладаг, дэлхийн хамгийн том өндөр уулын спортын цогцолбор “Медео” (“Медеу”)-д очно. Тус цогцолбор нь 10.5 мянган хавтгай дөрвөлжин метр хиймэл мөсөн бүрхүүл бүхий асар том мөсөн гулгуурын талбайгаараа алдартай.
Мөсийг дүүргэхийн тулд уулын хамгийн цэвэр усыг ашигладаг бөгөөд энэ нь тамирчид энд өндөр үр дүнд хүрэх боломжийг олгодог. Медео тэшүүрийн талбайн мөсний зузаан нь 2.3 м. Мөсийг дэлхий дээр байхгүй хөлдөөх тусгай системийн ачаар төгс нөхцөлд хадгалдаг.
“Медео” мөсөн гулгуурын талбай 1972 онд нээгдсэн. Өвлийн намуухан, нарны цацрагийн оновчтой түвшин ажиглагдаж, атмосферийн бага даралттай, хүчтэй салхигүй өндөр уулархаг нутагт өвөрмөц байрлалтай тул тэшүүрийн талбай нь тамирчдын дунд өргөн тархсан. Энд уран гулгалт, хурдны тэшүүр, бөмбөгтэй хоккей болон бусад өвлийн спортын төрлөөр сургалт, тэмцээн зохион байгуулдаг.
Медео спорт цогцолбор Мөсөн талбайн мөсөн дээр нэгэн зэрэг 2-3 мянган хүн хүлээж авдаг. Тус спорт цогцолборыг 1966 онд тусгайлан барьсан Медеугийн үерийн уснаас хамгаалах далангийн ачаар үерийн уснаас найдвартай хамгаалагдсан. Энэ далан нь тэшүүрийн талбайн урд талд 1733 м-ийн өндөрт байрладаг. Спорт цогцолборын дээхэн алдартай цанын бааз байдаг – “Шымбулак” (“Шымбулак”). Та 2011 онд Азийн өвлийн наадамд зориулан барьсан Медео-Чимбулак хэмээх орчин үеийн троссоор Медеу цэнгэлдэхэд шууд очиж болно. Уран гулгалтын талбайн эргэн тойрон дахь уулын энгэрүүд нь шилмүүст ойгоор бүрхэгдсэн маш үзэсгэлэнтэй юм билээ.
1. Чингис хаан
1162 оны хар морин жил төрж, 1227 оны улаагчин гахай жил тэнгэрт халив. Тэрээр тархай бутархай ханлиг овог аймгуудыг нэгтгэж их Монгол улсыг байгуулсан билээ. Өөрөөр хэлбэл 1206 оноос Монгол улсын түүх эхэлдэг. Хаан 65 насалжээ.
2. Өгөөдэй хаан
1187 оны улаагчин морин жил төрж 1241 оны цагаагчин үхэр жил таалал төгсчээ. Их хааныг өөд болсон хойно төрийн хэргийг түр хамаарч байгаад 1228 оны цагаагчин үхэр жил Өгөөдэй хаан ор суусан байна. Хаан 54 насалжээ. Тэрээр Чингисийн гутгаар хүү юм.
Өгөөдэй хааны төр барьсан жилүүдэд Монголын Эзэнт Гүрний хил хязгаар хүч чадал улам нэмэгдсэн бөгөөд Алтан улсыг унагаж Өмнөд Сүн улстай дайн зарласан юм.Өгөөдэй Хаан 1230 онд Чормаганаар удирдуулсан 30 000 хүнтэй арми илгээж баруун зүгийн лалын улсуудыг дахин цохиж улмаар Перс,Армен,Гүржийг эзэлж Кавказыг даван Европын зүрхэнд тулж очсон юм…Өгөөдэй Хааны үед Чингэсийн гарамгай жанжид болох Зэв,Сүбээдэй нарын цэрэг Оросын цэргийг бут цохиж Европыг айлган чичрүүлж байсан юм.
3. Гүег хаан
1206 оны улаагчин барс жил төрж 1248 оны шар бичин жил таалал тєгсчээ. Хаан 42 насалсан бөгөөд Өгөөдэйн ахмад хүү юм. 1246 оны улаан морин жилийн Их хуралдайгаар хаан ширээнд өргөмжлөгдөн суув. Гүег хаан олон чухал үйл хэрэг бүтээсний нэг нь 1247 онд хүн амын тооллогыг анх удаа хийжээ. Гадаад бодлогын хувьд эцэг хааны захиасыг даган улс гүрний газар нутгийг тэлэх үйлсийг үргэлжлүүлэв. Гүег хаан 1248 оны шар бичин жил нас эцэслэв.
4. Мөнх хаан
1208 оны шар луу жил төрж 1258 оны шаргачин хонин жил тэнгэрт халив. 1251 оны цагаагчин гахай жил хаан ор суусан ба 50 насалжээ. Тэрээр Чингисийн отгон хүү Тулуйн ахмад хүү нь юм.
5. Хубилай хаан
1215 оны хөхөгчин гахай жил төрж 1260 оны цагаан бичин жил хаан ширээнд суусан ба 1294 хөх морин жил таалал төгссөн. Тэрээр Мөнхийн дүү бөгөөд 79 насалсан аж.
6. Өлзийтөмөр хаан
1265 оны хөхөгчин үхэр жил төрж 1307 оны улаагчин хонин жил таалал төгсчээ. 1294 оны хөх морин жил хаан ор суужээ. Тэрээр 42 насалсан ба Хубилайн ахмад хүү Чингэмийн гутгаар хүү юм.
7. Хайсан хүлэг хаан
1281 оны могой жил төрж 1311 оны цагаагчин гахай жил таалал төгсчээ. 1308 оны шар бичин жил хаан ор суусан. Хаан 30 насалсан ба Чингэмийн 2-р хүү Дарамбалын хүү юм.
8. Аюурбарбад буянт хаан
1285 оны хөхөгчин тахиа жил төрж 1320 оны цагаан бичин жил таалал төгсчээ. 1312 оны цагаагчин гахай жил хаан ор суусан. Хаан 35 насалжээ. Тэрээр дарамбалын гутгаар хүү юм.
9. Шадбал гэгээн хаан
1303 оны хөхөгчин туулай жил төрж 1324 оны харагчин гахай жил таалал төгсчээ. 1321 оны цагаан бичин жил хаан ор суусан байна. Хаан 21 насалжээ. Тэрээр Буянтын хүү юм.
10. Есөнтөмөр хаан
1276 оны харагчин могой жил төрж 1328 оны шар луу жил таалал төгсчээ. 1324 оны харагчин гахай жил хаан ор суусан ба хаан 52 насалсан . Чингэмийн хүү Гамалын 2-р хүү байжээ.
11. Ашидхэв хаан
1320 оны цагаан бичин жил төржээ. Энэ хааны хувь заяа эцэстээ хэрхэсэн нь тодорхойгvй. 1328 оны шар луу жилийн сvvл сард хаан ор сууж дөнгөж нэг сар болоод огцорсон мэдээ байна. Тэрээр Есөнтөмөрийн ахмад хүү юм.
12. Хүслэн хаан
1300 оны цагаан хулгана жил төрж 1329 оны шаргачин могой жил таалал төгсчээ. 1329 онд хаан ор сууж 29 насандаа нас нөгчсөн аж. Тэрээр Хайсаны ахмад хүү юм.
13. Төв (төгс) төмөр хаан
1304 оны хөх луу жил төрж 1332 оны хар бичин жил таалал төгсчээ. 1329 оны шаргачин могой жил хаан ор суусан ба 28 насалсан байна. Тэрээр Хайсаны 2-р хүү юм.
14.Ринчинбал хаан
1325 оны улаан бар жил төрж 1332 оны хар бичин жил таалал төгсчээ. Тэрээр Хүслэн хааны хүү бөгөөд ердөө 2 сар хаан ор сууж 7 насандаа нас нөгчсөн дэндүү эмгэнэлтэй.
15.Тогоонтөмөр хаан
1320 оны цагаан бичин жил төрж 1370 оны цагаан нохой жил таалал төгссөн. 1333 оны харагчин тахиа жил хаан ор суужээ. Хаан 50 насалжээ. Тэрээр Ринчинбалын ах юм.
16.Аюуширдэр билэгт хаан
1338 оны шар барс жил төрж 1378 оны шар морин жил таалал төгсчээ. 1370 оны цагаан нохой жил хаан ор суусан. Хаан 40 насалжээ. Тэрээр Тогоонтөмөр хааны ахмад хүү юм.
17.Төгстөмөр хаан
1342 оны хар морин жил төрж 1388 оны шар луу жил таалал төгсчээ. 1378 оны шар морин жил хаан ор суусан хаан 46 насалжээ. Тэрээр Аюурширдэр хааны дүү юм.
18.Энхзоригт хаан
1359 оны шаргачин гахай жил төрж 1392 оны хар бичин жил таалал төгсчээ. 1389 оны шаргачин могой жил хаан ор суусан. Хаан 33 насалжээ. Тэрээр Төгстөмөр хааны ахмад хүү юм.
19.Элбэг нигүүлсэгч хаан
1361 оны цагаагчин үхэр жил төрж 1399 оны шаргачин туулай жил таалал төгсчээ. 1393 оны харагчин тахиа жил хаан ор суусан. Хаан 38 насалжээ. Тэрээр Энхзоригт хааны хүү юм.
20. Гүнтөмөр хаан
1377 оны улаагчин могой жил төрж 1402 оны хар морин жил таалал төгсчээ. 1400 оны шар морин жил хаан ор суусан. Хаан 25 насалжээ. Тэрээр элбэг нигүүлсэгч хааны ахмад хүү юм.
21.Үгчхашхаа хаан
Энэ хүний намтар тодорхойгvй. Тэрээр 1403 оны харагчин хонин жил хаан ширээг булаан авч 1408 оны хар хулгана жил алагдсан байх юм.
22. Өлзийтөмөр хаан
1378 оны шар морин жил төрж 1411 онд таалал төгсчээ. 1408 оны шар хулгана жил хаан ор суусан. Хаан 33 насалжээ. Тэрээр Гүнтөмөр хааны дүү юм.
23. Дэлбэг хаан
1395 оны хөхөгчин гахай жил төрж 1415 оны цагаан туулай жил таалал төгсчээ. 1411 оны шар хулгана жил хаан ор суусан. Хаан 20 насалсан. Тэрээр Өлзийтөмөр хааны хүү юм.
24. Адай хаан
1400 оны цагаан луу жил төрж 1438 оны шар морин жил таалал төгсчээ. 1426 оны шар морин жил хаан ор суусан. Хаан 38 насалжээ. Тэрээр Хархуцаг гэгчийн хүү байжээ.
25. Тайсун хаан
Түүнийг мөн Тогтохбух гэдэг. 1422 оны хар барс жил төрж 1452 оны хар бичин жил таалал төгсчээ 1439 оны шарагчин хонин жил хаан ор суусан. Хаан 30 насалжээ. Тэрээр Адай хааны хүү юм.
26. Агваржин жонон хаан
1423 оны хар бичин жил төржээ. Өөрөөр хэлбэл 1452 онд хаан ор суусан ч тэр ондоо алагдсан байна. Хаан 29 насалжээ. Тэрээр Тайсун хааны дүү юм.
27. Эсэнтайш хаан
1407 оны улаагчин гахай жил төрж 1455 оны хөхөгчин гахай жил таалал төгсчээ. 1452 оны хар бичин жил хаан ор суусан ба 48 насалжээ. Тэрээр Тайсун хааны ерөнхий сайд асан Ойродын Тогоонтайшийн хүү бөгөөд 15-р зууны дундуур Ойрод Монголыг нэгтгэн 1452 онд бүх монголын хаан болсон юм.
28. Маркус Үхэгт хаан
1446 оны улаан барс жил төрж 1456 оны улаан хулгана жил таалал төгсчээ. 1455 оны хөхөгчин гахай жил хаан ор суусан ба хаан 10 хан насыг насалжээ. Тэрээр Тайсун хааны 2-р хүү юм.
29. Молон хаан
1437 оны улаагчин могой жил төрж 1462 оны хар морин жил таалал төгсчээ 1456 оны улаан хулгана жил хаан ор суусан. Хаан 25 насалсан. Маркус хааны ах байлаа.
30. Мандуул хаан
1426 оны улаан морин жил төрж 1467 оны улаагчин гахай жил таалал төгсчээ. 1463 оны харагчин хонин жил хаан ор суусан ба 41 насалжээ. Тэрээр Адай хааны 2-р хүү юм.
31. Батмөнх даян хаан
1464 оны хөх бичин жил төрж 1517 оны улаачин үхэр жил 53 насандаа таалал төгсчээ. 1470 оны цагаан барс жил хаан ширээнд суусан. Хаан 53 насалжээ. Тэрээр Мандуул хааны дүү Баянмөнх жононгийн хүү юм. Түүхнээ хамгийн олон жил хаан ширээнд суусан бөгөөд дэлхийд “үхэр тэрэгт” хаан гэж алдаршсан.
32. Барсболд хаан(Сайналаг хаан)
1488 оны шар бичин жил төрж 1519 оны шаргачин туулай жил таалал төгсчээ. 1517 оны улаагчин үхэр жил хаан суусан ба 31 насалсан. Батмөнх даян хааны 2-р хүү юм.
33. Бодь-Алаг хаан
1505 оны хөхөгчин үхэр жил төрж 1547 оны улаагчин хонин жил таалал төгсчээ. 1520 оны цагаан луу жил хаан ор суусан. Хаан 42 насалжээ. Тэрээр Батмөнх даян хааны хүү Төрболдын ууган хүү юм.
34. Дарайсунгүдэн хаан
1520 оны цагаан луу жил төрж 1557 оны улаагчин могоой жил таалал төгсчээ. 1548 оны шар бичин жил хаан ор суусан. Хаан 37 насалжээ. Бодь-Алаг хааны ахмад хүү юм.
35. Түмэнзасагт хаан
1539 оны шарагчин гахай жил төрж 1592 оны хар луу жил таалал төгсчээ. 1558 оны шар морин жил хаан ор суусан ба 53 насалжээ. Тэрээр Дарайсун хааны отгон хүү юм.
36. Буянцэцэн хаан
1555 оны хөхөгчин туулай жил төрж 1603 оны харагчин туулай жил таалал төгсчээ. 1593 оны харагчин могой жил хаан ор суусан ба Түмэнзасагт хааны ахмад хүү юм.
37. Лигдэн хутагт хаан
1592 оны хар луу жил төрж 1634 оны хөх нохой жил таалал төгсчээ. 1604 оны харагчин туулай жил хаан ор суусан ба 42 насалжээ. Тэрээр Буян цэцэн хааны хүү юм.
Via: Ulziiduuren
Барилгын технологид Өмнөд Казахстан, Узбекистан, Унгар зэрэг орны халуун усны цогцолборт үйлчилгээний хамгийн сүүлийн үеийн аргыг ашигласан. “Арасан” нь хоёр хонгилтой, таван давхар, төлөвлөгөөт барилга юм. Бүтцийн хувьд ванны цогцолборын барилга нь функциональ байдлаар ялгаатай арван хоёр павильоноос бүрддэг. Нэг том, таван жижиг бөмбөгөр гол танхимуудыг хамардаг. Муруйлтаас болж уурын конденсат нь таазнаас доош урсаж, улмаар дулаан, чийгшлийн горимыг тогтооно.
Энэ цогцолборт дэлхийн улс орны сауны бүх хэлбэрийг анзааран сонирхож болно. Оросын уурын өрөө, Туркийн хамм, Финляндын болон Араб саун гээд бүгд байхаас гадна, люкс, нийтийн уур, давстай өрөөнд сууж болно. Зарим люкс өрөөнүүд халуун рашаанаар тоноглогдсон байдаг. Алматы дахь “Арасан” ванны цогцолборын үйлчлүүлэгчдэд усан сан, шүршүүрийн павильон, хүүхдийн тасаг, модон уурын өрөө, өргөн хувцас солих өрөө, угаалгын болон шүршүүрийн тасалгаа, асар том усан сан, тохилог нартай том амрах өрөө гээд бүх л төрлөөр үйлчилдэг ажээ.
Усанд орсны дараа амрах нь зөөлөн ортой, зурагттай өрөөнд амрахад тусална. зэргийг санал болгож байна. 1984 оноос хойш цогцолборын барилга нь бүгд найрамдах улсын ач холбогдолтой архитектурын дурсгалт газар юм. Саяханаас нэмж Япон ванн нээгдсэн байна лээ. Дэлхийн улсуудад байдаг бүх л сауныг нэг дороос үзэж болно гэхээр бас л жуулчид ирэхээр орж үзэхээс аргагүй газар болжээ.
Хаа газрын үндэстнүүдийн амьдрал, эдийн засгийн бодит зураглал, мөнгөний эргэлт, зан чанар, харилцааны соёл худалдааны захаас харагдаж байдаг. Тэгээд арилжааны захуудаар хэсч, хасгийн ард олны амьдралын хэвшлийг таних гэж ядаж явлаа. Хотын захад оюутны байранд буусан болохоор оройн цагаар наймааны цаг үргэлжлэнэ. Монголоос ирсэн барааг сонирхон үзэж, бараа солилцоно.
Тиймээс хооллолт гэдэг өвөрмөц соёлын өв билээ. Оюутнууд хирдээ л сайхан сэтгэгдэл үлдээхийг хүсч байгаа нь тэдний үйлдлээс харагдана. Машины цонхоор Алматыг харж явахдаа хасагийн түүхийг санахыг эрмэлзэж байлаа.
ЗХУ задарсанаар 1991 оноос хойш Бүгд Найрамдах Казахстан Улс байгуулагдаж, Дундад Ази болон Дорнод Европыг дамнан оршдог бүрэн эрхт улс болон бие даасан улс болж билээ. Хойд талаараа Орос, зүүн урд талаараа Хятад, урд, талаараа Узбекистан, Киркиз, Туркменистантай хиллэж, баруун талдаа Каспийн тэнгист эрэгтэй далайд гарцгүй орон.
Алтайн нуруунаас Ижил мөрөн, Баруун сибирийн тэгш талаас Кызылкум, Тэнгэр уул хүрсэн 2 сая 725 мянган хавтгай дөрвөлжин километр газар нутагтай, энэ хэмжээгээр дэлхийд 9-рт ордог, далайд гарцгүй хамгийн том орон болно.
Анх байгуулагдаж байхдаа хүн амын 50 орчим хувь нь орос үндэстэн байсан. Өөрийн нутагт казак үндэстнийг төвлөрүүлэн цуглуулах бодлого явуулсанаар хүн амын тоо 2021 оны 10 дугаар сарын 1-ны байдлаар 19,06 саяд хүрчээ. Олонх буюу 69,7 хувь нь хасаг үндэстэн. Орос 21 хувь (3.7 сая), узбек 3 хувь (520 мянга), украйн 1,8 %, Уйгар 1.4%, татар 1.2 хувь, герман 1.1%, солонгос 0.6%, турк, азербайжан, дунган, беларусь гээд 100 гаруй яс үндэс байна. 70 илүү хувь нь ислам (суннит), 25 хувь нь христийн шүтлэгтэй.
Хасагийн өсөлтөд мөн Хятад, Орос, Монгол, Узбек зэрэг улсаас нүүн ирэгсэд (оралман) нөлөөлсөн. ЗХУ-ын нэгдмэл байдлын орчинд орос хэл хасаг хэлийг их даржээ. Сталины зарлигаар улс төрийн эсэргүү гэгдэн польш, герман, чечень, солонгос гэх мэт олон ардыг Хасагийн тал руу цөлж байв.
Хасаг үндэстэн малчин нүүдэлчин, узбек, орос нь тариачин суурин соёлтой. Хасаг, узбек нь адил түрэг угсаатан, ислам шашинтан, орос, украйн нь адилхан слав угсаатан, христос шашинтан.
Хасаг бол хөгжиж буй орон. Дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хэмжээгээр (420 тэрбум ам.доллар) дэлхийд 43-т жагсаж, нэг хүнд ноогдох хэмжээгээр (24000$) Дундад Азидаа тэргүүлж байна. Каспийн нам доор газраас газрын тос олборлодог. Европын Аюулгүй Байдал Хамтын Ажиллагааны Байгууллагын, Евразийн Эдийн Засгийн Холбоон дахь гишүүн, Исламын хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн, Тусгаар Улсуудын Хамтын Нөхөрлөл (ТУХН) дэх гишүүн, Шанхайн хамтын ажиллагааны байгууллагын гишүүн орон юм.
Нийслэл нь Алма Ата хот байсныг өөрчилж, шинээр Нур-Султан хотыг байгуулсан. Шинээр байгуулж байгаа нийслэл хотын төлөвлөлтөөр бол энэ хот ертөнцийн гайхамшигт сайхан хотын нэг болгох зорилт тавьдаг.
