Category: Монгол үндэсний түүх

Тэмээг хүн гэршүүлээд наад зах нь 5000 жил болж байна. Тэмээгүйгээр Монгол соёл, нүүдэлчний соёл иргэншлийг ойлгохын аргагүй. Говь цөлийн экологийн нөхцөлд амьдрах зохицол нь гайхалтай бүрдсэн энэ амьтан халуун нарнаас биеэ хамгаалах, ус чийгийг алдахгүй барих, өвлийн хүйтнээс хамгаалах хос бөхтэй болсон, элсэн хөрсөнд явах тавхайтай болсон, говь цөлийн өргөслөг өвөрмөц ургамалаар хооллох, олон хоногийн өл хоол даах чадвартайг нь Монголчууд эртнээс танин мэдэж уналга эдэлгээнд ашиглах болсон байна2. Дэлхийн тэмээний 90 хувь нь нэг бөхтэй тэмээ, 10 хувь нь хоёр бөхтэй тэмээ байдаг. Хоёр бөхтэй тэмээ Монголоос гадна БНХАУ, Казак, Узбек, ОХУ-д бий. Монгол улс хоёр бөхтэй тэмээн тоогоор дэлхийд нэгдүгээрт ордог байна3.
Буур ботго тоглоом нь цэцэрлэгийн болон бага ангийн насны хүүхдүүдийн дунд өргөн тоглогддог хөдөлгөөнт тоглоом юм. Тус тоглоомонд хүүхдүүд тэмээчин, эцэг мал-буур, ботгоны дүрд хувирч тоглодог нь хүүхдүүд бага балчир наснаасаа таван хошуу малаа зүслэн нэрлэх, мал маллах арга ухаанд суралцах, байгаль дэлхийтэйгээ ойр амьдрах, эрүүл чийрэг бие бялдартай өсч торниход өндөр ач холбогдолтой тоглоом билээ.
Буур ботго буюу “Алтан хөөрөг, мөнгөн цоож” тоглоом нь одоогийн муур, хулгана тоглох тоглоомтой төстэй боловч агуулга хэлдэг үг нь тэс өөр юм. Энэ тоглоомоор тоглохдоо хамгийн хурдан хөдөлгөөнтэй, сэргэлэн, самбаатай хүүхдүүдийг ботго болгоно. Гурван хүнийг тэмээчин болгож тоглогчдоос 20-30 алхам газар тусгайлан гаргана. Тоглож буй хүүхдүүдээс хамгийн том, өндөр нуруутай, бяр чадалтай тоглоомын үг хэллэгийг сайн мэддэг хүүхийг урдаа гаргаж ахлагч болгоно.
Бусад нь шил шилээ харж бүснээсээ чанга барин цувран зогсоно. Дараа нь буурыг ахлагчруу явуулна. Ямар ч хөдөлгөөнд цуваа дундуураа тасрахгүй байхын тулд хүч чадалтай нь чадал мөхөс охид хөвгүүдийг дундаа салаавчлан хамгаалж байрьсан байна. Бүгдээрээ нэг нэгнийхээ хойноос бүснээсээ барьж цувран зогссон үед хааны тэмээчдээс нэг тэмээчин ирж цувааны эхэнд зогссон хүүхэд (ахлагч):
• Хаана хүрч явна гэж асууна. Ахлагч:
• Жин тээж явна гэнэ. ( энэ бол худал хэлж мэхэлж байгаа хэрэг юм) Тэмээчин:
• За тэгвэл хаан аавынхаас алтан цээжтэй, мөнгөн бөгстэй хүүхэд гарлаа.түрүүчийн тэмээнээс зогдор гуйж явна гэхэд ахлагч:
• Зогдор гуужсан( гээсэн) гэнэ. Анхны тэмээчин буцна. Хоёр дахь тэмээчин ирж:
• Дунд тэмээнээс хишиг гуйж байна гэнэ. Ахлагч:
• Өнөөдөр цээртэй гэнэ. Хоёр дахь тэмээчин буцна. Гурав дахь тэмээчин ирж:
• Тэмээнээс хөөс гуйж байна гэнэ. Ахлагч:
• Хөөстэй тэмээ байхгүй гэнэ. Гуравдахь тэмээчин буцна.
Дахин нэг тэмээчин ирж:
-Жингийн даамал сонсож бай! Хүр хүр дуутай, хүрзийн чинээ тавагтай, мойл хар нүдтэй, мөнгөн цагаан шүдтэй, хаан аавын хар буур ирж явна. Энэ үед буур холоос хүрхэрсээр шавсаар, шавдсаар хүрж ирнэ. Ботгыг хамгийн сүүлд зогсоосон байна. Буур хамгийн түрүүчийн тэмээг шөргөөж эхэлнэ. Наадагчид “хаа, хөж” гэлцэнэ. Буур жаахан зайлж холдсоноо улам ихээр хүржигнэн хүрхэрсээр ботгоруу дайрна. Түрүүчийн хүүхэд буурыг хаацайлан хашихад араас нь зүүгдсэн хүүхдүүд хашхиралдаж эргэлдэж сүүлчийн ботгоо хамгаална. Буур гурван удаа дайрсаны дараа бүх хүүхдүүд зэрэг хөдлөн гар гараасаа барилцан тойрон зогсож ботгыг дундаа оруулж “алтан хөөрөг, мөнгөн цоож” хэмээн аялгуулан дуулна.
Буур, ботго хоёр хүүхдүүдийн гар доогуур чөлөөтэй орж гарна. Харин ботго зугтан гадагшаа, дотогшоо гурван удаа орж гарах үеэр буур түүнийг барьж чадахгүй бол наадагчид буурыг барьж аваад нэг нь нүдийг нь дарахад бусад нь тойрон зогсож “алтан хөөрөг, мөнгөн цоож” гэж аялгуулан шуугилдна. Энэ хугацаанд тоглогчид ботгыг нууна. Тоглогчид гар гараасаа барилцан алтан хөөрөг, мөнгөн цоож” гэж аяглахад буур явж ботгыг эрнэ.
Хэрэв буур ботгыг огт олохооргүй өөр зүгт явбал ботго эсрэг зүгээс буйлж чимээ дохой өгсөөр тойрог дотор гүйн ирж орно. Буур үүнийг мэдэхгүй эрлээ үргэлжлүүлбэл хөөс хөөс гэж түүнийг дуудна. Буур иргэн ирж урьдахаасаа ширүүн дайрах бөгөөд энэ мэтээр гурван удаа тоглох явцад буур ботгыг барьж чадахгүй бол буурыг барьж хэвтүүлэн дарж ботгоор гурван удаа өвдөглүүлнэ. Буур ботго гэдэг тоглоомыг ингэж тоглодог аж.

 

Хүнд зэвсгээр өвч тоноглогдсон рыцариуд эхлээд тактикийн амжилтад хүрч тулалдаанд түрүүлэн орсон Байдар ханы цэргийг ихэд шахан ухраасан боловч энэ үед отолтонд хүлээж байсан Хайдугийн түмт тэдний хажуу боорнөөс хаман цохиж, бүрмөсөн сүйрүүлсэн байна. Эндээс Хайду өөрийн удирдсан цэргийн нэг хэсгийг умар зүг илгээхэд Литовын нутагт цөмрөн орж, өөдөөс нь сөрж байлдсан Литовын цэргийг бут цохиж, улмаар Дорнод Пруссын эсэргүүцлийг нуга даран Померан, Өрнө Полылоор дамжин Лигниц рүү буцаж ирэв. Тэд үүргээ биелүүлжээ. Умард зүг Балтийн далай хүртэлх нутагт монгол цэргийн хоёр жигүүрт заналхийлэх ганц ч дайсан этгээд үлдсэнгүй.

Энэ үед байлдах чадвартай цорын ганц цэрэг нь Саксон, Тюрингэд төвлөрч байсан боловч Хайду дайсан этгээд өөрсдийг нь амдаж буй өрнө зүг давшилгүйгээр өмнө этгээд рүү огцом эргэж, Моравид цөмрөн оров. Гэнэдүүлэх энэ арга бүрэн зөвдөж гар хоосон Морави тэдний хялбар олз болсон агаад харин Саксоноос Венцел ваигийн удирдсан цэрэг Морави хүрэх гэсээр байтал тэрхүү баян чинээлэг орон бүрэн түйвээгдэж цэцэглэн хөгжиж байсан Трогшау, Нойштадт, Фройдэнтал зэрэгхотууд эзлэгдэн тоногдов. Эндээс Хайдугийн монгол цэрэг Унгарт хүрэлцэн очиж, Баттай нийлжээ. Энэ үед Өгөдэй хаан нас барсан мэдээ ирсэн тул их цэргийг гэдрэг буцаах шийдвэр гаргасан билээ.

Европт хийсэн дайны дараа их хааныг суурьт залах ёслол олон жилээр ужигран саатах болж Гүюг хааны богино хугацаанд төр барьсны дараа Өгөдэй, Цагаадайн удмьщхан Мөнх хааны эсрэг бослого гаргаж үй олноороо баригдан цаазлагдан хороогдоход Хайду Европт хийсэн аян дайнд оролцож, Лигницийн тулалдааны баатар хэмээн өршөөгдөж, Тарвагатайн нуруу хавиар нутаглах болж, нэг ёсондоо нутаг заагдсан гэдэг. Хайду эхлээд олон цэрэг, албат иргэнгүй байв. Гэхдээ ухаалаг, авьяаслаг бас зальжин хүн байсан тул бүхнийг амжуулж энд тэндээс хэдэн зуугаар цэрэг цуглуулсаар эцэстээ ихээхэн хүчтэй болжээ. Хубилай хаан хятадад аж төрөн өмнөд хятадыг эзлэх гэж дайтсан, нутаг алсадсан зэрэг нь Хайдуд бие даан үйл ажлаа хэнд ч захирагдахгүй явуулах таатай боломжийг олгожээ. Хайду өөрөө хүчирхэг цэрэгтэй болоод зогсохгүй Алтан ордны улсын эзэн ноёдтой холбоо тогтоон, тэдний дэмжлэгээр Цагадайн улсын зарим хэсгийг эрхшээлдээ оруулжээ.

Тэгээд хууль бусаар хаан ширээг эзэлсэн, нийслэлээ Хархорумаас шилжүүлж хятадын хогод өргөөлөх болсон, улсын нэрийг хятад үгээр өөрчилсөн зэрэгт Хубилайн үйл ажиллагааг эхнээсньэсэргүүцэнтэмцжээ. Зүчи, Цагаадай, Өгөдэй удмын олон хан хөвүүд энэхүү тэмцэлд биеэрээ, сэтгэлээрээ, цэрэг зэвсгээр дэмжин тусалж байсан учир Хайду хүчийг олон, хятадын олон сая хүн амтай, хүчирхэг эдийн засгийг гартаа оруулсан их гүрний эзэн Хубилайн эсрэг 30 гаруй жил тэмцэн тэсэж чадсан билээ.Хайду ухаалаг хүн учир хүчирхэг хаан Хубилайтай тэмцэхийн тулд бас хүчирхэг улс Зүчийн удмын эзэн Бэрхийг түшжээ. Бэрх, Хайду нар Цагадайн улсын эзэн Алгуйг юун түрүүн дарж авахыг эрмэлзэв. Үнэндээ бол Хайду Алгуйтай тэмцэхээс аргагүй байв. Учир нь Их Монгол гүрний хаанаар албан ёсоор өргөмжлөгдөж гарсан Аригбөхийг Хубилайтай тэмцэж ялагдахад голлон нөлөөлсөн хүн бол Атгуй юм. Алгуй нэг ноёноороо цэргээ толгойлуулан Хайдутай тулалдуулахаар явуулсанд ялагдан жанжин нь амь үрэгджээ. Дараа нь Алгуй ихээхэн хэмжээний цэрэг удирдан байлдаад ялж чадаагүй ч Хайдугийн хүчийг нилээд сулруулсан боловч 1264 онд өөрөө нас барав. Бэрхийн дараа Алтан Ордны хаан ширээнд суусан Мөнхтөмөрийн үед Хайду ихээхэн хүчирхэгжсэн бөгөөд түүний амьдралтай холбоотой хэд хэдэн чухал үйл явдал болжээ. Юуны өмнө Цагадайн улсын эзэмшилд байсан Долоон гол орчмын нутгийг Хайду 1266 онд эзлэн авсан юм.

Хубилай хаанаас Хайдуг дарах зарлиг авсан Борак Цагадайн улсын хаан болмогцоо Хайдугийн эсрэг цэргээ хөдөлгөн байлдаж эхлээд нилээд амжилт олсон боловч сүүлд нь Алтан ордны хаан Мөнхтөмөрийн илгээсэн цэргээр хүчээ сэлбэсэн Хайдуд цохигдон ухарчээ. Эцэстээ Борак, Хайду, Мөнхтөмөр нарын тавьсан найрамдлын болзлыг хүлээн авч Хубилайн эсрэг чиглэсэн Таласын хурилдай гэж түүхэнд нэрлэх болсон үйл явдлыг зохиох эхлэлийг тавьж чадсан байна. Улмаар Боракийг нас барсны дараа Цагадайн улсыг бүрэн эзнээр Хайду өөрийн төлөөний хүн болох Дуваг суулгаад Хубилайн эсрэг шийдвэрлэх тэмцэлдээ оров. Тэрбээр өөрийгөө монгол төрийн өв уламжлалыг хууль ёсоор залгамжлан үргэлжлүүлэгч хэмээн үзэж Хубилайн эсрэг явуулсан байлдааны арга тактикийг урьдын монгол аймгуудын толгойлогчдын Алтан улсын эсрэг хийсэн аян дайны үеийнхтэй яг адил болгожээ. Тэрбээр өөрийнх нь болон, хань хамсаатных нь улс залгах Туркестаны уудам тал, Алтайн их уулсын ам, салаабүрээс нэрэг цуух цуглуулж Хубилайн гүрэнд довтон оржээ. Энэ үед тэрбээр өөрийг нь даруулахаар явуулсан хан хүү Номгоныг олзлон, Ляодуны захирагч Наяа ноёныг холбоотон болгож Хубилайн эсрэг бослого гаргуулж дөнгөсөн нь түүний үйл хэргийг амжилтанд хүргэж ч болохоор байдал үүсгэв.

Тэгэхэд нь Хубилай мөнөөхөн дээр үеийн Алтан улсын хаад монгол аймгуудын эсрэг хэрэглэж байсан аргыг ашиглаж урьд зөвхөн сэргийлэх ангиудыг их хэрмийн дагуу явуулан дайтуулж нүүдэлчин аймгуудыг бүслэн байлдцаг байсан бол Хубилай цэргээ Алтайн онгон зэлүүд уулс тийш хөдөлгөсөнгүй. Харин Хайдугийн улс орныг цэргийн ангиудаар бүслэн хаахад Хайду бүслэлтийг сэт цохин гарч ирэх тэр цагт л их цэргээ хөдөлгөжээ. Ингээд хятад болон түүний омголон догшин нүүдэлч хөрш хоёрын хооронд эртнээс тогтсон нөгөө л хуучин харилцаа дахин сэргэж, хятадын хил хязгаар Алтай хүртэл тэлэн нүүдэлчдийн довтолгоо одоо эзэнт гүрний чухал төвүүдийг хүрч чадахаа нэгэнт больсон мэт болжээ. Монголчууд суларсангүй харин монголчуудын захирч байсан хятад орон хүчирхэгжиж ирлээ. Хайду нэгэн удаа буман морьт цэрэг гарган байлдсан ч монгол нутагтаа бүслэгдэн цохигдсон нь дайсан этгээд нь урьдын хятадын нөгөөх л хөдөлж адсан дорой цэрэг бус, харин өөрийнх нь цэргийн нэгэн адил хүчтэй, гэхдээ илүү сахилгатай, илүү зэр зэвсэгтэй явган цэрэгтэйгээ байлдааны үйл ажилагаагаа тун ухаалгаар хослуулсан эрэмгий монгол морин цэрэг байсантай холбоотой юм.

Урагш довтлон орох, арагш ухрахад ч богино жад илдээр зэвсэглэсэн явган цэрэг морьтон цэргийн ард явж тулалдааны өмнө амсхийж хатгалдааны үед дайсны морьдыг устгах болжээ. Хэдийгээр ийнхүү олон удаа тулгаран байлдаж заримдаа найрамдал тогтоон түр эвлэрэх зэрэг янз бүрийн арга мэх хэрэглэсэн ч их хаан Хубилай амьд сэрүүн үедээ Хайдуг дарж дийлэлгүй, өөрөө ертөнцийн мөнх бусыг үзсэн байна. Харин түүний дараа гарч ирсэн Юань улсын их хаан Төмөр удаан хугацаанд бэлтгэж байгаад их цэрэг хуримтлуулан, Хайдуг довтолжээ. Цагадайн улсын эзэн Дува Хайдуд туслахаар эрмэлзсэн боловч хоцорсон байна. Тэд тулалдаад Хайдуг дийлэн ухраасан байна. Гэвч хоёрдахь өдөр Харалтугын орчим тулалдаанд Хайду гэнэт өвдсөн учир цэргээ аван ухарч, нэг сарын дараа Тайхан нуур гэдэг газар нас баржээ.

Дэлхийн талыг эзэлсэн монгол эзэд сүүлдээ хятадад төвлөрсөн их гүрэн байгуулсны эсрэг тэмцэгч, тууштай эх оронч, хүчирхэг эзэн хаан Хайду ийнхүү 14 зууны эхэнд нас баржээ. Хайдут халуун эх оронч өвөг дээдсийн нэг гэж дурсан санах учиртай буй заа.

2013-01-16 17:10:58
Мэдээ оруулсан: undesten

Намын VII их хурлаар Коминтерны төлөөлөгчдийн зааврын дагуу “панмонголистууд”-ын хувь заяаг шийдэх нь гарцаагүй хэрэг болон тавигдсан байна.
Дамбадорж ширүүн маргааны үед их л ууртайгаар: “Би өнөө орой бүгд хуралд очихгүй ч байж магадгүй. Бодоотой тохиолдсон түүх давтагдах нь шив дээ”1 хэмээн нөхөр Базаронд ярьсан нь эдүгээ архивт хадгалагдан үлджээ.”Баруунтан” хэмээгчдийн нэг гол төлөөлөгч, удирдагчдынх нь нэг Ц.Дамбадоржийг Монголын удирдлагаас зайлуулаад зогсоогүй, Монголд байх эрхийг хүртэл хассан юм шиг санагддаг юм. БХК /б/Н-ын Төв Хорооны Улс төрийн Товчооны хурлын “Онцгой хавтаст” хэргийн 1928 оны 10 сарын 11-ний өдрийн хуралдаанаар Монголын засгийн газрын бүрэлдэхүүнд өөрчлөлт оруулж, намын удирдлагаас Дамбадоржийг хөндийрүүлэх тухай ярьж байсан2 бол, Товчоо 1928 оны 11 сарын 29-ний хуралдаанаар Дамбадорж, Жадамба нарыг албан тушаалаас нь бүр зайлуулах шийдвэр гаргаж, КИГХ-ны төлөөлөгчиддөө3 илгээсэн байдаг.
VII их хурал дуусмагц буюу 1928 оны 12 сарын 16-нд тэр хоёрыг “баривчилсан хүмүүс” мэт Москва руу аваад явсаг байдаг1. Ц.Дамбадоржийн хувьд эх орноо бүрмөсөн “орхисон” хэрэг явдал байлаа.
1 НТА, д.1. хн 29. 2 РЦХИДНИ.ф. 17. Оп.162.д.6. тал 138. 3 РЦХИДНИ.ф. 17. Оп.162.д.7. тал 3-4.

Намын VII их хурлын тогтоолд: “Тус VII их хурлаас үүний урьд тус Төв Хороонд дарга ба орлогч дарга хэмжээн тусгайлан сонгож явсан нь эдүгээ өөрчлөн зохиож, намын нийгэм удирдлагын ёсонд нийлүүлэн тусгай Төв Хороонд дарга хэмээх орыг сонгохгүй адил эрхтэй нарийн бичгийн дарга гурвыг бүгд хурлаар сонгож гүйцэтгэвээс зохино”1 хэмээн зааснаар намын даргын албан тушаалыг үгүй хийж, намын удирдлагад Коминтерны шийдвэрийг үг дуугүй биелүүлэгчид гарч ирэх үүд хаалгыг нээсэн юм. Ингээд ч зогссонгүй Намын VII их хурлын үеэр Коминтерны төлөөлөгчдийн тусгай хуралдаанаар нэг ч монгол хүний оролцоогүйгээр монголын нам, төрийн удирдлага хэн хэн байхыг шийдсэн юм. Ийнхүү намын VII их хурлаас сонгогдсон бүгд хурлаас Намын Төв Хорооны адил эрхтэй 3 нарийн бичгийн даргаар Ө.Бадрах, П.Гэндэн, Б.Элдэв-Очир нар “сонгогдсон” байна.
1 МАХН-ын VII их хурал.УБ. 1980 он.
VIII их хурал: “Одоо бид … феодалын хөрөнгийг хурааж, хоршоо эвлэл, коммуныг үүсгэн явуулсан ба улсын аж ахуйг нийгэм журамт ёсондоо хөтлөх үест эхлэн орж буй учраа хувьсгалыг 3 шатны эхэн хэмээмүй” гэж хувьсгалын үе шатны асуудлыг тодорхойлсон.
VII их хурлаар баталж, дагаж мөрдөх болсон капиталист бус буюу нийгэм журмын замын тухай “баруунтны” гол үзэл сурталч хэмээн зэмлэл хүлээж, буруушаагдсан Ж.Цэвээн бичихдээ: “өөрийн хэрээс хэтэрхийеэ хүнд ачаа мөрөн дээрээ үүрч, хэрээс хэтэрхийеэ зүтгэж өндөр өндөр үсэрбээс Монголын ажилчин ард түмнийг бэртээж, олон олон хүмүүсийн уушиг ба зүрх хийгээд хий судлуудыг гэмтээж, бүхэл улс үндсээр эцэх цуцахын туйлд хүрүүжин хэмээн санагдан ахуй билээ. Юу ч атугай хоцрогдсон нүүдлийн ажилт ард болбоос биеэр бүтээх хүнд ажил хөдөлмөр дор тариалан ба эд үйлдвэрийн боловсролтой суурин суух улс лугаа хэрхэвч адилтгаж болохгүй нь магад хэрэг. Учир иймээс хөгжилтийг алгуур явуулж, аливааг удаан боловч чанартайгаар явуулах гэсэн билээ” гэжээ.
Засгийн газар феодлын хөрөнгө хураах ажил эрхлэх төв комиссыг 8 хүнтэй байгуулж, даргаар нь Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн дарга Х.Чойбалсанг томилжээ.
Намын Төв Хороо, Улсын Бага хурал, Засгийн газрын заавар ёсоор Дотоодыг хамгаалах газрын төв, орон нутгийн харъяа анги, хэлтсүүд юуны өмнө нуугдмал хөрөнгийг илрүүлэх ажлыг зохиож эхэлжээ.
Хууль ёсын зөрчиж “довтолгоог” хавтгайруулснаар 1932 оны хавар гэхэд зөвхөн төвийн хорих газруудад 5191 хүн хоригдоход хүрсэн байна. Тэдгээрээс 4610-ынх нь хэргийг хувьсгалын 11 жилийн ойгоор хэрэгсэхгүй болгож хураагдсан хөрөнгийг нь буцаан өгөхөөр шийдвэрлэжээ. Гэвч эдгээр хүмүүсийн хувь заяа Дотоодыг хамгаалах газрын хяналтад байх болж, хожим дахин баривчлагдах үндэс болжээ.
1931 оныг дуустал хугацаанд цугларсан 25 000 хувь хөрөнгийг “…ямар газар хэчнээнийг зарцуулсныг хэн ч мэдэхгүй..” байж буйг Дотоодыг хамгаалах газраас Намын Төв Хороонд танилцуулаад “… хураагдсан хөрөнгийг хэрхэн хуваарилах… хатуу дүрэм зохион гаргаж гүйцэтгэх, улсын орлого зарлагад оруулж… хуваах бөгөөд жишээлбээс энэ хөрөнгөнөөс хоршоо, хамтралын үл хуваагдах эд хөрөнгө болох постод зориулан эргүүлэн авахгүйгээр 25 хувийг олгох, 25 хувь мал мах бэлтгэлийн газар зохих тогтоосон үнээр худалдаж, тэрхүү мөнгөнөөс 10 хувийг аймгийн орлого болгон олгох, 15 хувийг ял эдэлж хугацаа дуусаж гарсан феодалуудыг аж ахуйн талаар аж үйлдвэр байгуулах хэрэгт зориулж, үлдсэн 50 хувийг улсын орлого, зарлагад оруулах…” санал тавьж байжээ.
“Лам нар болбоос хувьсгалын эсэ.ргүү дайсан феодлын анги хэмээн үзэж, намын VIII хурлаас феодалын ёст байдал лугаа тэмцэх явдал болбоос тус намаас даруй гүйцэтгэх зорилго”1 болгон заасныг баримтлан лам л бол дайсан, бидний замын нөхөр бус гэсэн үүднээс тэдэнд хандаж байлаа.
1 НТА.ф.4.3.хн.176.тал 66.

-2009 онд төрийн өн¬дөр хишиг хүртэж, ардаа¬раа овоглосноосоо хойш ерөнхийдөө чимээгүй бай¬лаа. Би ардын цолтон болчихлоо шүү дээ гэж онгирч омойтсон аястай ярилцлага өгөл¬тэй нь бишдээ. Миний ус нутаг Хэнтий аймгийн Баян-Адарга, Биндэр сумын зааг юм. Аав минь надад Баян-Адаргын Баян-Өлзийт багт төрсөн гэдэг. Сүүлд сонсох нь ээ, Бин¬дэрийн Бор-Овоогийн Уртын эх газар төрсөн гээд байгаа.

Миний бие бол Бор-Овоогийн Уртын эхийг л тоонотоо гэж бодох болсон. Биндэр гэхээр хүмүүс буриад гэж ойлгох нь бий. Би чинь халх хүн. Аав ээж хоёр минь хоёу¬лаа халх, бүр боржигон хүмүүс юм. Аав Шаравын Агваанцэрэн хөвчийн Жонон вангийн нутаг Баян-Адаргын хүн. Нэгэнт аавынхаа тухай, ус нутгийнхаа тухай ярьж буй учир энд нэг зүйлийг хэлэх гэсэн юм. Ерэн нэгэн онд би удам угсаа, гарал үүслийнхээ талаар ааваасаа асууж байлаа. Тэгэхэд аав минь Хэнтийн Өндөрхаанд бие муу хэвтэрт байсан. Би гэдэг хүн эзэн хааныхаа дүрд тоглоод байж байдаг. Балжинням найруулагчаас хоёр хоногийн чөлөө аваад Өн¬дөрхаанд очиж байв. Тэр бол аав¬тайгаа уулзсан, үг яриаг нь сонссон сүүлчийн уулзалт байлаа даа.

-Биндэр сумандаа сургууль соёл дүүргэсэн үү?

-Цэнхэр мандал суманд цэцэр¬лэгт анх орж байсан түүхтэй. Аав тракторын жолооч байхгүй юу. Цэнхэр мандалд мал аж ахуйн станц байгуулагдахад хоёр трактор байсны нэгийг манай аав, нөгөөг нь гавьяат жүжигчин, дуучин Эрдэнэбатын аав Гэндэндарам гуай барьж байсан. Тэр хоёр тус сумын бүх л айлын ус түлээг дөхүүлж, нүүлгэж суулгаж байсан буянтнууд. Эрдэнэбат бид хоёр тухайн цагийг яаж мэдэх билээ. Нэг насны зөрүүтэй хоёр. Цэцэрлэг, сургуульд цуваад л орсон. Цэнхэр мандалд гуравдугаар ангиа дүүргээд дараа нь аймгийн төв рүү шилжиж тэндээ арав дугаар ангиа төгссөн. Арван жилд дуулдаг, бүжиглэдэг тийм л хүүхэд байлаа. Бас ч болоогүй урлагийн тэмцээн уралдаанаас шагнал авчихсан, Улаанбаатарт ирээд дуу хоолойгоо цуурайтуул¬чихсан догь эр явлаа.

-Урлагт анх хөтөлсөн багш тань хэн байна?

-Тав дугаар ангийн сурагч байх¬даа Хан Хэнтий чуулгын дуучин, Монгол Улсын ардын жүжигчин Шар хүүхэн гуайгаар уртын дуу заалгаж байсан. “Хулст нуур”, “Эр бор харцага” зэрэг дуунуудыг хоёр ч жилийн хугацаанд заалгасан юм. Шар хүүхэнгуай “Миний хүүгийн хоолой бол уртын дууны хоолой бишээ. Дуурийн дуулаачийн хоо¬лой. Чи тэр замыг хөөх ёстой ” гэж захиж байсан. Дол дугаар ангийн хүүхдэд тэгж хэлж байгаа хэрэг. Ингээд аравдугаар ангиа дүүргээд Улаанбаатар хотноо Хөгжим бүж¬гийн сургуульд ирлээ. Хоёр дугаар курст орох жил манай найрал дууны анги тухайн үеийн Улсын багшийн дээд сургууль руу шилж¬сэндээ.

-Та чинь Свердловскийн Ура¬лын хөгжмийн дээд сур¬гуулийг дуурийн дуулаачаар төгссөн хүн дээ?

-Улсын багшийн дээд сургуу¬лийг төгсөөд л шууд Уралын хөгжмийн дээд сургуульд явсан. Уул нь намайг Дуурийн театрын дуурийн гоцлол дуулаачийн ангид хуваарилсан юм. Тэгтэл Соёлын яамны урилгаар гээд л гадагшаа явуулчихсан. Уралын хөгжмийн сургуульд таван жил суралцаад наян таван онд төгсч ирсэн. Тэгээд л хорин жил дуурийн театрын гоцлол дуучнаар ажилласан. Дуу¬рийн театрт наян таван оноос 2005 он хүртэлх хугацаанд тавигдсан Монголын болон дэлхийн бүх л сонгодог дуурийн гол дүрд дуулсан байна. 32 дуурийн гол дүрийг авч гарсан байдаг шүү. Хайдав багш, Банди гавьяат хоёр тэтгэвэртээ суугаад сургуулиуд руу багшаар явчихаар нарийн цээл хоолой буюу тенор хоолойтой эрэгтэй дуучин нь би л үлдэхгүй юу. Д.Лувсаншаравгуайн хэд хэдэн дуурьт дуулсан. Манай хүн намайг дуурийн театраас гарахаас өмнө”Хадам ээж” гэсэн хоёр хүний дуурь бүтээж түүнд нь ардын жүжигчин А.Долгор бид хоёр дуулж байлаа. Халтарын Билэгжаргалын”Гэрэл сүүдэр” гэж дуурьт зууны манлай дуурийн дуучин Ц.Пүрэвдорж гуайтай хамт дуулж байсан гээд бодохгүй юу. Ер нь би өөрийгөө их азтай хүн гэж боддог. Яагаад вэ гэж та асуух байх.

-Тэгэхээр ямар хариулт өгөх бол?

-Наян таван онд дуурийн театрт ирэхэд манай алтан үеийнхэн халаагаа өгөх дөхчихсөн байсан. Яг тийм цагт бидний үеийнхэн хаврын шувууд шиг ганганалдан ирж өнөө аваргуудаас хормойгоо дэвсэн халааг нь авч байсан. Ц.Пүрэвдорж, Г.Хайдав, А.Бүтэд, Х.Уртнасан, Д.Жаргалсайхан гээд Монголын сонгодог урлагийн үрийг нь тарьсан хүмүүс. Энэ дундаа миний хамгийн хайртай алтан портнер бол Хорлоогийн Уртнасан гуай. Бид хоёр олон сонгодог дуурьт хамтарч дуулж байлаа. Маш түшигтэй сайхан хүн шүү дээ. Хоёулаа Гонгорын Хайдав гэж хүний шавь юм. Бидний үеийнхэн гэвэл ардын жүжигчин Батаагийн Жавзандулам, Аюурзанын Долгор, Чинзаяагийн Мөнхшүр нар шүү дээ. Ийм л нэгэн үеийн сонгодог дуучидтай Монголын дуурийн театрын тайзнаа хорин жилийг үдсэн байна. Алтан үеийнхний тарьсан үрийг Монголынхоо хөр¬сөнд улам сайхан ургуулаад дарааүе, дүү нартаа хүлээлгэж өгсөн гэж бодохоор омогшил төрдөг л юм. Гэхдээ бид өнөөдөр тэгтлээ хөг¬ширчихөөгүй байна. Хэдий эмээ, өвөө болчихсон ч гэсэн багш нарын¬хаа дэргэд залуу л байна.

-Тантай гурван ч сэдвээр данайтал ярилцаж болмоор санагдана. Ухаандаа, хоёу¬лаа эхний сэдэв буюу дуурийн дуулаачийн тухайд чинь л ярилаа. Эзэн хааныхаа дүрийг бүтээх түүхэн үүрэг танд оногдсон. Энэ тухай асуулгүй өнгөрч боломгүй. За тэгээд цаана нь хөгжмийн зохиолч гэж нэг том зүйл бас байнадаа?

-Үнэншүү. Ах нь өөрийнхөө Монголын урлагт байгуулсан гавь¬яа, зүтгэсэн зүтгэлээ гурван хэсэгт хувааж боддог. Эхний хэсгийг нь ярилаа. Одоо эзэн хааныхаа түүхэн дүрийг бүтээсэн хувь заяа буюу кино урлагтай холбогдсон түүхээ сөхье. Ерэн оны цагаан морин жилийн хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд миний бие кино урлагтай холбогдсон. Энэ маань эзэн хааныхаа түүхэн дүрийг бүтээх болсон гэсэн үг л дээ. Би бол өөрийн саналаар юмуу, сэтгэлийнхээ дуудлагаар ийм хувь заяатай холбогдоогүй. Ерөөс На¬ца¬гийн Жанцанноров гэж хүний буян юм. Тэр хүн намайг Чингэс хааны хаад үрийг бүтээх эхний алхамыг хийж өгсөн. Төрийн шагналт хөгжмийн зохиолч Цогзолын Нацагдоржийн “Үүлэн заяа” дуурьт тоглож байхад намайг анхаар ч харсан юм билээ. Энэ дашрам д хэлэхэд, Нацагдорж багшийн “Үүлэн заяа”, “Гэсэр”, Билэг¬жар¬галын “Ламбугайн нулимс” энэ гурван дуурь бол Монголын үндэсний дууриудын хамгийн том шинэчлэл гэж би боддог. Ингээд “Үүлэн заяа”гийн Төмөр төр хаанд дуулж эхний өдрийн тоглолтоо дууссаны дараа Жанцан норов гуай баяр хүргээд “Бидний хэдэн нөхөд нэг юм хийхгээд байгаа. Маргааш чи энэ дуурьдаа дуулна биз дээ” гэлээ. Тэгээд л өнгөрсөн. Би ямар хүмүүс, юу хийх гэж байгааг мэдэх ч үгүй, асуухч эрхгүй шүү дээ. Маргааш нь дуурь дуус¬саны дараа өрөөндөө будгаа арилгаад зогс ч байтал Балжинням, Нагнайдорж нарын найруулагчид ороод ирдэг юм байна. Бүгд намайг харж сонжиж, хэд гурван үг асуу¬гаад яваад өгсөн. Өглөө нь ажилдаа ирээд дасгалаа уншаад зогс ч байтал “Энхтайван, чи юу хийгээд энд байж байгаа юм бэ. Чамайг 10 цагт кино үйлдвэр дээр бэлэн байгаарай гэсэн ш дээ” хэмээн нэг нь хэлдэг юм. Тэгээд л автобусанд суугаад кино үйлдвэр орлоо.

-Тэнд Б.Балжинням найруу¬лагч тэргүүтэй хүмүүс хү¬лээж байв уу?

-За хө, хэн хэн хүлээж байсан гэж бодно. Төрийн шагналт, урла¬гийн гавьяат зүтгэлтэн Бэгзийн Балжинням, ардын уран зохиолч Сэнгийн Эрдэнэ, төрийн шагналт зохиолч Дарамын Батбаяр, зураач Пүрэвсүх, зохиолч Дүгэржавын Маам, оператор Луузаншаравын Шаравдорж гээд аваргууд сууж байгаа юм. Тэд надаас ус нутаг асууснаа шууд л өндөр хэд вэ, биеийн жин хэд вэ гэдэг юм. Тухайн үед чинь би мөрнийхөө дээгүүр татах хэмжээний урт үстэй байсан. Балжинням найруулагч “Бадам ¬сүрэнг дууд” гээд нүүр будагчийг дуудууллаа. Тэгээд намайг хорин настай, дөчин настай, жаран настай болгуулж үзлээ шүү. Жаран настай болчихоод байж байхдаа “Би ер нь ийм л өвөө болох юм байна” гэсэн бодол төрж билээ. Гэхдээ надад чухам хэний хорин нас, жаран нас гэдгийг мэдэхгүй байлаа. Ухаандаа, жаран настай өвгөний дүрд хувираад цагаан ногтон сахалтай амьтан өнөө хэдийн чинь өмнө зогсож байхдаа “намайг ер нь яах гээд байгаа юм болоо” гэж бодож байлаа. Ингээд долоо хоногийн дараа манай дуурийн театрын ерөнхий найруу¬лагч, урлагийн гавьяат зүтгэлтэн Лхагвын Эрдэнэбулган гуай ороод ирлээ. “За нөхөр минь чи кино үйлдвэрт нэг сарын хугацаатай ажиллах болж байна даа” гэлээ. Би хариуд нь”Үгүй ээ, найруулагчаа би явж чадахгүй. Уран бүтээ¬лийн¬хээ ажлыг хиймээр байна. Хэд хэдэн дуурь намайг хүлээж байна” гэсэн юм хэллээ дээ. Тэгтэл загнуулдаг юм аа. “Чиний наад толгой чиний толгой биш төрийн толгой. Хэн юу л гэж хэлнэ чи түүнийг нь биелүүлэх ёстой. Хэрвээ ихээхэн гөжүү зан гаргаж өмнөөс тайлбар тавих юм бол дэмий шүү” гээд сүхээр цохих шиг л тас буулгаад авдаг юм. Ингээд би гэдэг хүн бүр нэг гомдолтой нь аргагүй, театр руугаа эргэн эргэн харсаар кино үйлдвэр рүү явж билээ. Ямар ки¬нонд, ямар дүр бүтээхээ мэдэхгүй амьтан л явж байгаа хэрэг шүү дээ. Замд явахдаа юу гэж бодсон гэж санана, ямар ч дүр өгсөн хамаагүй түүнд нь тоглож чадахгүй гэдгээ албаар харуулаад, тэнцэхгүй нь гэсэн тодорхойлолт аваад буцаад театртаа ирнэ дээ гэж. Нэг сарын хугацаанд сургуулилт хийхдээ “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор”-ын Бөртэ-д тоглодог ардын жүжигчинС.Сарантуяа, Боорчийн дүрийг бүтээдэг, “Мандухай цэцэн хатан”-д Мянхайд тоглож байсан Төмөр¬тогтох, төрийн шагналт Ц.Төмөр-баатар, Хасар Жагаа, гавьяат Ж.Сүххуяг нартай эхлээд тоглуулж байгаа юм. Бид бол үетэнгийнхэн. Дараа нь Сувд гуайтай, Мягмар¬наран гуайтай тоглууллаа. Монголын тайз дэлгэцийн урлагийн сор болсон тэдгээр жүжигчдээс би үнэндээ сүрдэж байлаа шүү.

-Чингэс хааны дүрийг бүтээ¬хээ яг хэдийд мэдсэн гэдэг билээ?

-Ерэн оны хоёрдугаар сарын 19 буюу цагаан морин жилийн шинийн нэгэнд мэдэж байсан. Дуурийн театрынхан чинь шинийн нэгэнд театр дээрээ уулзаж ахма¬дууддаа золгодог улажлалтай. Тэрхүү уламжлалынхаа дагуу шинийн нэгний өглөө гэртээ шинэлчихээд театртаа очоод “Гоцлол дуучин А.Энхтайвандаа эзэн Богд Чингэс хааныхаа түүхэн дүрийг Монголын кино урлагт анх бүтээх болсонд баяр хүргэе” гэсэн бичиг үүдний самбар дээр дурайтал байж байдаг юм. Би эхлээд итгэ¬сэнгүй. Манайхан надаар дамшиг¬лаж байна даа гэж бодлоо. Үүднийхээ жижүүрээс хэн ийм зарлал гаргасныг асуулаа. “Мэдэхгүй ээ, захиргаанаас байлгүй дээ. Баяр хүргэе” гэдэг юм. Өрөөндөө ортол манай хэд баяр хүргээд тэвэрч үнсээд сүйд. Удалгүй театрын удирдлагууд баяр хүргээд ахмад настнууддаа золгох биш “Чингэс хаандаа золгоё. Эзэн хаанаараа бахархах ийм нэг сайхан цаг ирдэг юм байна” гээд хөгшин залуугүй надад золгож баяр хүргэж байлаа.

Ингэж л хувь заяагаар эзэн хааныхаа дүрийг Монголын кино урлагт анх бүтээсэн юм шүү. Сайн муу бүтээснийг ард түмэн л үнэлнэ. Өнөөдөр хүртэл миний ард түмэн намайг Чингэс хаан шигээ хүндэт¬гэн дээдэлдэг. Тэгэхээр би энэхүү түүхэн дүрийг гайгүй шиг бүтээсэн юм болов уу. Хамт тоглосон нэртэй жүжигчдийн нөлөө байсан. Ухаандаа, Сувд гуайг би уг кино бүтэх хоёр жилийн хугацаанд ээж шигээ л хүндэтгэж “ээжээ” л гэдэг байсан. Банзарын Дамчаа гуай, Гүрсэдийн Доржсамбуугуай хоёр киноны турш надтай ажилласан. Тэдний л хүчинд чи Чингэсийнхээ дүрийг бүтээсэн байхгүй юу. Нэг сонин зүйл нь Монголын дуурийн театраас Сүхбаатар, Хатанбаа¬тарын дүрүүд тодорсон байдаг. Ер нь тэгээд Дашнамжилгуайгаар Сүхбаатаржанжныг, Эрдэнэ¬бул¬ган ахаар Хатанбаатарыг, өчүүхэн надаар Чингэс хааныг төлөөлүүлж боддог болж дээ. Үүнд уран бүтээл¬чийнхээ хувьд бахархахгүй байхын аргагүй ээ.

-Та Монголын кино урлагт Чингэс хаанаасаа өөр дүр бүтээсэн үү, үгүй шиг санагдах юм?

-Бүтээгээгүй юмаа. Надад бол олон киноны урилга ирсэн. Тэр бүгдэд зөвшөөрөөгүй ээ. Би бол мэргэжлийн жүжигчин биш. Азаар, хувь тавилангаар эзэн хааныхаа л дүрийг бүтээчихсэн хүн. Гэтэл өөр кинонд тоглож байгаа нь энэ гээд ард түмний сэтгэлд нэгэн өндөрлөг тогтоосон өнөө дүрээ манайхны хэлдгээр шалны алчуур болгочих¬вол яах юм бэ. Чингэс хаан чинь худалч, хулгайч, зальжин, шорон¬гийн хүн болоод хувирчихвал яах юм. Тийм л бодол өвөрлөж татгалздаг. Үндсэндээ, Монголын ард түмэн намайг эзэн Богд хаанаараа л хүлээж авсан. Тиймээс би Чингэс хаан нь л байя гэж бодсон хэрэг л дээ. Харин кино урлагт бол сэтгэлээ өгсөн. Гэргийнхээ “Нүхэнд үлдээсэн сувд” зохиолоор”Мойлхон” гэж кино хийсэн. Азийн кино наадмын фестивальд шилдгээр шалгарч байлаа. Түүнээс хойш хоёр, гурван ч кино хийгээд байна.

-Танаас бас нэг зүйлийг асууя гэж бодоод байдаг. Сүүлд манайх “Үхэж үл болно-Чин-гэс хаан” гэсэн кинохийлээ. Түүнд Чингэсийн дүрийг Тө-мөрбаатар гавьяат бүтээсэн. Мэдээж өөрийнхөөрөө л бүтээсэн ньмэдээж. Түүнийг та Чингэсийг ямар хэмжээнд гаргасан гэж боддог вэ?

-Уг киног сайн муу гэж тодор¬хойлох нь миний хувьд зохимжгүй юм. Ц.Төмөрбатар бид хоёр уран бүтээлийн найзууд. Түүнийг би ясны жүжигчин гэж боддог. Үнэхээр ч төрмөл, таримал амьтан л даа. Бид хоёр уулзахаараа уран бүтээлийн тухай санаа оноо солилцоно. Харин Чингэс хааны тухай, бүтээсэн дүрүүдийнхээ тухай “А” ч гэж ярьдаггүй байхгүй юу. Сонин байнауу. Харин “Мөнх тэнгэрийн хүчин дор” кино дэлгэцэнд гарсны хорин жилийн ойгоор задгай галын дэргэд зогсоод Тэмүүжин, Жамуха хоёрын дүрд хэрхэн тоглосноо дурсан халуунаар тэврэлдэж байс¬наа мартамгүй. Тэр бол ховорхон л тохиол.

-Бид хоёрын яриа сонины энэхэн зайд үнэндээ багтах-гүй л дээ. Гэхдээ танаас уран бүтээлийн гурав дахьхэсэг буюу хөгжмийн зохиолчийн тухайд чинь асуумаар байна?

-Хөгжмийн зохиолчийнхооо хувьд 400 гаруй дуу, тав зургаан уран сайхны кино, хориод баримтат киноны хөгжим бичжээ. Анхны маань дуу бол Жүмпэрэлийн Саруулбуян андын минь шүлэг” Балжийн гол” юм. Мэргэжлийн дуулдаа. За тэгээд Саруултайгаа “Ононгийн шугуй” тэргүүтэй хэд хэдэн сайхан дуу хийсэн. Сүх-баатар нутгийн найрагч Сумъяагийн Амартайвантай хамтарч бү¬тээсэн “Олонтой явсан аав” дуу минь “Морин хуур” авч, би гэдэг хүн ихэд баярлаж байлаа. Соёлын тэргүүний ажилтан Б.Батболд дуулж олонд хүргэснийг хүмүүс мэднэ. Мөн Б.Батмэнд, С.Цогт¬сайхан нарын “Санасан шүү ча¬май¬гаа”, У.Далантай, Т.Баясгаланнарын “Эрхлэн жаргах бидэн хоёр” гээд олны сайн мэдэх дуунууд байна. Ерээд онд байна уу даа, Бавуугийн Лхагвасүрэнгуайн “Ээжийн¬хээ ачийг яалаа даа” шүлгэнд аялгуу хийгээд зууны манлай Хорлоогийн Уртнасан гуайгаар дуулуулж явсан хүн шүү дээ, би.
Эх сурвалж : Өдрийн сонин
Ярилцсан Н.ГАНТУЛГА

 

-Хүн төрлөхтний даяаршлын эрин үед бидний авч үлдэж чадсан өвөг соёл юм-
Л.Баатархүү
Монгол бөөгийн тэргүүн зайран, 2013 оны Монголын шилдэг зайран, Монгол бөөгийн нэгдсэн эвлэлийн дээд цэцийн гишүүн Дондорын Дарьчулууныг “Бодлоготой ярилцлага” буландаа урилаа. Түүнтэй Цагаан сарын ёс заншил, хөгжил, үүслийн талаар сонирхолтой яриа өрнүүлэв. Дашрамд дурьдахад Д.Дарьчулуун зайран ЮНЕСКО-оос зохион байгуулсан Биет бус соёлын өвийг хамгаалах олон улсын хуралд төлөөлөгчөөр оролцоод иржээ.
Танд Бодлого.мн цахим хуудсынхаа нийт уншигчдын өмнөөс сар шинийн мэнд дэвшүүлье. Цагаан сар болж байгаатай холбогдуулан монголчууд өнөөдөр ёс заншлаа хэр зэрэг мэдэж, дээдэлж байна вэ гэдгээс ярилцлагаа эхэлье гэж бодож байна?
Юуны өмнө танай цахим хуудсын нийт уншигч, зон олонд энэ өдрийн мэнд хүргэе. Өн эртнээс нааш уламжлан ирсэн Цагаан сар гэдэг энэ баяр гайхалтай том ёс заншил юм. Уг баяр монголуудын ураг төрлөө мэдэлцдэг, ахмад буурайгаа хүндэлдэг, нялх балчируудаа баярлуулдаг учралын ийм сайхан баяр. Өөрөөр хэлбэл, хүн төрлөхтний даяаршлын эрин үед бидний авч үлдэж чадсан эртний өвөг соёл гэдгийг хэлмээр байна. Цаашдаа ч гэсэн уламжлалыг нь эвдэхгүй, агуулгыг нь алдахгүй авч явах он цагийн хэлхээн дээр бид ирэв.
Орчин үеийн залуучууд Цагаан сар гэдгийг сайтар ойлгодоггүй, мэддэгүй болжээ. Зүгээр нэг хонины мах, шүүс тавьдаг юм байна. Настан буурлууддаа бараг хүчээр шахам очиж золгодог юм байна гэх өөдөсхөн ойлголттой болчихож. Ийм ойлголт үнэндээ буруу зүйл. Энэ баяр бол дахин хэлэхэд настан буурлууд бүтэн жил мэнд байсны, ураг төрөл биентэйгээ учрах, сайн сайхнаа хэлэлцэх зан заншил. Товчхондоо тухайн айлын нэг жилийн өнөр өтгөн болсныг, ямаршуу өнгө чинээтэй байгааг илтгэх жилийн онцгой үе. Монголчууд эл баяраар яагаад ширээ дүүртлээ идээ ундаа бэлдэж, шинэ дээл хувцас өмсдөг вэ гэхээр айл, өрхийн жилийн амьдрал ямар байгааг нэг ёсондоо шинжиж буй юм.
Тэгэхээр Цагаан сар гэх энэ гайхалтай баярыг монголчууд яг хэдий үеэс тэмдэглэж эхэлсэн юм бол. Бөөгийн ёсонд ч юм уу, дийлэнх монголчуудад намар тэмдэглэдэг байжээ гэдэг. Энэ талаар та хариулт өгөхгүй юу?
Монголчууд Цагаан сарыг хамгийн түрүүнд хэзээ тэмдэглэж байсныг бус өвөг дээдсээс уламжилж ирсэн агуу соёл, зан заншил гэдгийг эхлээд ухаарах хэрэгтэй. Уг баярыг Чингис хаанаас өмнө мөн түүний үед намар тэмдэглэдэг байсан гэдэг яриа ам дамжин өнөөдөртэй золгосон. Зарим зурхайч, судлаач, манай бөөгийн хүрээнд ч гэсэн ийм ойлголт бий. Гэхдээ энэ баримт гээд байгаа яриа бас маргаантай хэвээр байна. Домог, түүх ам дамжсан яриагаар бол Чингис хааны үед монголчууд идээ ундаагаа элбэг авсан, хүн зоны сэтгэл тэгширсэн, малын зоо тэнэгэр, тарга дүүрэн тэр үе буюу намар цагт Цагаан сар /идээний баяр/-ыг тэмдэглэдэг байжээ.
Аливаа зүйл домог, ам ярианаас үүдэлтэй гэх нь ч бий. Харин Монгол Улс хожим Манжид дарлагдаж байх тэр ахуйд эл баяраа хавар тэмдэглэдэг болсон гэдэг. Томоохон судлаач нарын бүтээлүүддээ тэмдэглэснээр “Ялсан орон ялагдсан орондоо өөрийн цаг тооны бичгийг тулгаж, хүлээн зөвшөөрүүлж байсан” хэмээдэг. Түүнээс хойш монголчууд хавар тэмдэглэдэг болжээ гэх нь элбэг. Тэгвэл үүнийг хэрхэн, яаж илүү нотлох вэ гэхээр Хятадын нутаг дэвсгэрт нэгдүгээр сарын сүүл, хоёрдугаар сарын эхээр цэцэг дэлгэрч, хаврын уур амьсгал ордог.
Тэгтэл Монголд дүн өвлийн, идэр есийн хүйтэн тачигнаж байг цаг. Ийм үед зарим нутагт маань ард олон түлээ түлшгүйтэх, зуд зурхантай ч учрах гээд ядруухан байх үе юм. Мал нь хүртэл тарга тэвээрээ алдчихсан байдаг. Түүнчлэн хол ойрын ах дүү, хамаатан садантайгаа хүртэл өвлийн дүн хүйтнээр очиж уулзахад нэн бэрх улирал шүү дээ. Өнөөдөр ийм л үед монголчууд Цагаан сарыг тэмдэглэж иржээ. Тиймээс Манжийн дарлалаар монголчуудад тулгасан цаг тооны бичгийн дагуу бид Цагаан сараа тэмдэглэж байгаа нь энэ гэлтэй.
Ямартай ч бид хэдэн зууны туршид хавар тэмдэглээд ирчихжээ. Харин битүүлэх ёс гэдэг нь намар тэмдэглэдэг байхад байсан юм болов уу. Эл ёсны онцлог, ёсын талаар та уншигчиддаа хуваалцахгүй юу?
Битүүлэх ёс гэдэг бас өвөг дээдсээс уламжилж ирсэн эртний ёсны уламжлал, агуулга. Хэдийгээр халтар хултар хийгээд байгаа ч гэсэн эрт хэзээ нэгэн цагт үүссэн, хөгжлийнхөө шат дамжлагаар өнөө цагтай золгосон ийм ёс заншил, нүүдэлчин монголчуудын соёл. Битүүлэг гаргана гэдэг бол улирч буй жилийнхээ алив гай барцад юуг гаргаж, идээ ундаагаа, сэтгэл санаагаар баян гэдгээ ирэх ондоо харуулж буйн нэгэн илрэл юм. Шинийн 1-ний өглөө мандах нарны туяа шиг, цаст уулын оргил шиг угтахын урьтал бол битүүлэх ёс.
Өнөөдөр бидний үйлдээд байгаа битүүлэх ёсонд бөө, буддагийн алиных нь уламжлал, нөлөө шингэчихээд байна вэ?
Битүүлэх ёсыг аливаа шашин, хувь хүн талаас харж болохгүй. Нийт монгол түмний өнө эртнээс уламжилж ирсэн уламжлал хагас дутуу ч гэсэн энэ цагтай нэгэнт золгочихсон байна. Чухам Чингис хааны үед ямаршуу байсныг өнөөдөр хэн ч өнгөтөөр хэлж чадахгүй. Тийм ийм байсан гэж түүх, сурвалжид ч үлдээгээгүй байгаа шүү дээ.
Ер нь монголчууд битүүний орой яг юу юу бэлдэж, хийсэн байх ёстой вэ?
Энэ орой хамгийн эхлээд хог, шороогоо цэвэрлэсэн байх учиртай. Холдсон мал хараа хотондоо авч ирэх хэрэгтэй. Ингэснээ золгож буй жилдээ өнгөтэй өөдтэй байхыг билэгддэг юм. Мөн битүүний орой заавал битүүртлээ идэхийн урьтал, утга отгохон ч биш. Хамгийн гол нь хот айл, өрх гэрээрээ идээний ундааныхаа дээжийг засаж, улирч байгаа жилээ сайн сайхнаар үдэх ёстой.
Үүнд шашины нөлөө байхгүй. Эрт цагаас уламлжлаад, ард түмэн сэтгэлдээ тээгээд ирчихсэн бас л нэг соёлын түүчээ. Нөгөөтэйгүүр битүүний орой үхрийн дунд чөмөг ташдаг. Үүнийг шашины ойлголтоор шулмын хөл хуга ташиж байна гэдэг. Гэвч үнэндээ буурал жилийг мялааж, буянтай жилийг тунгалаг ариун зүйлээр угтаж байгаагийн утга.
Шинийн 1-ний өглөө бид зүг чигээ гаргана гээд модны үртэс ч юмуу гарсан зүгтээ хаядаг. Ер нь энэ уламжлал чухам шарын шашин, бөө хоёрын алинд нь хамаардаг юм бэ?
Зүг чиг гаргадаг нь өн эртнээс уламжилсан бөөгийн ёс заншил. Шинийн 1-ний өглөө өрхийн тэргүүн, эр хүн хамгийн эртлэн босож өндөр уулын орой, өнгөт нар хардаг эртний ёсон шингэсэн хэрэг. Өөрөөр хэлбэл, монголчуудын нарнаас эрч хүч авдаг, амьдрал ахуйгаа даатгадаг ийм ёс байгаа юм. Нарыг ээжтэйгээ, сарыг аавтайгаа адилхан бодож ирсэн байна. Нар, сар, гал гурав их том шүтээн.
Өнөө цагт янз бүрийн байгууллагууд хамт олноороо наранд залбирах ёслол үйлдэх гээд олон зүйл хийж байгаа нь нэг талаараа зөв. Гэвч тухайн жилдээ, тухайн газартаа очиж байгаа нь зүг чиг, газрын байрлалын хувьд зөв байна уу, буруу байна уу гэдэг нь чухал. Тиймээс хамаагүй зүг, байгальд очиж, хайрхадад гарах нь эрсдэлтэй зүйл. Нөгөөтэйгүүр уул толгод дээр янз бүрийн амьтны дүрс хийх, элдвийн цаас, эд өргөх нэрээр хаях нь маш буруу үйлдэл.
Ингэхийн оронд алтан шаргал нарандаа цай, сүүнийхээ дээжийг өргөж, айлын зөвхөн өрхийн тэргүүн зүг чигээ гаргадаг байх учиртай юм. Үүнээс гадна нутаг нутгийн ёс заншил гэдгийг бодолцож үзэх хэрэгтэй. Харамсалтай нь өдгөө долоон хүүхэдтэй айл гэхэд аав, ээжтэйгээ есүүлээ болж есөн тийш зүг гаргах нь байж болшгүй асуудал. Өөрөөр хэлбэл, тэр гэр нэг л гал голомт гэж явж байгаа учраас нэг газраас олон хүн гарах нь таарч, таарахгүй зүгт буян хишгийг алдах аюултай юм. Өвөг дээдсийн соёлыг буруу тийш эргүүлж буйд их харамсдаг.
Мөн бэлэг солилцох ёс яг хэдий үийнх юм бол. Эрт үед, бөөгийн ухаанд ч юм уу Цагаан сараар бэлэг солилцдог, өгдөг уламжлал байсан юм уу?
Өвөг дээдэс, өтгөс буурлууддаа хишиг тараах гэж ёс байжээ. Түүнээс биш өнөөдрийнх шиг мөнгө, торго, янз янзын эдээр гар цайлгаж, уралдаж байсан ёс байгаагүй аж. Өндөр настнуудынхаа алгыг нь дээш харуулж бэлгээ өгдөг байсан байна.
Үүнээс гадна бид чухам яаж золголт хийх ёстой юм бэ. Залуу хүн хадаг барьж болдоггүй, настныхаа биенд хүрэхгүй, эвсэл тохойноос нь өргөх гээд олон юм бий?
Золгох ёс гэдэг бол мөн дээдсээс үлдэж ирсэн соёл. Хадаг самбаа барьж золгох ийм зан заншил байгаагүй гэдэг. Өтгөсийнхөө өмнө очиж сөхөрч суугаад биенд нь хүрэхгүй хоёр хацраа өгөх, мөн төв нутагт ахмадынхаа хоёр тохойноос өргөх үнэрлүүлэх ёс байсан аж. Одооных шиг балчир хүүхдээс авахуулаад хадаг бариад давхиад байдаггүй байж.
Үүнээс гадна бөөг шашин гэж үзэх юмуу. Аль эсвэл байгалийн ухаан юмуу гэдэгт монголчууд ихээхэн эргэлздэг. Тэргүүн зайран хувьд бөө гэж чухам юу юм бэ?
Ихэнх хүний оюун ухаанд бөөг шашин мөн биш мэтээр тодорхойгүй ойлголт шингэсэн байна. Товчхондоо бөө гэдэг бол байгалийн ухаан, хүн гэгч байгаль дэлхийтэйгээ ойр, түүнийгээ шүтэн биширч, тэжээгдэж ирсэн ийм нэг өвөрмөц уламжлал. Нөгөөтэйгүүр бөө хүн, тэнгэр, газар гурвын холбогч нь юм. Бөө бол шашин биш мөнх тэнгэр, байгал дэлхийгээс монголчуудад өгсөн агуу том соёл юм байна. Яагаад гэвэл уул хайрхадын эзэн, өвгөдийн сургааль үгийг бөө хүнээр дамжуулан сонсож байдаг.
Та оны өмнөхөн ЮНЕСКО-ийн биет бус соёлын томоохон чуулга уулзалтад монголчуудаа төлөөлж оролцсон гэж дуулсан. Энэ чуулганаар чухам юуны тухай ярьсан юм бэ?
Зүүн өмнөд Азийн орнуудын соёлын биет ба биет бус соёлын өвийг хамгаалах, судлах хүрээнд ЮНЕСКО-оос зохион байгуулсан том уулзалт, хурал болсон юм. Уг хуралд Монгол бөөгийн нэгдсэн эвлэлээс таван хүний төлөөлөл очсон л доо. ЮНЕСКО-ийн байгууллагууд 2003 оноос эхэлж Монголыг судалсан юм билээ. Учир нь монголчууд яагаад хүчирхэг байсан юм бэ, бөө гэдэг нь яг юу юм бэ. Соёлын өвийг тээгч үү аль эсвэл шашин юм уу гэдгийг хэлэлцсэн. Өмнөд Солонгосын Жиндү гэдэг Япон, Хятад хоёрын хил дээрх аралд болсон.
Энэтхэг, Солонгос, Япон, Хятад зүүн өмнөд Азийн соёлын нэг баг болж ажилладаг. Энэ ч үүднээс маш их судалгаа хийж байгаа юм билээ. Үүнтэй холбоотойгоор ирэх долоодугаар сард Монголд олон улсын Алтай судлалын том баг орж ирэх гэж байна. Харамсалтай нь бөө гэдгийг төр засаг нь ч анхаардаггүй, ард түмэн болохоор зүгээр нэг хэрэглэлд ашиглана гэж буруу ойлгоод байна. үүнийг дээр доороо сайтар ойлгох нь монголчууд бидний өмнө тулгамдаад буй том асуудал гэмээр.
Эцэст нь ирж буй морин жил Монгол түмний маань сэргэн мандалтын жил байх болно. Төр улс төвшин. Түмэн зон олон амгалан байх болтугай. Мөн төр рүүгээ бүү дайраасай. Хэсэг бүлэг хүний ашиг сонирхлын дагуу төр рүүгээ маш их дайрч, оролдож, унагах гэж үзэж байна. Энэ их буруу зүйл гэдгийг хэлье.
Баярлалаа. Та сайхан шинэлээрэй

 

Буддын гүн ухааны ард сайтар нуугдсан Тангад номлолоор тархи угаагч Түвдистүүд, шар хувраг хувалзууд, Ардчилсан Либерал Америкист номлолоор тархи угаагч ХАРВАРДын Хар Хуврагууд аль аль нь бидэнд тэрс, биднийг мухар сүсэгт хөтлөн эх орны минь эзэнгүйдүүлэгч, төрийг хүчгүйдүүлэгч, ард түмнийг хүн сүрэг Зомби болгогч Хорлол юм. Ямар ч хүнийг өөрийнхөө түүхэнд яаж хандаж байгаагаар нь хэн гэдгийг нь тодорхойлох маш хялбар байдаг. Түүх яахав дээ байсан л юм байгаа биз! Тэр Чингис их гүрэн байгуулсан гэсэн! хэмээн ярих хүмүүс бол харь цуст харь сэтгэлтнүүд эсүхэл тэдэнтэй нийлж төрөл арилжсан Усан тэнэгүүд болой. Их Чингис хаан болон Модун хаадаараа бахархан өөрийгөө тэдний хойчис, тэд л амь биеэ үл хайрлан бидний өнөөдрийг бидэнд өгсөн, бид тэдний үргэлжлэл, тэд байгаагүй бол бид ч өнөөдөр байхгүй байх байсан хэмээн ухамсарлах хүмүүс бол Уг, Удам, Гарвал Үүслээ мэдэгч,залгамжлагч Ухаантнууд болой. Харин өв түүх, өвөг дээдсээ, их хаадаа Ирээдүй хэмээн ухаарч итгэгчид, өвлүүлэгчид бол Ирээдүйг бүтээгч, зөгнөгч Мэргэд Сэцэд мөн.

Өнөөдрийн Монголчууд бидэнд өөрсдийн түүхээ түүхчдийн амьгүй түүхэн баримтын хэлхээс маягаар ухаарах бус харин Түүхэн Гүн Ухааны( түүхэн логик) талаас нь өвөг дээдсийнхээ, их хаадынхаа Итгэл-Сэтгэл-Зүтгэл гурамсан холбоонд нь, Мөнх тэнгэр шүтлэг, зан заншил, соёлын цогцоор нь ухаарч хоорондоо ойлголцох юу юунаас илүү чухал болов. Эс тэгэх аваас агуу Монгол ( Мөнх гал) хэмээх үндэстэн мөхөхөд ч ойрхон иржээ. Мэдээж Монгол гэдэг нэрнийхээ утгыг ч үл мэдэх Монгол улсын Иргэдтэй харийн колони Монгол гэгдэх Улс де жүри үлдэж магадгүй. Миний бие Манж, Хятад, Түвдийн хойчис өнөөгийн Монгол улсын иргэдийн өвгөдийнхөө сүнсийг тээгчийн хувьд Буддагаа, Лувсандагваа шүтэн сүнсээ тайван байлгах заяагдмал эрхийг нь хүндэтгэх төдийгүй тэдний хувьд зөв хэмээн хүлээн зөвшөөрдөг. Мөн түрэг, уйгар угшилтай Монголын иргэдийн Христ, Мохамедаа шүтэх заяагдмал жамын эрхийг нь ч хүндэлдэг байх ёстой гэж боддог.
Харин бидний Монголчуудын (мөнх галынхны) шүтлэг, зан заншил, соёлыг үгүйсгэх, үймүүлэх, устгахыг оролдох аваас үл тэвчму. Агуу их хаан Чингис маань дөрвөн тэрс, таван өнгийн арьстангуудыг Мөнх тэнгэрийн хүчин дор нэгтгэн Их Монгол улсаа байгуулахдаа тэдний заяагдмал жамын эрх болох унаган шүтлэг, өвгөдийнх нь сүнснээс салгаагүй учраас бүгдийнх нь итгэлийг авч хүндлэлийг хүлээсэн билээ. Их хааныхаа дор бүх шүтлэгтнүүд Их Монгол улсын АХУЙ ТӨР ийн ивээлд эвтэй найртай, элэг бүтэн, амар амгалан амьдарч байсан лугаа адил өнөөдрийн бид нар ч мөн тэгэх ёстой. Үүний тулд Монгол улсын иргэн бүх төрлийн шүтлэгтнүүд бие биенийхээ шүтэх эрхийг хүндэтгэн, өөрийнхөө итгэл үнэмшлийг бусаддаа үл тулгах, туйлшрахгүй байх ёстой. Хамгийн гол нь ИХ ЗАСАГ ХУУЛЬ буюу Монголын газар нутгийн байгалийн Жам хуулийг зөрчихгүй, өнөөгийн Монголчуудын амьдарч буй эх орон, газар нутгийн СУУРЬ ХӨЛГӨН ий ёсыг эвдэж үл болму. Газарзүйн байрлал болгон өөрийн жамын зүй тогтолтой, тэр нь тухайн нутгийн СУУРЬ ХӨЛГӨНИЙ ЁС буюу УС САХИХ ЁС хэмээх хэн ч зөрчих ёсгүй ИХ ЦААЗ-ДЭЭД ХУУЛЬ байдаг. Иймийн учир цаашид Монголд иргэншсэн МАНЖ, ХЯТАД, ТҮВДИЙН хойчисууд МӨНХ ТЭНГЭРИЙН ХҮЧИН ДОР ОРШИХ Мөнх галын соёлт Монголчуудын УС САХИХ ЁС ыг даган голомт голомтондоо өөр өөрсдийн Шүтэх, Сүсэглэх, Мөргөх соёлоороо амьдрах учиртай. Харин Ахуй амьдрал, аж төрлөө хамтран шийдэхийн тулд Монголын АХУЙ ТӨР ийн тамган дор эвлэлдэн, эелэлдэн амьдрах ёстой. Монголчууд бол Монгол( мөнх гал) хэмээх аймгын тэргүүн Тэмүжин Их эзэн Чингис хаан цол авч өргөмжлөгдөн байгуулсан нүүдэлчдийн их гүрний голомтыг сахигч Мөнх тэнгэр шүтлэгт, Мөнх галын голомтын соёлтой хүмүүс билээ. Иймд Их хааныхаа даган амьдарч байсан Их ёс, дагалдах соёл, зан заншлаар амьдрах нь өнөөгийн Монголчуудын үүрэг, зөрчиж үл болох цээр, хорио юм. Ингээд өөрийн багш түүхч, гүн ухаанч, зохиолч Н.Нагаанбуу агсантай хамтран бүтээсэн ” Монгол ухаан есөн эрдэм” номныхоо “Монгол зурхай” бүлгээс хүргэе та бүхэндээ. Авах гээхийн ухаанаар шүүн амьдрал ахуйдаа зөвөөр тусган авна хэмээн найднам.

МОНГОЛ ЗУРХАЙН УХААН.

Түлхүүр үг: ” Төрсөн өдрийн төөрөг, гарсан өдрийн гараг”
Бэлгэдэл: Алтан гадас долоон бурхны тахилга.

Монгол зурхайн шинжээ.

Монголчууд эртнээс гарагуудын хөдөлгөөний давтагдах хугацааг 360 хоногт багтаан нэг жил гэж нэрлээд түүний дөрвөн улиралд давтан ажиглагддаг зүйлээр сар бүрийг нэрлэсэн байдаг. Түүх бичгүүдэд Монголчууд хавар биш, ” Хувь сар жилийн дээж, Хул чигээ идээний дээж” гэж намар шинэлдэг, хувь хулгана сар нь намрын өдөр шөнийн тэнцлийн үед, нарны замын шинж дохиогоор тогтоох улирлын тахилгатай, хааны амрыг эрж цагаан сарын үедээ төрийн их хурилдайгаа энэ үед хийдэг гэх мэттэс өөр ёс заншил илэрдэг, ул мөр нь одоо ч байсаар байна. Тэр нь нэгэн жилийн үр боловсорч, ургамал ногоо хагдран гандах, нэгэн хаврын төл сүүнээс гарч өвсөнд орж нас нэмэх байгалын жамаар тооцсон намар цагаас шинэ он эхлэдэгт байжээ. Монгол ухаан эрдэм, соёл, түүх, угсаатны зүй, гүн ухааны үүсгэл суурь нь үндэс язгуурын зурхай цаглабар гэж дүгнэвээс үнэнд нийцэх бөгөөд өвгө дээдсийн энэхүү сонгодог ухаанаа ямагт харийн зүйлээр төсөалөх эрлийз сэтгэлгээ нь өвөг дээдсээ басамжлан доршоосон нүгэл болж ичгүүртэй алдаа эндүүд хүргэжээ. Монгол зурхай цаглабар бол түүх, соёл, сэтгэхүй, угсаа зүй, гүн ухаан, малч нүүдэлч эрдэм, ёс заншил бүхний үндсийг хадгалсан шинж тэмдэг дохионы өв, суурь шинжлэх ухаан атал өдий хүртэл хайхраагүйгээс дээрх ухаанууд гал голомт төвөө ололгүй төөрөлдөж харьд автсан, үндэсний төрхөө алдсан барих барьцгүй сарнимал байгаа болно. Батлагаа нь Монголын эртний оньс үг, туульс домогуудад зөндөө бий.

Тэр нь:
Хаврын тэргүүн сар.
Ичигсэд хөдлөнө. Өдөр шөнө тэнцэнэ. Харз ус урсана. / 3 сарын 22/.
Зуны тэргүүн сар.
Буудай боловсроно. Нар буцна. Хөхөө донгодно. / 6 сарын 22/.
Намрын тэргүүн сар.
Цагаан хяруу унана. Намрын өдөр шөнө тэнцэнэ. / 9 сарын 22/.
Өвлийн тэргүүн сар.
Их хүйтэн. Нар буцна. Ес эхлэнэ. / 12 сарын 22/. ( БНМАУ-ын “Угсаатны зүй” Хамтын бүтээл. 1-боть).
Тайлбар. Эндээс харахад эртний Монголчуудын жил улирлын эхлэлийг Шинжлэх ухааны байгууллага тухайн үед зөв судалж ” Угсаатны зүй” 1-р ботид тэмдэглэж үлдээсэн нь бахархал юм. Монголын хаврын сар есөн есийн жавар тачигнасан, газар хөлдүү өвлийн цагт биш, 3-р сарын 22-ноос эхлэдэг бол “Чингис хааны мэндлэсэн өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэн” мэдээж есөн ес эхлэх, бас нар буцах өдөр буюу 12 сарын 22 болох нь тов тод байна. Баримт: Эртний Монгол зурхай. Мөн Монгол улирлын тоолол жилийн дөрвөн улирлын тахилгатай ( дөрвөн тайлгын наадам, дөрвөн цагийн хурим…) бөгөөд жилийн турш тэдгээрээс өөр баяр наадам гэж үгүй байжээ.

Намрын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд ШИНЭЛЭЛТ

Өвлийн тэргүүн сарын шинийн нэгэнд есөн ес эхлэх өдөр Их эзэн Чингис хааны төрсөн өдрийн мялаалгадын тасман тахилга.
Хаврын тэргүүн сарын шинийн нэгэнд цагаан сүү сүргийн тахилга ерэн есөн гүүний сацал өргөх тахилга.
Зуны тэргүүн сарын арван зургааны тэргэл өдөр төрийн их тахилга наадам гэж эрт дээрээс ёслож наадан цэнгэж иржээ. Зун тэргэл өдрийг сонгосон нь жилд нар сарны байрлал жаргах мандах ганц тохиолыг сонгосон учиртай. Ийнхүү дөрвөн улирлын эх өдөр шөнө тэнцэх болон хамгийн урт хамгийн богино шөнө өдрүүдийг сонгосон нь уг зурхай нараар улирлаа мөн нараар өдрөө, од мичидээр шөнийн хугацаагаа яв цав тодорхойлж чаддаг байсан түгээмэл эрдэм ухаан байсан хэрэг. Жилийн бусад өдрүүд бүгд эгэл бор хоног шар өдрүүд бөгөөд тэдгээрт сайн муу гэх шинжээ байдаггүй. Харин дээрх дөрвөн өдөр хүн болоод байгалын хамаг амьтанд гойд нөлөөлдөг байна. Жишээ нь 9 сарын 22 ноос усны шувууд буцах болсноо мэдэх, хулгана тарвага зэрэг мэрэгчид ичээгээ хурааж эхлэх, 3 сарын 22 ноос хаврын улирал эхлэх өдрөөс ичээний амьтад сэрэх, ичээгээ түлхэх, усны шувуудын түрүүч ирэх, цөн түрж мөс хайлж шалбаагдах зэргээр жинхэнэ хаврын шинж орох нь ургамал амьтанд ч нөлөөлдөг өдрүүд юм.

Монгол тооллын сарууд нь
А. Намрын гурван сар.
Хувь- хишиг түгээх
Хужир- мал хужирсах, тарга чамбайрах
Өөлжин- өчүүхэн өвөл.намрын хүйт
буюу Монголын 1.2.3 сар. Григорийн тооллын 9/22-с 12/22
В. Өвлийн гурван сар.
Хөхүй- хүйтэн. Хөхөө өвлийн хүйтэн гэж одоо ч ярьдаг есөн ес эхлэх.
Улар- жавар улирах, улирал гэдгийг Монгол бичгээр улараху гэж бичмү.
Ури- ури ирэх утгыг ойр үер үри гэх мэтээр ташаа буулгасан үзэгддэг. Урь орох утга.
буюу Монголын 4.5.6 сарууд. Григорийн тооллын 12/22-с 3/22
С. Хаврын гурван сар.
Гур- туурт амьтан гөрөөс төллөх
Буга- буга эврээ гээх
Хуц- хуц сэхэж хөг зүүх
буюу Монголын 7.8.9 сарууд. Григорийн тооллын 3/22-с 6/22
Д. Зуны гурван сар.
Халуун- халубтар халуувтар, калун, кулан гэх мэтээр бичсэн үзэгдэх үг. Арван сарын аагим халуун гэж туульст бичигдэх зуны тэргүүн сар.
Бороон- боруган
Хөглөр- көглөр, ногоо хөглөрөх сүүл сар байсныг олон түүхэнд тэмдэглэсэн бий.
буюу Монголын 10.11.12 сарууд. Григорийн тооллын 6/22-с 9/22.

Эдгээрийг 12 амьтдаар орлуулан түүхчилсэн байдаг ба тухайлбал
Хувь Хужир Өөлжин саруудыг хулгана үхэр бар буюу намрын 1.2.3 дугаар сар, Хөхүй Улар Ури саруудыг туулай луу могой буюу өвлийн 4.5.6 сар. Гур Буга Хуц саруудыг морь хонь бич буюуу хаврын 7.8.9 дүгээр сар, Халуун Бороон Хөглөгөр саруудыг тахиа нохой гахай буюу 10.11.12 дугаар сарууд гэнэ. Тоогоор дэс дараалж 7 сар гэвэл морь буюу хаврын тэргүүн сар. 12 сар гэвээс зуны адаг хөглөгөр сар байх жишээтэй болно. Гэхдээ жилийн 360 хоног григорийн тооллын 9/ сентябрь/ сарын 15-нд дуусдаг бөгөөд өдөр шөнө тэнцэх 9 сарын 22 буюу Монголын шинэ оны тэргүүн Хувь буюу Хулгана сар эхэлтэл 5-6 хоног дутуу байгааг битүүн гэнэ. Энэ нь 6 хоног битүүрэх өндөр жилүү? 5 хоногийн дараа шинэ он гарах нам жилүү? гэдэг нь эс мэдэгдэх тул дээр үед 7 хоног битүүрдэг байлаа гэдэг тэр хугацаа бөгөөд БИТҮҮ гэдэг нь мэдэгдэхгүй байгаа битүү утга болно. Энэ жил хэн ч мэдэхгүй битүү соёолон түрүүллээ гэдэг шиг юм. Жил улирлын энэ нөхөлтийг гаргасан өвөл хавар 180 хоног, зун намар 185-186 хоног гэсэн тооцоо нь шинжлэх ухааны өнөөгийн судлагааны дүнтэй яв цав таарч буй нь маш гайхамшигтай. Иймээс Монгол зурхай билгийн ( сарны) биш нарны тоолол бөгөөд сарыг тэмдгийн соёл болгож хэрэглэдэг нь энэ жилийн эх хулгана өдөр хэдний сар гарна түүгээр жилийн турш сарын эхлэлээ нэрлэж бэлгэдэл дохиогоо шинждэг ёстой байжээ. Зурхай гэх Монгол үг нь нар сар оддын хөдөлгөөн байршлыг зурж гаргасан үр дүн, цаглабар тооцоо, цаг зүг зэргийг хүний хувь заяатай холбогдуулах од зүй орчлон ертөнцийн хамаарал, хүн байгал, гүн ухааны хам утга, тавилан төөргийн зургийг шинж тэмдэг дохиогоор илэрхэйлэх үйл ажээ.

Энэ зурхайгаар Монголын нууц товчоонд дурдагдсан он цагийн мэдээнүүдийг тэмдэглэсэн тул тэдгээрийг Хуанли юм уу Литээр шалгах нь зээрийг бөөр гэсэнтэй адил зөрүү бурууд хүргэж эх түүхийг будлиантуулсан юм. Энэ мэт ялгааг ухаарах нь эл сэдвийн өмнөтгөл шаардлага болно.

Мөн Нанхиадын цаглабарыг ХУАНЛИ, Түвдийнхийг ЛИТ, Монголынхыг ЗУРХАЙ гэдэг өөр өөр зорилго, аргачлал бүхий цаглабарууд болохыг зааглан салгахгүй ” Дорно дахины” гэж багцаалан ойлгосон нь алдааны үндсийг архагшуулжээ. Ерөөсөө тариалан шүтсэн суурин төвтэй дорно иргэншлийн ХУАНЛИ, сүм хийдийн ЛИТ хоёрыг нүүдэлч малчдын гол соёл “ЗУРХАЙ” тай адилд үзэх нь Европийн “КАЛЕНДАРЬ”-г ЗУРХАЙ гэсэнтэй төстэй эндүүрэл юм. Гэхдээ Монгол Хуанлич, Монгол Литэч эрдэмтэд түүхэн он жилүүдэд тухайн салбарт хувь нэмрээ оруулсныг, тийм мэргэжилтэн өнөөдөр ч шаардлагатаыг үгүйсгээгүй. Цагийн тухайд зөвхөн нар ургахаас жаргахын хооронд тооцолтой бөгөөд шөнийн хугацааг мичид марал долоон бурхан од зэргийн орчил хөдөлгөөн байршил хугацаагаар хэмждэг байжээ. Иймээс ЦАГ ХУГАЦАА хоёр нийлж нэг хоног болдог. Түүнийг товч дурдваас:
Хулгана цаг: Үүр хяраалж одод билчиж эхлэхээс нар уулын орой тоононы хүрээн дотор байх. Энэ цагийг Зурхайн эхэн гэж бэлгэдэн бэрээ гэрээс үдэх, даахинд гар хүрэх зэрэг ёс бүхнийг хандуулдаг.
Үхэр цаг: ямар ч үед малаа билчээх нар унины дунд хүрэх ба хэтрэх үе. Зунд өвсний хөр чийг, өвөл хавар намарт хяруу цан хүүрэг буух үе. Малын дотор тарга тэвээргэнд муу гэдэг.
Бар цаг: ” бар цагт босохгүй бол өдрийн ажил шившиг. Бага насанд сурахгүй бол насны эцэст шившиг” гэдэг үг эндээс гарчээ. Нар ханын толгойд хүрэх хэтрэх үе.
Туулай цаг: нар ханын дунд хүрэх хэтрэх үе.
Луу цаг: нар газарт буух нүүх үе.
Могой цаг: нар гэрийн үүднээс эгц хойно могой зүгт чанхлах хэтрэх үе.
Морь цаг: нар чанх хойноос морь зүг буюу гэрийн зүүн хойно хүрэх хэтрэх үе.
Хонь цаг: нар хонь зүг буюу зүүн хойно хүрэх хэтрэх үе.
Бич цаг: нар зүүншилж хана өгсөх бич зүг.
Тахиа цаг: нар ханын элэг өөд өгсөх тахиа зүг.
Нохой цаг: нар унины дундаас тоононд хүрэх нохой зүг.
Гахай цаг: нар тоононоос гарах үдшийн гялаан одод зулзгалж эхлэх үе.

Энэ үеийг Зурхай шувтарсан цаг гэж ихэд цээрлэх ба морио аргамжаагүй бол үдэш өнгөрөөж шөнө болгоод гардаг. Үүрийн үйлийг ихэд бэлгэшээмүй. Харин ганцхан морь цаг Түвд Литтэй давхцаж таардаг бусад бүх цаг үйл зөрдөг болно. Жишээ нь Түвд Литийн хулгана цаг шөнийн 11-01 цагт таардаг бол Монгол цагаар тоононд хүрээндээ гараагүй байх гэх мэт. Зүгийн тухайд ч зөрдөг бөгөөд Монгол зурхайн хулгана зүг гэрийн баруун урд хана үүд хоёрын бэлчир байх ба гэрээ эндээс эхлэж барьдаг хошлонгоо ч эндээс эхлэн татдаг бэлгэдэлтэй байх жишээтэй. Гэтэл Түвд Литийн хулгана гахай зүгүүд гэрийн хойморт таардаг муу ёртой. Иймд Монголын нууц товчоонд дурдагдсан он цагийн мэдээнүүдийг тусхайлан судлах, Монгол ёс заншлын гол ноён нуруу болж ард түмний ахуй амьдралд одоо хүртэл уламжилсаар байгаа уг Зурхайг судлах түүх, гүн ухаан, угсаатны зүйн шаардлага ч байгаа болно. Гэхдээ энэ нь одон орончдын юмуу Хуанлич Литэч нарын хийх ажил огт биш, юуны өмнө түүхчдийн гүйцэтгэх үүрэг гэдгийг онцлон анхаарах ёстой. Нанхиад Хуанли, Түвд Лит, Европ календарь, Монгол Зурхайн үндсэн онцлог, өвөрмөц агуулга, арга зүй зэргийг харгалзсан судалгаа өнөө хүртэл хийгдээгүй, анхны сэдэл тул эхнээс нь энэ мэт учрыг таниулах шаардлага байгаа болно.
Үргэлжлэл бий.( намар шинэлдэг байсан тухай)

Эдийн засгийн ухааны доктор Т.Баярхүү

Олон монголчуудын дунд өргөн дэлгэрсэн хөлөгт тоглоом “Буга” бол монголчуудын ан агнуурын соёлыг тусгасан эртний уламжлалт өвөрмөц тоглоом юм. Монгол угсаатны дунд дэлгэрсэн “Буга”тоглоомын уламжлал нэн арвин бөгөөд манайд нэг бугын эсрэг 12 хүү тоглох “Тугал буга”-аас эхлээд, 4 бугын эсрэг 49 хүү тоглох “Соёондой буга”, 4 бугын эсрэг 60-64 хүү тоглох “Зоргол буга”, 6 бугын эсрэг 60 хүү тоглох “Цөх буга”, 8 бугын эсрэг 80 хүү тоглох “Хангал буга” хүртэл олон хувилбар байгаа бол өвөрлөгчдөд мөн өргөн дэлгэр хувилбарууд бий. Тухайлбал Эзнээгийн торгуудын дунд уламжилсан хувилбарт үүний эсрэгээр 2 чонотой 24 буга нааддаг онцлогтой байна.

Хамгийн түрүүнд Азийн ард түмэн сэргэж эхлэв. Ази тивийн хамгийн анхны хувьсгалыг Ираны зоригт ард түмэн хийсэн юм. Улмаар 1908 онд македонид туркийн залуу офицерүүд младотуркийн гэсэн хувьсгал гарган, Османы эзэнт гүрнийг унагаж, Турк Улсыг бий болгох их үйлсийг эхлэв. 1905 онд Манжийн эсрэг “Хятадын хувьсгалт нэгдсэн холбоо” байгуулагдаж, Тунмынхайн бослого, удаалаад 1906-1910 онуудад Хятадын тариачны Ихэтуаний үргэлжилсэн бослого гарч, 1911 онд Синьхайн бослого ялав.

Энэтхэгт 1905 оноос Калькутт хотод үймээн эхэлж, Үндэсний Конгресс нам бий болж, ард түмний олон жилийн тэмцэл эхлэв. Улмаар 1910-аад оноос Гандизмийн хөдөлгөөн өрнөж, байн байн бослого хөдөлгөөн гарч эхлэв. Индонезид 1900 оноос эхлэн чин зоригт эмэгтэй Раден Ажжангийн удирдлагаар үндэсний эрх чөлөөний хөдөлгөөн эхэлж, үргэлжилсэн хувьсгалын замд оров. Солонгост “Чхондогё” буюу “Тэнгэрлэг замын сургааль” хөдөлгөөн үүсч, 1919 онд бослого гаргаж, тусгаар тогтнолын тунхагийн хөдөлгөөн өрнөж, хувьсгалын үе эхлэв. Индонезэд 1918 онд Сарекат Исламын удирдлагын дор капитализмын эсрэг хөдөлгөөн гарав.
Энд би Европ, Ойрхи дорнодын хийгээд Дундад Азийн олон станууд, түүнчлэн бусад олон жижиг улсуудыг огт яриагүй байна. Үүнийг дэлхий дахины түүхэнд үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын эрин үе гэж нэрлэдэг юм. Дэлхий дахин, нэн ялангуяа Ази тив бүхлээрээ сэргэн, хувьсгалаар оргин буцалж байсан юм. Ганцхан Монголд хувьсгал гарчихсан юм биш.

Эдгээр орнуудын түүхэн хөгжлийн өвөрмөц байдлаас шалтгаалан хувьсгалууд янз бүрийн замаар өрнөсөн нь мэдээж. Капиталист мөлжлөг, коммунист үзэл санаа, уламжлалт нийгмийн задрал зэрэг нь хувьсгал гарах суурь нөхцөл болсон юм.Өөрөөр хэлбэл дэлхий дахиныг хамарсан модернизацийн их давалгаа болсон юм. Модернизацийн анхдагч давалгаа, мөн уламжлалт нийгмийг халах хувьсгалын анхдагч давалгаа. Эдгээр үйл явц асар их тэмцэл, зөрчилтэй болсныг ХХ зуун өөрөө нотолдог.

Дорно дахины орнуудыг авч үзвэл тэнд болсон бүх хувьсгалт үйл явдлуудад дараах нийтлэг зүй тогтол байгааг хялбархан ажиглаж болно: Үүнд:
1. Үндэсний Тусгаар тогтнолоо олж авах.
2. Хаант ёсыг халж, Үндсэн хуульт байгуулал тогтоох
3. Хэвшиж тогтсон хуучин нийгмийн байгууллыг халах чиг хандлага болно.

Тухайн үеийн олон улсын болон дотоод шалтгааны улмаас нэг хувьсгалаар дээр дурдсан тулгуур асуудлаа шийдсэн улс ганц ч байхгүйг онцлон дурдаж байна. Бүгдээрээ 2-3 хувьсгал дамжиж, дэлхийн дайн болон иргэний дайн самуунаар дамжиж тусгаар тогтнолоо олж, нийгмийн хуучин байгууллыг халж чадсан.Нийгмийн хуучин байгууллыг халах шиг хамгийн чухал, хамгийн хүнд зорилт ХХ зуунд байгаагүй, цаашид ч байхгүй биз.

Гэтэл сүүлийн үеийн монголын “ардчилсан” түүхчид энэ замд гарсан алдааг буруушаан, нийгмийн дэвшлийг үгүйсгэн, түүхийг дандаа амар хялбар, дардан замаар явах ёстой мэт сурталдаж байгаа нь утгагүй бөгөөд санаатайгаар түүхийг гуйвуулж буй зорилтот үзэл суртал мөн. 1911 онд монголчууд эртэй сайндаа тусгаар тогтносон гэж үзээд энэ их үйлст тус болсон хаант Оросыг хараах болжээ. Оросууд улс төр, дипломат, мөнгө, зэр зэвсгийн тусламж үзүүлээгүй бол бид тусгаар тогтнолоо олж чадахгүй байсан нь баталгаатай үнэн юм. Гэхдээ хаант Орос дэлхийг дахин хуваахад оролцож, Монголыг нөлөөнийхөө хүрээнд авсан, түүнийг нь бусад том гүрнүүд бүгдээрээ хүлээн зөвшөөрсөн юм. Өөрөөр хэлбэл том гүрнүүд манай тусгаар тогтнолын талаар наймаалцсан ба энэ байдал өнөө үед ч хэвээрээ байгаа.

Манай тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх хүсэлт, тусламж гуйсан бичигт барууны ганц ч улс хариу өгөөгүй нь үүний баттай нотолгоо болно.
Харин энэ нь манайд тун азтай туссан юм. XIX-XX зууны заагт бүрэн утгаар тусгаар тогтносон улс ганц ч байгаагүйг би мөн онцлон дурдаж байна. Тэр үеийн дэлхийг Англи, Герман, Орос, Франц, Итали, Япон зэрэг хэдхэн том улс хуваан захирч байсан юм. Энэ хэдэн том улсын тохирсноор л дэлхийн жижиг улсуудын “тусгаар тогтнол” шийдэгддэг байсан нь хэн бүхэнд тодорхой.

Гэтэл манай “ардчилсан” түүхчид Оросын нөлөөнд орвол тусгаар тогтносон биш, харин Англи, Америк, Японы нөлөөнд орвол тусгаар тогтносон гэж үзэх хачин тэнэг үзэл суртал бий болгож байна. Энэ бол шинжлэх ухаан биш юм. Эдүгээ системт судалгаа, түүхэн гүн ухааны үүднээс нэн тодорхой дүгнэлт хийж болно. Тухайлбал:
1911 онд Монгол Улс тусгаар тогтнолоо олсон буюу Манжийн дарлалаас гарсан. Энэ бол үндэсний сэргэн мандалтын эх болсон түүхэн чухал үйл явдал байсан. Гэхдээ ердөө л эхлэл байсан.

Тэр үеийн Монгол нь феодалын гэгдэх ангилалд багтах шашинт төр бүхий хаант засагтай, угсаа залгамжлах хийгээд хамжлагат ёстой, шарын шашны хэт тэлэлт болсон, эдийн засгийн суурь байхгүй буюу натурал аж ахуйтай, гадаадын капитал бүрэн ноёрхсон, нийгмийн байдал хийгээд хөгжил нь дундад эртний түвшинд, нийгмийн оюун сэтгэлгээ нь мухар сүсэгт хэт хүлэгдсэн, бүхий л талаараа үлэмж хоцрогдсон улс байсан. Ийм улс хөгжих нь битгий хэл оршин тогтнох боломжгүй байсан. Түүхэн болон шинжлэх ухааны энэ баримтыг хэн үгүйсгэж чадахгүй ба боломжгүй.

Манжийн дарлал дээр феодалын бутралыг оролцуулаад тоолбол монголчууд төр, нийгмээ өөрөө удирдалгүй 400 гаруй жил болсон байсан. Энэ нь шинэ тутам бий болсон Монгол Улсыг удирдахад өдөр болгон харагдаж байсан. Өөрөөр хэлбэл монголын “феодалууд” төр улсаа удирдах чадваргүйгээ илт тодорхой харуулсан.

Гэтэл зах зээл, машинт үйлдвэрлэл, шинэ үзэл санаа бүхий цоо шинэ цаг үе буюу цоо шинэ ХХ зуун түрэн ирж байсан. Ингээд нийгмийн хувьсгал зайлшгүй хэрэгтэй болсон юм. Бусад бүх улсууд ХХ зуунд нийгмийн хувьсгал хийсэн, харин “феодалын байгуулалдаа” байгаад байвал зөв байсан гэж өнөөдөр гиюүрэн санааширдаг улс Монголоос өөр байхгүй. Гадаад дотоод олон шалтгааны улмаас Монгол Улс 1919 онд буюу тусгаар тогтноод ердөө л 7 жилийн дараа тусгаар тогтнолоо Хятадад алдсан.

Ингээд монголчууд бид 1921 онд Ардын хувьсгал хийж алдагдсан тусгаар тогтнолоо сэргээж, 1924 онд Бүгд Найрамдах засгаа анх удаагаа тунхагласан юм. Энэ бол хамжлагын харилцааг халж, ТУСГААР ТОГТНОЛОО тунхагласан Ази дахь Үндсэн Хуульт, ардчилсан, АНХДАГЧ төрийн нэг мөнөөсөө мөн.
1921 оны Ардын хувьсгал 1911 онд эхэлсэн үндэсний сэргэн мандалтын эхлэлийг нэр төртэй үргэлжлүүлж, Монгол орон, монгол үндэстнийг нийгмийн дэвшилд хүргэсэн АГУУ ИХ ХУВЬСГАЛ байсан юм.

Энэ бүх дэвшилд хөгжил Зөвлөлт Холбоот Улсын тусламж, ивээл дор болсон. Зөвлөлтөөр дамжин бид социалист орнууд гэхчлэн бүх дэлхийтэй танилцсан. Хамгийн гол нь тусгаар тогтнолоо хамгаалан бататгаж чадсан. Тэдний үзүүлсэн европ гаралтай улс төр, эдийн засаг, соёл боловсролын ач тусыг одоо болтол хүртэж байж харааж зүхэх нь утгагүй хэрэг.

Социализмын гэх хугацаанд бид орчин үеийн бат бэх эдийн засгийн суурь, мэргэжлийн боловсон хүчин бүхий бүхэл бүтэн давхаргууд, соёл боловсрол, урлаг, утга зохиол, спорт, шинжлэх ухааны бүх салбар бүхий нийгмийн давхаргатай нийгмийн цогцолбор системийг бий болгосон. Үүний ачаар бид олон зууны, магадгүй мянганы хоцрогдлоос гарч чадсан бөгөөд энэ агуу үйл явцыг нийгмийн дэвшил гэдэг юм. Энэ суурь үндэс дээр монголчууд бид одоо болтол тарвалзаж байна.

1921-1940 оны хооронд бид хуучин нийгмийг эвдэн шинэ нийгмийн үндсийг тавьж, 1960-1980 оны сүүл хүртэл шинэ нийгмийг бүтээн байгуулах нөр их үйлс бүтээсэн юм. Нийгмийн энэ байгуулал шинэ цаг үетэй нийцэхгүй болсон тул 1990 оны хувьсгалт үйл явдал болсон юм. 1990 онд ч гэсэн бид эртэй сайндаа хувьсгал хийсэн гэвэл их эндүүрэл болно. Яагаад гэвэл дэлхийн олон оронд тийм үйл явдал болсон ба түүний үр дүн ба хандлага одоо болтол тодорхойгүй байгаа. Энэ бүх үеүд Монгол Улс, монгол үндэстний сэргэн мандалтын эргэлтийн үеүд юм. Эдгээр нь хоорондоо ихээхэн зөрчилтэй боловч нэгдэлтэй, бие биенээсээ урган гарсан түүхэн үйл явцууд юм. Гэтэл эдгээрийг зөрчилдүүлэн нэг үеийг нь дөвийлгэхийн тулд нөгөөг нь үгүйсгэх бол монгол үндэсний эсрэг хийж буй гэмт хэрэг мөн. Сүүлийн үед “ардчилсан” түүхчид хийгээд үзэл сурталчид түүхийг гуйвуулах, тархи угаах загалмайтны аян дайн хийгээд удаж байна. Тэд Монгол Улс 1911 онд тусгаар тогтносон, 1921 онд тусгаар тогтнолоо алдсан, 1990 онд дахин тусгаар тогтносон мэтээр хачин тэнэг, хачин утгагүй суртал нэвтрүүлэг явуулж байна.

1921 оны Ардын Үндэсний Хувьсгалыг үгүйсгэж байгаа хүмүүс Монголын нийгэм феодалын байгуулалдаа, хамжлагат ёстойгоо, угсаа залгамжлах ёстойгоо, 941 сүм хийдтэйгээ, эрчүүдийн тал шахам нь лам хэвээрээ, бүгдээрээ шахам бичиг үсэггүй, өвчин зовлондоо баригдсан, эдийн засагт нь гадаадын капитал хуваарьгүй ноёрхсон, орчин үеийн машинт үйлдвэрлэлгүй, уламжлалт хуучин нийгмийн зохион байгуулалттайгаа байсан нь хамгийн зөв гэж үзэж байгаагаа ил тод хэлэх хэрэгтэй л дээ. Зөвлөлт маягийн социалист нийгэм бол орчин үеийн модерн хийгээд постиндустриаль нийгмийн нэг өвөрцмөц хэлбэр гэдгийг дэлхийн олонхи эрдэмтэд хүлээн зөвшөөрдгийг дашрамд дурдаж байна.

XXI зуун гарчихаад байхад монголын “ардчилсан түүхчид” XX зууны туршид “феодалын байгууллыг” хэвээр хадгалан үлдэх нь зөв гэсэн үндэслэл гарган ирж шившиг болж байна. Сүүлдээ бүр 1911 оны хувьсгал нь АН-ынх, 1921 оны хувьсгал нь МАН-ынх гэж “хуваадаг” болж, ард түмнээ хагаралдуулж байна. Ийм тэнэг үйлдлийг Монголын түүх болон ирээдүй зөвшөөрөхгүй.

1911 оны үндэсний үзэлтнүүд ч, 1921 оны ардын хувьсгалчид ч цаг үеийн эрхээр өөр хоорондоо зөрчилдөж, тэр нь заримдаа эмгэнэлт үр дагаварт хүргэдэг байсан. Ийм явдал аль ч улсад тохиолддог. Өнөө үеийн бидний үүрэг бол үүнээс түүхэн ухаарал авах ёстой болохоос түүхийн шүүгч хийх эрх бидэнд байхгүй. Монголчууд 1911 оны Үндэсний хувьсгалаа, үндэсний үзэлт эх орончдоо хүндэтгэдэг, хайрладаг, гэхдээ 1921 оны Тусгаар Тогтнол, нийгмийн дэвшлээ түүнээс дутахгүй хүндэтгэн хайрладаг.
Яагаад гэвэл 1921 оноос Монгол Улс алдсан тусгаар тогтнолоо олж, тусгаар тогтнолоо хамгаалж, тусгаар тогтнолоо бататгаж, нийгмийн асар их дэвшил хийж, олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдөж улс шиг улс болж чадсан юм.Монголын шинэ нийгмийн жинхэнэ бүтээн байгуулалт үнэн хэрэг дээрээ 1950-1980-аад онуудад болсон түүхэн баримтыг хэн үгүйсгэж чадахгүй.

Хэрэв “ардчилсан түүхчид” 1921 оныг үгүйсгэвэл 1990 оныг үгүйсгэх хэн нэгэн гарч ирнэ гэдэг эргэлзэх зүйлгүй. Яагаад гэвэл ардчилсан бүтээн байгуулалт социалист бүтээн байгуулалтаас хамаагүй илүү гэдгийг нүдэнд харагдтал, хүн үнэмштэл харуулж чадахгүй бол энэ сэдэв ямагт нээлттэй хэвээрээ байна.

Социализмын үед өмнөх иргэншлээ үгүйсгэх үүднээс 1911 оныг муулдаг байсан, одоо бол социализмыг муучлах үүднээс 1921 оныг муучилж байна. Энэ хоёр хандлагын аль аль нь буруу бөгөөд нэг нь хэт коммунист, нөгөө нь хэт либерал үзэл суртал юм. Хоёулаа гадаад үзэл суртал болох нь хэн бүхэнд ойлгомжтой. 1921 оны Ардын хувьсгал ба социалист бүтээн байгуулалт нь түүхээ мартсан одоогийн МАН болон МАХН-д огт хамаагүй юм. Түүнчлэн 1911 оны Үндэсний хувьсгал нь хэт либерал АН-д огт хүртээлгүй. Та нар ард түмнийг бага шиг үймүүл, улс төрийн үзэл суртлаа өөр газар очиж хий. Харин монголчууд бидэнд үндэсний үзэл санаа, монголын үнэн түүх хэрэгтэй. Ардчиллыг хорь гаруй жил хөгжүүлчихээд социализмаас илүү гаргаж чадахгүй “ухаалаг төртэй” болъё гээд зогсож байгаа бол ардчиллыг буруу хийсэн нь нэн тодорхой байна. Харсаар байтал манайд шал буруу ардчилал байна. Яагаад гэвэл шинэ зүйл нь хуучнаасаа ямагт илүү байж прогресс болох ёстой атал манайд улам дордож регресс болж байна…

Түүхийн нэлээд урт хэрчимд системийн түвшинд аваад үзвэл ивээн тэтгэгч систем нурсан буюу халагдсан тохиолдолд Монголд хувьсгалууд гардаг зүй тогтол илт харагдаж байна.
Тухайлбал, Манж Чин гүрэн нурж, Хятадад бүгд найрамдах засаг тунхагласан завсрын үед манай 1911 оны Үндэсний хувьсгал ялсан, дараа нь Хаант засаг унаж, Зөвлөлт засаг тогтсон шинэ үед 1921 оны Ардын хувьсгал ялж Ардын засаг тогтсон, дараа нь социалист систем нурж, ЗХУ задарсан 1990 онд Ардчилсан хувьсгал гарсан. Энэ чинь зүй тогтол биш юм уу ?!

Яагаад хэн ч үүнийг сонирхохгүй, яагаад хэн ч судлахгүй, яагаад хамгийн адгийн улс төрийн үзэл суртал хийгээд байгаа юм, яагаад ард түмний тархийг угааж үймүүлээд байгаа юм, яагаад шинжлэх ухааны үнэнээс зугтаад байгаа юм ?!

Монголын тусгаар тогтнолын асуудлыг адгийн доод түвшинд ярих хэлэлцэх боломж байхгүй. Хэрэв яривал зөвхөн системийн онол, арга зүйн түвшинд ярих боломжтой. Миний мэдэж байгаагаар өнөөдөр манай тусгаар тогтнол үлэмж эргэлзээтэй болчихсон байна…

Судлаач Х.Д.Ганхуяг

1 Монголын хувьсгалчдын түүхт зөвлөлгөөн. 1921 оны гуравдугаар сарын 1-3 /Үндсэн баримт бичиг/. УБ. 1996. Тал 3-4.
Тус хуралдаанд С.Данзангаас Монгол орны байдалд үнэлэлт өгч, хувьсгалчдын байр суурийн талаар тодорхой илтгэжээ.
Хоёр дахь өдрийн хуралдаанаар төлөөлөгчид С.Данзангийн саналын ёсоор ЗОУ-ын тусламжийг хүлээхийн хамт цагаантнаас эрс тэс хагацан салах хэмээн тогтсон бөгөөд Ардын намын цэргийн хэргийг захирах газрыг /штаб/ 5 хүний бзүрэлдэхүүнтэйгээр байгуулж, Бүх цэргийн ерөнхийд Д.Сүхбаатарыг тохоон томилжээ. Хурлын төгсгөлд С.Данзан, Д.Сүхбаатар нараас намд гишүүн элсүүлэх тухай асуудлыг дэвшүүлэн тавьж, нийт 24 хүн намын сурталыг дагаж гишүүнээр элсэхээ илэрхийлэн бүртгүүлжээ.
Харин гуравдахь өдөр нь зөвхөн намын дотоод асуудал хэлэлцэж, баримт бичгийг “МАН-ын хурлын бичиг” хэмээн ялгавартайгаар гарчиглажээ. Хурлын даргад Д.Сүхбаатар, дэд даргад Ж.Цэвээн, нарийн бичгийн даргад Ц.Дамбадорж, Ц.Бадамсуу, Ж.Дэжид-Осор нарыг тус тус сонгож, хэлэлцэх асуудалд: 1. МАН-аас түмэнд тунхаглан зарлах бичиг, түүний оршлыг хэлэлцэж батлах, 2. Намын Төв Хорооны гишүүдийг сонгох гэсэн хоёр асуудлыг төлөвлөсөн байв.
Хурлын эхэнд Ж.Цэвээнээс Коминтерны зорилго бодлогыг тайлбарлан илтгэж, ЗОУ-ын ГХАК-ын Троицковсавск дахь бүрэн эрхт төлөөлөгч О.М.Макстенек хуралд баяр хүргэж үг хэлжээ. Түүнчлэн хурлаас дэлхийн олон улсын намуудтай найрамдлыг илэрхийлсэн баярын цахилгааныг КИ-ны бүрэн эрхт төлөөлөгч Б.З.Шумяцкийн нэр дээр илгээжээ.
Энэхүү ерөнхий оршлоос гадна жинхэнэ эрмэлзэх 10 зүйл нь мөн товч оршилтой бөгөөд түүнд намын эрмэлзэх зүйлүүдийг: 1.Ард олны эрх мэдлийг мандуулж, бусад улсуудын адил эрдэм боловсролын замаар хөгжин, нийтээр тэгш жаргах, 2.Монгол үндэстний нэгэн гэр улс байгуулах, түүний тулд даруй хятадын дарлалаас ангижирч, автономит төрийг шинэчлэн босгох, алсдаа Монгол үндэстэн бүгдээр нийлж нэгэн улс болох, 3.Шударга засаг байгуулан тусгаар тогтноод бүгд хоорондоо нэгэн хэлхээ баталж холбоот улс /федераци-Ред/ байгуулах, 4.Монголын ард олны эрхийг эрхэмлэх, төрийг босгох гэсэн хоёр зүйлийн зорилгоо гүйцэтгэхэд МАН нь бошгыг халах журмыг баримтлах, 5.Хэрэв Монголын өөр намууд буй болж МАН-ын хэрэгт туслах аваас тэдэнтэй хүчин хавсрах, саад хийвээс дайсанд үзэх, үндэсний эрх ашгаас урвагчдыг нэгэн адил занан үзэх, 6.Дотоод засаг, шашин, зан суртал, аж төрөх ёс, дэлхийн олон улсын байдал, ирээдүй хойчийг харгалзан, улс үндсээрээ урагш дэвшин хөгжих, олонд хорлолтой ба цагийн байдалд нийцээгүй зүйлүүдийг устгах, 7.МАН-аас Орос, Хятадын зэрэг олон улсын намуудтай холбоо тогтоож харилцах. 8.Дарлагдсан буурай улсуудтай эв санааны нэгдэлтэй дэмжин туслах, 9.Дотоод засаг заслал, төр иргэний холбогдолтой зүйлүүдийг хэрхэн шийтгэхийг МАН-аас нягтлан хянаж зүйчлэн бичээд дараагаар зарлах, 10.Монгол үндэсний төлөө зүтгэхийг хүссэн шударга үнэнч хэнийг ч боловч нийгмийн гарал, хүйс үл харгалзан намд элсүүлэх зэрэг 10 зүйлийг Монголын олон түмэнд тунхаглан зарлажээ.
МАН-ын үйл ажиллагааг орон даяар дэлгэрүүлэхийн тулд намын удирдах төв байгууллага-Төв Хороог 4 хүний бүрэлдэхүүнтэйгээр сонгохоор шийдвэрлэв. Намын Төв Хорооны даргад С.Данзан, гишүүдэд Ц.Дамбадорж, Д.Лосол нарыг сонгож, 4 дэх гишүүнийг Коминтерны АДНБДНГ-аас сонгон суулгахаар тогтжээ.
1921 оны 2 сарын 21-нд Д.Сүхбаатар тэдгээр цэргүүдийг нэгтгэн нэгэн хороо болгож, даргад Б.Пунцаг, цэргийн ламд Ц.Хасбаатар, пулемёт бууны даргад “бөгтөр” хэмээх Дамдинсүрэнг тохоон томилжээ. Энэхүү анхны хороо нь 31 хүнээс бүрдэж байв.
1921 оны 3 сарын 10-нд хийсэн зохион байгуулалтаар цоохор цэргийн тэргүүн хороо болгож даргад Б.Пунцагийг хэвээр, бэйс Л.Сумъяагийн хошууны цэргүүдийг хоёрдугаар хороо болгон даргад захирагч О.Цэрэндорж, зүүн харуулуудын цэргийг гуравдугаар хороо болгон даргад Дүйнхорын да лам Ц.Хасбаатарыг, Эрдэнэ вангийн хошууны цэргүүдээр дөрөвдүгээр хороо байгуулан даргад занги Ч.Базарсадыг тохоож ангийн дарга нарт Нанзад, Содномдаш, Дамдинсүрэн, Бумцэнд, Бальдир, Тохноо нарыг тус тус томилжээ. Үүний хамт “Суртлыг номлогч”-ийн орон тоог буй болгож ухуулга, улс төрийн ажлыг эрхлэх тэрхүү албан тушаалд Х.Чойбалсан, Ц.Дамбадорж нарыг тохоожээ.

 

 

Харин дараагийн Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 1997 онд Ерөнхийлөгчийн сонгуульд ялалт байгуулж, улиран сонгогдож найман жил төр барьсан эрхэм. Түүнийг асуудлыг олон талаас нягталж шийдвэр гаргадаг, өөрийн шийдвэр дээрээ хатуу байр суурьтай зогсдог, түүнийгээ хэрэгжүүлэх бодлого боловсруулахдаа гойд хэмээн тодотгодог. Тэр хүний хийсэн, бүтээсэн зүйл юу байв аа гэхээр 2004 онд морин хуурыг үндэсний бахархлын хэмжээнд аваачиж, монгол иргэншил, соёл урлаг, оюун сэтгэлгээний нандин өв уламжлалыг хадгалан хамгаалах, сэргээн дэлгэрүүлж, морин хуурыг айл гэр, албан байгууллага бүрт залахыг зарлигдсан нь өнөө түүний үлдээсэн өв соёл, мөр ажээ. Түүнчлэн түүний зарлигаар Монгол төрийн үндэсний хөгжмийн их найрал байгуулагдан эдүгээ эрийн цээнд хүрчээ. Хоёр ч удаа сонгогдож байсан тэрбээр эдийн засгаа хэрхэн хөгжүүлэх талаар дорвитой зүйл хийгээгүй байдаг. Одоо тэтгэвэртээ гарсан эрхэм “Титэм үг” тэрлэж, олон хүний ой тоонд үлдээх болов. Үүнийг нь оюуны өв мөр гэвэл буруудахгүй байх.

Гурав дахь Ерөнхийлөгч Н.Энхбаяр 2005-2009 оныг хүртэл төрийн тэргүүн, “эцэг” хийсэн хүн. Ерөнхийлөгч болох үедээ Дэлхийн сонгодог утга зохиолын 50 боть номыг хэвлүүлэх тухай зарлиг гаргаж, бас хэд хэдэн уул овооны тахилгыг сэргээсэн байдаг. Бас хөөмийг сэргээх санаачлагыг гаргаж байсан. Хамгийн хэцүү хатуу сорилт нь 2008 оны долоодугаар сарын 01-ний хэрэг байсан бөгөөд түүнээс хойш элдэв хэл аманд орооцолдож, сүүлдээ авлигын эцэг хэмээн алдаршиж “аав”-ын хаалга татсан бөгөөд Өршөөлийн хуулиар суллагдаад өдгөө БНСУ-д биеэ эмчлүүлж байгаа билээ.

Одоогийн Ерөнхийлөгч Ц.Элбэгдорж мөн л хоёр удаа сонгогдож, төрийг удирдаж яваа. Тэрбээр “ардчилсан” Ерөнхийлөгч гэсэн тодотголтой нэгэн.

Отгон Ерөнхийлөгч юу хийж, бүтээж байна вэ гэвэл жил бүрийн тав, аравдугаар сарын хоёр дахь долоо хоногийн Бямба гаригт мод тарих үндэсний өдөртэй болгосон. Хойч үедээ үлдээж байгаа хоёр дахь өв бол түүний санаачилсан хүүхэд багачуудад үндэсний үнэт зүйлс, соёл уламжлалт сэтгэлгээ, зан заншлын нийтлэг хэм хэмжээг таниулах зорилгоор “Иргэний боловсрол” хөтөлбөрийн хүрээнд заавал судлах монгол уламжлалт сэтгэлгээ, арга билгийн ухааны үндэс хичээл юм.

Мөн Ц.Элбэгдоржийн гаргасан цөмийн хаягдлыг Монголд булшлахгүй байх тухай зарлиг бол түүний зангарагтай шийдвэрүүдийн нэг гэж хэлж болно. Ерөнхийлөгчийн санаачилсан Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хууль, Ашигт малтмалын тухай хуулийг онцлох нь зөв байх. Одоо төр барьж байгаа хугацаанд авлигачтай хатуухан тэмцэнэ гэдгээ илэрхийлээд, олон ажлыг хийж хэрэгжүүлэхээр болоод байгаа юм. Ийнхүү үе үеийн Ерөнхийлөгчид юу хийсэн, бүтээсэн талаар дурдахад ийм байна. Эх сурвалж www.wikimon.mn