үетэй харьцуулбал ялгаатай байжээ. Алтан ургийн бус хүмүүс тухайлбал, тавиан нэр хэдий өөрийн эзэмшил газартай, харъяат ардтай байсан боловч Төв засгийн газаргт орох эрхгүй байв.
Түмэн хааны эдгээр арга хэмжээ нь олон нийтэд талархагдаж Их цаазыг зохион явуулсан тул Түмэн засаг хаан гэж алдаршжээ.2 Түмэн засагт хаан 35 жил хаан ор суусан хугацаанд улс төрийн хямрал нэг хэсэг намжран зогсож, ард олны аж байдалд нааштай өөрчлөлт гарсан учир Саган сэцэн, Түмэн засагт хааныг “үлэмж жаргалангаар хүн амьтныг хангаж байсан”3 гэх зэргээр бичсэн байдаг.
Түмэн, хаан болоод дараахь чиглэлээр ажилласан. Үүнд:
1. Дээр дурьдсанчлан төвлөрсөн Төв Засгийн газрыг байгуулсан.
2. Монголын нийгэмд урт удаан хугацаанд баримталж байсан татвар, гувчуурын журмыг өөрчилж Зүрчид, Илигүд, Дагуур зэрэг бууж өгсөн аймгуудаас шан харамж авах болов. Ийнхүү Түмэн хаан өөрийн эзэмшил газрын хил хязгаарыг өргөтгөх бодлогыг идэвхитэй явуулж, Зүрчид, Илигүд, Дагуур зэрэг аймгийг эрхэндээ оруулж авсан.4 Гэвч зарим судлаачдын үзэж байгаагаар хэрэг дээрээ зөвхөн Зүрчидийг эрхэндээ оруулсан ажээ.
3. Түмэн засагт хаан өөрийн улсын дотор шашны төвийг бий болгох талаар арга хэмжээ авч байжээ. 2 Саган сэцэн. Эрдэнийн товч. УБ.1961. тал 220, 3 Мөн тэнд.
4 “БНМАУ-ын түүх”, Тэргүүн боть. УБ. 1966. Тал 439-440
Түмэн хаан Хятадын хилийг уулгалж зөвхөн цэрэг, аян дайны замаар өөрийн эдийн гачигдлыг тайлж байсан уу? гэвэл үгүй юм. Түмэн хаан Алтангийн төрөл садантай ойр дотно харилцаатай байсан бөгөөд Алтан ханы хүү Чинбаатарын тусламжтайгаар Сюаньфу дахь малын зах дээр малаа борлуулан арилжаа наймаа хийж байсан тухай тэмдэглэсэн байдаг.
Түмэдийн Алтан хан бие даасан бодлого явуулах болсон нь
Алтан мөн Ойрадыг хэд хэдэн удаа дайлж эрхшээлдээ оруулсан ажээ. Анх 1552ондд биеэр цэрэг авч мордон, Дөрвөн Ойрадыг Хүнүй, Завханы орчим байлдаж цохисон. Үүнээс хойш 1558 онд Уйгур, Шар уйгурыг эрхшээлдээ оруулжээ. 1567 оны үеэр Шахай руу элч илгээж Чагаадайн улсын үеэс ургийн холбоотой байснаа сануулж аргамаг хөлөг, алтт үнэт эрдэнэсийг бэлгэнд явуулсан.
XIV-XVI зууны монголын нийгмийн байдал
Юан гүрний дараах Монголын нийгмийн хөгжилт
Хятад дахь Монголын ноёрхол унаж, хаан ноёд Монгол орондоо буцаж ирсэн нь тус орны байдлыг ноцтой өөрчилж, Монгол орон улс төр, эдийн засгийн талаар дахин биеэ даасан нийгмийн цогцос болж тус орны хувь заяа нь гол төлөв дотоодын хүчин зүйлээс, өөрийн үйлдвэрлэхүй хүчний хөгжилтөөс шалтгаалах болов.Суурьшмал улс орнуудтай худалдаа арилжаа хийж өөрсдийн хэрэгцээт гурил, будаа, бөс даавуу, төмөр эдлэл олж авах хэрэгцээ шаардлага дахин хүчтэй гарч ирэв. Тэр үед монголчуудын эрхлэх аж ахуйн гол үндсэн салбар нь нүүдлийн мал аж ахуй хэвээр байж газар тариалан, гар урлал урьдын адил мал аж ахуйн хавсарга байдалтай байв. Ан гөрөө нь мал аж ахуйн дараа орох эдийн засгийн чухал салбар, монголчуудын амьжиргааны нэг чухал зүйл хэвээр байжээ.
XVI зууны хоёрдугаар хагасаас Монголын энэ тэр нутагт Хөх хот мэтийн хот суурин газар үүсэж эхлэсэн ба шарын шашин дэлгэрэхийн сацуу сүм дуган байгуулагдаж, тэр нь яваандаа Монголын шинэ үеийн зарим хотын үүсэл болов. Тэр үед Мин улсын хаант төрөөс нүүдэлчдийн эсрэг явуулж басан дээр цагийн уламжлалт бодлогыг идэвхтэй сэргээн явуулж байв. Хан улсын үед хүннү нарын эсрэг явуулж байсан “и-и-чжи-и” /нүүдэлчдийг ашиглан нүүдэлчдийг баримтлан захирах/, “и-и-фа-и” /нүүдэлчдийг ашиглан нүүдэлчдийг довтлох/, “цань-ши” /хүр хорхой адил бусдыг газар нутгийг идэх/ зэрэг уламжлалт бодлогыг хэрэглэж тэднийг хооронд нь цохилдуулан харилцан дайсагналцуулах, нэгийг нөгөөгөөр нь цохих аргыг өргөн хэрэглэхийн хамт суурьшмал ард түмний бараа таваараар үргэлж гачигдан дутагдаж байсан нүүдэлчдийн эдийн засгийн сул дорой байдлыг далимдуулан худалдаа ба эзлэн түрэмгийллийг хослуулдаг аанай хуучин бодлого алхам алхамаар хэрэгжүүлж байв.
Отог, хошуу
Отгийн бүрэн зонхилсон нь XY-XVI зууны үе бололтой. “От” бол монгол, түрэгээр “гал” гэсэн үг. Б.Я.Владимирцов “отог”-ийг газар нутаг хэмээсэн согд гаралтай үг гэж тайлбарлажээ.1 Монголоор “отог”, түрэгээр “отаг” нь “гэр”, “чачир” хэмээсэн утгатай үг гэж эртний түрэг хэлний тольд тайлбарласан байна.2
Бид отгийг “гал”, “голомт”, “өрх”, “гэр” хэмээсэн утга бүхий монгол үг гэж үзнэ.3 Манай Монголд аянчны түүдэг, гөрөөчний буудлыг отог хэмээн нэрлэдэг. Төдөн гал аянчин, төдөн гал гөрөөчин гэхийн оронд төдөн отог гөрөөчин, төдөн отог аянчин гэх мэт. Монголчууд бас өрхийг “утаа” хэмээн нэрлэх ёс бас байжээ.4 Бусад оронд өрхийг “утаа” хэмээн нэрлэх ёс бас бий. Жишээлбэл, орост өрхийг “дым” /утаа/ гэж нэрлэдэг байв. Ийнхүү “гал”, “утаа”, “голомт” болон “отог” хэмээх үгтэй нягт хоолбоотой байна.
Бид отгийг “отчигин” хэмээх үгтэй бас холбох нь зүйтэй хэмээн санаж байна.Отчигин бол “галын эзэн” хэмээсэн утгатай үг. Монгол ёсонд эцгийн голомтыг отгон хөвгүүд залгамжилдаг заншилтай. Тэгэхлээр эхэн үедээ отог буюу гал голомт бол отгон хөвгүүнд шилждэг зүйл байжээ. 2 “Древнетюкский словарь” Ленинград. 1969, 3 Бидний энэ бодол С.А.Константинова. “…К характеристике лексического комплекса “очагжилище-народ” в алтайских языках” гэдэг өгүүлэлд дурдсан зүйлтэй нийлж байна. “Проблема общности алтайских языков. Тезисы локладов на первой алтаистической конференции”. Изд-во Наука, Ленинград, 1969, стр.341
4 Ю.Н.Рерих. Монголо-Тибетские отнощения в XIII-XIV вв.Филология и история монгольских народов. М., 1958, стр.72
Leave a Reply