Author: admin_shaman

Завхан аймаг нь өөрийн үүсэл хөгжилийн өвөрмөц түүхтэй юм. XYI зууны сүүл XYII зууны эхэн үед эртний монголын зургаан түг түмний нэг Халх түмэн арван хоёр отогтой гэх боловч үнэн хэрэгтээ таван отог халхчууд Өвөрлөгч нутагт шилжин нүүж Арын угуул нутагт долоон отог үлдсэн ажээ. Энэ долоон отог Халхын гурван аймгийг бүрдүүлсэн юм. Халхын зүүн гарт Түшээт хан, Сэцэн хан, Засагт хан аймгийн гэх гурван том засаг захиргааны нэгж XYI зууны сүүл орчимд бүрэлдэн тогтжээ. Үүнээс үзэхэд Засагт хан аймгийн эх үүсвэр энэ үеэс баттай тавигдсан гэж үзэж болно.
1931 оны 02 дугаар сарын 18-ны өдрийн Улсын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн тогтоолоор Хантайшир уулын аймгийг татан буулгаж Завхан аймгийг байгуулах шийдвэр гарав.
1934 оны эхээр Засгийн газраас Алтай аймгийг татан буулгах комиссыг байгуулж, шийдвэрлэснээр Завхан аймаг 37 сумтай том аймаг болов.
1940 онд хуралдсан Улсын 8 дугаар их хурлын шийдвэрээр Завхан аймгийг хувааж, одоогийн Говь-Алтай аймгийг 20 сумтайгаар салгаж байгуулсан.
Манай аймагт байгалийн бүх бүс нутаг оршдог, говь хангай хосолсон нутаг дэвсгэртэй ба 189 гол горхи, 91 нуур, халуун хүйтэн рашаан бүхий 40 гаруй байгалийн үзэсгэлэнт газартай.
Эртний сүг зураг, буган чулуу, хүн чулуун хөшөө дурсгалууд, 18 дугаар зууны үеийн цэргийн цайз, худалдаа, наймааны хот, хүрээ, хийд, дуган сүмийн туурь, газар тариалангийн ул мөр бүхий соёлын биет өв болох 658 дурсгалт газрын 7835 дурсгалыг тоолж бүртгэн хамгаалалтад авсан байна.
Уулсын хооронд Идэр, Завхан, Тэс, Богдын гол болон Хүнгүйн голын өргөн хөндийтэй. Баруун, Баруун урд хэсэгт Монголын их элс, Бор хярын элсэн манханууд 100-200 км үргэлжилдэг. Төмрийн хүдэр, цагаан тугалга, алт, зэс, алмаз, молебдений хүдэр, үнэт чулуу, хайлуур жонш, фосфорид, хүдэр, химийн болон барилгын түүхий эдийн баялагтай юм
Завхан, Идэр, Тэс, Мухар, Хүнгий голууд тэдгээрийн цутгалд Борх, Яруу, Ширээ, Чигэстэй, Буянт, Шар-Ус, Төмөрт, Зарт, Цэцүүх, Хос зайгал, Зүйл, Улиастай, Чулуут, их, бага Богд гэх мэт гол, мөрөн, Хар дөрөө, Тэлмэн, Бүст, ар Бадархундага, өвөр Бадар хундага, Ойгон, Чандманы хар, Баян, Холбоо, Хөх нуур, Цагаан нуур зэрэг нууруудтай. Усны эрчим хүчний нөөц их. Өндөр уулын, тайгын, ойт хээр, хээрийн, хуурай цөлжүү хөрстэй, хээрийн олон хэв шинжийн ургамалтай.
Мал аж ахуй болон газар тариалан эрхлэхэд илүү тохиромжтой, үржил шимт хөрс бэлчээр сайтай голуудын хөндий тал хээр нутагт хүн ам нэлээд шигүү суудаг.
Завхан аймгаас улс орны хөгжилд түүхэн дорвитой хувь нэмэр оруулсан хутагт хувилгаад, төр нийгмийн зүтгэлтнүүд, армийн генерал, генаралууд, соёл урлагийн алдартнууд, улсын болон хөдөлмөрийн баатар, гавъяатууд хэдэн арав, зуугаар төрсөн нь үнэхээр бахархалтай юм. Эдгээрээс Монгол улсын Ерөнхий сайд асан Жалханз хутагт С.Дамдинбазар, Дилов хутагт Б.Жамсранжав, Армийн генерал Б.Дорж, Монгол улсын Ерөнхийлөгч П.Очирбат, Н.Багабанди, дорнын их яруу найрагч Б.Явуухулан, төрийн соёрхолт зохиолч Л.Ванган нарыг онцгойлон дурдууштай.
Улиастай хотод томоохон клиник эмнэлгүүдтэй, арван жилийн сургууль, МСҮТ, Хөгжим бүжгийн коллеж, МУИС-ийн харъяа Эдийн засгийн сургууль, Орхон их сургуулийн салбар, зохиогчдын болон урчуудын салбартай. Донойн хөндийд олон улсын чанартай нисэх онгоцны буудалтай. Түүх соёлын дурсгалаар арвин, Манжийн амбан сайдын хэрэмний туурь байдаг.
БНМАУ-ын АИХ-ын Тэргүүлэгчдийн 1973 оны 2 дугаар сарын 27-ны 53 дугаар зарилгаар Завхан аймгийг “Хөдөлмөрийн гавъяаны улаан тугын одон”-гоор шагнажээ. 2017 онд Сүхбаатарын одонгоор шагнагдсан.

Ерөнхий продюсер Цоомоо, Ерөнхий найруулагч Тамир, бусад уран бүтээлчид, ер нь аймгийнхан тэр чигтээ сэтгэл зүтгэл гарган ажилласан байна. Морь нь хурдан, бөх нь шуугиулсан, харваачид нь мэргэн сайхан наадлаа, сайхан байна аа
Наадамчин олныг хамгийн их баясгаж, эрч хүч өгч, хийморь сэргээсэн зуу гаруй морьтон дайчдын үзүүлбэр үнэхээрийн гайхалтай байлаа. Бусдаас ондоошиж, бахархал төрүүлсэн морьтонгуудын үзүүлбэрийг хийхэд сум бүрээс зүс ижилсүүлэн морьдоо сонгож, сар илүү сургаж тоглолтонд оруулжээ. Энэ их хүч хөдөлмөрийн үр дүнд морьтон дайчдын үзүүлбэр мэргэжлийн өндөр төвшинд хүрсэн байна. Найруулга, дайчдын хувцас, морьдын тоноглол тун гайхалтай.
Түүхч хүний хувьд хэлэхэд Архангай аймгийн 100 жил гэдэг уг нь Цэцэрлэг Мандал уулын аймгаас ярьж буй гэвэл Архангай төдийгүй уг аймагт одоогийн Баянхонгор, Өвөрхангай аймгийн олонх, Хөвсгөл, Булган, Завхан аймгийн зарим сумд багтаж байсан гэдгээр гагц Архангай бус их өргөн дэвсгэрийг багтаасан хэмжээнд ярих нь зүйд нийцнэ. Тэгээд цаашилбал Сайн ноён хан аймаг гэвэл ахиад огноо цаашилна. Бүр цааш яривал Халхын Долоон хошуунаас 1655 онд 8 дахь нь болж салаалж улмаар Сайн ноёны эх болсон Түмэнхэн Сайн ноёны хүү Данзан ламтны эх суурийг тавьсан гэдгээр бол анхны суурин нь Баянхонгор аймгийн Өлзийт сумын нутаг дахь Түй, Шаргалжуут голын бэлчирт буй Хийдийн гэзэгт буй болно.
Наадмын дэвжээнээс шууд аймгийн төд Цэцэрлэг хотоор орж, улмаар Цагаан давааг давж, Тамирын голын уудам хөндий Тайхар чулуу бүхий хөндийг туулж, гол гарч Их тамир суманд өдрийн хоолоо идээд цааш аянаа үргэжлүүлэв.
Аян зам маань Тэрхийн цагаан нуурын хөвөөгөөр үргэжилж, үзэсгэлэнь Хоргийн байгалийг нүд бэлчээн сонирхож өнгөрөөлөө. Саяхан тавьсан гэх Цахир сум хүртэлх авто зам одоо долгиолон усны мандал лугаа болж машин тэрэг эвдэрч хэмхэрхээр, бас аваар осол гарахаар болжээ. Гэхдээ энэ шавартай хөндийг бүтэн өдөр туулдаг байсан зам байсан гэхэд санах хүн ховор болжээ. Цаг хугацаа ийм байдаг ажуу.
Цахри сумыг өнгөрч өгссөөр Солонготын давааны овоон дээр очиж өргөлөө өргөж Завханы нутагт орлоо.

Их талын дунд хаана хаанаасаа алсын бараа харагдам уудам хөндийг сонгосон байдаг.
Өглөөний наран мандах мөчийг Хар хорины зүүн өмнө талаас харлаа. Энд зуншлаг сайхан болж буй төлөвтэй. Амарч яваа болохоор өглөөний цай унд, хүүхдүүдээ босохыг харсаар 10 цагийн орчим цааш хөдлөсөн билээ. Хар хорины хэрмэн хашааны дэргэдэх хоолны газар хооллов. Хэрэмний өмнө талыг тун аятайхан зохион байгуулж шинэчилжээ.
Орхон голын гүүрээр гараад жигд хурдтай явсаар Хотонт сум, Цэнхэр сумын дэргэдүүр өнгөрлөө. Цэнхэрийн гол гараад зүүн тийш эргэн явсаар Нэг зуун жилээ тэмдэглэж буй Архангай аймгийн наадмын хурдан морины барианы зурхай дээр очлоо. Уудам талд хурдан морины бариа, худалдаа, үйлчилгээ, авто машины зогсоолыг журам дэглэмтэй байршуулжээ.
1923 онд засаг захиргааны өөрчлөлт хийж Сайн ноён хан аймгийн суурин дээр Цэцэрлэгмандал уулын аймгийг байгуулжээ. 1931 онд 71 сум, 16 хошуутай байсан тус аймгийг 35 сумтай Архангай аймаг болгосон. Аймгийн бүх нутаг далайн түвшнээс 1200-3600 м өндөрт өргөгдсөн Хангайн нурууны салбар уулс, мөн ойт хээр, тал хээрийн бүсээс бүрдэнэ.
Тус аймгийн нутагт Суварга хайрхан, Цогт сүмбэр, Хутаг, Гялгар, Харлагтай, Хан өндөр, Баянбайшир, Дулаан хан, Бүрэн хан, Ноён хангай, Халзан Бүрэгтэй зэрэг өндөр уулс, Бөхөн шар, Чингэлтэй, Тарвагатай, Бугат, Хичгэнэ, Тамирын өвч битүү ой тайгаар хучигдсан уул нурууд, Тамч, Тонгорго, Хөл сая, Хайрхан, Замт, Эг, Загастай, Хилзах, Согоот, Солонгот, Бумбат, Цагаан даваа зэрэг алдарт их даваанууд, Хонгорж, Тоглох, Хөшиг, Өгийн уудам тал, Хаалга, Мандах, Хануй, Хүнүй, Хөшөөт, Цайдам, Донгойн өргөн хөндийнүүд байдаг. Энд хуш, гацуур, хар мод, хус, улиас, хайлаас, бургас зэрэг шилмүүст, навчит мод, буриагуул, боролзгоно, торлог, яргай, чаргай, ясиль, балгана, тавилгана, монос, шар мод, далан хайлс, жимст модод зэрэг 50 гаруй төрлийн модлог бут ургамал ургадаг юм. Мөн бүүргэнэ, цээнэ, согоон чих, бадаа, поврон зэрэг цайны ургамал, улаалзгана, гүзээлзгэнэ, долоогоно зэрэг олон төрлийн жимс, жимсгэнэ, гичгэнэ, тарна, сонгино, халиар, мангина, хүнхээл, зэрлэг жууцай, янз бүрийн гогод, хүмүүл, таана зэрэг хүнсний аминдэмт ургамал арвин их бий.
Архангайн нутагт алтан хундага, бамбай, нохойн хошуу, алтан гагнуур, царван, вансэмбэрүү, ванжингярваа, мягмансанжаа, хунчир, монгол туйплан, олон янзын дэгд зэрэг 200 шахам нэр төрлийн эмийн ургамал, банздоо, хөвөн оройт, мөөг, самар зэрэг хүнсний болон бусад чухал ургамал ургадаг. Үүний хамт арц, даль, агь, ганга гэх зэрэг таван төрлийн үнэртэн бүх нутагт байна. Зуны улиралд жамьянмядаг, сэржмядаг, яргуй, удвал, улаалзай, алтан зул, намуу, сарнай, цээний ягаан, цагаан лабай, бэр цэцэг, багваахай цэцэг өнгө жигдэрч байх нь үзэж ханашгүй сонин байдаг билээ.
Хангайн нуруунаас эх авсан хойт урд хоёр Тамир, Хануй, Хүнүй, Чулуут, Орхон, Суман, Мөрөн зэрэг олон гол мөрөн, Өгий, Холбоо, Дөрөө, Тэрхийн цагаан, Хөх, Их, Хөдөө, Цайдам, Буйлан, Дуут нуур, Баян-Улаан зэрэг их бага нуур бий. Архангайн нутагт эмчилгээ сувиллын ач холбогдолтой Ноён хангай, Чулуут, Шивэртэй, Бор тал, Цэнхэр, Цагаан сүм, Хадат, Бэлх, Хан өндөр, Бумбат хайрхан, Алтан овоо, Мухар хужирт, Гялаан, Ангархай, Ороох, Цүүр, Бор бургас зэрэг 40 гаруй халуун хүйтэн рашаан, рашаан төст булагууд бий.
Архангай аймагт байгалийн арвин их баялаг бий. Өгийнуур, Хотонт, Хашаат суманд шатах занар, бараг бүх сумын нутгаар хүлэр зэрэг түлшний нөөц, Цэцэрлэг хотын орчим, Хашаат, Тариат, Булган, Ихтамир, Цэнхэр сумдын нутгаар төмөр, соронзон гүрийн хүдэр, зэс, хар тугалга зэрэг металийн хүдэр, цагаан тугалга, Хангай, Тариат, Цэнхэр, Батцэнгэл зэрэг сумдад цахиуржсан мана, цагаан гантиг, усан ба утаат болор, бэлт чулуу, кальцийн жонш, хээрийн жонш, хайлуур жонш зэрэг ашигт малтмал, гялтгануур, гөлтгөнө, шохойн чулуу, боржин, наанги шавар, билүү, хүрмэн чулуу, өнгө бүрийн зос будаг зэрэг барилгын үнэт материалын нөөц бүхий олон орд судлагдсан байна.
Архангайн нутагт унтарсан галт уулсын чулуулаг, солир, арслан заан, үлэг, гүрвэл, хярс, одос гэх мэт аварга амьтдын чулуужсан яс, яст мэлхий, хясаа зэрэг амьтдын үлдэгдэл чулуужсан мод мэт ховор сонин олдвор элбэг тохиолддог.
Хангайн нуруунд аргал угалз, янгир ямаа, ирвэс, шүлүүс, ой хөвч нутгаар бор гөрөөс, буга согоо, гахай хүдэр, дорго, зээх, хэрэм, бүх нутгаар тарвага, үнэг, чоно, мануул, хярс, туулай, чандага, жирх, солонго, цагаан үен, зурам зэрэг ан амьтад оршино. Эдгээр бол аргаггүй арын сайхан хангайн мөн чанарыг илтгэнэ.

1264 онд Аригбөхийг ялсан бөгөөд түүний энэхүү ялалт нь эзэнт гүрний нэгдлийг үгүй болгосон гэж болно. Гэсэн хэдий ч Хубилай хаан Юань улсыг бий болгож, Алтан ордны улс, Ил Хан улс, Цагадайн улсыг захиргаандаа оруулсан юм. Түүний энэ ноёрхолд Номхон далайгаас Уралын нуруу хүртэл, Сибирээс Афганистан хүртэлх дэлхийн хуурай газрын тавны нэг хувь багтаж байв. 1271 онд Хубилай хаан Юань улсыг байгуулсан бөгөөд тухайн үед түүний захиргаанд Монгол, Түвд, дорнод Түркестан, умард Хятад, өмнөд Хятадын ихэнх хэсэг болон зарим нэгэн эзлэгдсэн газар нутаг оршиж байв. 1279 онд өмнөд Сүн улсыг амжилттай устгасанаар Хубилай бүх Хятадыг эзлэн суусан анхны Хятад биш угсааны хаан болов. Тэрээр 1260 оноос хойш шинэ байлдан дагууллыг бий болгосон Монгол хаан байлаа. Монголын эзэнт гүрнээр аялсан Марко Поло Хятадад зочилсон бөгөөд түүний аяллын улмаас Хубилай хаан Европт домог болсон юм.

Залуу нас

Хубилай (1215 оны 9 сарын 23 төрсөн) Тулуй ба Сорхагтани Бэхи нарын 2-р хүү юм. Өвөг эцэг Чингис хааны зөвлөснөөр Сорхагтани нь Буддын шашинтай Тангуд улсын, хүүгийн сувилагчаар сонгогдож хамгаалах болсон. Чингис хаан Хорезм улсыг байлдан дагуулсныхаа дараа Или голын ойролцоо том ав хомрого зохион байгуулсан бөгөөд Хубилай, Хүлэгү нар энэ ав хомрогонд оролцжээ. Тэр үед Хубилай 9 настай байсан бөгөөд Хубилай гөрөөс, Хүлэгү туулай агнасан байна. Чингис хаан Монголын уламжлалт ёсыг даган анхны анг нь мялааж, Хубилайн дунд хуруунд агнасан амьтных нь цусыг түрхсэн. 1232 онд Тулуй нас барсан тул 1236 онд Монгол, Алтан улсын дайны дараа Өгэдэй хаан Хэбэй мужийг Тулуйн гэр бүлд өгсөн байна. Энэ муж 80000 өрх гэртэй байжээ. Хубилай өөрийн байр сууриндаа эргэн ирсэн бөгөөд тэнд 1000 айл өрхтэй байв. Тэр туршлагагүй байсан учраас Хубилай тухайн газрыг өөрийн дураараа чөлөөтэй захирах болсон. Татвар, татаасын үйл ажиллагаа нь ялзралд орсны улмаас хятадын цагаачдын тоо өөрчлөгдөж татварын орлого буурч эхэлсэн. Хубилай Хэбэйд үүний улмаас маш хурдан ирж эмхлэн цэгцлэн, шинэчлэх ажилдаа орсон. Сорхогтани шинэ албат, түшмэдүүдийг түүнд туслуулахаар явуулж татварын хуулиудыг нь засаж залруулж өгсөн. Үүнд талархсанаа илэрхийлээд хүмүүсийг нь буцаан явуулжээ. Хубилай хааны залуу насны хамгийн сонирхолтой нэг зүйл нь тухайн үеийн хятадын соёлын судалгаа байсан юм. Хубилай Хайюуныг урьж, Монгол дахь ордондоо авчирсан бөгөөд тэр хүн нь хойд хятад дахь Буддын шашны лам байв. 1242 онд Хархорумд Хайюунтай уулзах үед Хубилай түүнд Буддын шашны филисофийн тухай асууж мэджээ. Хайюун нь 1243 онд төрсөн Хубилайн хүүд Жэнжин гэсэн (Хятад хэлэн дэх жинхэнэ алт гэсэн утгатай үг) нэр өгчээ. Хайюун нь Хубилай Таойстын үндэслэгч болон Лиу бингзонг хэмээх буддын ламыг танилцуулжээ. Лиу нь зураач, бичээч, зохиолч, математикч хүн байсан бөгөөд Хайюуныг орчин үеийн Бээжин дэх Сүмдээ эргэж ирэх үед нь Хубилайн зөвлөхөөр үлдэж ажилласан. Хубилай удалгүй Жао би хэмээх эрдэмтэнтэй танилцсан, Хубилай албандаа Монгол, Турк болон бусад улс үндэстэний хүмүүсыг сонирхлын журмаар ажиллуулж байжээ.

Хойд Хятадын эзэн болсон нь

1251 онд Монголын эзэнт гүрний хаан суудалд түүний том ах Мөнх суусан бөгөөд Хорезмын Махмуд Ялавач болон Хубилай нарыг Хятад руу илгээжээ. Хубилай хойд Хятадын эрх мэдэлтэй түшмэлээр томилогдож ирсэн бөгөөд Монголоос ордонгоо нүүлгэн аваачсан байна. Хубилай захирч байсан нутагаа сайн удирдаж, Хэнаний газар тариалангийн бүрэлдэхүүнийг зохицуулан, Сяныг эргэж ирсний дараагаас нийгмийн тусламж дэмжлэгийг сайжруулсан байна. Үүгээрээ Хятадын удирдагчдын итгэлийг хүлээсэн нь хожим Юань гүрнийг байгуулахад нь чухал хувь нэмэр оруулжээ. 1252 онд Хубилай Махмуд ялавагийн ажилд шүүмжлэлтэй хандсан бөгөөд тэрээр Хятадын холбоонд тийм ч чухал үүрэг гүйцэтгэдэггүй байсан бөгөөд морин цэргийг удирдаж байсан ба Жао би нь Хаан ширээний төлөө тэмцэх болсон Хятадын Конфуцийн сургуулийн ажилтнуудын эсэргүүцлээр Мөнх хаан, Махмуд Ялавагийг ажлаас нь чөлөөлсөн. 1253 онд Хубилай Юаннан руу дайрч эрхэндээ оруулсан бөгөөд Далигийн хаант улсыг бууж өгөхийг шаардсан. Гао үүнийг эсэргүүцэж монголын элчийг хөнөөсөн. Монголчууд хүчээ 3 хуваан дайрсан. Нэг жигүүр нь Сичуаны сав газрын зүүн талруу чиглэсэн, 2 дахь хэсэг нь Сүбэдэйн хүү Урианхайндайн удирдлаган доор Сичуаны баруун өмнөд талын уул нуруудруу хэцүү замаар явахаар болов. Хубилай 1 хэсэгтээ урд урдаасаа тааралдаж уулзахаар чиглэлд явав. Урианхайдайг хойд талаар нуурын хажуугаар өнгөрч байхад Хубилай Далигийн нийслэлийг эзлэн авч тэндээ элч үлдээв. Монголчууд Дуан Син Чжиг захирагчаар томилон, зарим нэг дагалдагчдийг үлдээв. Үүний дараа Хубилай Хар Тан руу явав. 1256 онд Урианхайдай Юннанийг бүрэн эзэлсэн. Хубилай Төвдийн лам нарыг анагаах чадалтай хэмээн татагддаг байв. 1253 онд Сакяагийн Пагва ламыг өөрийн ордондоо чухал хүн хэмээн хүлээн авсан. Хубилай, Лянь Шишианийг (1231-1280) 1254 онд Номхон далайн хороог удирдуулахаар Уйгарт удирдагчаар томилсон. Зарим ноёд Хубилайн амжилтанд атаархаж байсан төдийгүй Мөнх хааны суудлыг эзлэхийг санаархаж байв. 1257 онд Хубилайн ажилд туслуулахаар их хаан Мөнх, Аламдар ба Люй Тайпин хэмээх 2 татварын зөвлөхийг явуулжээ. Тэд нийт 142 алдаа бүхий хууль дүрмийг жагсаан шүүж, Хятадын түшмэдүүдыг буруутган, Хубилайн шинэ хороог буулгасан. Хубилай 2 элчийг тэнд суулгахаар явуулсан. Хубилай 1258 оны эхээр Буддизм болон Бумөыын шашны төлөөлөгчдийг хуралд дуудсан. Хубилай 237 Сүм хийдийг Буддын сүм болгон өөрчилсөн байдаг. 1258 онд Мөнх хаан Хубилайд зүүн гарын цэргийг өгч Сычуань мужийг бүхлээр нь захируулав. Хубилай тэндээ үлдэхээр болж Мөнх хаанаас холдсон. Хубилай 1259 онд эргэн ирэхийн өмнө Мөнх хаан нас барсан байна. Хубилай үүнийг нууц хэвээр нь хадгалан үлдэхийг хүссэн бөгөөд Вухан ба ойролцоох Янгце руу дайралтаа үргэлжлүүлж Сүбэдэйн хүү Урианхайтай хамтран Вуханыг эзэлсэн.

Хаан ширээнд суусан нь ба иргэний дайн

Сангийн сайд Жиа Сидао Хубилайн хэлсэн үгий нь нууц хэвээр нь хадгалж, хилийн албан татвар болох 200000 мөнгөн гулдмай, 200000 боодол торыг Монголд төлсөн. Хубилай анх татгалзсан боловч Жиа Сидао тай багахан санал нийлж ,тохиролцоонд хүрсэн бөгөөд түүний эхнэрээс Аригбөх цэргийн хүчээ өсөн нэмэгдүүлж байна гэсэн мэдээ авчээ. Ийнхүү Монголдоо буцаж ирсэн. Тэрээр удалгүй дүү ариг бөхөөсөө Хархорумд хуралдай хийе гэсэн мэдээг хүлээн авсан бөгөөд Мөнхийн хуучин албатуудаас хаанаа болгоё гэж илэрхийлсэн байсан. Чингис хааны үр удам гэдгээрээ Аригбөх нь хаан болж болох боловч, түүний 2 ах Хубилай Хүлэгү эсрэг байр суурьтай байв. Хубилайн хятад дахь албатууд түүнийг хаан ширээнд суухыг нь дэмжиж, хятадын хойд талынхан болон манж нар нэр дэвшүүлсэн. Хубилай улсдаа эргэж ирээд Хуралдай зарласан. 1260 оны 4 сарын 12 нд Зүчи, Боржигин овогийнхон, Хубилайн гэр бүлийн гишүүд Аригбөхийн саналыг харгалзан үзэж Хубилайг хаан Ширээнд өргөмжилсөн. 1260 онд Хубилайг Алтан ордныхныг оролцуулахгүйгээр Хуралдай дээр хаанаар сонгосон. Хубилай болон түүний дүү Аригбөхийн хооронд тэмцэл өрнөж монголын нийслэл хархорумд тархай бутархай байдал үүссэн. Шанхай болон Сычуань дахь Мөнх хааны армыг Ариг Бөх удирдаж байсан. Хубилай шанхай руу Лян Си Сяныг илгээж, Сычуань руу Аригбөхийн иргэд рүү Лиу Тайпинийг явуулсан. Мөн Хархорумд Балгай сайдын дэмжлэгийг авсанаар Ариг бөх хаан болсноор Монголд нэгэн зэрэг 2 хаан суув. Хархорумд төвлөрсөн Аригбөх, Хубилай руу дайраад няцаагдсан бөгөөд Хархорум рүү очих бүх худалдааны замыг хааснаар монголд өлсгөлөн эхлэв. Аригбөхөөс түшмэдүүд нь урван Хубилайгийн талд оржээ. Удалгүй хүч нь суларсан Аригбөх 1264 оны 8 сарын 24 нд Хубилайд бууж өгсөн. Их хуралдай зарлаж Хүлэгү, Алтан ордны эзэн Бэрх, Аму нарыг дуудсан боловч ирж амжихгүй болсон учир Аригбөхийг хэрхэх талаар өөрөө шийд гэв. Гэхдээ ах дүү нарын дунд хутган үймүүлсэн хэргээр Аригбөхийн сайд нарыг хатуу шийтгэн ихэнхи хүнийг цаазаар авчээ. 1266 онд Аригбөх нас барснаар Өгөдэйн ач Хайду хан, Хубилайн эсрэг тэмцэхээр болсон. Түүний нутаг нь Тарвагатайн нуруу орчмоор байсан бөгөөд Цагаадайн зарим түшмэдүүдийн дэмжлэгийг авсан.

Байлдан дагуулалт ба гадаадтай тогтоосон харилцаа холбоо

Хубилай хишигтэн цэргийн бүтэц үүргийг хязгаарласныг үл харгалзан бүрэлдэхүүнд нь эхлээд Хятадыг оруулсан байсан боловч сүүлдээ Кипчак, Алан нарыг Алтан ордоны улсаас авчруулж тус тус нэгжүүдийг шинээр улсын хишигтэн цэрэгт оруулсан байна. Өөрийн хишигтэн цэргийг 1263 онд байгуулсан бөгөөд Хубилай Чингис хааны 4 н албадын үр удам болох Борохула, Боорчи, Мухулай зэрэг 3-ыг оруулж байжээ. Хубилай хаан хишигтэн цэрэгт давуу эрх олгодог байв. Монгол болон Хятадын нэгжүүд нь аль аль нь Чингис хааныг ашиглаж байсан зохион байгуулалт 10 тын системээр явагддаг байв.Монголчууд шинэ их бууны анги болон янз бүрийн технологийн эхэн үедээ бусад улс орноос авч ашигладаг байсан. Хубилайн дүү болох Хүлэгү Персээс Исмайл болон Ал Аддинийг инженерээр авчирсан байна. 1282 онд дэлхийн хамгийн эртний их бууг монголын эзэмшилд байсан Манжураас олж бүртгэсэн байдаг. Хубилай болон түүний жанжидад эдийн засгийн ашиг тустай тул өмнөд хятадаас мөргөлдөөн гарахаас зайлсхийж байв. Хубилайн гадаадын албаныхан дипломат болон цэргийн бодлогын хувьд эзэнт улсын бодлоготой байв. Хубилай хаан 1271 онд Вонжун ванг улс орныг нь удирдах эрх олгож, цэргээр хамгаалуулсан. 1272 онд Монголын эзлэн түрэмгийллийн дараа Солонгос нь Юань улсын эрх мэдэлд бүрэн оржээ. Гүрё дахь Монголын цэргийн бааз болсон. 1276 онд Монголын их цэрэг Өмнөд Сүн улсын нийслэлийг эзлэн авч залуу хаан, олон түшмэд, цэргийн хамт олзлон авсан. Гэвч 1279 он хүртэл Сүн улсын үлдсэн цэргүүд бууж өгөлгүй тэмцсээр байсан бөгөөд эцэстээ ялагдан Өмнөд Сүн улс мөхжээ.

Япон руу довтолсон нь

Хубилай хаан Япон руу 2 удаа дайрсан хэдий ч завиных нь загвар цаг агаарын нөхцөл байдалд тохиромжгүй байсан учир бүтэлгүйтсэн. Эхний дайралтаа 1274 онд 900 завьтайгаар хийсэн байна. 2 дахь дайралтаа 1281 онд хийсэн. Монголчууд энэ үед 2 тусдаа хүчийг илгээсэн бөгөөд эхнийх нь 40000 Хятад, Солонгос, Монгол цэргүүдийг Масачаас гарган 900 завиар явуулсан бөгөөд энэ үед хоорондоо 74 м уртын зайтай 3500 завинд өмнөд Хятадаас авсан 100000 далайчин бүхий томоохон хүчийг илгээжээ. Тухайн үед усан цэргүүдэд зэр зэвсэг тийм их ч байгаагүй. 10-р сард Солонгос, Японоос 110 мил зайд завиараа дөхөж очсон байсан. Солонгосчууд 1281 оны 6-р сарын 23-нд Хаката буланд усан завиараа хүрсэн байсан боловч Хятадаас гарсан завь нь энд хүрч чадаагүй байна. Самурай цэргүүд Монголын цэргүүдийг дахин ялсан. Монголчууд нэгдсэн хүчтэй байснаар дайнд ялдаг. Монголчууд галт сумаар дэлбэлж, нум сумаар тасралтгүй харваж, Самурайг бөмбөгдсөн байна. Гэвч Монголчууд японыг усан цэргээрээ ялаагүй байна. Усан цэргийн Археологич Доктор Кензо Хаяашида Такашимагын баруун эргийн дагуух 2 дахь дайралтын үед хэрэглэж байсан зарим зүйлсийг нээн илрүүлсэн байна. Түүний багийн олддвор нь Хубилай хааны дайралт Японыг сандаргаж байсныг гэрчилдэг. Хятадууд завийг маш ихээр хэрэглэдэг байжээ. Хубилай хааны хяналтан доор Хятадууд дайралтанд орох үед хэрэглэх завийг маш түргэн шуурхай олноор нь барьж байгуулж байжээ. Хаяашида Хубилайн стандарт, маш сайн бүтэц зохион байгуулалттай далай дээгүүр явдаг завинууд ашиглаж байсан гэдгийг томъёолсон. Япон руу дайрсан анхны дайралтын дараа Японы усан цэргүүд болох Вокоу нар Солонгос руу дайралт үзүүлсэн байдаг. Гэвч Монгол, Солонгосын хүч түүнийг буцаасан бөгөөд Вокоугын усан цэргүүд Горёо болон Камакура дахь цэргийн чадалд хүрэхээргүй сул байсан нь харагддаг. 1293 онд Юань улс Окинавагаас 100 японыг олзлон авсан байдаг.

Вьетнам руу хийсэн довтолгоо

Хубилай хаан Дай Вьетийг 2 удаа дайлаар морджээ. Хубилай 1260 онд Их Хаан болсны дараа Тран династи 3 жил тутам даргач хүлээн авч, өргөл өргөдөг байсан[1][2]. Гэвч удалгүй тэдний хаан нь түүнээсээ татгалзжээ. Ийнхүү эхний аян дайн (Монголчуудын Дай Вьет рүү хийсэн 2 дахь довтолгоо) 1284 оны 12 сард хунтайж Тогооноор удирдуулан хил даван орж, Ханойн зүүн хойд талд байх Вань Киепт Омарын байгуулсан ялалтын дараа төд удалгүй Тан Лон (одоогийн Ханой)-г эзлэв. Тэр үед Чампагийн Согэту хойш хөдөлж, Нге Ан (одоогийн Вьетнамын төв-хойд бүс нутаг) руу хүрэлцэн ирэхэд Траны генерал Тран Киений удирдсан арми түүнд бууж өгөв. Гэвч Траны хаад болон дээд командлагч Тран Хун Дао тактикаа өөрчлөн, хамгаалалтаас довтолгоонд шилжиж, Монголчуудын эсрэг тэмцэж эхлэв. 4 сард генерал Тран Куан Хай Чүон Дүонд (одоогийн Ханойн хэсэг) Согэтуг буулган авч, Тай Кетэд болсон томоохон тулалдааны үеэр Согэту алагдан, Траны хаад ялалт байгуулав. Удалгүй генерал Тран Нат Дуат ч Хам Ту (одоогийн Хун Ений хэсэг)-д ялалт байгуулж, Тогоон генерал Тран Хун Даод ялагдсанаар Хубилай хааны Дай Вьетийг эзлэх гэсэн анхны оролдлого амжилтгүй болжээ. Тогоон Дай Вьетийн харваачдад алуулахаас сэргийлж хүрэл хоолойд нуугдсан бөгөөд энэ үйлдэл нь Их Монгол Улс болон Тогооны хувьд ичгүүртэй явдал болсон билээ.

Амжилтгүй оролдлогынхоо дараа Хубилай Нан Тонгийн ах, Аннамын хаан бөгөөд Монголчуудад урвасан Тран Ич Такийг илгээхээр төлөвлөсөн боловч, Юаний Хүнань дахь хангамжийн баазад асуудал гарч, дээрээс нь Хайдугийн довтолгоон нэрмэснээр төлөвлөгөөгөө цуцалжээ. 1285 онд Төвөдийн Бригун урсгалынхан бослого дэгдээж, Пагвагийн урсгалын хийдүүдийг довтолсон. Цагадайн хан Дува босогчдод туслахаар ирж, Таримын сав газарт Хубилайн нэгтгэлүүдийг ялаад, Хар-Хошууг бүслэв[3]. Хайду Бешбаликт байсан армийг устгаад, дараа жил нь хотыг эзэлжээ. Ихэнх уйгурууд Кашгарыг орхин, Юаний алс зүүн хэсэг дэх аюулгүй газар луу нүүж одов. Энэ бүхэн Хубилайн ач Бухтөмөр 1291 онд 10,000 Төвөдийг хороож, Бригунгийн бослогыг дарах хүртэл үргэлжлэн, Төвөдийн байдал арай гэж намжив.

Ийнхүү Дай Вьетэд анхаарал хандуулах боломжтой болсон Хубилай хаан 2 дахь довтолгоогоо 1287 онд, өмнөхөө бодвол том флот, хоол хүнсний арвин нөөцтэйгээр сайтар зохион байгуулалттайгаар эхлүүлэв. Тогооны удирдсан монголчууд Ван Киеп рүү (баруун хойноос) хүрч очин, Омарын явган болон морин цэргүүдтэй (Улаан голын дагуу өөр замаар очсон) нийлэн, тулалдаанд хялбар ялав. Тэнгисийн флот Ван Донд Ха Лон булангийн ойролцоо) ялалт байгуулсан ч хүнсээ ачсан ачааны том онгоцоо орхисон байсныг нь генерал Тран Хан Ду олзолжээ. Ингээд Тан Лон (одоогийн Ханой)-д байсан монголчууд хүнсний хомсдолд нэрвэгдэв. Хангамжийн талаар шинэ мэдээ ирэхгүй байсан тул Тогоон армиа Ван Киеп рүү ухраахаас өөр аргагүй боллоо. Тэр үед Дай Вьетийн арми урагш давшин, Монголчуудад эзлэгдсэн байсан олон сууринг чөлөөлжээ. Явган цэргүүд нь Ван Киеп дэх Монголчуудыг довтлох тушаал авав. Тогоон армиа хоёр хувааж, ухарсан байна.

4 сарын эхээр Хубилайн Кипчак жанжин Омараар удирдуулсан тэнгисийн цэргийн хүчин явган цэргээр дэмжүүлэн Бач Дан голд хүрч очив. Гүүр, зам устгагдаж, Дай Вьетийн цэргүүд довтолж байсны улмаас Бач Данд явган цэргийн дэмжлэггүй болжээ. Дай Вьетийн жижиг флот уг тулалдаанд оролцож, ухарч байгаа дүр үзүүлсэн байна. Монголчууд Дай Вьетийн цэргүүдийг нэхэн хөөгөөд тэдний бэлдсэн талбарт очжээ. Тэнд хүлээж байсан мянга мянган жижиг завь хоёр эргээс гарч ирэн, дайсны эгнээг задалсан. Гэнэтийн хүчтэй дайралттай тулгарсан Монголчууд далай руу ухрахыг оролдсон ч Дай Вьетчүүдийн татсан уяанд тээглэн хөлөг онгоцнууд нь гацаж, олонх нь эвдэрч сүйдэн живжээ. Тэр үед нь олон тооны галт салнууд урсан ирж мөргөж байв. Айсан Монгол цэргүүд онгоцноосоо үсэрч буун, эрэг рүү гарсан бөгөөд тэнд тэднийг Траны хаан болон Тран Хун Даогийн удирдсан арми хүлээж байлаа. Ингээд Монголын тэнгисийн флот бүрмөсөн сүйрч, Омар олзлогджээ. Тэр үед Дай Вьетийн арми Лан Соны дагуу Тогооны армийг үлдэн хөөжээ. Тогоон ширэнгэн ой дундуур дутаан нутаг буцсан аж. Гэсэн ч Дай Вьет болон Чампагийн хаант улсууд цаашид зөрчилдөөн үүсэхээс сэргийлж, Хубилайн захиргааг хүлээн зөвшөөрсөн билээ[2][4].

Зүүн Өмнөд Ази, Өмнөд тэнгис

Бирмийн эсрэг хийсэн 3 аян дайнаар (1277, 1283, 1287) Монголчууд Ирраваддийн дельтэд хүрч, Бирм дэх Паганы хаант улсын нийслэл Баганыг эзлэн, өөрсдийн тоглоомын засгийн газар байгуулсан[5]. Хубилай албан ёсоор бол сюзерентет улсыг байгуулсан хэдий ч Бирмчүүд Монголын дагуул улс болж, тэднийг Хятадаас хөөгдөх хүртэл алба гувчуур өргөн барьсаар байв[6]. Камбожийн Кхмерийн хаант улс болон Малай, Өмнөд Энэтхэг дэх жижиг улсууд Хубилайн хаанчлалыг 1278-1294 онуудад хүлээн зөвшөөрч байв. Уг бүс нутаг дахь монголчуудын сонирхол нь цэвэр худалдааны болон алба гувчуурын харилцаа тогтооход оршиж байлаа.

Хаанчлалынхаа сүүлийн жилүүдэд Хубилай Жава дахь Сингасаригийн вант улсын эсрэг 20-30,000 цэрэг хөдөлгөн, өшөө авах усан замын аян дайн (1293) хийсэн боловч Монголын хүч 3,000 дайчнаа алдаад, Мажапахит династиг эрхэндээ оруулж чадалгүй буцжээ. 1294 онд Тайн 2 хаант улс болох Сухотай, Чианмай Хубилайн эзэнт гүрний ивээлийн улс болсон[5].

Сахалиныг эзэлсэн нь

Монголын цэргүүд Сахалин руу хэд хэдэн удаа дайрсан бөгөөд энэ нь 1264-1308 онд үргэлжилсэн юм[7]. Монголын эзэнт гүрэн нь албан татвар дээр суурилдаг тул шинэ газар нутгийг эзлэн авбал эдийн засаг нь сайжирдаг байжээ. Нивх ба Орокууд нь Монголд захирагдах болсон. Харин Айнүгийн ард түмэн Монголын шууданг довтолж, Их Хаанд дагаар орсон Сахалины уугуул иргэдтэй тулалддаг байв[8]. Эцэстээ 1308 онд Айнүгийн овог аймгууд Монголчуудын захиргааг хүлээн зөвшөөрчээ.

Европ

Хубилай хааны удирдлага дор Дорнод ази болон барууныхныг хооронд нь шууд холбоо тогтоох нь нээлттэй болж Төв азийн худалдааны замуудад монголчууд хяналтаа тавьж өртөө шуудангийн үйлчилгээг үзүүлдэг байсан учир монголын эзэнт гүрэнд үзүүлэх ач холбогдол нь их байв. 13 р зууны эхээр европ болон төв азичууд мөргөл, аялал, жуулчлал, элч төлөөлөгчийн журмаар, Хятад руу явдаг замыг бий болгосон. Монголчууд хятадыг захирдаг байсан учир Монголын эзэнт гүрний ойролцоо хаана ч байсан бөгөөд Орос, Перс, Месопотами зэрэг улс руу бүхий л худалдааны зам чиглэдэг байв. Их хаан болон Пап ламын хооронд хэдэн удаа элч төлөөлөгчийг шууд сольж байжээ. 1266 онд Хубилай хаан Венецийн мөргөлчдөд зөвшөөрөл олгож, 100, 100-н христийн номтнууд болон инженерүүдэд Пологийн ах дүү нарт явах зөвшөөрөл олгожээ. 1263 онд ах дүү Поло нар Ромд эргэн ирсэн. Их хаан Хубилай ба Илхан Аргуны сайд болох Раббн бар саума 1287-1288 оны үед өрнөдөд Ром, Парис, Бореукас ба дорнодод Дадугаар аялал хийж гол захирагчтай нь уулзсан байдаг. Никкологийн хүү Марко Поло энэхүү аялалдаа өөрийнхөө аавыг хамт дагуулан явж байсан нь Хятад болон Монголд хамгийн сайн танигдах жуулчин болохынх нь үндэс байсан байж болно. Тэрээр Хубилай хааны удирдлага дор 1275-1292 оны хооронд 17 жилийн турш Юннань ба Фүжень аймгуудаар аялаж удирдлага нь дахь албан ёсны үйлчилгээнд нь оролцож байсан гэж ярьжээ. Гэвч үүнийг дундад иргэн улсын үеийн түүхчдийн Хятадыг дүрсэлсэн хэсгээс гарч ирсэн дэлхийн дүрслэл хэмээх сэтгүүлээс авсан хэмээн европт дамжуулан үздэг байна. Раббан Саума дахь дорнод Азийн хэсэгт байсан Кистиорак гэдэг лам нь одоогийн Бээжингийн газар нутагт төрсөн. Тэрээр 1278 онд Иран дахь Илханы засаглалд төв азиас орж ирсэн бөгөөд Монголчууд Исламд байдаг христэд итгэгчдэдийн тусламжийг авахаар европ руу явсан байдаг. Энэ мэтчилэн тив газруудыг хэрэн хэсэж мэдээлэл түгээж байсан хүмүүс олон байв. Хубилай хааны удирдлага дор анх хязгаарлалттай боловч хятад болон өрнөдийнхний хооронд соёлын солилцоо болон харилцаа холбоог шууд тогтоож байжээ.

Юань улсын эзэн хаан

Хубилай Монголын эзэнт гүрний зохион байгуулалтад уламжлалт 10 т ын системийг ашиглаж байсан бөгөөд 1261 онд өндөр албан тушаалтнууддаа тусгай шуудангийн эрхийг өгсөн байдаг. Тэрээр хятадын улс төр болон соёлын загварчлалыг сайшаан дэмжсэн байдаг бөгөөд уламжлалт ноёны нөлөөг багасгаж Сонг гүрний агуу их сүр хүчийг буулган авсан. Хубилай 1276 он хүртэл хятадын зөвлөхүүдтэй ажилладаг байв. Угсаатны хан хятадад итгэдэггүй байсан бөгөөд хан хятадуудаас илүүгээр Монголчууд төв азийн болон мусламанчууд, цөөхөн европчуудыг өндөр албан тушаалд томилдог байв. Хубилай монголд Аригбөхтэй дайн хийж байх үедээ хятадын сайдын өргөмөл хүүд эгдүүцэн хан хятадыг сэжиглэж эхэлжээ. Тэрээр Лиу Бингзхонг ба Ху хенг гэх мэт мөн хан хятад зөвлөгчтэй байсан байна. Тэрээр 66 Уйгур Туркчуудыг ажилд оруулсныг нь 21-ыг нь Хятадын дүүргүүдэд хороодын даргаар суурьшуулан үлдээжээ. 1262 онд Ахмаад Фочакних хэмээх итгэгчийг 1260 онд Кискалын захирагчаар томилж Монголын нийслэлийн Шангду хэмээх газар томилон суулгажээ.Хубилай Паксва Ламаг эзэн гүрний удирдагчаар томилжээ. 1270 онд Паксва дөрвөлжин үсгийг зохиосон байна. Хубилай Төвд болон хятадын лам нарыг Паксвагын удирдлаганд оруулж дээд шүүхийн хяналтын хороог үндэслэсэн байна. Төвдөд Паксва ламыг байхад төвдийн лам Сангха бичиг хэргийн ажилд сайн байсан бөгөөд Буддын болон төвдийн оролцооны хувьд хороог байгуулан нэр өгсөн байдаг. Ассирон Христчүүд Хубилайд үйлчилдэг байсан бөгөөд Юань улсын дээд шүүх нь Ассирын физикч Исагын удирдлаган дор шаашныг дэмжих хороог байгуулж Христын сүм барьж өөр шашны урсгалыг оруулж ирсэн байна. Хаган нь 1270 онд дээд шүүхийн хажууд Мусалманы анагаахын төв, 1271 онд Исламаны одон орны судлалын удирдах төв, 1289 онд эзэнт гүрний хөвгүүдэд зориулж Мусалманы сургууль байгуулсан байна.Лиу Бангзонг (1274) Ши, тиази (1275) Зао би (1276) ба Дон веибанг (1278) онд Хятадын албан үүрэг гүйцэтгэгч нь нас барж алга болсоны дараа Хубилай хаан Хятадуудыг дахин ажилд аваагүй байна. Хубилай улсын байдлыг хянадаг удирдлагын ахлагчаар Ахмад Фанакадыг томилсон. 1286 онд төвдийн Сангха эзэнт гүрний ахлах офицер болсон байна. 1965 оноос Баарингын баян болон Жалерийн антонг нар ахлах зөвлөхөөр томилогдон ажиллаж байжээ.Борохулын үр удам болох Очирыг хишигтэн цэргийн удирдагч болгосон. Хубилайи хаан Зиюаныг 1271 онд 8 дахь жилд Юань гүрний байгуулахад албан ёсоор оролцож дадуг нийслэлийг нь болгож зарлан тунхагласан. Хуучин нийслэл нь Шангду байсан. Хубилай хаан Зиюаныг 1274 онд 11 дэх жилдээ өмнөд Сонгын эзэнт гүрний ул мөр дээр их хэмжээний довтолгоо хийж эхэлсэн бөгөөд эцэст нь 1279 онд Зиюан нь 16 дах жилд Сонг гүрнийг устгаж хамгийн сүүлийн удаа улсаа нэгтгэсэн Хятад, Монгол, Солонгос нь тус тусын захирагч бүхий 11 аймагтай байсан. 11 аймгаас гадна төвийн бүсэд одоогий өмнөд хятадын ихэнх хэсэг нь багтаж байсан тул эзэнт гүрний хувьд чухал хэсэг хэмээн харагдаж байсан бөгөөд Дадуд Зхонгшушенгаар шууд захируулж байжээ. Үүнээс гадна төвд нь Ксуанзхенгстут хэмээн нэрлэдэг өндөр төвшиний удирдлагын системээр захирдаг байсан. Хубилай хаан эх сувгийг байгуулсанаар эдийн засгийг өсгөж, барилга байгууламжийг засварлаж, замуудаа өргөтгөж, дүрэм журмаа сайжруулж байсан. Хубилай хааны гэрийн сургууль нь хуучны монгол уламжлалуудыг зарим ойлголтуудыг багтаасан байсан бөгөөд Хубилай хаан засаглалаар эдгээр уламжлууд нь үргэлжлэн явагдсан бөгөөд зарим нэг уламжлалт хятадын эдийн засаг болон нийгэм соёлын асуудал нэвтэрсэн байв. Хубилай монголдын мөргөлчдийг 1263 онд татвар төлөх ёстой хэмээн зарлиг гаргасан бөгөөд 1268 онд зах зээлийн татаварын алба байгуулсан байна. Монголчууд Сонгыг эзэлсэн учир мөргөлчид өмнөд хятадын тэнгис болон энэтхэгийн далай орчмоор тэлэн байрласан байна.1286 онд далай эрэг орчмын худалдаанд зах зээлийн татварын хяналтыг тавьж эхэлсэн. Заогийн газрыг шинэчлэлийн гол эх үүсвэр нь давсны монополь байсан. Монголын захиргаанд 1227 онд цаасан мөнгө ашиглаж эхэлсэн. 1260 оны 8 сард Хубилай хугацаа нь дуусдаггүй Юаныг эргэлтэнд оруулж данс тооцоо бүхий цаасан мөнгийг анх бий болгосон байна. Ийнхүү мөнгө нь алт, мөнгө болон хувирах боломжтой болсон бөгөөд засгийн газар татвар төлөгчдөөс цаасан мөнгө авдаг байв. 1273 онд тэрээр Сонгын эзлэн түрэмгийлэгчдэд эдийн засгийн тусламж дэмжлэг үзүүлсэн. Ийнхүү Чао хэмээн нэрлэгддэг цаасан мөнгөөр л татвараа төлөхийг шаарддаг болсон. Хубилайн засаглал гадны мөргөлчид юмуу энгийн иргэдээс алт мөнгөн хэлбэрээр татвараа хураан авч байсан. Гэвч наймаачид солилцоо хийж засгийн газраас авдаг болсон. Хубилай хаан анх яагаад фиат мөнгө үйлдвэрлэгчдийг бий болгосны учир нь ийм юм. Цаасан баримтууд нь цуглуулсан татварыгыг бий болгодог бөгөөд энэхүү том улс орны зоос тээвэрлэхэд зарцуулдаг байсан зардлыг бууруулсан. 1287 онд Хубилайн сайд Сангхан Зхиюан хэмээх шинэ мөнгөн бий болгосон. Энэ нь хөрвөх чадваргүй байсан бөгөөд зэсээр хийсэн байв. Илханатын Тиякхатугын дараа Перс болон Дундчихны системэд үүнийг хэрэглэх ямар ч боломжгүй учир хэрэглээнээс гарсан. Хубилай азийн урлагийг дэмждэг байсан бөгөөд шашны итгэлийг ч дэмждэг байжээ. Хубилай хаан Таоистын эсрэг үзэл баримтлалтай байсан. 1270 онд Марко Поло гэх мэтийн хэд хэдэн европчууд монгол гүрэнд зочилон ирсэн байдаг.

Их гүрний нийслэл хот

1260 оны 5 сарийн 5-нд Шандуд Хубилай хаан нийслэлээ шилжүүлснээр улсаа зохион байгуулж эхэлсэн. Туо нь инженерийн ажилд сонирхолгүй байсан ч одон орны ажилд орсон. Тэрээр багаж зохион бүтээхдээ ур чадвартай байсан бөгөөд хийсэн төхөөрөмжүүдээрээ одон орны ажиглалт явуулдаг байв. Тэрээр одон орны төххөөрөмжүүдийг ашиглан нарийвчилсан хугацааг харуулж чаддаг усан цагийг бүтээсэн. Туркмистаны уран барилгачин Икхитөр Ал Диен Хаган ба Хан Баликийн нийслэлийн барилгуудын загварыг байгуулсан. Их хаан шинэ нийслэлээ барьж байгуулахын тулд гадны маш олон ажилчдыг авсан байна. Түүний нэг болох Непалиас ирсэн Арниго цагаан Стиуфаг байгуулсан бөгөөд энэ нь Хан Балик Дадудаа хамгийн том нь байжээ. Зхангын Хубилай хаанд зөвлөсөн түүний найз болох Туо нь усан байгууламж бүхий инженерийн шийдлийг гаргасан байна. Хубилай хаан усжуулалт, тариа ногооны тээвэрлэлт, үерийн хяналт зэрэгт усны менежмент чухал гэдгийг мэдэж байсан бөгөөд Даду ба Шар мөрний хоорондох талбайд эдгээр обектуудыг хэрхэн оруулж болохыг Туогоос оруулж байжээ. Туо Дадуд шинэ усны хангамжийг Шиншан уулан дах Байбу хэмээх газраас 30 км урт суваг татан Дадуд ус татжээ. Тэрээр өөр өөр голын сав газруудыг холбож шинэ шинэ суваг байгуулж усны төвшинг байгуулж,өөр амжилттай болгож болох сайжруулсан зүйлүүдийг бий болгох бодолтой байжээ. Үүгээрээ Хубилай хаанд таслагдсан бөгөөд Туо улс орны бусад хэсгүүдэд төстэй хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлж байжээ. 1264 онд тэрээр Монголын хэдэн жилийн турш хийсэн дайны үеийн усжуулалтын системд анхаарлаа хандуулж гэмтлийг нь засах талаар хаанаас асууж байсан. Туо нь Зханг найзтайгаа байнга хамт явдаг байсан бөгөөд системийн гэмтсэн хэсгийг засахад тусалж, үр дүнтэй ажил хийхэд нэмэр болдог хэмээн тэмдэглэсэн байдаг. Тэрээр мэдэгдлээ Хубилай хаанд шууд явуулдаг байжээ.

Наяны бослого

1274 онд Хубилай хаан Зүрчид дахь Монголын төлөөлөгчөөр Лянь Хихианыг томилсон. Чингис хааны дүү Бэлгүтэйгийн 4 дэх үеийнхнийг 1287 онд Наян нь өдөөн хатгажээ. Наян нь Төв Ази дахь Хубилайн өрсөлдөгч болох Хайдутай холбоо тогтоожээ. Түүний харъяанд Зүрчид, Кидан, Монгол угсааны цэргүүд захирагдаж байсан. Хасарын хүү болох Шикктур ба Хачиуны үр удам болох Хаданы удирдлаган дор бослого гарчээ. Наян нь Чингис хааны хүү Хүлгэний Эбугений тайж байсан бөгөөд Хүдэний гэр бүлийн гишүүн, Гүюг хааны дүү байсан учир түүний бослогод цэргээ нэгтгэсэн Хубилай Наяны эсрэг Баян жанжныг явуулсан бөгөөд Хайду Хархориныг эзлэн үлдэж Зүрчидийн бослого руу өөр нэг цэргийн хүчийг явуулжээ. Хубилай хааны жанжин Литингийн удилдлаган дор Наянгийн 60000 цэрэгтэй байлджээ. Гүрёгийн Чүн Нёл ван бослогыг дарахад цэргээрээ тусалсан байна. Ширүүн тулалдааны дараа Наяны цэргүүд ухарсан бөгөөд Литинг бөмбөгдөж эхэлснээр шөнийн цагаар Наяны цэргийн хүрээг бут цохисон байна. Хубилайн цэргийн хүч Наяныг устгасан. Энэ үед Шикатур нь Ляонин мужид бослого гаргасан боловч сарын дотор түүнийг няцаажээ. Хайду нь дайнаас зугтаан хойд зүг рүү явсан. Хэдий тийм боловч Хайду Чингай балгас дахь Юань улсын гол цэргийн хүчийг буулган авсан бөгөөд 1289 онд маш богино хугацаанд Хархорумыг эзлэн суусан байна. Хайду Хубилай хаан цэргийн томоохон хүчээ хөдлөгөхөөс өмнө зугтаажээ. 1289 он хүртэл Наяныг дэмждэг хүмүүс байсан боловч аяндаа алга болсон. Бослого гаргасан тайжийн цэргийн хүчнийхэн гэр бүлийнхнийхээ хамт улс орон бүртээ буцсан байв. Хубилай Монгол Зүрчидэд гарсан бослогын үеэр зарим хүмүүсыг залхаан цээрлүүлсэн байна. Энэхүү бослогын улмаас 1287 оны 12-р сарын 4-нд Ляоянгийн салбар тагнуулын газрыг үүсгэн байгуулжээ.

Өтөл нас

Чингис ааваасаа 9 жилийн өмнө буюу 1285 онд нас баржээ. Хубилай харамсан гашуудсан бөгөөд түүний эхнэр Хөхжин хатан дотно хэвээр үлджээ. Өөрөөр хэлбэл Хубилай хаан амьдралынхаа эцэст Тулай өвчин туссан байжээ. Тэрээр амьтны эд эрхтэн идэх дуртай болсон учир жин нь маш их нэмэгдсэн. Ийнхүү түүний цусан дахь бөөмийн хэмжээ томорсноор Тулай өвчинтэй болсон байна. Түүний үхэлтэй энэхүү өвчин холбоотой. Хубилай хаан Чингимийн хүү Төмөр шинэ титэм залгамжлагчаараа сонгогдсон бөгөөд Монголын эзэнт гүрний 6 дахь эзэн хаан болж Хубилай хааныг нас барсны дараа Юань гүрний 2 дах захирагч болжээ. Өвчний улмаас эцсийн эцэст түүнээс 30 насаар ах Баяныг ч цэргийн хүчний удирдлагаар сонгох боломжтой байжээ. Хубилай байнга бие нь суларч 1294 оны 2-р сарын 18-нд нас баржээ. 2 жилийн дараа оршуулгын ёслолыг хийсэн бөгөөд монголын хаадын оршуулгын газарт аваачсан байна.

Өв хөрөнгө

1260 онд хаан ширээнд гарч ирсэн Хубилайн хүч чадал Монголын эзэнт гүрнийг шинэ чиглэлд хандуулсан ажээ. Тэрээр маргаантай байдлаар хаан ширээнд суусан боловч түүний үед Монголчуудын хөгжил хурдасч дэлхийтэй харилцаж байсан төдийгүй Монголын эзэнт гүрнийг Хятадын соёл иргэншилтэй холбож өгсөнөөр эзэнт гүрний хүн ам сайн сайхан амьдрах нөхцлийг хангаж өгсөн байна. Хубилай болон түүний өмнөх хаадын байлдан дагуулал хүчирхэг Хятадыг цэргийн хүчээр байлдан эзэлж, бүтээн байгуулалтанд дахин оруулснаараа эзэнт гүрний хөгжилд маш том үүрэг гүйцэтгэсэн. Одоо үеийн Бээжин хотын орчим төвлөрч байсан нийслэл хотоосоо Түвд, Шинжаан ба Монголын жинхэнэ хууль дүрмийг Алтан улсын, дотоод Азийн эзэнт гүрний хувьд түрүүчийн хаадын барьж байсан дүрмүүдийг сахиулж чадсан байна.

Гэр бүл

Хамгийн түрүүнд Хубилай хаан Тэгүлэнтэй гэрлэсэн бөгөөд Тэгүлэн маш эрт нас баржээ. Түүний дараа Хубилай хаан Хонгирад аймгийн Чаби хатантай гэрлэжээ. Чаби түүний хамгийн хайртай эхнэр байжээ. Чаби буюу Чимбай хатан төрийн бодлогод оролцож байсны зэрэгцээ Хятадын торгоны урлалыг шинэ түвшинд хөгжүүлэхэд их үүрэг гүйцэтгэжээ. 1286 онд Чаби хатныг нас барсных нь дараа Хубилай Намбуй хэмээх залуухан үеэл дүүтэйгээ Чабигийн хүслийн дагуу гэрлэжээ.
Эх сурвалж: www.assa.mn

Бутанцарын 11 дэх үеийн ач Чингис Монголын тулгар төрийг байгуулж, их хаанд өргөмжлөгдсөнөөр Хиад-Боржигон нь алтан ургийн овог болж үүнээс хойш Чингисийн удмын монголын бүх хаад ноёд уг шагаа Хиад яст Боржигон овогт хэмээн хөтлөх ёсон уламжлагджээ.

ХАТАГИН. Добу мэргэний бэлэвсэн хатан Алун- гуагийн ахмад хөвгүүн Буха хатагаас үүссэн Нирун аймгийн гол овгийн нэг болой. Хатагин 1204 онд Чингисийн харъяанд орж Халх голын сав нутгаар нутаглаж байсан улбаа нь одоо хүртэл уламжлагджээ. Гурван Хатагин гэж нэрлэх бөгөөд одоо Дорнод аймгийн Матад суманд гол нь буй. Мөн Дорнод аймгийн Баян-Уул, Сэргэлэн, Сүхбаатар аймгийн Эрдэнэцагаан, Баянтэрэм, Сүхбаатар сум, Архангай аймгийн Тариат, Батцэнгэл, Хөвсгөл аймгийн Шинэ-Идэр сумдад хошуу захиргааны үед хатагин баг, отог байжээ.
УРИАНХАН.10-12-р зуунд Дарлигины бүрэлдэхүүнд орсон 18 монгол аймгийн нэг, Нууц товчооны мэдээгээр Урианхайн нар Алунгуагийн үед Бурхан-Халдунд нутаглаж байгаад хожим Бутанцарын эзэмшилд шилжиж Чингисийн үед Зэлмэ, Сүбээдэй зэрэг баатарууд тодорсон бөгөөд Чингис хаанаас хойш Урианхан нь Тулуй, Элжигдэй ноёны хувь өмчид ирсэн аж. Хожим 16-р зууны үед Гэрсэнзийн 7-р хүү Самбу-Бумад өвлөгдсөн Халх долоон хошууны нэг болжээ. Дараа нь Самбу-Бумбын хоёрдугаар хүү Доржравдан илдэнгийн угсааны ноёд Хөх нуурт очиж сууснаас “Хөх нуурын халх хошууд” гэгдэн Халхад Засагт хан аймгийн Урианхан Дайчин вангийн хошуу, одоогийн Говь-Алтай аймгийн Тонхил,Бугат, Төгрөг, Шарга зэрэг сумдын халхчууд болно. Үүнээс гадна Дорнод, Хэнтий, Сүхбаатар, Архангай, Хөвсгөл, Завхан аймгуудад урианхан нар халх ястан бүрэлдэн тогтоход идэвхтэй оролцож байсны илрэл мөн. Судрын чуулган, монгол сурвалж бичигт монгол урианханыг түрэг урианхай нараас ямагт ялган заагласан нь тэдний хооронд угсаа ялгарлын шинж тэмдэг эрт үеэс тодорсон болохыг илтгэнэ.
ОЛХУНУД. Дарлигины 18 аймгийн бүрэлдэхүүнд орж явснаас үзэхэд олхунуд нь эртний монгол аймгийн нэгэн бөгөөд хожим 16-р зууны үеэс Халхын Засагт хан аймгийн гурван хошуу болж, удам угсаа нь одоогийн Ховдын Дарви, Цэцэг, Говь-Алтайн Дарви, Тайшир, Тонхил, Бигэр, Дэлгэр сумдад нутаглан буй. Мөн Хөвсгөлийн Шинэ-Идэр Тариалан, Булган, Завхан, Баянхонгор, Дундговь, Хэнтий аймгийн зарим сумдад “Ологнууд” гэсэн нутгийн аялгаар нэрлэгдсэн овгууд тааралдаж байна. Олхунуд нь дотроо хуваагддаг байсан бололтой. Жишээ нь: Засагт хан аймгийн Эрдэнэ бэйсийн (Одоогийн Ховд аймгийн Дарви сум) Олхунуд нь алаг адуутан, шар халзан хоньтон, улаан залаатан гэсэн гурван бүлэг улсаас бүрдэснээс үзэхэд Олхунуд овог нь дотроо бүлэг төрөлд хуваагдсан үе удмаа хөтөлдөг байжээ.
ЭЛЖГИН. Дарлигины бүрэлдэхүүнд орж Хонгирад аймгаас салбарлан 16-р зууны үед Гэрсэнзийн дээд хөвгүүн Ноёнтойд Бэсүд, Элжгин хоёр отог өмчлөгдөн улмаар түүний ахмад хөвгүүн Хонгор сэцэн жонон, хоёрдугаар хөвгүүн сайд Бадма Хатан баатар нар таван Бэсүд, хоёр Элжгин нараас долоон хошуу байгуулсны хоёр элжгиний удам нь одоогийн Увс аймгийн Зүүнхангай, Өндөрхангай, Цагаанхайрхан сумдын халхчууд болно. Элжгин нар нь дотроо Шарилжийнхан, Буучийнхан, Зургаадайнхан, Гэлэнгүүд, Бухынхан гэсэн бүлгүүдэд салбарлан бүлэг дотроо гэрлэдэггүй байжээ.
БЭСҮД. Нирун аймгийн нэгтгэлд хамрагдаж 13-р зууны эхэнд Тайчууд аймгийн бүрэлдхүүнд байгаад 1204 онд тулгар төр байгуулах үйлсэд нэн их хүчин зүтгэсэн (Бэсүүдийн алдарт Зэв жанжин) аймгийн нэгэн болно. 16-17-р зууны үйл явдлын үед Гэрсэнзийн хоёрдугаар хөвгүүн Ноёнтойн эзэмшилд өмчлөгдөн Хангай, Алтай нурууны завсар нутагт нутаглаж улмаар халх ястан бүрэлдэхэд гол үүрэг гүйцэтгэсэн овог билээ. Бэсүд овгийн удам угсааныхан одоогийн Хөвсгөл, Завхан, Архангай, Говь-Алтай, Баянхонгор, Ховд, Дорнод аймгуудад байна.
ЧИНОС. Нируны 19 аймгийн дотор тайчуудын нэгэн салбар эртний сурвалжит аймаг, 16-р зууны үед халх түмний отог болж хожим “Чинос”-оор овоглох нь мартагдсан бололтой. Эдүгээ Ховд аймгийн Чандмань, Дорнод аймгийн Булган, Халх гол сум, Хөвсгөлийн дархад ардын дунд чинос, чонод овгийн нэр тааралдаг нь дээр өгүүлснийг бататгах баримт юм. Сүхбаатарын Эрдэнэцагаан, Сэлэнгийн Дархан, Ерөө, Алтанбулаг, Булганы Уньт, Хутаг-Өндөр Дундговийн Дэлгэрхангай, Говь-Алтайн Баян-Уул, Дарви, Хөхморьт сумдад тааралдаж байна. ДАРХАД. 13-р зууны монгол аймгуудын нэг, тулгар төрийн үйл хэрэгт оролцсон эртний овог аймаг бөгөөд 19-20-р зууны заагт одоогийн Булган аймгийн Могод, Төв аймгийн Өндөрширээт, Өвөрхангай аймгийн Бүрд, Хөвсгөл аймгийн Улаан-Уул, Ринчинлхүмбэ, Баянзүрх, Дорнод аймгийн Чойбалсан, Булган, Халх гол (Хар дархад, Ухаа дархад, Жал дархад) Говь-Алтайн Чандмань, Эрдэнэ, Хойд Мянгад, Дуут сумдад халх, дархад, мянгад, Алтайн урианхайн дунд байснаас үзэхэд нилээд нийтлэг тархсан овог байжээ.
ҮЖЭЭД. Чингисийн дүү Отчигин ноёны харъяат монгол аймаг бөгөөд хожим 16-р зууны дундуур өврийн таван халх отгийн (Жарууд, Баарин, Хонгирад, Баяд, Үжээд нар) дотор суурьшжээ. Халх долоон хошууны Үжээд овог эдүгээ Булган аймгийн Бүрэгхангай суманд бий. МЯНГАД. Мянгад нь Монголын тулгар төр байгуулахад хүчин «зүггэж явсан аймгуудын нэг, хожим бага хаадын үед монгол даяар Хянганы нуруу хүртэл тархсан ажээ. Манай улсад Хөвсгөл, Говь-Алтай, Ховд аймгийн зарим сумдад мянгадаар овоглосон бүлэг хүмүүс нутагладаг ажээ.
ХАРНУУД. Харнууд бол 13-р зууны үеийн монгол аймгуудын нэг бөгөөд түүгээр овоглодог хүмүүс одоо Дундговь аймгийн Дэлгэрцогт, Луус, Гурвансайхан, Өндөршил, Дэлгэрхангай, Хулд, Өлзийт, Говь- Алтайн Цээл, Хөвсгөлийн Улаан-Уул, Баянзүрх, Ринчинлхүмбэ зэрэг сумдад олонтоо тааралдаж байна. Энэ нь халхын голлох овгийн нэг байсны гэрч буйзаа. ТҮМЭД. (Түмэт) Нууц товчоонд “хорь түмэт”, Судрын чуулганд Баргаас салбарлаж, Баргужин тохомд нутагладаг гэж тэмдэглэсэн байдаг бөгөөд 13-р зууны эхэнд Чингисийн мэдэлд шилжсэн аймаг юм. 16-р зууны үед халхын баруун түмний нэгэн түмэн 12 түмэд нь Алтайн 12 сувгийг хамгаалан суусан гэдэг мэдээ сурвалжид байдаг. Түмэд овог бүхий хүмүүс эдүгээ Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай, Сайхан-Овоо, Дэлгэрхангай, Луус, Хулд, Өлзийт суманд бий.
САРТУУЛ. Сартуул нь Чингисийн байлдан дагуулалтын үед Дундад Азиас ирж суурьшсан түрэг угсааны нэгэн томоохон бүлэг иргэд бөгөөд Хархорин хот барихад гар урлалын ажил эрхэлж байсан бололтой. Сарт хэмээх нь гар урчуул гэсэн утга бүхий түрэг үгнээс гаралтай. Хожим их гүрний дараа бусад монголчуудтай адил аж ахуй эрхлэн Тулуйн эзэмшилд орж 16-р зуунд Гэрсэнзийн заргадугаар хөвгүүн Далдан Хөндлөнд Тангудын хамт отоглон өмчлөгдөж Халх долоон хошууны нэгэн хошуу болсон ба улмаар халх сартуул хэмээн нэрлэгдэв. Одоо сартуул овгийн хүмүүс Завхан, Баянхонгор, Дорнод, Хэнтий , Увс, Булган аймгийн зарим сумдад бий.
ТАНГУД. Тангуд нь Чингисийн байлдан дагууллын шувтрага 1226 онд Монголд захирагдсан улс бөгөөд тэр үеэс монгол нутагт шилжин ирж нутагшсан хэсэг бүлэг монгол бус гарлын улс болно. 16-р зууны үед халх түмний бүрэлдхүүнд “тангад халх” хэмээх 15-р зууны хоёрдугаар хагаст Гэрсэнзийн хоёдугаар хөвгүүн Далдан Хөндлөнгийн хувь эзэмшилд Сартуулын хамт шилжин Халх долоон хошууны үүсвэрийг тавилцсан отог болно. Тангуд овгийн хүмүүс эдүгээ Дорнод, Сүхбаатар, Архангай, Завхан, Говь-Аптай, Хөвсгөл аймгийн зарим сумдад нутаглаж байна.
МЭРГЭД. Нууц товчоо, Судрын чуулганд гурван мэргэдийн Чингистэй хэрхэн харилцаатай байсныг маш тодорхой өгүүлснээс үзэхэд мэргэд нь тэр үед хүчирхэг аймаг байсныг гэрчлэх бөгөөд тэр нь эртний монгол удмын нэгэн салбар, татаар, найман, хэрээдийн адил бие даасан томоохон аймаг ажээ. Хожмын түүхэнд мэргэдийн тухай төдийлөн дурсагдахгүй болсон нь Чингисийн үр ач нарын байлдан дагууллын үеэр өрнө зүгт нүүдэллэн гарсан бололтой. Харин тэдний удам улбаа нь монгол овогтны дунд нэлээд түгээмэл тархан үлдсэн ажээ. Одоо Хэнтий аймгийн Дархан, Дэлгэрхаан, Булган аймгийн Тэшиг сумдад яс угсаагаа мэргэдээр овоглодог хүмүүс бий.
Барга. Халхын дунд суурьшсан барга нь үндсэндээ хоёр үед холбогдоно. I үе нь Галдангийн үед Манжийн цэрэгт татагдан одоогийн Завхан аймгийн Сантмаргац, Их-Уул, Ховд аймгийн Мөст, Эрдэнэбүрэн, Дундговь аймгийн Эрдэнэдалай зэрэг сумдад нутаглаж байна. II үе нь XX зууны эхэнд баргын Манлай баатар Дамдинсүрэн харъяат албат нарын хамт Богд хаант Монгол улсад дагаар орсон нь одоогийн Дорнод аймгийн Гурванзагал, Төв аймгийн Баян, Сэргэлэн сумын барга нар болно. Эдгээр баргыг “хуучин барга” гэх ба “шинэ барга” нь 1945 онд Өвөр Монголын Хөлөнбуйр сумаас Шаарийбуугийн удирдпагаар ирсэн Дорнод аймгийн Хөлөнбуйр сумын барга нар юм.
БАЯУД. Баяуд (Баяд) нь Дарлигин нэрийн дор явсан 18 аймгийн нэг бөгөөд 12-13-р зууны үед Сэлэнгэ мөрний сав газраар нутаглан, монголын талаар төр байгуулагдах хэрэг явдалд хүчин зүтгэж байснаараа нэрд гарсан билээ. 16-17-р зууны үеийн үйл явдалд Баяуд нар нь өвөр халхын таван отгийн нэгэн болжээ. 17-р зууны хоёрдугаар хагаст халх түмний дунд үлдсэн Баяуд Засагт ханы харъяанд явж одоогийн Увс аймгийн Зүүнговь, Малчин, Хяргас, Тэс сумын нутагт төвлөрөн суусан бөгөөд эдүүгээ халхчуудын дотор “Баяд”-аар овоглодог хүмүүс Дундговь аймгийн Адаацаг, Дэлгэрцогт, Сайхановоо Эрдэнэдалай, Дэлгэрхайнгай, Хулд, Дорнод аймгийн Халх гол сумуудад түгээмэл байдаг.
ЦАХАР. 18-р зууны дунд үед Манжийн хаан өөрийн үржил сүрэгт Сэцэн ханы хошуунаас одоогийн Сүхбаатар аймгийн Дариганга зэрэг сумыг таслан авч Халхын түшээт хан аймгийн ноён Цэрэнжавын албат ардын нь хамт нүүлгэн суулгаж, бас цахар найман хошуунаас нэлээд ардыг албандан гаргаж тус сүргийг хариуцуулан маллуулж суулгаснаас үүссэн болно. Тухайн үед тэр сүрэгчдийг “Даригангачууд” хэмээн нутгийн нэрээр нэрлэх болсон нь хожим дариганга ястан ч гэж үзэх болсон юм. Даригангчуудын доторх Цахар, Өөлд нь халхжиж халх буюу нутгийн нэр Даригангаар овоглох ажээ.
ХАРЧИН. Манжийн засгийн газраас 1728 онд Чуулалт хаалганаас Улиастай хүртэл 64 өртөө байгуулснаас 40 өртөө нь Халхын нутаг дундуур өнгөрч халхчууд түүний 20-ийг дангаар хариуцаж, үлдэх 20 өртөөг Өвөр Монголоос гэр хөрөнгийн хамт Халхад нүүлгэн суулгасан харчин ардууд дагнан залгуулж эхэлсэн үеэс халхажсан харчин нь одоогийн Дорноговь, Дундговь, Өвөрхангай, Баянхонгор аймгийн нутагт бий.
ӨӨЛД. 17-р зууны сүүлч үеийн Галдангийн Манжийн эсрэг йвуулсан дайнаас халхад үлдсэн өөлд нараар тусгай хошуу байгуулан Одоогийн Архангай аймгийн Хотонт, Өлзийт сумын нутагт суулгаснаас үүссэн ажээ. Мөн зарим хэсэг бүлгийг халхын хошуудад отоглон суулгасны удам салбар нь одоогийн Сүхбаатар аймгийн Дарьганга, Асгат, Халзан, Эрдэнэцагаан, Завхан аймгийн Их-Уул Баянхонгор аймгийн Эрдэнэцогт, Өлзийт зэрэг сумдад буй. 1911 онд Богд хаант Монгол улс тогтноход Цахар Сумъяа бэйс Илийн хязгаарын Бор талаас Цахар, Өөлд хамарсан албат нараа дагуулан Алтай нуруугаар дамжин Халхад ирж Богд хаант Монгол улсад дагаар орсонд одоогийн Сэлэнгэ аймагт нутаг олгон хошуу байгуулсан нь Сумъяа бэйсийн “Өөлд” гэж олны дотор нэршсэн болно.
ТОРГУУД. Өөлдийн нэгэн адил 17-р зууны сүүл үед халхад нутагшсан бололтой. Эдүгээ Завхан аймгийн Их-Уул (шар торгууд гэж өөрсдийгөө овоглодог) Өвөрхангайн Баян-Өндөр (торгууд отог гэж байсан) сумдад торгуудаар овоглодог хүмүүс бий. ЖОНГООР. Өөлд торгуудын нутагших үед холбогдох Зүүнгарчууд бололтой. Архангай аймгийн Цэцэрлэг суманд бий.
ХОТГОЙД. 18-р зууны 1754-1757 онд гарсан Амарсанаа, Чингүнжав нарын Манжийн эсрэг тэмцэл ялагдлаар төгссөний дараа Манжийн засгийн газар Чингүнжавын харъяат албат нарыг бусад аймаг хошуудад тараан суулгасан үеийн хотогойдын удам одоогийн Дорнод аймгийн Халх гол, Ховд аймгийн Мянгад суманд байгаа.
Л.Загдсүрэн.

Дараа нь би тайга дундуур хэдэн зуун км морь, буга унаж явсан нууцлаг Шончур-хамтай уулзахаар тууштай хичээсэн боловч тэр уулзахаас зайлсхийв.
Би бөө мөргөлийг 1940-өөд оны сүүлчээр, голын эрэг дээрх Кетс руу хийх экспедицийнхээ үеэр судалж эхэлсэн. Тэр үед би өмнө нь хэд хэдэн бөө нартай ярилцаж байсан боловч Кетүүд ч биш, Тувачууд ч бай нутгийн оршин суугчдын дунд “ мундаг ” хэмээн алдаршсан бөөтэй урьд өмнө нь уулзаж байгаагүй юм. 1930-аад оны дунд үе гэхэд Тувагийн ихэнх бөө. үйл ажиллагаагаа орхиж, үлдсэн хэсэг нь танихгүй хүмүүстэй уулзахаас зайлсхийх бүхий л арга замаар тайгад нуугдаж байв.
Би Тува улсын зүүн өмнөд хэсэгт, Монгол Улсын хил дээр орших Тере-Хол нуурын арал дээрх Пор-Бажын цайзын археологийн малтлагын ажлыг толгойллоо. Тэр үед Тере-Холский дүүрэг нь Тоджа шиг хүрч очиход хэцүү, дүлий байсан байх. Тайгын замаар мориор явж, эсвэл онгоцоор тийшээ очих боломжтой байсан – тэр үед нэг ч машин эдгээр бүс нутагт хүрч байгаагүй. Эдгээр газрууд хөл хөдөлгөөн ихтэй байсангүй. Нуураас 10 км-ийн зайд орших Кунгуртуг хэмээх жижиг тосгоны гадна хааяадаа дан ганц юрк, загасчид, анчдын тахал дээд цэгтээ тулдаг байв.
Нуурыг онгон тайга, намаг хүрээлсэн бөгөөд холоос Хан-Тайгын өндөр цастай нуруунууд харагдаж байв. Цаг хугацааны улмаас эвдэрч сүйтгэгдсэн боловч арал дээр эртний цайзын сүрлэг хэрэм байсаар байв. 1963 оны 7-р сарын зуны нэгэн орой малтлагад оролцогчид бид галын эргэн тойронд цугларч, өдрийн ажлын явцын талаар ярилцав. Тэр орой манай завь дээр загас авчирсан миний шинэ танил хөгшин загасчин Соён Алдын-оол галын дэргэд суув. Тэр бидэнтэй тайван ярьж, Тувагийн урт гаансыг асааж байв. Алдын-оол малтлага судлахыг сонирхож, зарим олдворыг үзэж, дараа нь нуур, цайзын гарал үүслийн талаар маш сонирхолтой домог ярьсан юм
Би үүнийг Алдын оол ахаас хэнээс сонссон бэ гэж асуув. ” Шончур-хам гэж ” хариулав. Загасчин нуурын хойд эрэг уруу дохиод: ” Тэр саяхан тайгагаас гарсан, одоо тэр энд амьдардаг: түүний урц холгүй байгаа .” Энэхүү гэнэтийн мэдээ намайг хэрхэн сонирхож, догдлуулж байгааг уншигч амархан төсөөлнө.
Шончур бөөг харах хүслийг минь мэдээд Алдын-оол ахтайгаа ярилцаж, бидэнтэй уулзахаар итгүүлэхээ амлав. Үнэхээр ч хэд хоногийн дараа тэр бөө хүнээс урилга авчирч, өөрийнхөө юрта руу зочлов. Алдын-оол биднийг дагалдана гэж амласан. Тувагийн бөө мөргөлийг бүрэн судалж харуулах боломж олгох асуултуудад хариулт авах гэсэн хүсэл эрмэлзэл төдийгүй Сибирийн бөөгийн өнгөт гэрэл зургуудыг анх удаа хийх ховор боломж намайг татсан юм. Түүний шинж чанарууд. Тэр үед манай малтлагын зураг авалтад ирсэн Москвагийн зураглаач Ю.Н.Алдохин хуаранд байсан тул ёслолыг өнгөт хальсан дээр буулгах найдвар хүртэл байсан.
Шөнийн зан үйл
Шончур бөө Урилгыг аваад маргааш нь бид бөө Шончур дээр очихоор явлаа. Алдын-оолын загас агнуурын жижиг завинд таван хүн байсан бөгөөд бөө биднийг хүлээж байсан хойд эрэг рүү аажмаар хөвж байв. Надаас гадна бөөгийн ах, зураглаач Юрий Алдохин, экспедицийн ажилтнууд байлаа.Харанхуй болсон үед ганцаардмал гэмээр эсгий юрт (урц) барьсан харагдаж эхлэв. Олон жилийн жин дор бөхийсөн өндөр туранхай өвгөн түүнээс аажмаар гарч ирэв. Энэ бол Тувагийн уламжлалт дээл өмссөн бөө Шончур байв; Тэрээр эелдэгээр мэндчилэн, бүгдийг нь уг юрт урилаа.
Орон байр нь гал голомтоор маш хурц гэрэлтэж байв. Түүний чимэглэл баялаг биш байсан. Үүдний эсрэг талд хамгийн хүндтэй газарт торны хананд наалдсан бөөн бөөрөнхий хэнгэрэг байв. ойролцоо ханан дээр сийрэг хувцастай жижиг шүтээнүүд өлгөгдсөн байв: сүнсний савууд – бөөгийн үйлчлэгчид. Бүрэнхийд тэдний шаргал нүд нь түгшүүртэй гялалзаж байв.
Шончур биднийг хажууд нь суулгаж, Тувагийн давсалсан цайгаар дайлав. Бид яриа өрнүүлэв. Би түүнд арал дээр юу хийж байгаагаа ярьсан. Шончур мянга гаруй жилийн тэртээ баригдсан том ордон дэлхийн давхарга дор болж хувирсанд чин сэтгэлээсээ гайхав. Аажмаар түүнтэй болон түүний зочломтгой эхнэртэй хийсэн яриа маань Шончурын тухай өөрийнхөө түүх болж хувирав.
– Та яаж бөө болсон бэ? – Эцэст нь би сонирхсон асуулт асууж байна.
– Би яаж бөө болсон юм бэ? – Шончур-хам асуултаа давтан хэлээд хуучин Тувагийн хоолойг асаан үргэлжлүүлэн гал голомтын бүжиглэж буй гэрлүүдийг ширтэн чимээгүй болов. Дараа нь тэр түүхээ аажмаар эхэлнэ.
Шончур бөөгийн түүх
Зүүн Саяны ууланд төрсөн. Эцэг нь Тувагийн эртний шар буурцгийн гэр бүлээс гаралтай байв. Тэрээр бүх Тувагийн хүүхдүүдийн нэгэн адил өсч томорсон: тоглож, аавдаа тусалж, бүр түүнтэй хамт ан хийж явсан. Тэрээр 14 настай байхдаа үл ойлгогдох өвчинд нэрвэгджээ. Хар дарсан зүүд зүүдэлж эхлэв. Үүний дараахан тэрээр эцэг эхийнхээ тахал өвчнөөс зугтаж, тайгад ганцаараа тэнэж, бараг юу ч идсэнгүй. Тайгад хэдэн өдөр тэнэж байснаа санахгүй байсан.
Эцэст нь хамаатан садан нь түүнийг маш их зовж шаналж, ядарч туйлдсан байдалтай буцааж авчрав. Түүнийг ухаан орохыг нь хүлээлгүй “ том ” бөө түүн дээр уригджээ : ийм заншилтай байв.
Бөө мартагдан хэвтэж байсан Шончурын хажууд шөнөжингөө эргэлдэв. Үүр цайх үеэр уригдсан бөө өвчний шалтгааныг тэнд байсан хүмүүст мэдэгдэв: удаан нас барсан бөөгийн сүнс – Соён овгийн өвөг дээдэс Шончурт нэвтэрсэн байв. Тиймээс хамаатан садан нь өвчтөнийг эдгэрэхийг хүсч байвал түүнийг бөө болго. Шончур үүнийг хүсээгүй, тэр айж, хэдэн өдөр эрс татгалзав. Гэхдээ хөгшин бөөгийн хэлсэн үг хамаатан садны хувьд хууль байв. Тэд өсвөр насны хүүхдийг бөө болоход нь итгэж, Шончурт бөөгийн дагалдах хэрэгслийг хамтад нь бэлтгэсэн: хэнгэрэг (донгур), алх (орба), толгойн өмсгөл, богино боловч хүнд кофтан (териг), тусгай гутал.
Дараа нь ойролцоох дахин цуглуулж, тусгай баяр ёслол, ямар үед урьж бөө шончур болон түүний ойр хамаатан садан нь дэргэд нь хэнгэрэг нь дуулж хийж амьдарч байсан гэр бүлийн бүх гишүүд ” сэргээж ” хэнгэрэг, мөн дараа нь бүх хамаатан садан түүнийг алхаар цохиж эргүүл. Шончур өөрөө хамгийн сүүлд хэнгэрэг цохисон. Ёслолын дараа түүний хэнгэрэг ” амь орж ” , тэр үеэс онгод тэнгэрийн ертөнцөд бөөгийн тэнүүчлэлд ” морь ” болж иржээ. Тэр үед алх нь ташуур болон хувирч бөө нь ” морь ” -г нь хөөв . Шончурыг бөө болгосны дараа өвчин нь арилж эхлэв.
Тэрээр хүмүүсийг, амьтдаас бузар сүнснүүдийг (аза) хөөн зайлуулсан. Муу ёрын сүнснүүдтэй тэрээр цуцалтгүй тэмцэх хэрэгтэй байв. Энэ тэмцэлд түүнд сайхан сэтгэлтэй туслах сүнснүүд (eeren) тусалсан. Дээд ертөнцөд Шончурын хэлснээр хүчирхэг Хан Курбусту захирдаг бол дунд хэсэгт сүнснүүдээс гадна хүмүүс бас амьдардаг бөгөөд Доод ертөнцөд бүх муу хүчний захирагч цуст Эрлик захирдаг …
Шончур түүхээ дуусгаад би бөөгийн хангамжийг үзүүлээд өгөөч гэж гуйв. Тахилгын толгойн чимэг нь улаан даавуугаар чимэглэсэн арьсан туузаас бүрддэг байв. Дээрээс нь өтгөн эгнээний өд бэхэлсэн байв. Даавуугаар чимэглэсэн урт арьсан оосорыг доор нь оёдог. Боолт дээр хүний нүүрний дүрс нь нөхцөлт байдлаар хийгдсэн боловч нүд, хамар, ам, чих гэх мэт маш тод хатгамалтай байдаг. Бөөгийн кафтан дотор бугын арьсаар дотор нь үслэг эдлэл оёж, ханцуй, захыг нь улаан даавуугаар засдаг. Хүний араг ясны гарын ясыг кафтан дээр цаа бугын үсээр хатгаж, мөрөндөө бүргэдийн өд оёдог. Муу сүнснүүдээс хамгаалах ёстой байсан кафетан дээр нум, есөн сумны төмөр загварыг оёдог. Хэрээний оёмол арьс, багана, нугас – онгодын сав – бөөгийн туслахууд, мөн нээлттэй улаан амтай могойнуудын зураг.
Хэнгэрэг нь нэг талдаа бугын арьсаар бүрсэн модон ирмэгээр хийгдсэн болж таарав. Энэ нь есөн од, марал, улбар шар өнгийн хоёр шилмүүст дүрслэгдсэн байдаг. Хэнгэрэг дээрх бүдүүвчилсэн зураг нь манай эрин үеийн эхэн үеэс эхтэй хадны дээрх эртний зургуудтай төстэй байв.
Орой унаж байв. Гэрийн үүдний арьсан хөшиг салхины дор бага зэрэг нээгдэхэд нуурын дээгүүр час улаан нар жаргах нарийхан нарийхан зурвас харагдав. Шончур хуурай мөчрүүдээ гал руу шидэв. Орон сууцны торон ханан дээр дөл бүжиглэж байв.
Бөө нар ихэвчлэн шөнө дөлөөр зан үйл хийдэг. Шончурын тохиролцсон гэдэгт би итгэлгүй байсан тул ажилдаа амжилт хүсье гэж захиас илгээж өгөхийг түүнээс хүссэн. “ Сүүлийн үед би нурууны өвчнөөр шаналж байгаа бөгөөд энэ нь миний ажилд саад болж байна, яагаад гэвэл би үргэлж бидний ажилладаг газар дээр бөхийх хэрэгтэй болдог. Та надад хандаж болох уу? “- Би Шончур руу эргэв. Бага зэрэг тээнэгэлзсэний эцэст тэр зөвшөөрсөн боловч бид нар жаргаж, бүрэн харанхуй болохыг хүлээх хэрэгтэй гэж хэлэв.
Үүнээс өмнө би Енисей тайга, Подкаменная Тунгуска, Монголын тал нутагт бөөгийн зан үйлийн талаар янз бүрийн сонин хачин зүйлээр дүүрэн хөгшчүүлийн тухай түүхийг сонсч байсан. Би өнгөрсөн зууны аялагч жуулчдын сэтгэл хөдөлгөм тайлбарыг уншиж байсан боловч эртний бүх шинж чанаруудтай бөөгийн зан үйлийг урьд өмнө харж байгаагүй.
Эцэст нь харанхуй болж, шөнийн одод юртын утаан нүхэнд тусахад Шончур шүтлэгийн хувцас өмсөж эхлэв: толгойн өмсгөл, гутал, хүнд зан үйлийн кафет. Эхнэр, ах нь түүнд зарим нэг эд зүйлийг өмсөхөд нь туслав. Өвгөн хүнд костюм, хэнгэрэг хүнд байгаа нь мэдрэгдэж, Шончур энэ хувцастайгаа хөдөлж чадах эсэхэд өөрийн эрхгүй эргэлзэв.
Шончур ядарсан байдалтай гал руу алхам алхаж, гартаа хэнгэрэг барин гал дээр бөхийж хатсан мөчрүүдээ шидэв. Хэнгэрэг илүү сайн сонсогдохын тулд тэр үүнийг хатаав.
Гал зуухны дэргэд хэдэн хүн сууж байв. Хүмүүсээс хачин урт сүүдэр унав. Хүннүгийн ертөнцийн эртний овог аймгууд энд амьдарч байсан Ази тивд, галын гэрэлд дархан цаазат газарт бөө нарын оролцоотойгоор ёслол үйлддэг байсан тэр холын цагт цаг хугацааны машин биднийг олон зууны нууцлаг зайд аваачсан юм шиг санагдлаа. туслах сүнсний дүрсийг амьтан, шувуу хэлбэртэй дүрсээр дараа нь өдөр бүр хаданд сийлэв.
Шончур хэнгэрэг хуурай байсан эсэхийг шалгасны дараа хэнгэрэг – ” морь ” руу энхрийлэн эргэж , морь холын замд бэлэн байгаа эсэхийг асуув. Дараа нь тэр түүнийг яг л амьд амьтан шиг зөөлхөн алгадаж, түүнийг арьсан, сүүгээр тосолж өгөв. Одоо хэнгэрэг – ” морь ” хооллож байна – та эхлүүлж болно. Түүнд хэнгэрэгийг дарахад бөө шалан дээр хүндээр суугаад нүдээ анин гал руу нуруугаа харуулан туслах сүнсийг дуудаж намуухан дуугаар аажмаар дуулж эхлэв.
Бид дуу хураагуураа асааж, хэнгэрэг хүртэл тахилгын үг, цохилтыг тэмдэглэж эхлэв, ховор, эхэндээ нам гүм боловч аажмаар чанга, чанга. Оператор Ю.Н. Юртоны ханан дээр суусан Алдохин аль хэдийн зураг авалтандаа оржээ.
Бөө өөрийн дуу хоолойгоо аажмаар өндөрсгөхдөө бөө нь түүний туслах сүнс – амьтан, шувуу: хэрээ, шонхор, нугас, загас, могой, хүчирхэг уулын ямаа гэх мэтийг жагсаав. Тэрээр тэднийг магтаж, тэдний гавьяаг дуулж, тэд юу хийж байгаагаа хэлэв. цаг хугацаа. Тиймээс тэрээр шувуудын тухай дуулав: “ Тоджа нуурыг тойрсон янз бүрийн өнгөт есөн шувуу нисдэг. Тэд нисдэг, гадагшаа хар … “. Тэрээр санаандгүй хурдан бөгөөд амархан босож, шувууны нислэгийг дууриаж, юртоны хажуугаар хэд алхав. Тэр шувуу шиг хойд дүрдээ хувилж, далавч шиг гараа аажуухан дэлбээд доош бөхийхөд ямар нэгэн зүйл хайж байх шиг санагдав. Тэр даруй тэр хэрээ шиг хэд хэдэн удаа чанга дуугарав. Түүний үгнээс түүнийг Дээд ертөнц рүү нислээ үргэлжлүүлж байгаа гэж ойлгох боломжтой байв.
Хэнгэрэг цохилох нь нэг бол унав, нэг бол морины гүйлтийг санагдуулам чанга, хэмнэлтэй сонсогдож байв. Заримдаа тэд “огцом санамсаргүй буудлага шиг харагдаж байсан боловч дараа нь бараг л сонсогдохгүй болжээ. Замдаа тааралдсан муу ёрын сүнснүүдтэй ярьж байсан бөөгийн дуу хоолой бид энэ бүх хугацаанд сонсогдож байв. Эхлээд тэр тэдэнтэй хүндэтгэлтэйгээр ярьсан боловч Хэрэв тэд яагаад – тэд дуулгаваргүй байсан бол бөөгийн дуу хоолой заналхийлсэн, эсэргүүцэлтэй сонсогдож эхлэв.Муу ёрын сүнснүүдийн нэгэнд тэр дараах байдалтай эргэж:
– За, алив!
Би чамтай тулалдах болно.
Надад төмөр сум байна!
Чи надад юу хийх гэж байна, бод!
Уушиг, зүрх сэтгэлээ бодоод үз дээ
Таны амьдралын тухай!
Хэрэв та эрэгтэй бол ялна
Хэрэв та бүтэлгүйтвэл үхэх болно!
Хэрэв та айхгүй бол хүрээд ирээрэй!
Надад хүч чадал, хүч чадал байна.
Танд байгаа юу?
Уулзъя, эцэст нь бид эрчүүд шүү дээ, –
Хэн хүчтэй болохыг олж мэдье!
Намайг хөл дор чинь оруулахгүй гэдгийг чи харах болно!
Муу ёрын сүнснүүд, бидний харж байгаагаар бөөгийн үзэж байгаагаар мөнх бус, уушиг, зүрх сэтгэлтэй байдаг. Тэднийг алж, даван туулж, айж, бөөгийн хүслийг биелүүлэхээр албадаж болно.
Гэнэт бөө чимээгүй болж огцом үсрэн босов. Бараг бүжиг дээр тэр хэд хэдэн хөдөлгөөн хийж, намайг хөнгөвчлөх, эрх чөлөөгөөрөө гайхшруулсан (би түүний костюмаа өмсөөд ямар хэцүү байдалтай хөдөлж байсныг нь сайн санаж байсан). Тэрбээр заналхийлсэн поз гэж үзээд хэнгэрэгийг богино бөгөөд хүчтэй цохилтоор цохиж эхлэв. Түүний нүд нь аниагүй хэвээр байв (бид бичлэгийг анх харж байхдаа үүнийг тогтоосон – эртний угсаатны зүйчид үүнийг бөө нарын дунд тэмдэглэж аваагүй). Түүний уйлах, хөдлөх хөдөлгөөн, нүүрний хувирлаар Шончур гүнзгий сэтгэлийн хөөрөлд автсан нь илт байв. Тэрбээр энэ үгийг эхэнд нь байсан шигээ уянгалахаа больж, гэнэт сөөнгө хоолойгоор хашгирав. Одоо тэр хуучин муу санаатай дайсан болох муу ёрын сүнстэй хамт ширүүн тэмцлийг ууртайгаар дүрслэн харуулав. Унтраах галын сулхан гэрэлд улаавтар үрчлээтсэн, туранхай, хөлс дуслаар бүрхэгдсэн, гүн живсэн, хаалттай нүдтэй бөөгийн царай дахиад л аймаар царай гаргалаа. Бамбай шиг хэнгэрэгний ард нуугдаж, тэр амархан гүйж, муу ёрын сүнсийг хөөж, ёроолын эргэн тойронд үсэрч, нүдээ нээхгүй байсан ч хачин байсан ч тэнд байсан хэнийг ч гэмтээсэнгүй.
Бөөгийн уйтгартай хашгиралтаас сүнс тэмцлээс зайлсхийж байгааг ойлгох боломжтой байсан: эсвэл тэр ус руу үсрэн загас болон хувирч, дараа нь шувуу болж, үүлэн дунд нуугдав. Бөө дайсныхаа араас хөөхийг туслах туслах сүнснүүдээ чанга дуугаар дуудав. Өөрөө ганцаараа Шончурын хэнгэрэгийн цохилт унтарч байхад хэлж чадах үгсийг нь шүүж үзвэл муу ёрын сүнсийг дийлэхгүй байв. Гэхдээ дараа нь туслах сүнснүүдээс тусламж ирэв. Хэнгэрэгэнд хүчтэй цохилт өгсөн – тэр бөө нь хурц төмөр сумаараа муу ёрын сүнсийг буудсан юм. Буудлага нь тийм ч оновчтой биш байсан: сүнс зөвхөн шархадсан бөгөөд зугтжээ. Бөө араас нь гүйлээ. Гэсэн хэдий ч сүнс бүх талаар зайлсхийсэн. Бөө хүн хурдан, авхаалжтай, гэнэтийн огцом хөдөлгөөн хийсэн. Тэр үсрээд эцэст нь дайсныг гүйцэж түрүүлэв. Тэмцэл эхлэв. Дайснууд унаж, байшингийн шалан дээр өнхрөв. Бөө муу ёрын сүнсийг хэнгэрэгээр хүчтэй дарав. Тэрбээр хэнгэрэгийн цохилтыг шүүж үзээд зугтахыг оролдсон боловч бүтэлгүйтэв. Эцэст нь сүнс ядарч туйлдсан бололтой; бөө хэнгэрэг өргөөд доор нь харуулснаар үүнд итгэв. Шончур сүнсийг үл тоомсорлон өшиглөж, дараа нь түүнийг гишгэж эхлэв; Хэсэг хугацааны дараа бөө муу ёрын сүнсийг амандаа авчраад долоогоод дуртайяа идэв.
– Би чамайг идсэн, уушги, элэгийг чинь идсэн! Миний улаан цусыг долоохыг би танд зөвшөөрөхгүй!
Тиймээс, гайхалтай тэмцэлд ялалт байгуулж, муу ёрын сүнс ялагдав.
… Бөө тэнүүчлэлээсээ буцаж ирснээ зарлав. Юртегийн дагуу хэд алхаад Шончур гүн ядарсандаа шалан дээр хүчтэй живээд хэдхэн минутын дараа нүдээ нээлээ. Дахин бид урд, нуруутай, бөхийсөн, маш их ядарсан хүнийг харав.
Шөнө дундын аль хэдийн өнгөрчихсөн байсан ч бид явах гэж яарсангүй. Бид саяхныг хүртэл орчин үеийн кино театрт сансар судлалын тухай кино үзэж, хүрээлэнгүүд, сургууль, номын дэлгүүрүүд, үйлдвэрүүдтэйгээ Тувагийн нийслэл хотын наранд хурсан гудамжаар явж байсан гэж итгэхэд бэрх байлаа. Гэхдээ шинэ Тува болон эртний бөө хоёр хоёулаа бодит байдаюю байсан бөгөөд яг энэ бодит байдал нь 1944 оноос хойш ОХУ-ын бүрэлдэхүүнд орсноос хойш богино хугацаанд залуу бүгд найрамдах улс хичнээн их алхам хийснийг бидэнд онцгойлон мэдрүүлсэн юм. Үнэхээр 13 жилийн өмнөхөн Тувад хүн амын тооллого явуулж, Тувачуудын 90 гаруй хувь нь бичиг үсэг мэддэггүй, бүгд найрамдах улсад 725 бөө байдаг болохыг тогтоожээ. 100 Тувач тутамд нэгээс илүү бөө, түүний дотор хүүхдүүд.
Үүрд баяртай гэж хэлье
Маргааш нь би дахиад Алдын-оолын завиар Шончур руу явлаа. Энэ удаа би түүнтэй бөөгийн шашны талаар янз бүрийн асуулт асууж нэлээд удаан ярилцлаа. Тэр миний асуултанд чадах чинээгээрээ дуртайяа, бүрэн дүүрэн хариулаад зогсохгүй тэр өөрөө Тере-Холмын дээгүүр харсан онгоцнуудын тухай, миний буудаж байсан камерын тухай, бусад олон зүйлийн талаар маш их зүйл асуусан. . Би өвгөнөөс бөөгийнхөө хантаазыг дахин өмсөөрэй гэж хүсээд, би тэр юртын урд зүлгэн дээр би түүнтэй, түүний эхнэр, Алдын-оол нартай хамт дурсгалын зураг татуулав.
Надтай салах ёс гүйцэтгэж байхдаа тэр гэнэтийн байдлаар:
– Өмнөх шигээ агуу бөө болох надад аль хэдийн хэцүү болсон. Би хөгширч, өвчтэй болсон. Амьдрал өөрчлөгдсөн. Би урьдын адил муу ёрын сүнснүүдтэй тэмцэж чадахгүй. Би Кунгуртуг тосгонд байгаа хүү дээрээ нүүнэ. Би онгодуудтайгаа үүрд салах ёс гүйцэтгэнэ.
Долоо хоногийн дараа би Шончурт дахин очиж бэлэг авчирлаа. Дараа нь гэнэтийн зүйл болжээ. Түүний үгийг санаж би өвгөнөөс бөөгийн эд зүйлээсээ музейд хандивлах эсэхийг маш их эргэлзэж асуув. Миний бүх хүлээлтээс гадна … тэр зөвшөөрөв. Хэлэлцээргүйгээр тэр даруй дагалдах хэрэгслийн нэг хэсгийг хандив болгож надад нэг хэсгийг хандивлав (би Тувагийн музейд хүлээлгэн өгсөн бөгөөд өнөөдрийг хүртэл хадгалагдаж байгаа). Бид Шончуртэй халуун дотноор үдэж, тэр намайг дахин түүн дээр зочлохыг урьсан юм.
Би энд дахин зочлох болно гэж үнэхээр найдаж байсан. Гэхдээ би тэр үед үүрд баяртай гэж бодож байсангүй. Хэдэн жилийн дараа би дахин Кунгуртуг тосгонд ирсэн боловч Шончур саяхан нас барсныг мэдсэн. Хувь заяаны хүслээр бидний оролцсон ёслол их бөөгийн амьдралд хамгийн сүүлчийнх нь болж хувирсан гэдгийг би бас мэдсэн.
Choigoo Shamanic Path

Хааны ордны туурьнаас олдсон хүн чулуу, ордны хана дээврийн барилгын үлдэгдэл, хэрэглэж байсан эд зүйлсээс энэ үзвэрийн газрыг байгуулжээ. Аялал жуулчлал, бүтээн байгуулалт гэдэг энэ бөлгөө.

Уужим тасалгаа, Шар талыг харж суух амралтын суудал, тэр үед босгосон хааны зуны өргөөг харж суухад нэн тааламжтай. Эдгээр газруудыг тойроод олон жуулчлалын баазууд байгуулсан байна. Энэ бол төрийн бодлогын зохицуулалтаар байгуулсан аялал жуулчлалын байгууламжууд юм.
Биднийг буцах замд нутгийн улс санал тавьсан нь ган тайлж бороо хур оруулах хүсэлт байлаа. Нэгэнт үндсэн зорилго биелэгдсэн тул хүсэлтийг хүлээн авч малчны гэрийн зүг зорилоо. Хэдий алс хол нутаг боловч төв замаас салж, малчны суурь луу малчны өрх хооронд тавьсан бетонон замаар явсаар эхний айлд ирлээ.
Тэд монголын эртний уламжлалт шүтлэг бөө мөргөлөө эрхэмлэдэг ажээ. Тэдний хүсэлтээр залбирал үйлдээд цааш зорьсон айлруугаа хөдөлсөн. Малчдын нутгийн заагийг эмжиж тавьсан торон хашааг эмжсэн бетонон замаар явсаар урьсан айлдаа очлоо.
Залуу хосуудын амьдрах орчин гэж бидэндээ үлгэр жишээ болох ажгуу. Өөрийн хувийн эзэмшилд байх газарт өндөрлөг жижигхэн уул оршино. Машинаар уулын дээр очиход тэрхүү газарт бүх эзэмшил газарт хяналт тавьдаг камер байршуулжээ. Урд зүгт уудам тал, 70-аад км-т орших хот харагдана.
Өндөрлөгийн оройд хайрхандаа өргөх идээгээ бэлтгэж, их зайрангийн хуяг, хэнгэрийг байрлуулав. Ойрын хоёр жил ган болсон болохоор эргэн тойрны газар өвсгүй, “улаан” хөрс үзэгдэнэ. Энэ жилийн хувьд 7-р сар гарсан боловч хур бороо ороогүй байгаа ажээ.
Их зайран тамлага дуудлагаа эхэлж онгод юугаа дуудан хуяглан бослоо. Бүрэнхий харанхуй нөмөрч хэнгэрэгийн дуун орчинд түгнэ. Нутгийн төлөөлөл үнэн сэтгэлээс шүшэглэн залбирна. Их зайран онгодоо үдэж, бөөлөлт өндөрлөх мөчид зайрантай золгон мэндэлж, онгодын айлдварыг яаран асуулаа. Монгол Улсын их зайран нутагт нь ирж бөөлсөн байдаг, цаана үлдэх монгол бөөгийн нэр, төр сэтгэл түгшээнэ. Бороо орно гэж зайран товчхон хариулав. Одоо бороо орохыг хүлээх сэтгэл догдолсон мөчүүд эхэллээ.
Элдэвийн бодон хэвтэж байсан би, гүн нойрсчээ. Өглөө бороо шааган орж, ган тайлах мөчид сэрлээ. Миний сэтгэл ч орж буй бороотой адил нэвт норж, сэтгэлд баясал, хөөр бялхав. Их зайран үүрэгээ биелүүллээ.

Арав. ЗАЛУУС ХӨДӨӨ ХОТЫГ ХОСЛОН АМЬДАРЧ БАЙНА.

Миний очсон залуу гэр бүлийн өрхийн тэргүүнийг Баатар гэдэг. Эхнэр Нараа хоёр гэр бүл болоод цөөнгүй жил болж төрсөн хүү нь энэ жил наймдугаар ангид орж буй. Баатарынхыг өнөө цагийн залуу гэр бүлийн сонгодог илэрхийлэл гэж хэлж болно. Өөрөөр хэлбэл өнөө цагийн өвөрмонгол залуусын хөдөө, хотыг хослон амьдарч буйн тод жишээг бидэнд өгүүлнэ.
Баатарын хөдөө гэр, мал аж ахуй нь одоогийн амьдарч буй хотоос 200 орчим км оршдог. Гэхдээ өнөөгийн шинжлэх ухаан техникийн хөгжил тэднийг өөрийн мал аж ахуйг өдөр дутмын хяналт дор эрхлэх боломжийг олгодог.
Юуны өмнө тэд гар утаснаас өдөр дутмын үйл ажиллагааг удирдах боломжтой юм. Хэдий аж ахуйг удирдах технологи өндөр хөгжсөн ч хүний хүчин зүйл чухал рольтой. Тиймээс тэд малчин хөлсөлж ажиллуулдаг. Малчиныхаа өдөр дутам, цаг дутамын ажиллагааг алс хол нутгаас бүрэн хчнаж ажилладаг ажээ. Энэ боломж залуу гэр бүлийг хотод амьдарч, үр хүүхэддээ боловсрол эзэмшүүлэх, худалдаа наймаа эрхлэх, бие даасан өөр үйл ажиллагаа ядуулах боломжийг олгож байна.
Энэ залуугийн амьдрал, үйл ажиллагаа орчин цагийн залуусын хот, хөдөөгийн амьдралыг хосолсон төрхийг харуулсан залуу гэр бүлийн сонгомол төрхийг илэрхийлж байна. Баатар амьдарч буй хотоддоо өөрийн хувийн байртай. Түүнээс гадна худалдаа наймаа хийдэг өөрийн дэлгүүртэй юм.
Бид Баатарын амьдардаг хотоос хот хоорондын 4-н урсгалтай замаар 130 орчим км яваад хошууны төвд хүрсэн. Тэндээ цаас айл хоорондын бетонон замаар 90 орчим км яваад өөрийн эзэмшлийн талбайд хүрнэ. Тэднийг мал аж ахуйг эрхэлэхэд үндсэн нөхцөл нь цахилгаан эрчим хүч ажээ.
Баатарынх эдлэн газрын төвдөө амьдарах орон сууцаа байгуулжээ. Хотоос ялгах юмгүй сайхан амьдарч байна. Байраа залгаад малчиныхаа амьдрах байр оршино. Байрны эргэн тойрон хашаа байгуулж мод суулгасан харагдана. Байртайгаа залгаа техникийн байр байгуулжээ. Тэрхүү байранд хөдөө хэрэгтэй ямар л багаж байна бүгдийг бүрдүүлжээ. Аж ахуйн холбоотой ямар ч асуудал үүссэн өөрсдийн хүч боломжоор шийдэхээр бүх зүйлс бүрэн цуглуулсан байна.
Газар шороо, бүтээн байгуулалтыг гол хүндийг нугалдаг, олон талаар хувирган ашиглах дугуйт трактортай. Түүний хажууд өвс, малын тэжээлээ зөөдөг ачааны машин зогсоно. Өдөр дутмын ашиглагддаг цахилгаанаар ажилладаг жижигтэн ачааны тэрэг байна. Мөн малын өвс, тэжээл, хэвэг зэргийг хольж багсармал тэжээл гаргадаг машин байна. Баатар өөрөө жип машинтай, эхнэр нь жижиг хөнгөн тэрэгтэй. Эдгээр техник нийлээд багахан авто баазыг сануулна.
Гэр, малын цогцолборын дунд худаг өрөмдүүлжээ. Энэхүү худаг бүх зүйл гар утаснаас удирдаж малаа услах ажээ. Баатарын үндсэн мал нь үхэр юм. Түүнээс гадна хонь, ямаатай. Бас шувууны аж ахуй хавсарган эрхэлдэг. Шувууны аж ахуй нь өдөр дутмын хэрэглээний өндөгөө бүрэн хангадаг.
Мал аж ахуйн хашаагаар орж үзэв. Үндсэн хэсэг нь малын хашаанаас бүрдэнэ. Тэнд үхэрийн тэжээлийг заасан хугацаанд хангаж, услана. Тэднийх нийтдээ 400 орчим үхэртэй. Үнээ тугалын тусдаа байртай. Өвсний нөөцийн савтай.
Мал аж ахуйгаа өнөө цагийн өндөр технологоор хангасан нь малчин хүний хүнд хөдөлмөрийг хөнгөвчилсөн байна.
Хамгийн өндөр цэгээс авахуулаад бэлчээрийн эргэн тойронд камерийн бүрэн хяналттай. Хяналтын камерууддаа нарны эрчим хүчээр цэнэглэгддэг байна. Манай монгол залуус ч гэсэн эрчимжсэн мал аж ахуйг хот газраас эрхлэх бүрэн боломжтойг энэхүү залуу гэр бүлийн мал ахуйг эрхэлж буй үйл ажиллагаанаас харж болно.
Малын бэлчээргүй учир зөвхөн тэжээлээр хангах хэлбэрээр мал аж ахуйгаа эрхэлнэ. Ийнхүү өнөө цагийн малчин залуус хот хөдөөгийн сонгомол мал аж ахуйг эрхлэх боломжийг олгож байна.
Улс, засгийн газар энд мал аж ахуйн биржийг зөв зохион байгуулах үүрэг хүлээдэг. Ингэснээр махны үнийг хэт хөөрөгддөг махны ченжүүдийн үйл ажиллагаанд хяналт тогтоож чадаж байна. Тодорхой цэгүүдэд мал нядлах газруудыг байгуулж, тэнд татвар, малын эрүүл мэнд, бусад үйлчилгээ, тээвэр, цагдаа гээд олон асуудлыг нэг цэгийн үйлчилгээгээр шийдэх боломж бүрдэж байна.
Эндээс харж байхад монголын нүүдлийн мал аж ахуйг эрхлэх хэтийн төлөв харагдаж байна. Томтоохон газар нутагтай нүүдлийн мал ажахуйн хувьд хавар,зун, намрын цагт нүүдлийн буюу бэлчээр дагасан, харин өвлийн улиралд суурин хэлбэрийн мал аж ахуй хосолсон монгол малчин илүү зохистой хөгжих хандлага харагдаж байна. Мал маллахад алс холын гэдэг ойлголт байхгүй болох нээ. Ийм боломжийг шинжлэх ухаан техникийн эрин зуун бидэнд олгож байна.

 

Тэндээс цахилгаан машинд сууж хөдөлөхөд шар талын цэцэг угтан авч билээ. Энэ жил гандуу байгаа тул цэцэг тааруухан ургасан гэж танилцуулав. Цэцэгийн дунд зугаалахад зориулж тусгайлан модон зам засчээ. Мөн амарч суух сүүдрэвч байгуулж тав духыг хангахыг эрмэлзжээ. Цэцэгсийн дунд Байгаль хамгаалагч нар жуулчдыг хэсэг бүлгээр дагалдан явж, цэцэг “зулгаахаас” сэргийлэх ажээ.
Хааны ордны зүг явахад намагтай гол дээгүүр гардаг тухайн үед тэр хэсэг өмнө талаас цэргийн довтолгооноос хамгаалахад байршлын давуу байдлыг бий болгож байжээ. Зам явсаар хааны ордны хяналт шалгалтын хэсэгт аваачина. Тэнд чандлан шалгасны дараа их хэрэмд оруулдаг байжээ. Хамгаалалтын шалгалтын бүсийн дэргэдүүр өнгөрөв.
Одоо их хааны ордны туурь, гол цамхаг болох 13-н давхар барилгын туурь дээр ирж байгаа нь энэ билээ. Их хааны ордны туурь дээр Монголоос авчирсан арч, монгол архи, сүүний дээжээс хүмүүс цөөрсөн үед өргөж залбирлаа.
Ордны туурийн ард байрладаг байсан эрдэмтэн зөвлөгч нар, цэргийн хамгаалалт, дарханы газар гм барилгын суурь үлдэгдэл байрладаг. Ялангуяа цэргийн хамгаалалтын баярнаас эргэн тойрон тод харагдана. Бид эндээс хөдөлж, хэрэмний зүүн талд байрлах нэн эртний, хэрэмний дундаас цойлон ургасан олон зуун настай модон дээр очиж тахилгын зан үйлээ хийсэн билээ.
Энэ удаа Монгол бөөгийн их зайран, Хөвсгөлийн Цагаан нуур сумын зүүн тайгын улаач, олонд Нэргүй гэж алдаршсан Төмжий хүндэтгэлийн бөөлөлт хийсэн билээ. Энэ бөөлөлтийн эхлэх цаг нь бол 2023 оны 7 дугаар сарын 11-ны өдрийн 11 цаг 11 минут байлаа.
Зайрангийн бөөлөөн хуурын аяаар тамлаг, дуудлагаар эхэлж, онгод юугаа заллаа. Ид зуны халуун шатад байгаа үед цаг орчим бөөлнө гэдэг бас л яггүй зүйл бөлгөө. Хаана ч бидэнд тэнгэр шүтлэгтэнгүүд байнга туслаж байдаг. Шүтлэгтэн хоёр залуу хамт залбиралын зан үйл хийсэн билээ.
Аугаа их зүйл эгэл зүйлээс эхтэй байдаг. Их хааны сүнс Эх орон монгол нутөг, биднийгээ ивээн тэтгэх болтугай.

 

Найм. МОНГОЛ ЦЭРГИЙН ТҮҮХИЙН ТАСАРХАЙН СУРАГ

 

Энэ нутагт амьдрагчид монголын түүхийн нэгэн тасархай хэсэг билээ. Тэр нь тусгаар тогтносон монгол улсыг байгуулсан түүхтэй холбоотой. 1911 оны цагаагчин гахай жилийн шинийн 9 буюу арванхоёрдугаар сарын 29-ний өдөр бол монголчууд Үндэсний эрх чөлөөний хувьсгалын ололтыг баталгаажуулж, Монгол Улс тусгаар тогтнолоо тунхаглан зарлаж, Богд Жавзандамба хутагтыг хаан ширээнд залж, анхны таван яам бүхий Засгийн газрыг байгуулах шийдвэр гаргасан түүхэн өдөр билээ.
1913 оны долоодугаар сарын 7-нд Богд хааны зарлигаар Манлай баатар Дамдинсүрэнг Өмнө зүг мордуулсан цэргийг захирах жанжны тушаалд томилж, Өвөрмонголыг чөлөөлөх байлдааныг удирдуулжээ. Түүхэнд энэ байлдааныг “Таван замын байлдаан” хэмээн нэрлэдэг.
Түүний удирдсан цэрэг Долон нуур, Шандын голын чиглэлээр давшиж, Хятадын цэргийг удаа дараа хиар цохив. Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэнгийн удирдсан “Таван замын байлдаан” өргөн уудам газар нутаг хамарч, хоёр талаас олон мянган цэрэг оролцсон, багагүй хугацаанд үргэлжилсэн томоохон дайн байсан юм.
Архивын баримтад “Цэргийн жанжин Ж.Дамдинсүрэн 1912 оны долоодугаар сараас 1914 оны нэгдүгээр сар хүртэл баруун ба өмнө хязгаарыг төвшитгөн тохинуулах жанжны тушаал хүлээж дайлаар мордох хугацаандаа “олон хязгаарын газар тойрон дайсны цэрэг лугаа байлдсан нь бүгд нэг зуун гурван удаа” болсон хэмээн тэмдэглэгджээ. Монгол цэргийн шинэ үеийн түүхэнд ийм олон удаагийн байлдаан удирдаж ялалт байгуулсан цэргийн жанжин бараг үгүй буй за. Хатан баатар С.Магсаржав 30 гаруй, Ялгуунбаатар Л.Сумъяа 60 гаруй удаагийн тулалдаанд орж ялалт байгуулсан мэдээ байдаг.
Өвөрмонголын Долон нуур, Шандын голын чиглэлээр давшиж, Хятадын цэргийг удаа дараа хиар цохисон Манлайбаатар Ж.Дамдинсүрэнгийн удирдсан “Таван замын байлдаан”-ы ажиллагаанд оролцсон цэргүүдийн заримыг энэхүү нутагт төлөөлөл болгон үлдээжээ.
Уг нутагт Манлай баатар Дамдинсүрэнг отго жинсэндээ шүрэн чулуутай малгай өмсдөг тул “Шүрэн жанжин” гэж авгайлдаг байсан байна. Шүрэн жанжины тугийн цэрэг Сартуул Баянбөө овогтой Тарсай, Бадамсүрэн, Ану, Гомбо нар Шүрэн жанжины хамгийн итгэлт цэргүүд байжээ.
1913 оны 8 дугаар сарын 9-ны өдөр Хүйсийн талд болсон тулалдаанд хүрээлэн буудалсан хоёр хүрээ хар цэргийн дунд манай 16 цэрэг сэмхэн гэтэж орж, хоёр тийш гэнэт гал нээж байлдааны ажиллагааг эхлүүлж, хооронд нь тулалдүүлж, хүчээ барсаны дараа монгол цэргүүд дайрч цохиолт өгч дайсныг бутцохисон байлдааны уран арга хэрэглэсэн гэж нутгийн ардууд ярьж байна.
Энэхүү тулалдаан А.Гомбо гарамгай байлдаж дайсныг ялахад их үүрэг гүйцэтгэсэн гэж ярих ажгуу. Тиймээс Манлай баатар Дамдинсүрэн гарамгай байлдсан Аюулгүйн Гомбод махир сэлэм, тулгаар шагнасан байдаг. Эдгээр шагнасан зүйлс нь отго, овгонд нь одоо ч хадгалагдсаар байгаа ажээ.
Аюулгүйн Гомбо бол таван хэл мэддэг хүн байсан бөгөөд тухайн нутагт цэргийн удирдагч, төлөөллөөр үлдээсэн байна. Энэ хүн хоёр эхнэртэй байсан бөгөөд Бүдээ, Базарсад, Лувсан, Тунсаг, Бавуу, Цэрэн, Амба, Аж, Дэмчиг гэсэн хүү нар, Ерэнсоо, Рэнчинсоо, Гарамсоо гэсэн гурван охинтой болжээ.
Аюулгүйн Гомбын удмын олон өрх энэ нутагт амьдарч байгаа юм байна. Аюулгүйн Гомбо бол 1900-аад оны үед Отгонтэнгэр их хайрханыг тойрон амьдарч байсан эгэл жирийн ард бөгөөд ийнхүү алс холын нутагт цэрэг эрийн томилолтоор үлдэж амьдрах хувь тохиожээ. Цэрэг хүн хувьд эх орны томилолтоор хаа холын газар үүрэг гүйцэтгэсэн баатарлаг гэмээр, бас гунигтай гэмээр түүхэн мөртэй таарах юм даа. Төвдийн Хөх нуурт монголын зүг гэрийн хаалгаа харуулан барьдаг монголчууд, хаа хол эх орны даалгавраар үлдсэн, мартагдсан цэрэг эрсийн үр садтай уулзаж, түүхийг нь сонсохоор нулимас аяндаа урсах юм билээ.
Түвдийн хаанд Монгол ноёдын өргөсөн таван тонн алтаар босгосон бурханы өмнө зогсож байхдаа, хээл хахуул, цол хэргэмийн төлөө үхэн хатан зүтгэсээр ирсэн тэдний түүхээс “хэлтэрхий” зүйл ч үлдсэнгүй. Зарим эрдэмтэд олон хувилгаан, богдууд буулт хийж, урваж байж өнөөг авч үлдсэн гэж бичдэг юм, харин би түүнийг хүлээн зөвшөөрдөггүй, эцсийн цусаа зориулан амиа өргөсөн баатруудын хойч үе хэзээ нэг цагт өндийгөөд босоод ирдэгийг харин харж баярлаж явна.
Би энд очихдоо Аюулгүйн Гомбын удмынханаас Завхан нутгийн 100 жилийн ойд дагуулж ирэх, их хайрхан Отгонтэнгэрт залбирал хийх зорилго, санаа байсан, төлөөлөл оролцоод буцах боломж гарсан. Өглөө эрт гэгээ оронгуут босоод суучихсан залбирч суугаа тэднийг харахаар хамар шахирах л юм билээ. Миний тус хүргэх боломж тэр энэ л юм даа. Одоо тэд хэдэн жилээр ярих баялаг түүхтэй болсон болов уу.

 

• Булаг, шанд, рашааны тулах эхэнд айл буухыг хоргилно.
• Рашаан булаг, шандны эхний мод, бутыг авах, гэмтээхийг цээрлэж хадаг яндар зүүн дархлана.
• Аливаа усны эхийг ухаж төнхөхгүй.
• Булаг шанд, рашааны эхэнд байгаа хад чулууг хөндөдгүй.
• Гол ус, булаг шандны эхэнд болон ойр орчинд шээх, нус цэр хаяхыг цээрлэнэ.
• Усны эхийг булингартуулахаас болгоомжилно.
• Рашааны загас, жараахай, хорхой шавьжийг хөнөөхийг хоргилно.
• Голын ус, нуур цөөрөмд унаж үхсэн мал, амьтны сэг зэмийг заавал цэвэрлэнэ.
• Голын ус булаг шанданд үнс нурам хийхийг цээрлэнэ.
• Тогтмол усанд биеэ болон хувцасаа угаахыг цээрлэнэ.
• Үнс, хог, угаадасыг гол булгын эхэнд асгадаггүй.
• Ус гатлахдаа мориноосоо бууж духаа усаар шавшин гол гаталдаг.
• Голын усыг гатлахдаа дух, бугуйгаа усаар норгож байж гол туулдаг.
• Давс хужиртай, ус тогтдог тойромд хог хаядаггүй.
• Тал хээр, говийн малчид малаа услахдаа худгийн усыг аль болхоор хямгатай зарцуулахад ихээхэн анхаардаг. Хүйтний улиралд онгоцондоо ус үлдээж хөлдөөхийг ч цээрлэнэ.

Гэвч тэр хугацаа нь дуусах хараахан болоогүй байна. Мөн 300 жилийн нас өгсөн ч “500 жилийн дараа мөхнө” гэж хамгийн өгөөмөр нэгэн таамагласан нь бас бий. Тэр тухай ихэд шуугицгаах боллоо. Тэгэхээр яагаад ийм таамаглал гарах болсныг сөхөж үзвэл их олон юм ойлгогдох бизээ.
‪‬‬Тавин жилийн насыг бидэнд хэн хэзээ, яагаад өгсөн бэ?
Хорьдугаар зууны эхээр өрнөдийн улс гүрнүүдийн хараа дорно зүг рүү эргэж Ази тивийг нойрноос нь сэрээсэн юм. Монгол,Солонгос, Энэтхэг, Хятад, Вьетнам, Түвдийн зүг өрнөдийн аян эхлэж түүний үйлийн үрээр Солонгос, Вьетнам, Энэтхэг, Хятад улсууд хоёр хоёр хуваагдаж өнөө хүртэл салж сарнисан гэр бүлийн хэрүүл тасраагүй чигээрээ шинэ зуунд шилжив бололтой. Харин хоёр Вьетнам нийлжээ. Хятад, Тайваниа авахаар завдаж Хонконгоо нэгтгэхэд нэгэнт тулж ирээд байна. Монголын хувь заяа бол тэдгээрээс төө өмнө гурав хуваагдах тавилантай учирч хальж гарах нь гарч, буруу харах нь харж, өвөрт орох нь орж гадаа үлдэх нь үлдээд хэдийнэ хэвшил болж орхисон байлаа. Гэвч хорьдугаар зууны “олз хуваах” их гүрнүүдийн шинэ мөрөөдөлд өнөөх Монгол мөн л дахин багтжээ. Шууд хуваах шууд бусаар хуваах хоёр аргын аль нь тохирохыг тандаж мэдэхээр Монголын үл ойлгогдох уудам тал говь руу эрдэм номын мөр хөөх сайхан нэрээр өрнөдөөс эрдэмтдийг хойно хойноос нь дараалан илгээж эхлэв. Прежевальский, Потанин, Певцов, Ядринцев, Козлов, Хэдин, Эндрюс гээд л хаант оросын голдуу жуулчид хорьдугаар зууны эхээр монгол руу ёстой л бэлчиж билээ. Тэднээс дуулиан багатай ч гэсэн худалдаа наймааны зорилготой өөр өдий төдий экспедиц монголд бужигнаж байсан. Тэр жилүүдэд монголын тухай олон арван ном хэвлэл гаргаж байж. Тэр бүхнийг эргэн харвал монгол орны баялагт гайхан бишрэхийн хамт хүн ардын нь хувь заяанд харамссан үг өгүүлбэр олонтаа тохиолдоно.
Монгол орныг “шуудайтай алт” гэж тэд нэрлэсэн юм.
Монголчуудыг “мөхөж буй үндэстэн” г эж тэд бас нэрлэсэн нь олон. Хоёулаа үнэн үг байсан нь хоржоонтой. Яагаад “шуудайтай алт” гэсэнд тайлбар хэрэггүй. Харин яагаад “мөхөж байгаа үндэстэн” гэсэнд тайлбар хэрэгтэй. Яагаад гадаадын хүмүүс монголчуудыг мөхөж байгаа үндэстэн, тавьхан жилийн дараа үгүй болно гэж хорьдугаар зууны эхээр “муу ёрлосоноо” тэд өөрсдөө ном зохиолдоо тодорхой бичжээ.
Нэгэн зүйл.
“…Бараг л урьдаас санаатайгаар энд тархаасан тэмбүү өвчин ард олонд халдварлажээ.
Хятадууд бас энд тахал холерын халдвар тархаахыг оролддог тухай ч яриа бий” гэж оросын тагнуул Пестовский “Орчин цагийн монгол” гэдэг номондоо дурджээ. (1915 онд хэвлэгдсэн мөн номын 11 дүгээр талд) Тэмбүү өвчин хятадын Дэнфү хотоос монголд дэлгэрээд мөнөөхөн хотын нэрээр “алдаршжээ”. Тэр нь харцаас хааныг хүртэл олон эрс эмсийг үргүй болгожээ.
Бас нэгэн зүйл.
“…Хятадаас монголд явуулж буй бодлогын эцсийн зорилго нь энэ улс орныг бүрэн хоосруулж үндсэн хүн амыг нь хорогдуулахад оршино. Тийнхүү монголчууд бөөн хятадууд дотор живж уусах юм” гэж И.И.Попов “Тэнгэр тэтгэсэн гүрнээс дундад иргэн улс хүртэл” (М. 1912 он, 224 дүгээр талд) номдоо дурджээ. Монголчуудыг гурван зууны турш колоничлохдоо хятадууд түүхий шавар хэрэмтэй цэргийн хэдэн хориг цайз (Ховд, Улиастай, Амгаланбаатар) модоор зангидаж босгосон хэдэн сүмээс өөр юу ч барьж байгуулаагүй юм. Цагийн гар даахаар нэг ширхэг ч барилга байгууламжийг тэд монгол газар үлдээсэнгүй.
“Хятадын засгийн газар Монголд хорвоод хосгүй автономит өгөөд бүхэл бүтэн зуунуудын туршид монголд соёл эдийн засгийн арга хэмжээ зохион байгуулахад нь нэг ч улаан мөнгө өгөөгүй юм” гэж оросын агрономич И.М.Морозов бүүр 1918 оны үед бичсэн нь аргагүй үнэн үг юм. (Монголд хийсэн Москвагийн худалдааны экспедиц, М. 1912, 278 дугаар талд)
Өөр нэгэн зүйл.
“…Хувцас нь элдэв бөөс хуурсаар шигээстэй байхад монгол хүн бараг л тэдгээртэй найз юм шиг ажрахгүй, харин европ хүн тийм гэрт амсхийх ч заяа үздэггүй. Ийм бохир заваанаасаа болж монгол хүн ой гутан зугтаамаар эвгүй өвөрмөц үнэр ханхлуулдаг…” гэж мөнөөхөн Морозов мөнхүү номын 223 дугаар талд бичжээ. Ахуйн хувьд иймдээ хүрсэн монгол хүний хүнс тэжээлийн тухай гэвэл “монголчууд өвчилсөн болон үхсэн малын тэр ч байтугай бүр боом, сахуу, тахал өвчнөөр үхсэн малын махыг ердөө эрүүл малын мах шиг л идэхээр барахгүй хот сууринд бусад хүнсний зүйлтэй хамт зарж худалдахыг ч зөвшөөрдөг” гэжээ. (Мөн номын 225 дугаар талд)
Эрүүл мэнд, идэж уух, эрх мэдэл нь иймэрхүү болчихсон улс үндэстэнд мөхөх сүйрэх хугацааг нь бодоод үзэхэд сайндаа л нэгэн жаранд тэсэх төдий хугацаа үлджээ гэж таамаглахаас аргагүй хэрэг байжээ. Үнэхээр л тэр янзаараа өнөөг хүрсэнсэн бол монголчууд үндэстний хувьд үгүй болох нь гарцаагүй байсан бизээ. Гэхдээ гадаадын хүмүүс бас ч сохор таамаглалаар хийсвэр ханддаггүй нь оносон хэрэг. Жишээ нь мөнөөхөн И.Морозов цааш нь бичихдээ “одоо үед (1912) хятад пүүс юмуу наймаачинд өргүй монгол хүн олоход хэцүү болжээ… Монгол хэзээ нэг цагт өөрийнх нь байсан малсүргийнхээ зөвхөн адгуулагч, манаач нь төдийхөн болж хоцорчээ…Гэхдээ дарангуйлагчдыг үзэн ядах үзэл сэтгэл зүрхэнд гүнзгий нуугджээ” гэжээ. Яг тэрний ачаар л монголчууд мориндоо мордож аз жаргалын аянд гарч төрөө төвхнүүлж насаа уртасгаж чадсан билээ. “Тавин жилийн дараа мөхнө” гэсэн хар төлгийг монголчууд худал хуурмаг хоосон үг болгон чадаад тэрхүү заасан хугацаа нь болоход 600-хан мянгаас хоёр сая ам бүлтэй өнөржсөн айл болж чадсан юм.
Тэгвэл “зуун жилийн дараа мөхнө” гэсэн үг бас худлаа болохнээ? Тэр тухай дараачийн өгүүлэлд үзэж ажааму!
Монголчууд хэзээ мөхөх вэ?
Зуун жилийн дараа!
Монголчууд тэр тусмаа өнөөгийн БНМАУ (монгол) улсын нутаг дэвсгэр дээр аж төрж буй монголчуудыг ойрын зуун жилд үгүй болно гэж өрнөдийн нэгэн монголч эрдэмтэн айлдсан юм. Тэрээр далдыг харагч юмуу, зөгнөлт зохиолч биш. Харин юм юманд нухацтай ханддаг түүхч эрдэмтэн хүн. Тэгвэл оргүй юм хэлээгүй баймаар даа.
Ганцхан 100 жилийн насыг бидэнд хэн юуны учир өгөв?
“Нүүдэлчин ардын хүүхэд өрсөлдөгч соёлтнуудад уусан алга болно. Ингэж аж төрөхийн нэгэн түүхэн хэлбэр манай үед алга болж байна” гэж английн нэрт монголч эрдэмтэн Р.А.Рупен саяхан бичсэн (тавиад онд) “Монголын үндсэрхэг үзэл” номондоо цохон хэлсэн үг нь түүнээс “монголчууд зуун жилийн дараа үгүй болно”’гэсэн дүгнэлт гарах гол үндэслэл нь болсон бололтой. Түүний үгийн гол утга бол нүүдэлчдийн соёл иргэншил нь аажмаар суурин соёл иргэншилд уусах замаар талийж одохыг хэлсэн ажээ. Үүнд үнэний тал бий. Яагаад гэх хүн цөөн биз ээ.
Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотын гудамжаар ийш тийш сониучлан хараад алхаж яваа гадаадын ямар ч жуулчнаас сэтгэгдлийг нь асуухад “өө ердөө л европын аль нэгэн улсын жижигхэн хотоос ялгах юм алга” гэж хариулдаг, үгүй гэж үг сөрөх арга байхгүй, засаг төрийн ордны нь чанх үүдийг таглаад яг л Кремлийнх шиг хар улаан чулуугаар өнгөлсөн дөрвөлжин бунхан байдаг. Орон сууцны хорооллоор ороход Москвагийн Шинэ Черемушкийн аль нэг сууцанд орж байгаа юм шиг л санагддаг. Айлын хаалганы цоож түлхүүр нь ч ижил байдаг. Ёстой л өнөөх алдартай кинонд Москва дахь сууцныхаа түлхүүрээр Ленинград дахь орон сууцанд андуураад орчихдог тухай гардгийн үлгэр давтагдаж мэдэхээр…
Улаанбаатарын гудамжаар алхаж яваа залуучуудын зөвхөн навчгар хамар, хар үсээр нь л монгол гэж танихаар… Тэдний гутал, хүрэм, малгай, өмд, цамц, зангиа… ер нь юм бүгд нь цөм гадаадынх… Амнаас гардаг таван үгний нь гурав дөрөв нь мөн л гадаадынх…
– Улсын дараамын чиатрын билетийн кааснаас компанийнхаа броокэрт боонд авна гээд ярьж явна. Түүний амнаас гарсан 9 үгиин хоёрхон нь монгол үг. Мөдхөн “авна” гэдэг нь хаягдаад ганцхан “улсын” гэдэг үг үлдэнэ. Тэр нь л бүү гээгдээсэй дээ гэж залбиртугай. Буриадууд тэр үгийг хаяад “реслубликийн” гэдэг болчихсон. Өвөрлөгч нар дотор “го” гэж гоншигнох дуртай хум ч цөөнгүй. Халимагууд харин саяхнаас “тангач” гэцгээж ахин хэлд орж байна.
“Хэл, хил, мал гурвынхаа төлөө тэмцье” гэж ойрдоо монголын радио яруу найрагчийн үгээр дуугардаг болжээ. Гэвч эхний хоёр нь дайвар үг төдий үлдээд “малын” төлөө голдуу л бид өөрөө өөрсөдтэйгөө тулалдсаар л байна. Малгүй болчихвол монгол хөөрхийлөлтэй нь үнээн. Өөр амь зуулга байхгүй. Хилгүй болчихвол монголын бие нь үгүй болно. Хэлгүй болчихвол монголын сүнс нь үгүй болно. Үүнийг л тавиад жилийн тэргээд эрдэмтэн Роберт Рупен олж хараад бичжээ. Бичсэнийг нь монголчууд өөрсдөө хүлээж аваагүй. Учир нь тэр үед “өвчний шинж тэмдэг” бүдэгхэн байсан. Өвчин болчихно ч гэж бодоогүй. Харин ч өрнөдийн соёл иргэншлээс суралцахад саад тотгор тавих гэлээ гэж дургүйцсэн. Үүнд ч буруу юм байгаагүй. Гэхдээ давс ихэдвэл хоол хор болдог ёсон бий.
Яагаад Рупен монголыг НҮБ-д элсээгүй байх цагт ирээдүйг нь зуун жилийн орон цагаар хэмжих болсныг нь одоо түүний 1958 онд хэвлүүлсэн номноос товчлон сийрүүлье.
“Монголын ирээдүйн асуудал Хятад, Зөвлөлтийн хоорондын харьцааны ерөнхий чиг шугамаас ихээхэн хамаарах юм. Үүнд таван нөхцөл байж болохыг авч үзье” гэж уул хэсгээ эхлээд Рупен цааш бичсэн нь:
Гадаад Монгол улс Хятад руу буцан шилжиж магадгүй болох нь:
а) 1936 онд Эдгар Сноу Мао Цзе-дунаас интервью авахад: “Хятадад ардын хувьсгал ялах цагт Гадаад монгол өөрөө хүслээрээ хятадын холбооны нэг хэсэг болж орно” гэжээ. 1944 онд Мао Цзе-дун үүнийгээ Гюнтер Штейнд давтан хэлжээ.
б) Коммунист Хятадын газрын зурагт БНМАУ-ын хойд хилийг зааглаагүй харин Зөвлөлт БНМАУ-ын хилийг тод харуулж Хятад, БНМАУ-ын хилийг заагаагүй байна.
в) Хятад, БНМАУ-ын хооронд худалдааны ажил сэргэн жил бүр өсч буй.
г) Гадаад монголд цөөн орос суудаг атал хятад иргэд бөөн бөөнөөр нүүж ирсээр байна.
Дотоод ба Гадаад монгол хоёуланд нь Орос ноёрхож магадгүй болох нь:
а) Хуучин оросууд (1925 ба 1945 онд) панмонголизмыг хүлээн хүлцэж байснаас үзэхэд иймэрхүү зүйл тохиож магадгүй.
б) Дотоод монголын хэл бичигт хийсэн өөрчлөлт нь үүнээс өмнө Гадаад монголд зөвлөлтөөс хийсэн кирилл бичиг хэрэглэх өөрчлөлтөд үндэслэв.
в) Дотоод Монгол дахь Цининг хүртэл трансмонголын шинэ төмөр зам нь Оросын мэдэлд юм.
Дотоод монгол хятадын, Гадаад нонгол Оросын нөлөөллийн хүрээнд хэвээр байж болох нь:
а) Дотоод ба гадаад монгол XX зууны ихэнх үед тусгаар салангад байсан.
б) Дотоод монголын автономит мужийг хятадын коммунист намын монголчууд удирдаж байсан болохоос Гадаад монголын коммунистууд толгойлж байгаагүй.
в) Коммунист Хятад улс Гадаад монгол улсыг хүлээн зөвшөөрч Улаанбаатарт элчин сайдаа суулгаж байна.
г) Зарим өндөр мэргэжилтэй, туршлагатай орос мэргэжилтнүүд, Хятад Дотоод монголыг, Орос Гадаад монголыг хөгжүүлнэ гэдэг байна.
д) Дотоод монголд хятад иргэдийн тоо монгол иргэдийнхийг маш их хэмжээгээр давж байна.
е) БНМАУ-ыг ЗХУ-д хураамжлахыг Орос оролдвол Хятад улс нэлээд сайн эсэргүүцнэ байх.
БНМАУ-ыг ЗХУ-д нэгтгэн хураамжилж болох тухайд:
а) Хорин жилийн туршид “Бүгд Найрамдах” гэж байгаад Зөвлөлт Холбоот Улсад хураамжлагдсан Тагна Тувагийн жишээ монголд мөн тийм хувь заяа тохиолдож магадгүй гэж бодогдуулна.
б) Монголын коммунист нам (МАХН) улсаа жолоодож байгаа ба БНМАУ-ын албан үйлс ЗХУ-тай гайхмаар ижилхэн тохирч байх юм.
в) Зөвлөлтийн нөлөө хараан дор 37 жил байж коминтерний удирдлагад захирагдаж байгаагаас үзэхэд Монголын биеэ даасан байдал тун хэлбэрийн төдий юм.
Монголын биеэ даасан байдал ихсэж болох нь:
а) Монгол улс Хятад, Орос хоёрын хооронд яс хаяж хэрэлдүүлэн ашиг олж чадах бололцоотой юм.
б) Боловсрол нөхцөлөө дээшлүүлж орчин нөхцөлөө хянаж чадах болсон нь монголчуудад өөрсдөө ажил хэргээ явуулах боломжийг нэмэгдүүлж байна.
в) Төвлөрсөн засаг захиргаа ба улс төрийн хяналттай байгаа нь Улаанбаатар дахь засгийн газраас гаргасан шийдвэрээ биелүүлэх бүрэн бололцоотой болгож байна.
г) Цөөн тооны Орос тус улсад сууна. Гадаад монголын засгийн газар хятад иргэдийг захирч хянаж байдаг бололтой юм.
д) БНМАУ-ын засгийн газар монголчуудаас бүрдсэн ба эдний зарим нь жинхэнэ монгол эх оронч үзэлтэн болох нь гарцаагүй байна.
НҮБ-д Монгол гишүүнээр элсэхийн сайн талууд:
а) Монголын национализм (үндсэрхэг үзэл) нь занал сүрдүүлэгт орж хавчигдан шахагдаж байсан боловч олон улсаас түүнийг хүлээн зевшөөрч болох гавьяатай бодит үнэн зүйл юм.
б) НҮБ-аас монголыг хүлээн зөвшөөрөх нь түүнээс өөрийн өвөрмөц тусгаар биеэ даасан байдлаа хадгалахад нь тусалж үндэсний хэлбэрээ алдан түүгээр ч үл барам түүхийн хогийн саванд хаягдахаас аварч болох талтай.
в) Монголчууд нь коммунист бус орон ба ард түмэнтэй, үүнд өрнөдийн оронтой холбоотой байхыг ямар ч эргэлзээгүй хүсэж байна.
г) Тэд үйл хэрэг, хөгжлийн асуудлыг хязгаарлагдмал боловч нэлээд хэмжээгээр өөрсдөө барьж байна.
д) Монголыг ЗХУ-д хураамжлан нэгтэх эсэх асуудлыг Орос цэгнэн үзэж байгаа энэ үед БНМАУ-ын НҮБ-ын гишүүн болох асуудал орост муугаар нөлөөлж болох юм,
Хэрэв НҮБ-д орвол ядаж цөөн тооны монгол төмөр хөшигнөөс гаран дэлхийг үзэж түүний амьдралыг мэдэх юм.
Хэрэв НҮБ-д орвол ядаж цөөн ч гэсэн өрнөдийнхөн албан ёсоор чөлөөтэй явж БНМАУ-ын тухай бүрэн гүйцэд баримт мэдээ олж болох юм.
НҮБ-д гишүүнээр элсэхийн саар талуүд:
а) БНМАУ НҮБ-д орсон ч, ороогүй ч өөрөө биеэ даасан бодлого явуулж чадахгүй, одоогоор болон ойрын ирээдүйд Ерөнхий Ассамблей дээр ЗХУ-тай дуу нийлүүлж байх болно.
б) Тус улсын засгийн газарт чөлөөтэйгээр шилж сонгогдсон хүмүүс биш гагцхүү улс төрдөө дурамжхан бөгөөд хүлцэнгүй ард иргэдийг удирдан суугаа цөөн тооны сонгомол (элит) бүлэг этгээдүүд ордог.
в) Үндэсний Хятад (формоза) нь БНМАУ-ыг НҮБ-д орохыг яриангүй эсэргүүцнэ.
г) АНУ нь Монголыг НҮБ-д оруулахыг дэмжвэл бодлоо өөрчилсөн болж коммунистууд үүнийг “бууж өгсөн” гэж тайлбарлах болно гэжээ.
Монголын ойрын ирээдүйг 1958 оны 4, 7, 10 дугаар саруудад Их Британий Вангийн нэрэмжит Төв Азийн сэтгүүлд хэвлүүлсэн “Монголын үндсэрхэг үзэл” бүтээлдээ Роберт Рупен ингэж бичсэнийг бага зэрэг товчилсон чөлөөт орчуулгаар дээр иш татлаа. Энэ бүхэн тэр л маягаараа өнөөг хүртэл үргэлжилсэн бол Рупений тооцоо онох ч байсан байж болно. Гэвч үйл явдал өөрөөр эргэж монголчууд 1961 онд НҮБ-д элссэн юм. Улмаар 1990 онд ардчилал, зах зээлийн эдийн засгийн замыг сонгон авсан билээ. Гэвч эрдэмтэн Рупений санамжаас нэлээд зүйл түүний хэлснээр буюу түүнээс ч долоон дор байдлаар давтагдсаар байгааг анзаарахгүй юм бол түүний таамаглалын хугацааны бараг тал хувь нь өнгөрчихөөд байгаа ажээ. Үлдсэн хагас зуун жилд монголчууд биеэ шинжиж! төрөө засах тун ч их ажил үлдээд байгаа юм биш үү! Болгоогтун!
Гурван зуун жилийн дараа
“Монголчуудыг 50 жилийн дараа мөхмой” гэж энэ зууны эхээр монголоор аялан явсан өрнөдийн жуулчид зөгнөн бичсэн. Тэд ядуу дорой, өвчин эмгэгт баригдсан цөөхөн хэдээс монголчуудыг нүдээр хараад тэгж хэлцгээсэн. Тэр цагтаа яах аргагүй үнэн үг байлаа. Гэвч монголчууд үр үндсийг нь таслах гэж байсан нийгмийн өвчнөөс эрс шийдэмгий салж чадсаны хүчинд тавин жилийн нас өгсөн муу зөнг тасласан юм.
“Монголчууд зуун жилийн дараа мөхмой” гэж энэ зууны дундуур өрнөдийн эрдэмтэд хэлж байсан. Тэр бол улс төрийн шинжтэй дүгнэлт байсан. Юу гэвэл улс орныхоо тусгаар тогтнол, улс төрийн бие даасан байдлыг хангаж чадахгүй бол хоёр талынхаа аль нэг том хөршид нэгдэн нийлж, живж үгүй болох аюул илэрхий харагдаж байжээ. Тагна Тува ард улс ч юмуу түвд улсын хувь заяа ч үүнийг давхар нотлон байсан хэрэг. Гэвч монголчууд нэгдсэн үндэсний байгууллагад бүүр дөчөөд оны сүүлчээс эхлэн арав гаруй жил элдэв бэрхшээлийг даван туулсаар гишүүнээр элсэн орж чадсан юм. Дэлхийн зуугаад оронтой “алтан аргамжаар” холбогдож чадсан билээ. Тийнхүү улс төрийн баримжаагаар зуун жилийн нас өгсөн тэр зөнг худал болгох болзлыг хангажээ.
“Монголчуудаас 300 жилийн дараа юу ч үлдэхгүй” гэж бас нэг хүн хэлжээ. Энэ тухай дор өгүүлье.
“Гурван зуун жилийн дараа монголчуудаас юу ч үлдэхгүй” гэж Ван Дайк урьдчилан хэлж байна хэмээн 1929 онд Москва, Ленинградад хэвлэгдсэн “Ханьжоугаас Москва хүртэл” номын 134 дүгээр хуудсанд дурайтал биччихсэн байгаа.
Гурван зууны тэртээхийг бүүр 1927 онд олоод харчихдаг ямар гээч “мэргэн” эр байгаа вэ? Арай Нострадамус биш биз? гэж бодогдож болох юмаа. Нээрээ, тэр ямар гээчийн хүн байгаа вэ,
Леон Ван Дайк гэдэг тэр хүн нь Бельгийн католик шашны хар лам байжээ. Тэр ламыг “язгууртны асар өргөн боловсролтой олон хэлний ном бүхий номын сантай, гэрэл зураг маш сайн авдаг хятад, монголын амьдрал ахуйг харуулсан хэдэн мянган гэрэл зурагтай хүн” гэж уул номонд Америкийн сэтгүүлч авгай Анна Стронг бичжээ. Үнэхээр тэр үедээ язгууртны өргөн боловсрол мэдлэгтэй ба католик шашны хар ламын хувьд шашны дээгүүр зиндааны мэдлэгтэй энэхүү бельги иргэн монголын хувь заяаны талаар оновчтой үг хэлж чадах оюуны чадавхитай гэж цаг үедээ итгэгдэхээр нэгэн байжээ. Тэрээр хятадын Нэнси хотод монголоос нэг их холгүй аж төрж байжээ.
“Нээрээ монголчууд ямар нэгэн ач холбогдол, үнэ цэнэтэй гэж үү? Тэднээс ямар нэгэн бүтэлтэй юм гарна гэж үү?” хэмээн Анна Стронг мөн номынхоо 134 дүгээр талд асуулт тавьж бичжээ. Чингэж асуусан асуултандаа зарим хариу авснаа ч тэр дурджээ.
“Энэ асуултад би арай хожимхон хойт зүгт аялахдаа өргөө (урга) гэж урьд нь нэрлэгдэж байгаад одоо гадаад монголын нийслэл Улаанбаатар хот гэж ахин загалмайлагдсан хотоос зарим хариуг нь оллоо” гэж бичжээ. (мөн номын 134 дүгээр талд)
Хориод оны дундуур монголоор дайрч явсан тэрхүү сэтгүүлч эхнэр бол Анна Луиза Стронг гэгч бөгөөд хятадад залуу зандан насандаа очиж хувьсгалчидтай танилцан дараа нь хэд хэдэн ном бичсэн хүн юм. Сүүлд нь Мао- гийн тухай ч ном бичиж түүний ивээлээр Хятад улсад насны бөгсөнд орогнох болжээ.
“Гурван зуун жилийн дараа монголчуудаас юу ч үлдэхгүй” гэж айлдсан хар лам Ван Дайкийн үгэнд Улаанбаатар хотоос хариу авсан гэж Америкийн сэтгүүлч авгай бичсэнийг олон жилийн дараах хэрэг явдлын мөн чанартай холбож үзэх юм бол эргэцүүлж бодохоор зүйл басчиг цөөнгүй.
Нүүдэлчдийн соёл иргэншлийг мөхөх гол хүчин зүйл бол суурьшлын соёл иргэншил юм. Үүнийг дэлхий дахины байдал аяндаа ил тодоор ойлгомжтой хэлээд өгч байгаа билээ. Дэлхий бүхэлдээ нүүдэлчид, бядан явагчдын өлгий байсан цаг саяхан. Гэтэл өнөөдөр 10 саяас илүү хүн амтай аймшигт хар “Мегаполис” гэгдсэн том хотууд тив болгонд хэд хэдээрээ буй болж нүүдэлчин гэж нэрлэчихмээр хүмүүс гэвэл ердөө л монгол, цыган (оорцог) хоёр үлдсэн ажээ.
Монголчууд ч гэсэн өнөөдөр жинхэнэ нүүдэлчид мөн үү? Монгол улсын хүн амын гуравны нэгээс илүү нь хот суурин газарт аж төрдөг болжээ. Дээр дурдсан номд гардаг Өргөө хот энэ зууны эхээр гуч гаруйхан мянган хүнтэй тосгон байсан. Гэтэл тавиад жилийн дараа зуун хорин мянгат хот болж улмаар сүүлийн гучхан жилийн дотор хагас саяас 700 мянган хүн амтай нүсэр хот болон хувираад байна. Саяхан хот байтугай шавар тагз байгаагүй Бурхантын хөндийд Дархан хот, Эрдэнэтийн овоонд Эрдэнэт хот, аймаг болгоны төвд хорь гучаас доошгүй мянган хүн төвлөрсөн бэсрэг хотууд бий болжээ. Бас сумдын төв гэж нэг жижиг мөртлөө суурин гацаанууд буй болсныг хамруулан тооцвол 360 гаруй суурин газарт монголын гурван хүн тутмын хоёр нь суурьшсан амьдралын эзэд болон хувирчээ.
…Хот руу тэмүүлэх тасралтгүй “урсгал” нэгэнт буй болжээ. Тэр урсгалын хурд улам бүр нэмэгдэж байна.
1982 онд Улаанбаатарт жилдээ 2000 хүн ирж суурьшиж байсан бол арван жилийн дараа 1992 онд 6848 хүн ирсэн байна. Түүнээс хойших жилүүдэд нийслэл чиглэсэн “хүний урсгал” улам өтгөрч 1994 онд 8080, 1995 онд 11 мянган хүн Улаанбаатарт суухаар ирэгсэд хүн бүлийг нь эрс нэмж хүнс хоол, үйлчилгээ шаардах болов. Дээр нь бас гадаадынхны хөл дарж зөвхөн 1993 он гэхэд л 7819 гадаадын иргэд суух болсны 5078 нь хятадууд байв. Ийнхүү монгол улс хүн амынхаа гучаад хувийг, хөдөлмөрийн нөөцийнхөө гуч гаруй хувийг нийслэлдээ бөөгнөрүүлсэн “хачин улс” болон хувирав. Ийм “хачин улс” дэлхийд хоёрхон байгаа бөгөөд (Чили 38.3, Уругвай 42.6 түүний дараа гурав дахь нь Монгол болов. Бахархах юм мөн үү гэвэл хараахан тийм бус ажээ. 1995 онд нийслэлд шилжин ирсэн арван нэгэн мянган хүний ард нь дор хаяад л нэг хүнд хорин таван толгойгоор бодоход 275 мянган мал хариулах эзэнгүйдэж нутагтаа үлдсэн малчдад нэмэгдэл ачаа болж байгаа биш үү? Мөн тэр хэмжээгээр (тухайлбал 1996 онд шилжин ирсэн гурван мянган гаруй өрх айл) өвөлжөө, хаваржаа эзгүйрч байж болно. Бүр өргөн хүрээгээр бодож үзвэл нүүдэлчдийн соёл иргэншлийг тээгчдийн эгнээ шингэрч байна гэсэн үг. Хүнгүй соёл иргэншил гэдэг амьгүй болтлоо борцлогдсон соёл иргэншлийн идэвхгүй өв маягаар үлддэг. Монголчууд малаа орхин худаг ус, өвөлжөө хаваржаагаа огоорон хот суурин руу тэмүүлэх болсон нь ердөө л тавиад оноос хойш буюу саяхан эхэлсэн үзэгдэл. Дөчөөд оноос арван найман аймагтай болж аймгийн төвийн шавыг тавьж байх тэр цагт Ховд, Улиастай, Цэцэрлэг, Алтанбулаг, Баянтүмэнгээс өөр суурьшсан газар бараг байгаагүй. Говь- Алтай аймгийн төвийг одоогийн Алтай хот гээд байгаа тэр газарт байгуулахаар шийдвэрлэсэн тухай хурлын баримт бичигт “Чөдрийн морины өвстэйг бодож” Есөнбулагт байгуулахаар болсон байдаг нь хот байгуулах цагаан толгойг мэдэхгүй зөвхөн хот айлын түр буух бууц товлох хэмжүүртэй хүмүүс байсныг гэрчлэн үлджээ. Энэчлэнгээр улсын нийслэл Улаанбаатар хотыг ч хот байгуулалтын нарийн тооцоогүйгээр дээр дээр нь нэмэн барьж байгуулсаар өнөөдөр хүн амын гуравны нэгийг бөөгнөрүүлсэн нүсэр бөгөөд ундуй сундуй суурин, тэгээд ч идэш хоол, сууц үйлчилгээг нь дийлэхээргүй “хөлд дарагдсан” хөөрхийлөлтэй мөртлөө олон ам бүлтэй, омголон зантай, хэрэг зөрчил, хулгай дээрэм, муу муухай юм үүрлэсэн шоргоолжны үүр шиг орон газар болон хувирав.
Нийслэлд амьдрал хөнгөн биш боловч сонирхол татах юм цөөнгүй байгаагийн гол нь орчин үеийн тохилог орон сууц, гэрэл цахилгаан, үзвэр үйлчилгээ, эд бараа, хөгжил хөдөлгөөнөөр хөдөөгөөс хавьгүй давуу юм. Тэр бүхэнд татагдсан хөдөөгийн залуус хот руу дэнгийн эрвээхэй шиг тэмүүлнэ. Хүүхдийнхээ аяыг дагадаг өвгөд хөгшид мөн л тэднийгээ бараадна. Тийнхүү өнөөх дэлхийд содон харагдаж гайхуулах гээд байгаа “нүүдэлчний соёл иргэншил” гэгч маань “суурин соёлын” нялуун цээжинд тас тэврүүллээ. Агь таанын үнэр нь сүрчиг бүрчигнийхээр солигдоно. Гол горхины хоржигноон нь машин тэрэгний хархираагаар солигдоно. Айраг цагааны сэнгэнэсэн амт нь архи пивоны нясуугаар солигдоно. Дөрвөн хананд хашигдаж уур уцаар нэмэгдэж алсын бараа харахгүйд нүдний хараа муудна. Уурын халаагуурт дасан хүүршээд жавар даахаа больж, суугаа амьдралын эрхээр судас шөрмөс суларч монгол зүснээс өөр монгол гэмээр юмгүй болно.
“Монголоо алдмар” гэдэг хараал жинхэнэ ёсоороо хүрч морьтон ардынхаа заншил соёлоос хагацна.
Нүүдэлчдийн соёл иргэншлийг аврах хадгалах тухай хичнээн мэргэн цэцэн гоё үгээр яривч суурьшлын соёл иргэншилд өөрийн эрхгүй гулсан орж уусан ууссаар “монголчуудаас юу ч үлдэхгүй” гэж хэлсэн Ван Дайкийн ёрлол нь дурдсан хугацаанаасаа өмнө ёсоороо болохыг няцаах баталгаа долоо хоногт 150 хүнээр ам бүл нь төрөлтөөр биш түрэлтээр нэмэгдэж байгаа Улаанбаатар нийслэлд л өнөөдөр лав алга. Монголын асуудал гэдэг бол одоо хотын асуудал болоод байна. Нэгэнт бөөгнөрөлийн гол төв болчихсон хотуудыг тараах, үгүй хийх ямар ч арга байхгүй тэгэх ч ёсгүй. Төрчихсөн хүүхдийг хэвлийд нь буцаах аргагүйн адил нэгэнт төрчихсөн хот суурингууд хоног хоногоор томорч л таарна. Суурин соёл иргэншлээс зайлж зугатсан ард зон өнөөгийн дэлхийд алга. Суурин соёл бүхнийг залгина.
Өнгөрсөн зууны жар далаад оноос Оросын тариачид хот суурингуудад тэмүүлж хөдөө нутаг нь эзгүйрсэн шиг энэ зууны жараад оноос монголын малчид хот сууринд татагдаж малын бэлчээр зэлүүдширч байгаа нь нүүдлийн соёл иргэншлийн нэгэн өвөрмөц хэвшил мөдхөн төрөл арижихын цондон болж байгааг зөвхөн бельгийн хар лам Ван Дайк ч биш өрнө зүгийн ажигч гярхай хүмүүс томруулагч дурангүйгээр харж ажиглаж, хэлж бичиж байгаа нь ойлгомжтой. Илүү давуу талуудаараа суурин соёл иргэншил ноёрхох арга зам ганцхан бий. Тэр нь хоёр соёл иргэншлийн зүй зохистой хослуулсан нөхцөл байдлыг бүрдүүлэх төрийн үзэл баримтлал бий болгож урт удаан хугацаанд цогцолбор хэлбэрээр хэрэгжүүлэх бодлого юм. Өөрөөр хэлбэл хоймсон соёл иргэншлийн (бицивилизация) бодлогыг монгол хүн бүрийн дотор ухаанд бойжуулж буйлуулах хэрэгтэй юм. Тэгсэн цагт бид соёл иргэншлийн хувьд гурван зуу байтугай гучин мянган жилд ч урт настай удаан жаргалтай аж төрж чадна.
– Лодонгийн Түдэв
1996 он.

#МАРКО #ПОЛО -#Page-