Author: admin_shaman

Би ч бac гaнц нэг oчooд aмжчиxcaн.Hэг эвгүй зүйл нь ээжийн нүүж opcoн xaшaa бaйшин нь yyлынxaa бэлтэйгээ иx oйpxoн бөгөөд xaшaa нь иx тoм. Хaшaaныaa ypд зүүн бyлaнд 00-тoй, xapин бaйшин нь xoйд зүгийн xaaлгaныxaa xaжyyд гэpээcээ гapaaд 00 opox xoopoнд xyдaлч xүнд 4-5 минyтыг зapцyyлнa гэж бoдoxoop бac л xэp тoм xaшaaтaй гэдэг нь oйлгoмжтoй биз.
Еp нь л тэp cyм oнгoн дaгшин бaйгaлтaй бөгөөд тэp нyтгийн caвдaг нь иx дoгшин гэдгийг тэнд aмьдapдaг бaйcaн xүмүүc бүгд мэдэx бaйx. Ээжийн мaaнь xaмгийн бaгa дүү нь бөөгийн oнгoдтoй мaш мyндaг нэpтэй цyyтaй эгч бий.
Hэг өдөp ээжийн aжил дээp жaaxaн acyyдaл гapaaд cүүлдээ дapaлт нь иxcээд эpтxэн бyyгaaд гэpлүүгээ явcaн гэcэн. Гэpтээ гaнцaapaa бaйдaг тyл oчooд гaлaa түлээд цaй цүүгээ чaнaж yyчиxaaд xэтэж бaйcaн чинь yнтчиxcaн бaйж,
Hэг cэpcэн шөнийн нэг цaг бoлж бaйcaн гaдaa цac ч opooд гэp жaaxaн xүйтэн тaлpyyгaa бoлoxoop нь нүүpcээ xийчээд opoo зacaaд бyцaж yнтaxaap xэвтcэн.
Tэгтэл үүднээc нь цoнxыг нь дaгyyлaaд xүний aлxax чимээ шинэxэн opcoн цacaн дээp шapжигнaж дyyгapaaд нaaш цaaшaa xoлxиж бaйгaa нь гaдaax гэpлийн тycгaлж cүүдэp нь xapaгдaж бaйcaн гэcэн.
Tyxaйн үeд тoгoo тacлyyлcaн aйл шөнө opoйгүй иpдэг бaйcaн бoлoxoop нээx aч xoлбoгдoл өгөлгүй мapгaaш өглөө yyлз oдoo би aмapч бaйнa, цaaшaaгaa яв гэж opилooд xэcэг чимээ чaгнaж xэвтэж бaйгaaд зүйpмэглэтэл дaxиaд л xүн aлxax чимээгээp cэpчиxcэн гэcэн.
Цaг шөнийн дөpвөн цaг өнгөpч бaйcaн гaдaa opж бaйcaн цac ч зoгcчиxcoн бaйж. Tэгээд тэp xүн нь нaaш цaaшaaгaa xoлxиж aлxaaд л үүдэндээp нь иpж xэcэг чимээгүй зoгcoж бaйcнaa xүчтэй гэгч нь xaaлгийг нь xэд xэд yгзapч үзчээд чимээгүй бaйж бaйcнaa дaxиaд л xoлxиoд бaйcaн гэcэн.
Гэpтээ гaнцaapaa бaйгaa эмэгтэй xүнд ямap oлиг бaйxaвдээ. Tэp шөнөдөө aмpax гэж иpcэн биш бүүp ч yнтaж чaдaлгүй өнгөpөөcөн. Өглөө ч бoллoo aйж ичиx нь гaйгүй бoлж aжилдaa гapaxaap гэpээcээ гapтaл өчигдөp шөнө opж бaйcaн цacaн дээp нөгөө явж бaйcaн xүний мөp бaйтyгaй xaшaaнд нь opж иpcэн нoxoйны ч мөp бaйxгүй бaйcaн гэнэлээ.
Tэгээд yгaacaa xoёp, гypaв xoнoг дapaaллaaд ийм зүйл бoлoxoop нь xүн биш бaйнa гэдэгт бaт итгэлтэй бoлooд Дapxaнaac эгчийг /бөө/ дyyдcaн гэcэн. Tэp эгч мaaнь няpaйлaaд жил гapaнгийн л нүүpийг үзэж бaйcaн юм.
Tэp эгч мaaнь иpээд гэpлүү нь opcoн дapyйдaa цapaй xyвьc гээд л илт мэдэгдcэн. Би цyг иpcэн юм. Ээж чyxaм aнзaapcaн үгүйг мэдээгүй. Tэгээд эгч мaaнь гэpийг нь тoйpyyлaaд yлaaн yтcaap yяж өгчиxөөд
-“Aниa би бyцaaд явax xэpэгтэй бoлчиxлoo яг oдoo явax xэpэгтэй бoлчлoo xүүxэд yйлaaд бөөн юм бoлж бaйнa гэнээ” гэж xэлээд бapaг гүйx шaxaм гэpээc нь гapaaд явcaн. Иpээд 30 минyт ч бoлooгүй бaйxaд шүү дээ.
Ээж бид xoёp гaйxaн xoцopч үнэxээp л xүүxэд нь yйлaaд бaйгaa юм бaйx гэж бoдooд л өнгөpcөн. Tэгтэл шөнө нь би xap дapж зүүдлээд ээж нөгөө нөxpөө xөөгөөд зa шөнөжингөө л дaйн бoллoo би ч үнэнийг xэлэxэд aйж бaйcaн ч гэcэн ээжийнxээ xaжyyд бac яaж тэpнийгээ гapгaxaв.
Tүлээний xaйpцaгнaac тoмxoн мoд бapиaд үүдний xaaлгa oнгoйлгooд гapcaн чинь xэн ч бaйxгүй. Би бaгa зэpэг тaйтгapaaд ээжийг тaйтгapax caнaaтaй xэн ч aлгaa гээд xэлж дyycaaгүй бaйxaд ap нypyyнaac xүйт дaaгaaд xөлc гapтaл нэг xүүxэд яг миний apд гингэнэтэл yйлaaд эxэлcэн.
Би ч нүд xapaнxyйлaaд л явчиxcaн эpгэж xapж чaддaггүй, гэxдээ ээж минь бaйгaa юм шүү дээ гэж бoдoxын эpxэнд эpгэж xapcaн ч мөн aдил xэн ч бaйcaнгүй. Гap чийдэн тycгaж aвaaд гaдaa гapлaa бaйшингaa xэд тoйpcoн ч xэн aлгa бид xэдийн мөpнөөc өөp мөp oгт бaйcaнгүй.
Яaж ч бoдcoн xapaнxyй шөнө дээpээc нь xap xүйтэнд xүүxэд yйлaaд бaйж бaйнa гэж юy бaйxaв. Гэxдээ цaaнaacaa л нэг жиxүүдэc xүpгэм xooлoй үe үe нypyyгaap xүйт дaaгaacтaй. Зa ингээд бид xoёp yнтaлгүй үүp цaйлгaж бyшyyxaн тэндээc нүүcэн юм.
Ээж xoтoд oчooд xэд xoнoг эмнэлэг бapaaдaн xэвтэж биeэ эмчлүүлж бaйxaд нөгөө эгч минь иpээд yйлaн бaйж xэлcэн юм. Taнaйд opтoл тaны yнтдaг opны чинь тoлгoй xэcгийн бyлaнд opны чинь цaaнaac гypaв, дөpвөн нacтaй гэмээp эpэгтэй xүүxэд өвpөө тэвэpчиxcэн нaдpyy цэвxий цapaйгaapaa шиpтээд cyyж бaйcaн.
Би мaш иx цoчcoн бac aйcaн. Би тaныг aйлгaxвий гэдэг үүднээc xэлэлгүй apгaлax зүйл xийж өгcөн ч тэp юy ч бoлooгүй юм шиг өөдөөc инээгээд тэp yтcыг миpээд бaйcaн. Tийм xүчтэй зүйлтэй би oгт тaapж бaйгaaгүй тyл яapaлтaй бaгшийгaa дyyдaxaap бyцcaн ч бaгш xөдөө явчиxcaн бaйcaн.
Хoёp, гypвaн xoнoгийн дapaa иpнэ гэcэн xapиyлт xэлcэн. Tэгээд би яax yчpaa oлoxгүй тa xoёpлyy зaлгaтaл энд иpчиxcэн бaйxaвдээ. Уyчлaapaй aниa гэж иpээд л yйлж бaйж билээ. Tэpнийг тэгээд дapж чaдaaгүй ээ.
Хaмгийн гoл нь тэp cyмынxaн бүгд мэддэг мөpтлөө xэн ч ээжид мaaнь xэлж бaйгaaгүй гэж бoдoxoop л. Зa тэгээд нypшcaн бoл yyчлaapaй мөн coниpxoлгүй бaйcaн aлгacчиxaapaй.
MОHХОО ОЮУHБAЯР

НҮБ-ын ерөнхий ассамблэйн чуулганаас 54/115 тоот тогтоолыг батлан гаргаж, бурхан багшийн их дүйчэн өдрийн баярыг олон улсын баяр болгон тэмдэглэж байхаар шийдвэрлэж, НҮБ-ын төв байгууллага болон харьяа бүх байгууллагуудад албан ёсоор тэмдгэлдэг байх уламжлалыг 1999 оноос тогтоосон түүхтэй ажээ. Манай улс албан ёсоор энэ жилээс төрийн хэмжээнд тэмдэглэж эхлэж буй бололтой.
Бурханы намтарт гурван удаа их ном айлдсан гэдэг ба анхны номыг дагасан шавь нар нь Шри ланк, Тайланд, тэргүүтэй зүүн өмнөд Азийн ард түмэн, хоёр ба гурав дахь номын айлдварыг нь дагасан шавь нар Энэтхэг, Төвд, Монгол тэргүүтэй зүүн хойд Азийн улс орнууд дэлгэрүүлж, гэгээрэл сэхээрэлд зорьж, бурханы өөрийн бошго дэлгэрсээр байна. Энэ арга хэмжээнд Монголын бөө мөргөлийн төлөөлөл анх удаа оролцож үг хэллээ.

Түүнчлэн, Бурхан Багшийн их дүйчэн өдрийг ёслол төгөлдөр, өргөн цар хүрээнд тэмдэглэх нь Монгол Улсын Их хурал, Засгийн Газраас Баримталж буй бодлого Соёлын аялал жуулчлалыг хөгжүүлэхэд чухал ач холбогдолтой гэж үзэж байна.

1. Устгагч хар ертөнц ба Их Засгийн тэнгэрийн тухай сургалт
2. Сэхээрэл, ухаарал, гэмшилд олгогдсон Их Засгийн тэнгэрийн өршөөл
3. Хурмаст тэнгэрээс хур дуудах Монгол ёсны зан үйл
4. 3 ертөнцийг зэрэг хамарсан Талархлын золголт болж өндөрлөлөө
Үйлд залран ирсэн Устгахуй ертөнцийн болон Их Засгийн тэнгэрийн эзэд
1. Хустай эзэн хаан МЭӨ 800
2. Хүннү гүрний хаан Түмэн шаньюй, МЭӨ 220-209 (Их Засгийн тэнгэрийн эзэн хаан)
3. Хүннү гүрний хаан Модун шаньюй, МЭӨ 209-174 (Устгагч хар ертөнцийн эзэн)
4. Сүннү (Сяньби) улсын хаан Тэншихуай, 136-186
5. Хүн гүрний Атийл хааны хүү Чингиз, 453-469
6. Кидан улсын Елюй Абаожи хаан 907-926
7. Хамаг Монголын хан Есүхэй баатар 1160-1170
8. Гүр хаан Жамуха цэцэн 1187-1205
9. Зүчийн буюу Кипчакийн хант улсын Зүчи хаан 1207-1227
10. Цагаадайн улсын хаан, Цагаадай хаан 1225-1242
11. Алтан ордны улсын хаан, Бат хаан 1227-1255
12. Ил хаант улсын хаан, Хүлэгү хаан 1255-1265
13. Догшин хаан доголон Төмөр 1370-1405
14. Зүүн гарын хаант улсын хаан Галданбошигт 1671-1677
Үйлийг удирдсан Хүн гүрний “Тэнгэрийн ташуур” Атийл хаан (Хөх Тэнгэрийн хаадын хаадын хаан Ай Тай Суу эцэг).
Ирсэн хүн бүрийг оногдсон өршөөлд нь Жамын эзэн, Жамухай цэцэн хаан хамрууллаа.
Төрт ёсоо мэдэхгүй ноён тэнэг
Төл гунжаа мэдэхгүй бух тэнэг
Түүх соёлоо мэдэхгүй хүн тэнэг

ХӨХ ТӨРМӨС ТӨВИЙН ХАМТ ОЛОН

Баясгалан Олхонуд

Хамгийн анх Эзэн Чингис хааныг хаан цолонд өргөмжилсөний 850 жилийн ойд зориулсан Нэгдсэн их тахилгад Галын тахилгыг Б.Хурцжавхлан удирдан хийсэн байдаг. Олон зуун шавь нар үерийн ус шиг жагсан орж ирж байсныг эргэн дурсах сайхан байдаг. Тэрээр тэнгэр үзэл, бөө мөргөлийг нийгэмд сурталчлан дэлшгэрүүлэхэд маш том хувь нэмэр оруулсан байдаг. Монгол бөөгийн нэгэн үеийг түүнгүйгээр төсөөлөхийн арга үгүй билээ. Олон мянган бөө, улаач нар, түүнийг дэмжигч шүтлэгтэн нар монголын бөөгийн олон талт мөн чанарыг ойлгосон байдаг.
Монголын бөө нарын гурван голын ай бэлчэрт хамаатуулан хийсэн Гандан уулын Нэгдсэн их тахилгын Галын тахилгыг зайран Б.Хурцжавхлан хариуцан хийсэн байдаг. Тэр тахилгад их ач холбогдол өгч, сайн ч зохион байгуулсан. Гандан уулын баруун урд талд их талбайд лагерлан буусан тэдний гал сүр жавхлантай харагдаж байсан.
Монголын төрийн Хар сүлдний их тахилгад Б.Хурцжавхлан шавь нараа дагуулан ирж, хүч нэмж байсан үеийг мартахын аргагүй. Тахилгад оролцож байсан бүрэлдэхүүнтэй эн тэнцэхүйц улаач, дэмжигчид хүрэлцэн ирж оролцож байсан.
Харин энэ удаа Чингисийн өргөөнд Монгол туургатны галын их тахилгыг бие даан зохион байгуулж байгаа билээ.
Зайран Б.Хурцжавхлан түүний шавь нар, дэмжигчид олон мянган хүн хуран цугларсан байлаа. Наадам эхлэнгүүт түр зуур бороо шиврэн орсон нь их баярын цэнгүүнд тэнгэр хүртэл баярлан хөөрсөн мэт санагдаж билээ.
Зайран Б.Хурцжавхлан түүний шавь нар хагас цэргийн зохион байгуулалтай, эмх цэгцтэй байдгаараа онцлог.
Галын тахилгыг олон бөөгийн байгууллага, галын удирдагч, манлайлагч нарыг урьж асаалгасан нь бөө нарын эв нэгдлийн мөн чанарыг цаанаа агуулсан үйл явдал байсан.
Монголын олон үндэстэн, ястны хувцасаар гангарсан монголчуудыгаа харахад маш өвөрмөц сонихон байж билээ.
Монгол туургатны галын их тахилгыг Зайран Б.Хурцжавхлан толгойлон бөөлж эхэлж байсан.
Одод тэнгэрт түгсэн цэлмэг сайхан үдэш монгол бөөгийн наадмын оргил үе дэлбээлэн огшоож, хэргэрэгийн дуу, монголчуудын ухайн дуу тэнгэртээ хүрч баясгаж байсан.
Тэр үед бид өөр хоорондоо зөрчилтэй, нэг нэгнээ хүлээн зөвшөөрч, үйл ажиллагааг дэмжиж сураагүй цаг байв. Бөө нөрын хоорондын үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулахад МБНЭ нь чамгүй их хүч зарцуулсан. Бөөгийн байгуулагууд нэгдэж ажиллах хүртэл бас цаг хугацаа хэрэгтэй байгаа.
Бөөгийн байгууллага бүрийн зохион байгуулж байгаа арга хэмжээ бүхэн, бөөгийн байгууллагын нийгэмд үйлчлэх чиг хандлагад их өөрчлөлтийг авчирч, нэгдэж ажиллахын мөн чанарыг сануулах болно.
Олон зуун жил тасарсан их тахилга хэнгэрэгээ дэлдэж, онгод, түмэн олон, шүтэн бишрэгч нараа баярлуулан цэнгүүлж, сэтгэлийн их огшоолт, бөөгийнхөө төлөө тэмцэж, зүтгэхийн их урам зоригийг хайрлаж билээ.
Монгол Улсын их эзэн Чингис хааны ариун сүнс тэнгэрээс харан баясаж, монголчууд бидэнд сэргэн мандахын их хүчийг хайрлаж байна.
Мөнх хөх тэнгэр, эзэн Чингис хааны ариун сүнс Монголчуудаа эвээх болтугай.

ХУРАЙ, ХУРАЙ, ХУРАЙ

(Оролцогчийн сэтгэгдэл)
Монгол улсад үйл ажиллагаа явуулж байгаа шашны байгууллагуудын төлөөлөгч нар оролцох ёстой байлаа. Мусулманыхан, Буддынхан ирж оролцсонгүй. Ватиканы биет төлөөлөгч өөр арга хэмжээтэй давхцсан тул ирсэнгүй. Буддынхан мөн өөр арга хэмжээтэй гээд ирсэнгүй, гэхдээ тэд төлөөлөгч явуулж болох байсан гэж би үзэж байгаа. Хэдий бүгд оролцоогүй ч уулзалт зохих хэмжээнд амжилттай болсон гэж үзэж байна.
Танхай Балчир

Хүрэх газар хол, дайн ийм ширүүн байдаг, эд ер нь яадаг бол” гэж анхандаа итгэл муутай байлаа. Цэргүүд бид омголон морьдоо номхруулах гэж ёстой хөглөдөг байждээ. Аргаа ядахдаа нүдрүү нь даавуу унжуулж байгаад унадаг байлаа. Гэтэл энэ арга маань улам аашийг нь хөдлөгдгийг даруй мэдээд больсон.
Манай ангид шинээр цэрэг ирээд моринд эрэмгийгээ ярьж, яаж ч булгихад нь унадаггүй гэж гайхуулахад нь бид догшин Монгол мориноосоо өгнө. Тэгээд л нөгөө цэрэг хэд Ог л хайрайхад нь ойчоод амаа асуулгадагсан. Манай байлдагчид удалгүй Монгол морины сайн талыг нь мэдсэн юм. Монгол морьд их чадалтай, тэсвэртэй, ухаалаг, эзэндээ ээлтэйгээрээ хосгүй. Түүнийг өөр үүлдрийн ямарч мориор сольж үл болох сайн хүлэгүүд байсан юм шүү.
Өөр үүлдрийн морьдыг их бага гэмтэлийн учир хичнээн ч сольдог байлаа даа. Харин ах дүү Монголын ард түмний илгээсэн морьд л шарх гэмтэл сайн даадаг багаханыг нь тоодоггүй явдагсан. Би өтгөн дэлтэй хээр морь унаж байлдаж байлаа. Анхандаа ч ааштай л адуу байсан. Гэсэн ч Орос цэрэг, Монгол морь хоёр удалгүй дасалцаж эзэн унаа хоёр болсондоо. Жижигхэн биетэй, Дүрлэгэр нүдтэй, Толгой доортой сайхан морь байсандаа. Би мориндоо “Бүргэд” гэж нэр өгсөн. Бүргэд өөр хүнд хажиг ааш муутай мөртлөө намайгаа дуугаар бүү хэл шүгэлдэхэд л таньдаг болсон байж билээ.
Тэнгэр ямар ч таагүй муухай байлаа гэсэн замгүй газраар явах, шөнийн харанхуйд давхих, явж болохгүй газар, гаталж болохгүй намаг балчигийг мэдрэх чадвараараа Монгол морьд бидэнд гайхагдаж байлаа.Унасан хүлэг нь ухаантай,хурдтай, чадалтай байсан учраас анги Цэрэг бид Командлалынхаа даалгаварыг амжилттай биелүүлдэг байсандаа. Монгол морьд бас усч шүүдээ. Толгойгоо өлийлгөс хийн нүд хамрын нүрээ цухуйлгаад л хөвдөгсөн. Намагт живээд далдарвуу гэтэл гараад л ирдэгсэн хэмээн байлдаж явсан үеээсээ дурсаж бичсэн байдаг. Эх сурвалж: Гайхамшигт Монгол адуу

2023-р оны 5-р сарын 4-ий өдөр ШУА-ийн том асарт “ТҮРЭГИЙН ХААНТ УЛС БА ӨНӨӨГИЙН ТУРК УЛС” хэлэлцүүлэг хийв. Хэлэлцүүлгийг ШУА-ын Дэд ерөнхийлөгч Г.Чулуунбаатар чиглүүлэв.
Хэлэлцүүлэгт Түрэг төрийн түүхийн талаар хоёр, Түрэг төрөөс үлдээсэн үсэг бичгийн өвийн талаар хоёр илтгэл тавив. Энэ удаа бид Түрэг төрөөс үлдээсэн үсэг бичгийн өвийн талаар хийсэн илтгэл, хэлэлцүүлгийг та бүхэндээ толилуулна. Дараа Түрэг төрийн түүхийн талаар хийсэн илтгэл хэлэлцүүлгийг толилуулна.
Уг хэлэлцүүлэгт Хүн үсэгт хадны бичээсийн талаар ШУА-ийн Хэл зохиолын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний тэргүүлэх ажилтан, академич Л.Болд “Руни бичиг ба хэлний дурсгал” илтгэл, Сэргэлэн Интернешнл Экспедишн ТББ-ын эх сурвалж судлаач Б.Хандмаа “Хадан бичгийн шинэ судалгаа, бидний өвөг дээдсийн бичиг” илтгэлийг тавьж, хоёр илтгэлийн хойноос хэлэлцүүлэг өрнөв.
Л.Болд “Руни бичиг ба хэлний дурсгал” илтгэлдээ Томсен тэмдэгтийг хэрхэн авиалсан тухай, мөн хадан бичиг дэх хоёр үгүүлбэрийг СИЭ ТББ-ын тайлсан хувилбарыг өөрийн номондоо оруулсан хувилбартай зэрэгцүүлэн үзүүлэв. Л.Болд миний тайлал урьд үеийн бүх судлаачдын тайлалтай ижил, СИЭ ТББ-ын тайлал урьд үеийн судлаачдын тайлалтай таарахгүй гэж үгүүлэв. Л.Болд өөрөө энэ нь зөв, энэ нь буруу гэж баталсангүй. Л.Болдын илтгэлд хэлний судалгааны хамгийн чухал иж бүрдэл болох үг зүй, хэл зүйн судалгаа огт орсонгүй.
Б.Хандмаа “Хадан бичгийн шинэ судалгаа, бидний өвөг дээдсийн бичиг” илтгэлдээ дешифровка буюу үл таних тэмдэгтийг Томсен тайлсан логик дарааллыг, мөн хадан бичээс дэх зарим үгийг оролцогчдод таниулж, уг бичээс дэх үгийн сангийн 90 орчим хувийг өнөөдөр идэвхтэй, идэвхгүй хэлбэрээр бидний үгийн санд оршиж буйг, уг бичээс дэх тийн ялгал, үйлийн явц нь өнөөгийн халх ард түмний дээдсийнх болохыг тайлбарлан үзүүлэв.
Л.Хандмаа VII-VIII зууны Түрэг, Уйгур төрөөс үлдээсэн хадан бичээс дэх хэл зүйг сүүлийн 100 орчим жил судалж буй харийн судлаачид бүрэн тогтоож чадаагүйн улмаас уг бичээс дэх олон хэсгийн тайлбар нь өнөө хүртэл маргаантай байгааг үгүүлэв.
Л.Хандмаа “Анх удаа уг хэлний мэдлэг тээгчид уг бичээсийг судлан хэл зүйг нь бүрэн гаргалаа” гэж үгүүлэв.
Л.Хандмаа Л.Болдын зэрэгцүүлэн үзүүлсэн үгүүлбэрт Тэнгэр тэг нь яагаад Тэнгэр цаг гээн ухах нь зөв болохыг илтгэлийн цаг бага тул товч тайлбарлав.
Л.Хандмаад олон хүмүүс алга ташив.
Дараа нь хэлэлцүүлэг эхлэв.
Хүн үсэг бичгийг Л.Болд судлаагүй гэдгийг түүний ажиллаас мэдэх тул Хурган овогт Сэрээнэндагвын Сэргэлэн надад түүний мөн чанарыг илчлэх боломж олдож ингэж асуув (бичлэгтэй):
С.Сэргэлэн: Болд гуай, Таны гаргасан 2 ном байгаа. Дээр нь ШУА-ын Хэл зохиолын хүрээлэн гээд … Би өөрөө эх сурвалж судлаачийн хувьд таны ажлыг харахад, Та фонем дээр нь ажиллаагүй байдаг, Та үг зүй дээр нь ажиллаагүй байдаг, “СИЭ” шиг адилхан тийн ялгалыг нь гаргаагүй, “дахь, дэх” тийн ялгалыг Кононов нэр үгээс тэмдэг нэр үүсгэх дагавар гэсэн гээд бичсэн байдаг. Бид Кононовыг харна шүү дээ. Тэгэхэд тэнд жаахан юм бичсэн байдаг.
Та мөн “саар, сээр” явцыг гаргаагүй байна. Та өөрийгөө судалгаа хийсэн гэж өөрийгөө бодож байна уу, Биднийхээр бол, Та бол сэтгүүлч шиг материал цуглуулсан хүн байна шүү. Аль нь вэ?
Л.Болд: -За баярлалаа, сайхан асуулт байна. Би бол эртний турк бичээсийг орчуулсан л хүн. Би бол дараа дараагийн судалгаанд чөтгөр нь чөлөө өгөөд, бурхан нь буянаа хайрладаг юм бол тэр хэл зүйн асуудал, Хандмаагийн ярьж байгаа үгийн сангийн асуудал руу зайлшгүй орох шаардлагатай.
Хойноос нь ШУА-ийн дэд ерөнхийлөгч, академич Чулуунбаатар сандарсан хоолойгоор: “Та гэхдээ хэл шинжлэлийнхээ суурь юмнуудыг мэддэг байлгүй дээ. Мэдэж байж тэр орчуулга юмнуудаа хийсэн байлгүй. Авиа мавиа тийн ялгалаа гадарладаг юм байгаа биз дээ” гэж хэлээд инээв.
Л.Болд зөвхөн гадны хүмүүсийн ажлыг орчуулсан гэдгийг бид өөрөөр нь хүлээн зөвшөөрүүлэв. Л.Болдын ажилд өөрийх нь хийсэн фонем буюу тэмдэгт бүрийн авиалбар ороогүй, В.В.Томсены авиалбарыг хадаж, түүний үг зүйн хэсэгт морфолог задаргаа огт хийгдээгүй, тэрээр дээдсийнхээ тийн ялгалаа таниж ажиллахын оронд Г.Айдаров, А.Н.Кононов судлаачдын ажлын гаргасан дутуу тийн ялгалыг шууд ишилсэн, бичээс дэх үйлийн явц, үйлийн цаг дээр огт ажлаагүй нэгэн болох нь СИЭ ТББ-ын эх сурвалж судлаач хамт олонд тодоос тод харагдаж байв.
Монгол улсад Үндэстний эх сурвалж судлал бий болсны ачаар хэний ажил материал цуглуулга, хэний ажил судалгаа болохыг төвөггүй тодорхойлох болов. Л.Болдын “Орхон бичгийн дурсгал” III, IV ном нь материал цуглуулга болохоос судалгаа биш гэдгийг СИЭ ТББ тогтоовой.
Л.Болд “Орхон бичгийн дурсгал” III, IV номныхоо нүүр хавтаст дээр “ШУА-ын Хэл, зохиолын хүрээлэн” гэж нэрийг оруулжээ. Энд асуудлын гол нь өнөөгийн ШУА-ын Хэл, зохиолын хүрээлэнгийн эрдэм шинжилгээний ажилтан гэх олон нөхдийн дунд эх сурвалж судлал, материал цуглуулга хоёрыг ялгах чадвартай ганц ч хүн алга гэдэгт оршино. ШУА-ын Хэл зохиолын хүрээлэнд суурь судалгаа хийдэг ганц ч ажилтан үгүй учир тэд “судалгаа”, “материал цуглуулга” гэх ухагдахуунуудыг ялган салгаж сураагүй учир Л.Болдын “Орхон бичгийн дурсгал” номыг судалгаа биш гэдгийг тогтоож чадсангүй.
Хэл зохиолын хүрээлэн нь “судалгаа”, “материал цуглуулга” гэх хоёр ухагдахууныг гадаадын эрдэм шинжилгээний сэтгүүлээр ялгуулдаг юм байна. Гадаадын сэтгүүлд гарсан бол судалгаа, гараагүй бол материал цуглуулга буюу судалгаа биш гэх шалгуурыг тэд мөрдсөөр өнөөг хүрэв. Үүний нэг тод жишээлбэр нь уг хэлэлцүүлэгт Хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал Ж.Бат-Ирээдүйн хэлсэн үг: “Шинжлэх ухаан гэдгийг үнэхээр баталъя гэвэл эрдэм шинжилгээний гадаад, дотоодын сэтгүүлүүдэд хэвлүүлж батлах хэрэгтэй. Ингэж ШУА руу шинжлэх ухаанаар дамжиж бидэн рүү орж ирэх хэрэгтэй гэж бодож байна” гэж хэлжээ. Ж.Бат-Ирээдүй нь “гадаад сэтгүүлд” нийтлэгдсэн бүхэн шинжлэх ухаан гэж дотроо гүн итгэжээ.
Мөн 2019-8-2-нд БСШУСЯ-ны сайдын А/497 дугаар тушаал “Монгол орны нутаг дэвсгэр дээрх Түрэгийн үеийн дурсгал болон түрэг бичээсийн талаар гүйцэтгэсэн судалгаа шинжилгээний ажлуудын тайлантай танилцан цаашид хэрэгжүүлэх арга хэмжээний санал, дүгнэлт боловсруулах” зорилгоор байгуулагдсан “Ажлын хэсэг”-т орсон тухайн үеийн ШУА-ын Хэл зохиолын хүрээлэнгийн захирал Г.Бэлгүдэй бидэнд “Сэргэлэн, гадаадын сэтгүүлд нийтлээд болоо юм биш үү” гэж хэлж байв.
СИЭ ТББ-ын суурь судалгаа эх сурвалж дээр суурилах учир гадаадын судлаачтай ойлголцоход бид шууд нэг хэлээр ойлгоцдог билээ. Гадаадын сэтгүүлд нийтлэлээ гаргах нь бидний хувьд техник асуудал. СИЭ ТББ-ын үндсэн зорилго нь Үндэстний ой санамжийг эх сурвалж судлан сэрээх үйл. Хэн олон гадаадын сэтгүүлд хэвлүүлсэн нь ШУ-ны үндэстэй гэх ойлголт буруу. Манай зорилго Монгол улсад эх сурвалж судлалыг бий болгож, суурь судалгааг үүсгэсээр үндэстний дархлаа болох үндэстнийнхээ ой санамжийг хамтран сэрээх үйл мөн. Бид академийн нөхдөд “Тануус биднийг хүлээн зөвшөөрөх, эс зөвшөөрөх үйлээ бүү чухалчил! Тануус эхний ээлжинд “эх сурвалж судлал”, “материал цуглуулга” хоёроо ялгаж сур! Үүний тулд эх сурвалж судлах боловсролд суралц!” гэж уриалж байна.
Ж.Бат-Ирээдүй захирал аа!
Үндэстний хэл нь үндэстэн оршихуйн дархлаа билээ. Энэ тухай Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын үзэл баримтлалд: “Үндэсний түүх, хэл, соёл, өв уламжлал, зан заншлаа хадгалж, хамгаалж хөгжүүлэх нь монгол үндэстний оршин тогтнохын үндэс, амин чухал дархлаа мөн” гэж бичжээ. Мөн Шинжлэх Ухааны Академийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд “Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи / цаашид “Академи” гэх/ нь тус улсад шинжлэх ухаан, тэргүүний технологийг хөгжүүлэх зорилго бүхий шинжлэх ухааны төв байгууллага мөн. Академи нь төрийн ивээлд байна” гэж оржээ. Ж.Бат-Ирээдүй захирал аа! Дээрх хоёр хуулиас ишилсэн заалт бүрийн утгыг таны хариуцах ажил дээр тайлбарлая.
ШУА нь Монголын улсын иргэдийн татварын мөнгөөр санхүүжиж буй байгууллага мөнөөс мөн. Монголын ард түмнээс сонгогдсон эрхэмүүд “үндэсний хэлээ хадгалж хамгаал”, “шинжлэх ухааны төв байгууллага бол” гэж дээрх хоёр эрх зүйн актанд таны үүргийг цагаан дээр хараар бичиж, тодорхойлжээ.
“Шинжлэх ухааны төв байгууллага мөн” гэдэг нь “хэлний салбарт эх сурвалж судалж, суурь судалгаа хий” гэсэн үүрэг. Хэлний салбарт үнэн судалгаа хийдэг Шинжлэх ухааны төв байгууллага нь Хэл зохиолын хүрээлэнгийн судлаачид байх үүрэгтэй гэж уг хууль хоёргүй санаагаар бичжээ. Монгол улсын ард түмэн Хэл зохиолын хүрээлэнгээс мөн ийм хүлээнэ.
Бат-Ирээдүй захирал аа! Танай ажилтан Л.Болд үнэн судалгаа хийгээгүй, орчуулга хийснийг СИЭ ТББ-ын судлаачид өөрөөр нь хүлээн зөвшөөрүүлэв. ШУА-ын Хэл зохиолын хүрээлэн гэж хаягласан түүний хоёр ном судалгаа биш материал цуглуулга болно. Хэл зохиолын хүрээлэн суурь судалгаа хийх үүргийнхээ оронд орчуулгын товчооны үүрэг гүйцэтгэжээ. Энэ бол зөвхөн гутамшиг төдийгүй “үндэсний хэлээ хадгалж хамгаал” гэх Үндсэн хууль дахь заалтыг “үндэсний хэлээ харьд бэлэглэ” гэх утгаар сольсон хортой үйл болон өрнөж буй. Энэ бүхнийг нэг нэгэнгүй танд тайлбарлана.
Бат-Ирээдүй захирал аа! Монгол улсад анх удаа хэл, түүхийн чиглэлээр суурь судалгаа хийдэг байгууллага гарч ирэв. Түрэг, Уйгур төрийнхөө VII-VIII зууны хадан бичээс үгийн сан, хэл зүй буюу тийн ялгал, үйлийн явц, үйлийн цагыг гаргаж энэ бүгд Орхон, Туул, Сэлэнгэ, Хүнүй, Хануй нутгаас хаашаа ч яваагүй, хаанаас ч ирээгүй өнөөгийн халх түмний дээдсийн хэл гэдгийг хөдлөшгүй, эргэж буцалтгүйгээр батлав. Эх сурвалж судлахын ачаар манай мэдлэг, туршлага нэмэгдэв. Өнөөгийн өндөрлөгөөс Хэл зохиолын хүрээлэнгийн ажилтнуудын хийж буй үйлийг дүгнэхэд тануус судалгаа хийхгүй байна. Тануус материал цуглуулж байна. Тануус эх сурвалж судлахын оронд эх сурвалж судлах үүрэггүй яруу найрагч, зохиолчдын бүтээл дээрээс хэл зүйн дүгнэлт гаргаж байна. Эх сурвалжгүй нөхөр эх сурвалжгүй нөхрийнхөө бүтээлээс хэл зүйн арга ухаан хайх үйлийг “чөтгөрийн эргүүлэг” гэж нэрийдвээс тохирно. Эх сурвалж судалдаггүй нэгэн нь гадаадын судлаачдын нийтлэлээс мөн чанарыг нь олж тогтоож үл чадна. Тануус өөрсдийнхөө хүссэнээр тэдний ажлыг гуйвуулан тайлбарлаж байна. Ийм жишээ маш олон бий.
Ж.Бат-Ирээдүй захирал аа! Хэл зохиолын хүрээлэнг “Шинжлэх ухааны төв байгууллага мөн” болгох үүрэгтэй. Энэ үүргээ та огт биелүүлэхгүй байна. Үр дүнд нь VIII зууны Түрэг, Уйгур төрийн хадан бичээс дэх хэл зүйг судалсан ганц ч монгол судлаач байхгүй. Л.Болд гадаадын нөхдийн ажлыг цуглуулжээ.
Судалгаа, материал цуглуулга хоёроо ялгаж салгах чадваргүй Хэл зохиолын хүрээлэн нь “Шинжлэх ухааны төв байгууллага мөн” үндсэн үүргээ биелүүлэх чадваргүй болсны улмаас Монгол улсын Хүн үндэстэн ард түмний үндэстний ой санамж самуурч, харь төрөөс үйлдэх түүх соёлын түрэмгийлэлд хялбар өртөж байна. Одоо энэ тухай үгүүлье!
Ж.Бат-Ирээдүй захирал аа!
Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын үзэл баримтлалд: “Үндэсний хэлээ хадгалж, хамгаалж хөгжүүлэх нь монгол үндэстний оршин тогтнохын үндэс, амин чухал дархлаа мөн” гэх хэсэг танд шууд хамаатай. Судалгаа, материал цуглуулга хоёроо ялгаж салгах чадваргүй Хэл зохиолын хүрээлэнгээс 2010 онд Л.Болд зохиогчтой гарсан “Орхон бичгийн дурсгал” III, мөн 2011 онд гарсан “Орхон бичгийн дурсгал” IV номыг жинхэнэ судалгаа гэж ард түмэнд танилцуулжээ. Л.Болдын орчуулга хэвлэгдсэн цагаас гурван жилийн хойно 2013-р оны 4-р сарын 17-ны өдөр Монгол улсын Ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг: “Манай Турк улсын иргэд эцэг өвгөдийнхөө нутагт чөлөөтэй ирэх боломж нөхцөл бүрдэж ….” хэмээн БНТУ-ын ЕС Эрдоганы дэргэд үгүүлжээ.
Ж.Бат-Ирээдүй захирал аа! Танай Хэл зохиолын хүрээлэнгээс “Орхон бичгийн дурсгал” гэх орчуулга гарсны “буянаар”, Л.Болдын “орчуулгын буянаар” Монгол улсын ерөнхий сайд Н.Алтанхуяг ийм тэнэг үг хэлэв. Н.Алтанхуяг эх сурвалж судлаач биш, улс төрч хүн учир тэр сонгуулиас сонгуулийн хооронд сэтгэнэ. Н.Алтанхуяг Хэл зохиолын хүрээлэнгээ “Шинжлэх ухааны төв байгууллага мөн” гэж хоёргүй сэтгэлээр итгэх тул ингэж үгүүлжээ. Н.Алтанхуягын хэлсэн энэ тэнэг савын (үгүүлэлийн) хариуцлагыг хувааваас 70 хувийг ШУА-ын Хэл зохиолын хүрээлэнд, 30 хувийн Н.Алтанхуягт ноогдуулна.
Ж.Бат-Ирээдүй захирал аа!
2013-р онд Турк төрийн судалгааны алба юу мэдэв гэдгийг төсөөлцгөөе! Үүнийг СИЭ ТББ баталж чадахгүй боловч төсөөлж болно. Аливаа улсад суурь судалгаа хийдэг эрдэмтэд нь үндэстнээ урт удаан хугацаанд орших суурийг буюу Үндэстний ой санамжийг нь ариг (цэвэр) байлгаж бэхжүүлж хамгаална. Монгол улсад шинжлэх ухаанчаар судалгаа хийх боловсрол эрдэмтэдийн дунд бүрэлдээгүй, улс төрчдөд нь үндэстний ой санамж гэх ухагдахуун сууж төлөвшөөгүй юм байна гэдгийг тэд мэджээ. Турк улсын төр энэ бүхнийг геополитикийн алтан боломж гэж үзэж (үнэхээр тэдэнд алтан боломж мөнөөс мөн) ТИКА хөтөлбөрөөр улс төрчид болон судлаачдыг татах бодлогыг амжилттай явуулсаар өнөөг хүрвэй.
2019-р оны 5-р сард “Түүхэн аялал жуулчлал хөрөнгө оруулалт” үндэсний өв чуулган дээр ЗГХЭГ-ын дарга Л.Оюун-Эрдэнэ “Туркуудын “root” (руут) буюу гарал үүсэл нь Орхоны хөндийгээс гаралтай” гэж ор үндэсгүй мэдэгдэл хийсэн билээ.
Ж.Бат-Ирээдүй захирал аа!
Монгол улсын иргэн Л.Оюун-Эрдэнэ хэл зүйч хүн биш, тэр мөн эх сурвалж судлаач биш гэдэгтэй та санал нийлэх байх. Монгол улсын иргэн Л.Оюун-Эрдэнийн амнаас “Туркуудын гарал үүсэл нь Орхоны хөндийгээс гаралтай” гэх ор үндэсгүй мэдэгдэл Хэл зохиолын хүрээлэнгээс Л.Болд зохиогчтой гаргасан орчуулгын үр дүн мөнөөс мөн. Хариуцлагыг хувааваас 70 хувь нь “Шинжлэх ухааны төв байгууллага мөн” гэх Шинжлэх Ухааны Академийн эрх зүйн байдлын тухай хууль дахь заалтаа биелүүлээгүй, орчуулгыг судалгаанд тооцсон Хэл зохиолын хүрээлэн үүрнэ.
Ж.Бат-Ирээдүй захирал аа!
Танд Монгол Улсын Үндэсний Аюулгүй Байдлын үзэл баримтлал дахь “Үндэсний хэлээ хадгалж, хамгаалж хөгжүүлэх нь монгол үндэстний оршин тогтнохын үндэс, амин чухал дархлаа мөн” гэх заалт Шинжлэх Ухааны Академийн эрх зүйн байдлын тухай хуульд “Монгол Улсын Шинжлэх Ухааны Академи нь …шинжлэх ухааны төв байгууллага мөн” гэх заалттай ямар утга зүйн холбоотой болохыг, мөн утга зүйн холбоо нь алдагдсаны учир ямар хор уршиг манай үндэстэнд нүүрлэж буйг таниулахыг хичээв.
Ж.Бат-Ирээдүй захирал аа!
Хэл зохиолын хүрээлэн орчуулга, судалгаа хоёрыг ялгах чадваргүйн улмаас Хэл зохиолын хүрээлэн “Шинжлэх ухааны төв байгууллага мөн” үргээ эс биелүүлж буйн улмаас харь төрийн түүх соёлын түрэмгийлэлд манай улс төрчид хялбар автаж байна.
Ж.Бат-Ирээдүй захирал аа!
Л.Болдын хэлсэн үгийг дахин иргэж ухая!
Л.Болд: “За баярлалаа, сайхан асуулт байна. Би бол эртний турк бичээсийг орчуулсан л хүн. Би бол дараа дараагийн судалгаанд чөтгөр нь чөлөө өгөөд, бурхан нь буянаа хайрладаг юм бол тэр хэл зүйн асуудал, Хандмаагийн ярьж байгаа үгийн сангийн асуудал руу зайлшгүй орох шаардлагатай” гэж хариулжээ.
Л.Болдын “тэр хэл зүйн асуудал …руу зайлшгүй орох шаардлагатай” гэж үгүүлсэн нь миний асуултанд орших тийн ялгал, үйлийн явцыг хэл зүйн асуудал гэж тодорхойлж байна. Тэр тийн ялгал, үйлийн явц, цаг тээх үйл гэх хэл зүйн бүрдэл рүү огт ороогүй, огт судлаагүй гэдгээ ингэж хүлээн зөвшөөрөв..
Л.Болд “Хандмаагийн ярьж байгаа үгийн сангийн асуудал руу зайлшгүй орох шаардлагатай” гэж Хандмаагийн илтгэлд цухас дурьдсан үгийн сан руу ороогүй гэдгээ аргагүйн эрхэнд хүлээн зөвшөөрөв.
Ж.Бат-Ирээдүй захирал аа!
Шинжлэх ухааны байгууллага нь харь улсын гар хөл болоод байна! Худал судалгаа ямар их хортой…!

Тун удахгүй жинхэнэ судалгааг та бүхэнд хүргэнэ.
Битигч Хурган овогт Сэрээнэндагвын Сэргэлэн

Нэг бус хэд хэдэн цаг үеийн сэхээтнүүдийнхээ сор манлай болсон Л.Түдэв абугай “Сэхээтэн гэдэг нь сэхээрч, ухаарсан хүнийг хэлнэ” хэмээсэн. Сэхээрч ухаарсан нийгмийн тэр хэсэг л чухам хөгжил дэвшлийн түүчээ болж, гэрэл гэгээ асааж ирснийг түүх бүрнээ батална.
Сэхээтэн гэж үнэлэгдэхэд зөвхөн диплом, эрдмийн зэрэг цол төдий хангалттай биш аж. Хуучин цагийн сэхээтнүүдийг жинхнээс нь сэхээтэн болгож байсан тэр зүйл бол улс орны хөгжил дэвшил, үндэстнийхээ өв соёл, оюун сэтгэлгээ, хөгжил дэвшлийн өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлагаа гүн гүнзгий мэдэрсэн ухамсар, эх оронч үзэл санаа юм. Харин өнөөгийн энэ олон дипломтонгуудын үнэмлэхүй олонхийн цээжнээс ийм зүйлийг хичнээн эрж хайгаад ч олохгүй болчихсонд л асуудлын мөн чанар нь байна.
Өөрөөр хэлбэл өнөөгийн Монгол орны нүүр царай болсон сэхээтнүүд СЭХЭЭТЭН шиг байж чадахгүй байна. Хэдий их дээд сургуульд он жилээр сурч, боловсорсон, янз бүрийн алтан, мөнгөн сайхан диплом, ромбо, зэрэг цолтой ч харамсалтай нь тэдний цээжинд хувиа бодохоос өөр ямар ч үзэл санаа алга. Үзэл санаагүй нийгэм өөрөө аяндаа өмхөрдөг бол эх оронч үзэл санаагүй хувь хүн хар аяндаа нэг л мэдэхэд өтөл бэртэгчин болж дуусдаг юм байна. Хичнээн сайхан мэргэжлийн ур чадвартай байгаад ч улс орон, нийгмийн өмнө хүлээсэн үүрэг хариуцлага гэдэг зүйлийг үл тоодог бол, эх оронч үзэл санаа байхгүй бол тэр мэргэжлийнх нь ур чадвар тийм их хүртээлтэй юм гэж үү…
Зохиолч, сэтгүүлч Б. Наминчимэд
“Үндэсний сэхээтнүүд үгүйлэгдэж байна” нийтлэлээс

1993 онд “Үхэгийн гүнж” хэмээх гайхамшигт олдворыг Оросын ШУА-ын Сибирийн салбарын Археологи, Угсаатны зүйн Хүрээлэнгийн ЭША, археологич, түүхийн ухааны доктор Н.В.Полосьмак Үхэгийн ууланд “пазырыкын” гэж нэрлэгдэх булшинд малтлага хийж байгаад залуу эмэгтэйн шарил (муми) олсон нь дэлхийд шуугиан тарьсан юм. Түүний нөхөр нь ШУА-ын Сибирийн салбарын нэгдүгээр орлогч дарга, археологич, академич В.И.Молодин бөгөөд судалгааг хамтдаа хийжээ.
Ийнхүү НТӨ YI-III зууны үед хамаарах пазырыкын соёлын гайхамшигт олдворыг нээж судалсан эхнэр нөхөр В.И.Молодин, Н.В.Полосьмак нарт ОХУ-ын ЗГ-аас 2004 онд Төрийн шагнал хүртээсэн юм.
Эртний хүн бүтнээрээ олдох нь нэн ховор учраас түүнийг “Үхэгийн гүнж” (Принцесса Укока) хэмээн нэрлэсэн байна. Булшийг Орос, Монгол, Хятад, Казакстаны хил дээр байдаг заставын ойролцоо Үхэгийн Ак-Алах хэмээх газраас олжээ.
Булш бүхэлдээ хөлдөж мөсөнд баригдсан учраас хүн хөндөөгүй, бас сайн хадгалагдсан байсан төдийгүй амархан мууддаг арьс, ноос, ширэн эдлэл ч бүтнээрээ гарч ирсэн байна. Мөн эмээл хазаар бүхий зургаан морь, хүрэл хадаасаар хадаж, навчит модоор хийсэн модон хударга гарч ирснээс гадна гүнжид чанартай эд материалаар бат бөх хийсэн хувцас өмсгөсөн байсан нь язгууртан гаралтай, өндөр зэрэг зиндаатай эмэгтэй болохыг нотолдог.
Гүнж хөлөө бага зэрэг атиран хажуугаараа хэвтэж байсан ба гар дээр нь маш олон шивээс байжээ. Ноосон цамц, ноосон банзал, эсгий оймс, арьсан дээл (шуба), мөн хиймэл үстэй (парик) байсан ба судлаачид гүнжийг 25 орчим залуу насандаа нас барсан хэмээн үзсэн.
Укок буюу Үхэг нь манай Алтайн нурууны үргэлжлэл бөгөөд гүнжийн мумиг яг хилийн шугам дээрээс олсон нь Монгол нутагт нүүдлийн соёл нэн эрт төлөвшиж тогтсоныг батлах бодит олдвор төдийгүй иргэншил, төр улс Монголоос үүссэн гэдгийг нотлох нэгэн баримт байж болох ажээ.

Radnaa BadralСонирхолтой түүх, Содон зургууд
Radnaa Badral · ·

1. Монгол дахь шашины байгууллагуудын уулзалтын дүнгийн тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Хоёр. НЭГДСЭН ТАХИЛГЫН ТУХАЙ
2. Нэгдсэн тахилгуудын толгойлж бөөлөх улаач нарын тухай
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан тус тус хэлэлцлээ.

Энэ удаагийн хуралдаанаар Монгол дахь шашины байгууллагуудын уулзалтын бэлтгэл ажлын явц, зохион байгуулсан дүнг хэлэлцлээ. Зарим асуудлаар зайран У.Ганхуяг шүүмжлэлтэй хандаж байгаагаа илэрхийллээ.
Нэгдсэн тахилгад толгойж бөөлөх гишүүдийн саналыг хэлэлцүүлэхээр Бөөгийн зөвлөлд шилжүүллээ.
Хэлэлцсэн асуудлаар гишүүд санал бодлоо илэрхийллээ.