Author: admin_shaman

Уруу харсан пирамид хэлбэртэй булшны их бие 47м, бунхан руу орох үүдэвч 38м урт. Малтлага судалгааны явцад НТ 80 – 100 оны үед хамаарах Шаньюйгийн булш болохыг тогтоосон. Дагуул 29 дагуул булшинд 1.7 настай хүүхдээс 35 настай эрэгтэй хүн хүртэл нийт 28 хүн, нэг адууг хамтад нь оршуулсан байна.

#АЛТАН ХЭЭТ АВС: Язгууртны авсыг монгол гэрийн хана мэт хээлэн алтаар чимэглэж, эрдэнийн чулуу шигтгээ бүхийгээр хийсэн байдаг нь “хадан гэр”-ийг зэхэж оршоодог эртний уламжлалтай холбоотой. Мөн гол бунхан орчимд 21 адуугаар тахил үйлдэж, адууны хэрэгсэл дагуулж, үнэ цэнэтэй эд хэрэглэл, алт мөнгөн чимэглэл бүхий сүйх тэргүүдийг жиргэн хийсэн байсан.
#ХААНЫ ЯС: Шаньюйгийн шарилаас зөвхөн гавлын ясны хэлтэрхий, дунд чөмөгний яс үлдсэн байсан. Өмнө нь 100 орчим антропологийн олдвор байдаг ч хаад, язгууртных тэр бүр олдож байгаагүй учраас энэхүү ясны олдвор нь антропологийн хувьд ач холбогдолтой. ДНК-ийн судалгаа нь өнөөг хүртэл маргаантай байдаг хүннүчүүдийн угсаа гарвалын талаарх эргэлзээг тайлахад хувь нэмэр болно гэж үзсэн. Дундад Ази, Казахстан, Киргизстан, Турк зэрэг орнууд Хүннү нарын ур гарал үүслийг булаалдсаар байгаа билээ.
#СҮЙХ ТЭРЭГ: Бунханаас жижиг, том нийт 15 орчим сүйх тэрэгний эд ангиуд гарч ирсэн бөгөөд тэдгээрээс бүтэн угсрагдах боломжтой 6-7 тэрэг байжээ. Нэг сүйх нь ханз үсэгтэй, гоёлын хийцтэйг үзвэл Шаньюйд Хан улсын хуанди бэлэг болгосон байх. Бусад сүйх нь хүннү хийцтэй, чимэг урлал онцгой байдаг нь Шаньюй нарын эрхэм тансаг хэрэглээг илэрхийлдэг. Тэрэг болон хөллөх морины тоног хэрэгслийг тэр чигээр нь алт, мөнгө, эрдэнийн чулуугаар чимж, хүрлээр гайхалтай нарийн урлажээ.
#ШАГАЙ ба ТАМГА: Шаньюйгийн булшны зүүн талаар байрлуулсан 3 дугаар дагуул булшнаас нэг нас 7 сартай хүүхдийн оршуулга олдсон юм. Тэрхүү хүүхдийн булшинд 200 шагай хийсэн байсны 20 гаруй нь тамганы дүрстэй. Тэдгээрт Чингис хааны “наран тамга”, Өгөөдэй хааныхны “дэгрээ тамга”, Мөнх хааны удам угсааныхны “сэрээ тамга” зэрэг нь яг тэр хэлбэрээрээ дүрслэгдсэн байдаг нь маш чухал баримт юм. Чингис хаан болоод боржигон овогтныг Хүннүгийн эзэнт гүрний Шаньюй нарын залгамжлагч нар гэдгийг баталжээ.
#РОМ АЯГА: Судалгааны багийн ахлагч доктор, профессор Д.Эрдэнэбаатарын өгүүлснээр Гол мод II малтлагын нэгдүгээр булшнаас гарсан шилэн аяга цаг хугацааг тогтооход тусалжээ. Хоёр өөр шилийг уусган хольж урласан аяга нь эртний Ромын хаадын ордны тансаг хэрэглээний нэг аж. Шилээр урлах арга нь НТ I зууны 2-р хагаст хамаарах эртний Грекээс Ромд уламжилсан соёл юм. Ийм аяга Германд 3 ширхэг, АНУ-д 2 ширхэг хадгалагддаг бөгөөд зургаа дахь нь ийнхүү Монгол Улсаас олджээ. Энэ олдвор булшны насыг хэлээд зогсохгүй Ром ба Хүннү гүрний хооронд харилцаа холбоо байсны нотолгоо болдог.
#ХАШ: Монголоос урьд өмнө олдож байгаагүй, зөвхөн Хятадын эртний хуанди нарын гарт байдаг, оршуулахад нь зүрхэн тушаа газар нь тавьж оршуулахад хэрэглэдэг “хаш” чимэглэлийг Гол модны энэ булшнаас олсон бөгөөд хэмжээний хувьд Хятад улсад ч олдож байгаагүй том юм. Хашийг хөвөөлөн адуу малыг хүртэл чимэглэсэн нь сонирхолтой. Эртний үгэнд “эрдэнийн хаш нь эзнийхээ биеийн байдлыг илтгэдэг” гэдэг. Гартаа барихад өнгө нь хувирч байвал эзэн нь өвчин эмгэг туссан, эсвэл хорлогдсон хэмээн мэддэг байжээ. Эл хаш чимэглэлийн олдворыг эдүгээ Монгол Улсын эрдэнэсийн санд хадгалж байна.
#ГАДНЫ ТУСЛАМЖГҮЙ ҮНДЭСНИЙ МАЛТЛАГА: Гол мод II малтлага нь Монгол Улс гадны тусламжгүйгээр бие даан малтан судалсан хамгийн том судалгаа шинжилгээний ажил юм. Тус малтлагыг “Женко” группын “Түмэн хишигтэн” ХХК ивээн тэтгэсэн. Төсөлд ЭША, археологич, антропологич 6, археологи болон түүхийн мэргэжлээр суралцаж буй оюутан 80 гаруй, цэргийн албан хаагч 80, инженер, техникч, жолооч, механикч, аж ахуй, гал тогооны гэх мэт 20 орчим, нийт 200 орчим хүний хүч хөдөлмөрөөр малтаж 2000 гаруй цул алт, мөнгөн эдлэлийг илрүүлж Монгол судлаач эрдэмтдийн чадал чансааг дэлхийд таниулсан цогц ажил болсон билээ.
#Жич: Энэ малтлага судалгаа, олдвор бол Монголын түүх, археологийн салбарын ГАЙХАМШИГ, сод үйл хэрэг юм. Үүнтэй хэн ч маргах аргагүй.
Hishgue Tumur

Тэдгээрийн нэгээр Монгол Улсын Архангай аймгийн Өндөр-Улаан сумын Хануй багийн нутаг Балгасын тал дахь “Гол мод-2”-ын Хүннүгийн язгууртны булшны археологийн судалгааны ажил нэрлэгдсэн байна. Тус судалгааны багийг удирдсан, Шинжлэх ухааны гавьяат зүтгэлтэн, Улаанбаатарын Их сургуулийн багш, археологич Д.Эрдэнэбаатараас шилдэг олдворын нь талаар ийнхүү тодрууллаа.

-Энэ оны Дэлхийн 10 шилдэг судалгааны нэгээр таны удирдсан багийн судалгаа шалгарчээ. Баяр хүргэе. Судалгааны багийнхнаа эхлээд танилцуулна уу?
– Баярлалаа. Энэ бол манай Улаанбаатарын Их Сургуулийн Археологийн тэнхимийн судлаач багш нарын 20 жилийн шургуу хөдөлмөрийн үр дүн юм шүү. Энэ удаагийн 2019 оны хээрийн судалгааны ажил маань манай Сургуулийн Археологийн тэнхим, БНХАУ-ын Хэнань мужийн Археологийн хүрээлэнтэй хамтран хийсэн судалгааны ажил юм. Бидний малтан шинжилсэн 189-р булш болон 10-р булшны олдворууд дэлхийн шилдэг 10 судалгааны 9 дүгээрт эрэмбэлэгдсэн байна. Есийн тоо монголчууд бидний хувьд маш их азтай байгаагийн шинж. Манай судалгааны багт археологич Б.Галбадрах, антропологич Э.Мижиддорж, археологич Ж.Эрдэнэ, сэргээн засварлагч Б.Батчимэг, БНХАУ-ын Хэнань мужийн Археологийн хүрээлэнгийн доктор Ли Ганг, Ван Ли, Луй Бин нарын археологич судлаачид мөр зэрэгцэн ажилласан. Бүтэн таван сарын турш хийсэн судалгааны ажлын анхны үр дүнгээ бид харлаа. Мэдээж судалгаа бүрэн гүйцэд дуусаагүй, үргэлжилсээр байгаа.

-Дэлхийн шилдэг олдвороор нэрлэгдээд буй мөнгөн луунууд ямар онцлогтой вэ?
– Хос мөнгөн лууг цул мөнгөөр цутгаж хийсэн, дэл, сэрвээ, далавчийг алтан шармалаар бүрсэн уран гоё хийцтэй амьтны загварт урлагийн төгс шийдэл юм. Бид одоо чухам юуны зориулалттай болохыг шинжлэн судалж байна. Мэдээж эхний таамаглал маань Хүннүгийн буюу Хүн улсын хаан төрийн сүр хүчний бэлгэдэл болох нь тодорхой. Цаашид лавшруулан судлах ажлыг одоо ид хийж байна. Судалгааны ажил маань бүрэн дууссаны дараа энэ сэдвээр Та бүхэнд дэлгэрэнгүй мэдээлэл өгөх боломж гарах байх аа.

– Балгасын тал дахь “Гол мод -2”-ын Хүннүгийн язгууртны булшнуудаас өөр ямар ямар үнэтэй олдвор гарсан бэ?
– Эхний малтсан 189-р булшийг бид 3 жилийн турш малтан шинжилсэн, энэ жил малтаж дуусгасан эртний булш юм. Хэдийгээр энэ булш маш их тоногдсон байсан ч, азаар эндээс дээрх хос мөнгөн луу олдсон. Энэ нь манай Монгол Улсаас төдийгүй, Ази тивээс олдсон лууны бүтэн дүрс бүхий анхны олдвор гэж үзэж болно. Тэр дундаа мөнгөн хос луу монголчууд бидний өвөг дээдэс луу гэдэг амьтныг хэрхэн төсөөлж бүтээснийг бодитойгоор харах боломжтой боллоо гэсэн үг юм.
Луу нь хэдийгээр домгийн амьтан боловч бидний өвөг дээдэс лууг нохой биетэйгээр төсөөлөн урласан байгаа нь маш сонирхолтой. Бидний хүүхдийн булш байж магадгүй хэмээн таамаглаж малтсан 10-р булш бол, харин огт хөндөгдөөгүй байсан. Иж бүрэн нэг эвэрт янгирын дүрс бүхий мөнгөн чимэглэлтэй, модон сүйх тэрэг дагалдуулан тавьсан, 70 гаруй настай эрэгтэй хүнийг оршуулсан байсан. Энэ нь Хүннүгийн язгууртны оршуулгын зан үйл, оюуны болон эдийн соёлын хийгээд хүн судлалын \антропологи\ олон зүйлийн гэрч баримт, эх сурвалж болох үнэ цэнэтэй судалгааны ажил болсон. Би түрүүн хэлсэн, бидний судалгааны ажил зөвхөн эхэлж байна.

-Ер нь, АНУ-ын “Археологи” сэтгүүл шилдгүүдийг хэрхэн нэрлэж зарладаг юм бол?
– АНУ-ын “Археологи” сэтгүүл нь дэлхийн нийтийн янз бүрийн газар оронд хийж буй археологийн судалгаануудын үр дүнг өөрсдийн редакцийн гишүүд, дэлхийн нэртэй томоохон археологич нарын саналыг үндэслэн нэрлэдэг уламжлалтай юм билээ. Урьд өмнө нь, бид бас 2011 онд анх малтсан булшны судалгааны үр дүнг нэр дэвшүүлж байсан юм. Гэвч шалгараагүй. Харин энэ жилийн хувьд санаандгүй байхад бидний судалгаа шалгарсан нь “даравч далдай нь, булавч бултайж” буйн шинж байх аа.

-Тус сэтгүүлд манай археологийн олдворууд “Топ”-оор нэрлүүлж байсан тохиолдол бий юу?
– 2008 онд билүү Монгол-Оросын хамтарсан археологийн шинжилгээний анги бас Ноён уулын булшны судалгааны үр дүнгээ дэвшүүлж байв. Гэвч ОХУ-ын шилдэг археологийн судалгаагаар нэрлэгдэн ОХУ-ын судлаач Н.Полосьмак улсынхаа төрийн шагналыг хүртэж байсан.

-“Хү” хамтлаг лого-гоо танай судалгааны олдвороос санаа аван бүтээсэн гэдэг үнэн үү?
– Би “Хү” хамтлагийн лого-г харсан. Монгол улсын гавьяат жүжигчин, Чингис хаан одонт Б.Дашдондог надтай танилцан өөрийн хамтлагийн анхны пянзаа надад бэлэглэсэн юм. “Хү” хамтлагийн лого-г манай 2011 оны судалгааны үр дүнгээр илэрч олдсон зарим мөнгөн чимэглэлийн суурийг ашиглан, нэг эвэрт бэрсийн дүрстэй эвлүүлэн “Хү” гэсэн үг орсон лого хийсэн байна билээ. Тэр лого-г хийсэн хүнийг зохиосон гэхэд хэцүү, харин бидний судалгааны олдвороос “дэлссэн” гэвэл онох байх. Ямартаа ч Хүн улсын соёлын өв дэлхийг “цочоож” эхэлсэн нь тодорхой боллоо.

Ямар ч улс үндэстэний түүхэнд тухайн улс үндэстэнийг нэгтгэсэн хаад тухайн улсынхаа түүхэнд өндөр байр суурийг эзлэн бичигддэг. Монголчуудын түүхэнд бол Чингис хаанаас хойш монголчуудыг нэгтгэсэн ганцхан хүн түүхэнд тодрон гарсан нь Эсэн хаан байв. 15-р зуун эхлэхэд Цагаан хэрмээс хойш умардын говь хүртэлх /одоогийн Өвөрмонголын нутаг бүхлээрээ гэсэн үг/ бүх нутаг Хятадын Мин гүрний захиргаанд орсон байв.
Ойрадын Баатар чинсан, түүний хүү Тогоон тайш нар Мин улстай дайтаж тэмцсээр нас барсан. Тогоон тайш 1430-аад оноос Мин улсын Ганьсу мужаас тэнд зутруухан амьдарч байсан Ажаа тайжийн хүү Тогтобухаг авчирч хаан суулгасан түүхтэй. Энэ түүхийг манайхны олонхи нь огт мэддэггүй юм шиг байдаг. Баатар чинсан, Тогоон тайш нарын үйл хэргийг Эсэн тайш үргэлжлүүлж Мин улсад эзлэгдсэн Цагаан хэрэм хүртэлх Монголын бүх нутгийг цэрэг зэвсгийн хүчээр Монголд буцаан нэгтгэв. Эсэн тайш бол Мин улсын Инзүн хааны удирдсан 500,000 цэрэгтэй армийг өөрийн 20,000 цэргээр бут цохин, дэлхийн цэрэг армийн түүхэнд алдар нэрээ дуурсгасан монгол жанжидын нэг билээ. Харин Мин улсын хаанаар хонь хариулуулсан гэдэг нь худал дэгс яриа болно.
Манайхны олонхи нь Ойрадын гэдэг нэрнээс нь болоод Тогоон тайш, Эсэн хаан эцэг хүү хоёрын тухай болон тухайн үеийн Монголын түүхийн талаар дэгс ташаа ойлголттой байдаг бөгөөд эсрэг талд нь “Халх”-ыг эсвэл “Зүүн Монгол” гэсэн бүтцийг сөргүүлэн тавьдаг нь маш том ташаарал мөн. Тэр үед Халх байтугай Зүүн Монгол гэсэн бие даасан улстөрийн болон аймгийн бүтэц огт байгаагүй гэдгийг манайхны олонхи нь огт мэддэггүй. Тухайн цаг үе буюу 15-р зууны эхэн үед Тогоон тайшийн тэргүүлж байсан монголчуудын тусгаар улс өнөөгийн монгол улсын нутагт оршиж байснаас өөр монголчуудын тусгаар тогтносон бие даасан бүтэц Цагаан хэрмээс хойших нутагт огт байгаагүй гэдгийг энэхүү постны MING DYNASTY – BOUNDARIES OF 1415 A.D. History and Commercial Atlas of China, Harvard University Press 1905. гэсэн атласнаас харж болно.
Тогоон тайшийн захирч байсан монгол нутгийн эргэн тойрон баруун талдаа Цагадайнхантай хиллэж байв, зүүн Буйр нуураас баруун Хами хүртэлх газар нутаг нь гагцхүү хятадын Мин улстай хил залгаж байсан. Тиймээс Тогоон тайшид ганц том дайсан байсан нь Мин улс байв. Монголын 17-19-р зууны түүхэн сурвалжуудад дурдагддаг Аругтай тайш, Адай хаан нар бол Жочи Хасарын удам болно. Жочи Хасарын эзэмшил бол Эргүнэ мөрний нутаг билээ. Гэвч Аругтай тайш, Тогоон тайштай тэрсэлдэн дайтаж байхдаа ихэвчлэн Мин улсын нутагт оршиж байсан байдаг.
Эсэн тайш Мин улсын захиргаанд байсан олон монгол аймгуудыг өөртөө нэгтгэснээс Мин улсын харуул байсан Урианхайн гурван харуулын монголчуудаар суурилж хожим Халх аймаг бүрэлдэн бий болсон билээ. Тиймээс Халх-Ойрад гэж талцаж мэтгэлцэх асуудалд эцэг хүү Тогоон тайш, Эсэн хаан нар огт хамааралгүй гэсэн үг. Хэрэв хамааруулж бичиж байгаа бол та түүхээ огт ойлгоогүй, мэдэхгүй байнаа гэсэн үг. Энэ үг мэргэжлийн түүхчидэд ч хамаатайг сануулах нь илүүц бизээ.

Ю.Пүрэвдорж. 2020.04.22.

Тийнхүү эмэгтэй хүн ээмэг зүүж чөтгөрийг хөөдөг болсон ч хамаг гай зовлон, муу муухай нь ээмгэнд нь шингэг гэж чөтгөр хараасан гэдэг. Тиймээс эмэгтэй хүний зүүсэн ээмэг, тэр тусмаа үнэт металл энерги их хадгалдаг учраас зүүж буй хүнийхээ бүх гай зовлон,сөрөг энергийг шингээдэг.

Хэрэв ээмгээ гээчихвэл зовлон ариллаа гээд араас нь харамсдаггүй, бас дахиж хос болголгүй хайлуулаад өөр зүйл хийдэг байжээ. Монголчууд хүний алтан ээмэг олбол муу муухайгаа гадагшлуулдаг, мууг нь арилах болтугай гэж домнож авдаг. Мөн балчир охиндоо өөрийнхөө зүүж байсан хуучин ээмгийг зүүлгэдэггүй. Хэрвээ их үнэтэй ээмэг бол хэлбэр дүрсийг нь өөрчилж зүүлгэдэг байсан.
Эмэгтэй хүний “эдгээр газруудад” хамаагүй хүрвэл эр хүний хийморь сүлд доройтдог. Үс – эмэгтэй хүний үс бол түүний эрч хүч, түүний хүч чадал юм. Задгай тавьсан үс нь хавь орчны хүмүүст маш хүчтэй нөлөө үзүүлдэг хэдий ч, мөн үүний зэрэгцээ эмэгтэй хүн үсээ задгай тавьсан үедээ эрч хүчээ алдаж байдаг. Туршилт болгож, нэг өдөр үсээ задгай тавиад, маргааш нь үсээ богоод яваад үзээрэй. Ер нь үсээ хайртай хүнийхээ өмнө л задгай тавьж болно, учир нь Таны хүч бүхэл хорвоо ертөнц рүү биш, харин зөвхөн хайртай хүн рүү тань чиглэсэн байх ёстой! Таны эрхэм зорилго бол эр хүний хайрын тэнгэр нь болох явдал ба харин эр хүн, Танаас урам зориг авч, бүх ертөнцийг Тандбэлэглэг! Нүд – эмэгтэй хүний оюун ухааныг илэрхийлдэг ба эмэгтэй хүний харц бусдын сэтгэлийг маш хүчтэй татдаг. Хэрэв эмэгтэй хүн нэг зүйл дээр 40-өөс илүү секунд төвлөрч харах юм бол, тэрээр энэ талаар бодож, түүнийг хүсэмжилж байдаг. Энэ нь эмэгтэй хүнд байгалиас заяагдсан аж. Тиймээс тэр тусмаа та нөхөртэй бол эрчүүлийн өмнө харцаа буулгаж байсан нь дээр. Ингэх нь таны нөхөрт хэрэгтэй юм биш, харин Таны оюуны амар амгалан байдалд хэрэгтэй юм шүү. Хүзүүний ар шил – эмэгтэй хүний хамгийн сул бүсэд тооцогддог! Түүнийг байнга халхалж байх хэрэгтэй. Таны талаар муугаар ярьж байгаа хүмүүс рүү арнуруугаа харуулж болохгүй, зөн билэгтэн нарын “ар нуруу руу хийдэг хараал” гэж нэрлэдэг хүчтэй хараалд өртөж болох юм шүү. Энэ цэг эрч хүчний хувьд маш эмзэг байдаг тул хамгаалалтын сахиусан зүүлт зүүвэл энэ бүсээ хамгаалж болно. Мөн үсээ сүлжсэн байвал маш сайн, ер нь өөрийн эрч хүчнээс илүү хүчтэй хамгаалалт байдаггүй. Мөр, бугуй – бэлгийн хүчтэй эрч хүчийг ялгаруулдаг тул олонх ард түмний зан заншилд мөрөө халхлах, гартаа бугуйвч зүүх зэргээр өөрийнхөө эрч хүчийг хамгаалж, эрчүүлийн дурыг булаахаас сэргийлдэг байна. Сонирхолтой нь, харин хөх нь эрч хүч алдах бүс болдоггүй, гэхдээ энгэр задгай хувцас өмсөхдөө хэмжээ хамжааргатай байвал зохино. Хөх бол бэлгийн харьцааны бус харин эх хүний бэлэг тэмдэг. Тиймээсзадгай даашинзыг хориглодоггүй (хэмжээ хамжааргатай байх ёстой гэдгийг дахин сануулъя). Гэдсээ ил гаргах нь тийм ч аюултай биш, учир нь гэдэс бол эмэгтэй хүний чинээлэг амьдрал, түүний амжилт, түүний чадавхын билэг тэмдэг юм – тиймээс түүнийг ил гаргаж болно. Би энд гэдэсний талаар өгүүлэхдээ цавь бус, харин аюулхайн орчмыг заасан болно.
Цавь болон гуя – энэ бол эмэгтэй хүний үр хөврөл тогтоох эрхтэнүүд байдаг газар, түүнийг халхалж байх ёстой. Энэ бол эмэгтэй хүний хамгийн чухал бүс, энд эмэгтэй хүний мөн чанарын цэцэг – умай байдаг!!! Хэрэв тийшээ хүн бүр харах юм бол уг эмэгтэй өвдөж, түүний сарын “юм” хүндрэлтэй ирж, үр тогтоох эрхтэнүүд асуудалтай болдог. Гайхалтай нь тийшээ харж байгаа эрчүүлээс илүү өөр бусад эмэгтэйчүүлийн харц маш аюултай байдаг! Гуяа тодотгон харуулж болно, харин бариун хувцас өмсөх хэрэггүй. Тэгвэл биеийн эрч хүчний хөдөлгөөн алдагдана, өөрөөр хэлбэл бие барьсан өмд өмсвөл, эрч хүч эр хүний хэв шинжээр хөдөлж эхэлдэг (ер нь, стринг бол дотуур хувцасны хамгийн хор уршигтай хувилбар билээ). Арай чөлөөтэй өмд, өгзөгөө халхалсан цамц өмсөж байх хэрэгтэй. Шагайнаас өвдөг хүртэл – удмын генийн цэгүүд байдаг. Олонх эрчүүлд эмэгтэй хүний шагай таалагддаг нь учиртай юм. Тэнд удмын болон ирээдүйд мэндлэх удам залгагч нарын эрч хүч цэнэглэгдэж байдаг. Түүнийгээ ил байлгах уу эсвэл халхлах уу гэдгээ өөрөө шийднэ биз ээ. Туршилт болгож, богино ба урт банзал өмсөөд, өөртөө төрж байгаа мэдрэмжээ харьцуулаад үзээрэй. Санамж: үүнийг хайртай хүндээ дэлгэн хэлэх албагүй, харин түүнийхээ дэргэд дур тачаал хүргэм хувцасаар гоёж, үсээ задгай тавин, нүд рүү нь эелдэг зөөлөн харцаар харж болно гэдгийг санаж яваарай.

Энэхүү Нарны тахилгыг МБНЭ-ийн ДЦХ-н гишүүн, Монгол бөөгийн удган Х.Майцэцэг удирдаж зохион байгуулсан билээ.
Тахилга нь өглөөний Нарны тахилгааар эхэлсэн. Нарны тахилгад зориулсан Монгол үндэсний бөхийн барилдаан, Дааганы уралдаан, Үндэсний сурын харваа боллоо.
Оройн Галын тахилгаар арга хэмжээ өндөрлөсөн билээ.

МБНЭ-ийн хамт олон энэ удаагийн Дээд цэцийн хуралдайн хуралдаанаар Монгол дахь “Шар тийрэн”-гийн эсрэг нэгдсэн тахилгын зорилгыг чиглүүлэх тухай Айлдварыг хэлэлцэв. Энэ удаагийн хуралдаанаар Нэгдсэн тахилгын тэнгэрт өргөх Айлтгалыг агуулгыг өгүүлбэр бүрээр тайлбарлан хэлэлцлээ. Хэлэлцсэн асуудлаар гишүүд санал бодлоо илэрхийллээ.
Асуудлаа хэлэлцэнгүүт МБНЭ-ийн гишүүд тогтсон газартаа Нэгдсэн тахилга, залбиралаа хийлээ. Нгэдсэн тахилгад Монгол бөөгийн тэргүүн дээд Зайран П.Эрдэнэбаатар хуяглан босч, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд Удган Я.Мөнгөнсувд, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд Б.Нанжаа, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд Удган А.Оюунтуул нар тэргүүлэн бөөлж дэмжлээ.

НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ТЭНГЭРТ ХҮРГЭХ АЙЛДВАР
НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ЗОРИЛТ НЬ ЭЦЭГ ӨВГӨДИЙН АРИУН ГОЛОМТ, ОНГОН БАЙГАЛИА ХАМГААЛАХАД ЧИГЛЭЖ БАЙНА.
Өндөр хөгжил бүхий дэлхийн зарим улс орнууд өөрсдийн байгалийн баялагаа ашиглаж дуусчээ. Эдгээр улсууд хөрсөн доорхи баялагаа олон жил ашигласнаар хөгжлийн өндөр тувшинд хүрсэн байдаг. Тэд одоо хөгжлийн цаашдын бодлогоо эрчимтэй хэрэгжүүлэхэд түлш, эрчим хүч, баялагийн эх үүсвэр шаардлагатай болжээ. Тэгээд буурай хөгжил бүхий улс орнуудаас эрчим хүчний түүхий эдээ авах хүсэл зорилго бүхий бодлогуудыг хэрэгжүүлж эхлээд байна.
Олон зуун жилийн явцад манай өвөг дээдсээс сургамжлан үлдээсэн том сургааль бол эх дэлхий онгон сайхан байгалиа хамгаалах зорилт байсан. Онгон байгаль руугаа бодлоггүй хандвал бид хариугаа “маш хатуу” хүртэх болно. Бидэнд оролдож болохгүй, хүртэж болохгүй зүйл гэж бий. Тэр бол газрын гүн орших “шар тийрэн” билээ. Тэр тийрэн хүний генийг хувилан өөрчлөх аугаа чадвартай. Одоо хүн төрлөхтөн түүнийг төгс эсэргүүцэх чадвар эзэмших цаг нь болоогүй байна. Тэрхүү “Шар тийрэн”-г цаг нь болоогүй байхад амилуулж огтхон ч болохгүй. Тэнгэр шүтлэгт удган, зайрангууд бид энэ сургаальдаа үнэнч байх болно.
Он жилийн уртад америк, япон, францын эрдэмтэд цөмийн бага оврын станцыг бүтээж анхны хувилбарыг монголын уудам талд байгуулах санал дэвшүүлсээр ирсэн. Чихэрийг амтыг нь мэдрээгүй, идээгүй байхад сайхан харагддаг.
1960-аад оны сүүлчээр Пенсильвани дахь Three Mile Island атомын цахилгаан станцын эргэн тойронд цацраг идэвхт хий ялгарсан. 1979 оны 3-р сарын 28-нд Чернобылийн цөмийн сүйрэл, 2011 оны 3-р сард газар хөдлөлтөөс болж Фукушимагийн цөмийн тогоонуудад дэлбэрэлт болсон.
Европын хамгийн өндөр хөгжилтэй Герман улс өөрийн нутагт байгуулсан 43 атомын цахилгаан станцуудаа хаахаар шийдвэрлэлээ. Түүний гол шалтгаан нь “шар тийрэн” хүний генийг өөрчилж байгааг зогсоож дийлсэнгүй.
Эдгээр хямрал, сүйрэл нь цөмийн өндөр технологитой хэмээн үнэлгээтэй улсуудад болсон байна. “Шар тийрэн”-г босгоод энэ мэт асуудал үүсвэл бид яах вэ, хэн хариуцах вэ, хэн туслах вэ, үүнийг даван туулах бидний эдийн засгийн чадавхи хир билээ гэсэн асуултад хариулт өгөх шаардлага урган гарна.
Эх оронч бус эдийн шуналаар хөллөгсөд энэ тийрэнг босгохыг эрмэлзэж байна. Тиймээс Монголын тэнгэр шүтлэгт зайран, удганууд эх дэлхий, онгон байгалиа хамгаалах зорилгоор энэ удаагийн Нэгдсэн тахилгаа их говийн хойд хаалга болсон Их газрын чулуун дээрээс Эх болсон гучин гурван говио холбон сүлбэж тахилгаа хийж, газрын гүнд амилахыг хүсч буй “Шар тийрэн”-гийн эсрэг зориулж байна.
Монголын минь уул, усны Лус, савдагийн эзэд минь СОНСОХТҮН:
Хүчирхэг их савдаг, хүний амьдралын эх болсон Лус минь хуйлран хөдлөх болтугай. Хүний, эдийн шуналаар хөдлөгчдийг хүслийг хязгаарлах болготугай.
Энэ мэдээ танд хүрсэн бол гурав хоногийн дотор байгалийн содон үзэгдэл эсвэл хур бороо буулган хариугаа илэрхийлнэ үү.
Их эзэн Чингис хаан, Эх дэлхий, онгон байгаль, өвөг дээдсийн минь ариун сүнс биднийг ивээх болтугай.
МОНГОЛЫН МӨНХ ХӨХ ТЭНГЭР ШҮТЛЭГТ УЛААЧ НАР
Хутганы ир, Хар бар өдөр буюу 2023.06.13-нд
Ийнхүү Монголын Мөнх хөх тэнгэрээ шүтдэг улаач нар Өвөг дээдсээс уламжлан үлдээсэн онгон байгалиа хамгаалах тэмцэлд Лус савдагаа эрчлэн босголоо. Хэрхэхийг тэнгэр мэднэ.

Бөөгийн тахилга ёсонд долоон бурхан одыг долоон өвгөн хэмээн хүндэлдэг. Залбирахдаа “Харсан тэнгэр 7 өвгөн, Хамгийг тэтгэгч атаа 5 тэнгэр, Дорд лусын 8 аймаг минь авралдаа багтааж хайрла, ач тусаа үзүүлж хайрла” хэмээн од эрхэс, онгон шүтээнээ дуудаж, долоон өвгөн одондоо мөргөж залбирдаг.
Монголчууд өөрийн төрсөн жилийн одыг шүтэж, тэнгэрийн бурхад газар лусыг баясган, буян хишиг, ажил үйлс, амьдралын зам мөрөө даатгаж, цай сүүнийхээ дээжийг өргөдөг уламжлалтай.
Монгол эмэгтэй хүн сүү саалийнхаа дээжийг үдэш орой Долоон бурханд өргөж, өөрсдийнхөө халуун ам бүл, мал сүрэг, эд хөрөнгөө даатгадаг. Аян жинд яваа хүмүүс хоноглохдоо хоол хүнснээсээ оддын тоогоор хувааж долоон бурханд өргөдөг. Мал сүргээ хээр хонуулбал чоно араатнаас авран хамгаалж өгөхийг гуйж Долоон бурханд тахил өргөдөг байжээ.
МБНЭ-ийн хувьд өвгөн долоон одонд бөөлөх нь залуу улаач нар бөөгийн эрдэмд хэрхэн суралцсанаа батлан харуулах бөөлөлт болгосон билээ. Энэ ажиллагаанд бөөгийн багш нар идэвхитэй оролцож Монгол бөөгийн удган, зайран хэмээх эрхэм хүндэт цолоо олны өмнө батлан харуулах шавийнхаа бөөлөлтийг олонд толилуулж үнэлгээ олон түмний үнэлгээ авдаг уламжлалтай билээ. Энэ удаагийн Долоон өвгөн одны тахилгад:
Аврал ерөөлийн эзэн тэнгэр өвгөн одны тахилгад:
Анхмаа-Удган
Пагма-Орлом-Удган
Аз, хийморийн эзэн тэнгэр өвгөн одонд
Батзул-Удган
Б.Энхзориг-Зайран
Ачлал тусын эзэн тэнгэр өвгөн одонд
Баасанжав-удган
Энхтүвшин-Удган
Нас арвижахын эзэн тэнгэр өвгөн одонд
Алтанчимэг-Удган
Эрдэнэцэцэг-Удган
Буян хишгийн эзэн тэнгэр өвгөн одонд
Тамжид-Монгол бөөгийн тэргүүн зайран
Мөнх-Очир- Монгол бөөгийн тэргүүн зайран
Хүсэл зоригийн эзэн тэнгэр өвгөн одонд
Аюуш- Монгол бөөгийн зайран
Отгонжаргал-Удган
Заяа төөргийн эзэн тэнгэр өвгөн одонд
Байгальтөгс- Монгол бөөгийн тэргүүн Удган
Энхцэцэг-Удган нар бөөлсөн.
Уламжлалт дэг жаягийг баримтлан бөөлдөг залуу үе төлөвшин бий болж байгааг онцлон тэмдэглэж байна.
Мөн энэхүү зан үйл нь үр хүүхэд гаргадаггүй эмэгтэй хүнтэй айл Долоон бурхан одонд зориулж ёслол үйлддэг бөгөөд уг ёсыг үйлдэхдээ найр үүсгэн долоо юмуу түүнээс дээш тооны хүүхэд оролцуулж, насанд хүрэгчдийг оруулдаггүй журамтай. Гэрийн өрхийг бүтээн, харанхуйд ууж идүүлэн хөгжөөн шуугилдуулж, дуу дуулуулан уг ёслолыг гүйцэтгэнэ. Өрх бүтээж харанхуй болгодог нь шөнийн тэнгэрийг дүрсэлж байгаа хэрэг бөгөөд Долоон бурхан одыг долоон хүүхдээр төлөөлүүлэн шүтэж, үр хүүхэд заяахыг сүсэглэдэг.

Үнэндээ их говийн аялалын эхлэл нь Бага газрын чулуу, Их газрын чулуу, Цагаан суваргааас эхлэн гучин гурьан говьд байрлах Говь гурван сайхан, Хонгорын элс, Хэрмэн цав, Зуун мод зулгадай хэмээн үзэсгэлэнт газрууд багтана.
Тиймээс Их газрын чулуу цогцолборт газарт гадаад, дотоодын жуулчид олноороо ирдэг бөгөөд их гадийн аялал жуулчлалын бүсийн хаалга, эхлэлийн цэг болох онцлоготой.
Их Монгол Улс байгуулагдсаны 800 жилийн ойгоор 2006 онд Их газрын чулууны уулнаа байгалийн Задгай театр байгуулсан нь Монголдоо анхдагч болсон юм. Театрын тайзны диаметр нь 18 метр буюу радиус 9 метр бөгөөд 1 метр 40 сантиметрийн өндөртэй.
Энэхүү задгай театрын тайзнаа 2006, 2013 онд хоёр удаа Олон улсын урлагийн наадам, 2019 онд “Уяхан замбуу тивийн наран” урлагийн их наадмыг тус тус зохион байгуулсан юм.
Задгай театрийн баруун ур талд байрлах аялагчдын байрлах талбайд МБНЭ-ийн танхилга хийх бүрэлдэхүүн цугларсан билээ.
Улаанбаатарын бүрэлдэхүүн болох МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, МБНЭ-ийн дэд Ерөнхийлөгч, Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Төлөөллийн зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган А.Оюунтуул, Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Удган Б.Анхмаа, Дээд цэцийн хуралдайн гишүүд, Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэн, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл, Ж.Эрдэнэцэцэг, Алтанчимэг, гишүүд Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Я.Мөнгөнсувд, удган Сэргэлэн, Монгол бөөгийн зайран Болдбаатар, Энхзориг нарын бүлгүүд, галууд ирсэн байлаа.
Орон нутгаас Дархан-Уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, Орхон аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч Б.Нанжаа, Отгонжаргал, Энхцэцэг, Булган аймгийн бөөгийн хүрээлэнг төлөөлж, Монгол бөөгийн удган Солонго, Говь-Алтай аймгийн хүрээлэнг төлөөлж Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргал, Р.Маахүү, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Доржпүрэв, Монгол бөөгийн удган Мэргэнцэцэг, Хөвсгөл аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн дэд удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран П.Эрдэнэбаатар, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран П.Пүрэвдорж Дундговийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн тэргүүн удган, Ж.Өлзийсайхан, Монгол бөөгийн удган Эрхэмбаяр, Монгол бөөгийн зайран Бумбаяр, Дорнод аймгийн бөгийн хүрээлэнг төлөөлж, Дагшин тэнгэр бөөгийн төвийн Монгол бөөгийн тэргүүн удган Гэрэлмаа, удган Энхтүвшин, Баасанжав, Өмнөговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнг төлөөлж, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Энхбаатар, Бат-Очир, Тамжид, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Байгальтөгс, Монгол бөөгийн зайран Гэнэнхүү, Түвшинжаргал нар, өөрсдийн түшээ нарын хамт ирсэн байлаа.
Өвөрмонголын ӨЗО-оос Монгол бөөгийн зайран Аюуш нарын 3-н төлөөлөл болон ОХУ-ын Халимагаас Басан нарын төлөөлөл нэгдсэн их тахилгад оролцлоо. Ийнхүү 6-р сарын 13-ны орой гэхэд Нэгдсэн тахилгад оролцох бүрэлдэхүүн хүрэлцэн ирж байрлалаа эзэлсэн байлаа.
Орой гэхэд бүрэлдэхүүн байрлалаа эзэлж, төв асарын өмнө туг, далбаагаа байрлуулж, кино дэлгэц байрлуулж сүүлийн саруудад хийгдсэн баримтад киног гаргаж байлаа. Нийт бүрэлдэхүүн цуглаж нэгдсэн тахилгын хөтөлбөр, Тэнгэрт мэдүүлэх Айлдварын төслийг хэлэлцсэн билээ.

Төд удалгүй бид Дундговийн нутаг болох Тавиур дээр давхарлаад тавьчихсан зүссэн ааруул мэт харагдах, өвөрмөц, сонин, содон хайрхан Бага газрын чулуу хэмээх үзэсгэлэнтэй сайхан байгальд очлоо.
Дэлхийд бидний гайхуулах мөнхийн цэнхэр гучин гурван их говийн хойд хаалга болох Өвөг дээдэс, өтгөс буурлуудын минь төв нутаг, хадат байгалийн цуглабар, говь нутагт тэр бүр таармааргүй хад, чулуун тогтоц бүхий Их газрын чулуу босоо, Бага газрын чулуу хэвтээ тогтоцтой газарт очсон. Энд сонин хэлбэртэй хад цохио элбэг. Ажиглаад явбал бүхий л зүйлийн амьтныг нэрлэж болно.
Бага газрын чулуу аймгийн төвөөс баруун хойш, Сүм хөх бүрдээс холгүй Дэлгэрцогт сумын төвөөс баруун хойш 37 км зайд оршдог, эргэн тойрон тэгш талаар хүрээлэгдсэн, боржин чулуун бүс бөгөөд 300 км.кв талбайтай. Чулуун уулын ам, хоолой, хөндийд олон булаг шанд урсахаас гадна эртний булш, хиргисүүр, хадны сүг зураг, хөшөө дурсгалууд нэлээд байдаг.
Сөдөтийн ам хэмээх улиасан шугуйтай хавцал, Жаргалантын агуй, Нүдний рашаан, Тахилгын хавцал, Гэр хад, Хүннүгийн үеийн булш гэх мэт үзэх зүйл олон бий.

Гэр чулуу хэмээх хаданд олон янзын зураг сийлсэн байдгийн дотор хоёр янгирыг олсоор оосорлон барьсан хүний зураг нь хүрэл зэвсгийн сүүл үед хамаарах ажээ. Гэр чулуунаас холгүй орших өндөр хаданд хоёр том бугын зургийг бодит хэмжээ буюу 170 см урттай, 90 см өндөртэйгөөр дүрсэлсэн байдаг нь хэн хүний сонирхол татна.

Бага газрын чулуунд очсон аялагчид, жуулчид, амрагчид Сөдөтийн аманд буудаллах дуртай. Энэ аманд урьд өмнө сөд өвс элбэг ургадаг байсан учраас ийнхүү нэрлэсэн гэдэг. Сөдөтийн амнаас 1 км зайд орших 18 метр урттай агуй бол Жаргалантын агуй юм. Тал хэсэгт нь босоогоор явж, тал хэсэгт нь суугаагаараа мөлхөж явдаг онцлогтой. Бага газрын чулуунд ирсэн хүн бүр Сөдөтийн амнаас баруун тийш нэг км зайд орших нүдний рашааныг андахгүй. Зориуд өрөмдсөн юм шиг 50 см гүн нүхний амсраар доош харахад доор нь рашаан урсаж байдаг. Нүхний голч нь 7 см тул утсаар дүүжилсэн жижигхэн шанагаар рашаанаас утган авч нүдэндээ түрхдэг. Энэ нутгийнхан нүдний аливаа эмгэгт сайн хэмээн шүтэж иржээ.
Бага газрын чулууны ноён оргил бол Тахилгын хавцал. Далайн түвшнээс дээш 1768 метр өндөрт өргөгдсөн, сүрлэг өндөр хаданд нь аргаль янгир бэлчих нь бий. Байгалийн үзэсгэлэнт энэ газрыг түшиглэн Алтанцант, Баянбулаг, Эрдэнэ-Ухаа, Багзрын чулуу жуулчны баазууд үйл ажиллагаагаа явуулдаг.
МБНЭ-ийн цуваа оройн нар хэвийх мөчид залбирал хийх газарт буудалсан билээ. Салхи үл мэдэгдэм намуухан говийн шөнө өнгөрлөө. Газраа шинжин залбирал хийх газраа сонголоо. Их газрын чулуунд хийх нэгдсэн их тахилгыг хийхийн тулд Бага газрын чулууны савдагаас зөвшөөрөл авах залбиралыг Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн нар тахилга толгойлон хийх улаач нар хамтран хийлээ.

Олон бөөгийн төвүүд ажиллаж байгаач МБНЭ-ийн төвшинд тахилга зохион байгуулах хүртэл их хугацаа шаардагдана. Манай тахилга Уламжлалт бөө мөргөл, түүнийг баяжуулах гэсэн хүсэл зорилго дор зөвхөн бөөгийн улаач нар дагнасан тахилга хийдгээрээ онцлог юм.
Уламжлалт ёсоор бол тодорхой зүйлд зориулсан тахилга нь бөөлөлт, эрийн гурван наадмаар баяжуулан хийгдэж ирсэн уламжлалтай.
Монголын эзэнт гүрэн бутарч олон улсуудад хуваагдсан. Монголын эх газар болох өнөөгийн нутаг нилээд хугацаанд бие даасан Их болон бага хаадын харьяалсан нутаг байлаа. Дотоод тэмцэл дээд шатанд хүрч хоорондоо цус асгаруулсан тэмцлийн үр дүнд Монголчууд ихээхэн доройтолд хүрч ирсэн. Энэ үед Манж монголын урваач лам, ноёдын хамтын хүчээр монголыг эрхшээлдээ оруулахын төлөө цэрэглэн хөдөлж, монголыг үндсээр нь өөрчлөх зорилт тавьсан билээ.
Манжийн хаан Энх-Амгалан хаан 16 хүрээ, 23 баг цэргээр хамгаалуулж Долоннуурт ирж чуулганд хийж, дээд зиндааны ноёд, түшмэл, Өндөр гэгээн Занабазар, Халхын Түшээт хан Чахундорж, Сэцэн хан Өмэхэй, Засагт ханы ойр угсааныхан бүгд 550 гаруй ноёд, тайж нар, мөн өвөрлөгч 49 хошууны нөлөө бүхий том ноёд оролцжээ. Тус чуулганаар Халхын 5 хүнд чин ван, 6 хүнд жүн ван, 3 хүнд бэйл, 4 хүнд бэйс, 7 хүнд гүн, 6 хүнд тэргүүн зэрэг тайж олгож, 34 ноёныг хошууны засаг ноён болгож, тус 34 хошууг Түшээт ханы 16, Сэцэн ханы 11, Засагт ханы 7 ноёнд хуваан захируулж, монгол Манжийн харвяанд орсоныг тунхаглажээ. Тийнхүү Халхыг Манжийн харъяат гэж албан ёсоор тунхагласан нь нийт Монголын тусгаар тогтнолын үйл хэрэгт ихээхэн хохирол учруулсан юм.
Монголчууд төрийн эрхийг барихын төлөө өөр хоорондоо цус асгаруулсан тулалдаж, хүч тамираа барах үед Орос-Манж гүрэн хоорондоо хэлэлцэн тохирч, цэргийн хүчээр монголын газар нутгийг хуваан захирч, Нерчинскийн гэрээг 1689 онд байгуулж Монгол Улс нэг хэсэг газрын зургаас арчигдсан билээ.
Энэ үеэс Тэнгэр шүтлэгт үндэсний шүтлэг улс төрийн бодлогоор шахагдан Хятад хэлний язгуурын Төвөд-Бирм бүлэгт харьяалагддаг хэл дээр номлолоо уншдаг Шарын шашинд байр сууриа алдсан. Аливаа шарын шашины тахилга, уламжлалт бөө мөргөлийн салшгүй хэсэг эрийн гурван наадмыг өөрийн зан үйлийн салшгүй нэг хэсэг даншиг наадам болгон ашигласан байна.
Шарын шашин нь Монголд дэлгэрч 300 гаруй жилд оршин тогтохдоо Манжийн тоглоомын Төр-шашины хаанд улс болтолоо өргөжин тэлсэн байдаг. Энэ үедээ монголын уул, голын 2000 орчим нэрийг өөрчилж, гол хайрхад, лусыг номхотгон дарах сүм, хийдийг 700 гаруй газарт байгуулсан байна. 1900 он гараад ахархан хугацаанд Монгол улс анх удаа бие даасан шашин төрийг хосолсон Богд хаант улс болсон түүх бий.
Харин 1920-иод оны үед Монголд ялсан ардын хувьсгалаар шашингүйн төр тогтож, 70 орчим жил оршижээ. Тэгээд эцэст нь 1990 онд ардчилсан өөрчлөлт явагдаж, Буддагийн шашинг “Төрийн зонхилох шашин” болгон тунхаглаж, төрийн тахилгуудаа Шарын шашины зан үйлээр хийх болжээ. Ийм тахилгууд төрийн санхүү, дэмжлэгээр аймгуудын төсөвт тусгагдан өргөн олны хандив дэмжлэгтэй хийгддэг болсон.
2012 онд МБНЭ байгуулагдсанаар төрийн тахилгыг бөөгийн зан үйлээр хийж болох арга хэлбэрийг эрэлхийлж ажилласан. Манай тахилга бол голдуу толгойлж болон тэргүүлж бөөлөх улаач хувиасаа бэлтгэлээ хангадаг онцлогоороо ялгаатай. Өнгөрсөн жилээс хандив өргөхийг хүлээж авдаг болсон. Бөөгийн тахилгаа эхнээсээ санхүү, мөнгөний “хараат бодлого”-оос сэргийлж цэвэр бөө нарын сайн дурын үндсэн дээр тахилгаа хийж ирсэн байдаг.
Бөө нар өөрсдөө санхүүжилтээ гарган бөөгийн зан үйлээр тахилга хийж эхэлсэн. Нэгдсэн тахилга нь зөвхөн бөөгийн /мэргэжсэн/ улаач нарын тахилгын хэлбэрийг агуулдаг.
Харин бусад бөөгийн тахилга нь багш болон гал дээр тулгуурласан, олон түмнийг татан оролцуулах гэсэн сонирхолоор биднээс давуу байж магадгүй. Энэхүү тахилгууд санхүүгээ дундаасаа гаргах хэлбэрээр хийгддэг.
Эдийн засгийн талаас санхүү босгох хэлбэр нь зохион байгуулагчид ашигтай боловч, бид, МБНЭ ийм маягаар ажлаа эхэлсэн бол урагш хол явахгүй байсан юм. Бид цаашдаа ч мэргэшсэн бөөгийн бөөлөлтийн хэлбэрээ баримтлах болно. Уламжлалт нэр төртэй бөө нарыг бөөлүүлэх хэлбэрээр Монголынхоо тахилгат уул, усыг очиж тахих хэлбэрээр хийхийг эрмэлзэнэ. Бидний дотроос олон сайхан улаач нар төрж, бөөгөө залгамжлан авч явах болно.
Тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн нэгдсэн тахилга нь Монгол Улсын толгой уул Цаст хайрхан буюу (Жаргалант, Үзэмийн цагаан уул), Отгон тэнгэр, Бурхан халдун, Богд хан, Хөх уул хайрхан, 33-н Говийн нэгдсэн тахилга, Хар зүрхний Хөх нуур, Хөвсгөл нуурын Лусын их тахилга гэж тодорхойлсон. Харин аймгууд өөрсдөө сонгон “Б” зэрэглэлийн, сумууд “В” зэрэглэлийн тахилга хийх хайрхан, лусаа тодорхойлж байгаа.