Author: admin_shaman

3. Гэрийн үүсэл, хөгжил • Ёж-Хавтгай чулууг ирмэгээр нь нийлүүлэн тавьж хашлага хийгээд дээгүүр нь мөн хавтгай чулуу тавьж дээврэлсэн сууцыг хэлнэ. • Халхаар-Нарыг халхлах оромжийг хэлдэг байжээ. Зарим газар сүүдэр, сүүдрэвч хэмээдэг.Халхаар нь мод, чулуун 2 янз байна. Нэн дээр үед хүмүүс 2 мөчрийг тодорхой зайтай газар суулгаад түүн дээрээ нэг мөчир хөндлөн тавьж бөхлөөд түүнийгээ налуулан олон мөчир, сургаагийг зэрэгцүүлэн тавьж өвс, навчаар хучсан сууцны зүйлийг халхасун гэж нэрлэдэг байжээ.
4. • Нөр-хавтгай чулуу давхарлах буюу өрж ширэг, шавар зэргээр шавсан амсрыг чулуугаар тагласан дугуй буюу дөрвөлжин хэлбэртэй оромж юм. • Нэрсэг-мод босгож юмаар хучсан сууцыг хэлдэг. • Сөр-дөрвөн мод босгож юмаар бүрсэн буюу 2 талд тэгш юм тавьж бүрсэн түр сууц • Хороот-үерт эвдэрсэн нүх буюу чулууг ашиглан дөрвөлжлөн барьж дотор талаас нь шавсан орой онгорхой сууц
5. • Хаснаг-чулуу хад, ургаа мод зэргийн хажууд мод түшүүлэн тавьж өвс холтос зэргээс бүрдсэн нөмөр оромж • Улаалж-зээр гөрөөсний арьс, үйс зэргийг нар хурц гарах үед хур бороо орох үед гал түлэх • Тэлүүр-2 ацтай модон дээр хөндлөн мод босгон арьс шир бөгтөрсөн сууц • Балгаан-мөчир, холтос мэтийг ашиглан барьсан түр оромж
6. • Далавч отог-2 ацтай модыг газар суулгаад хөндлөн тавих буюу эсвэл хоёр ургаа модонд хөндлөн тавиад нэг талд нь мод налуулан түшүүлж хар модны холтос, өвс зэргээр хучиж нөгөө талыг онгорхой байлгаад бороо, салхи, шуурганаас хамгаалах, гал түлэхэд нөмөр болгох оромж • Эбүсэн нэмбүлэ/ Эмбүүл/- Ургаа модны мөчир, гишүү зэргийг ашиглан барьж өвсөөр хучсан сууц оромж
7. • Урц-Урт сургааг модны оройг боож босгоод газар шийрлүүлэн өвс, холтос зэргээр хучиж барьсан түр оромж • Өвсөн овоохой-мод матаж тогтоон өвс холтос зэргээр хучсан оромж • Яв-чулуу, шавар сууц бөгөөд дотор талын хана эгц, гадна талынх хаяаруугаа налуу дөрвөлжиндүү хэлбэртэй, навтгардуу сууц • Тагз-эгц ханатай дөрвөлжиндүү хэлбэртэй сууц • Хадан сууц-байгалиас тотсон агуйн байр
8. • Нүхэн сууц-гуу жалга зэргийг ухаж хонгил болгон зассан сууц • Газар сууц-халхлах дээвэр байхгүй малтмал байр • Хадан гэр-хад, чулуу ашиглан барьсан хиймэл агуйн орон • Нүхэн гэр-газар ухаж дээрээс нь битүүлэн хүн суух хоргодох орон • Газар гэр-газар малтан хэдэн арван хүн багтахаар зайтай болгоод чулуу, модон хана туурга хийж баганадсан орон юм. • Эрүкэ-монгол нутагт нэн эрт оршин суугчдын сууцны нэг
9. Хувцас хунартай холбогдох эдлэг соёл • Монголд нутагласан нэн эртний хүмүүсийн хувцаснаас одоогоор мэдэгдэж байгаа хувцсыг авч үзье. • Хаадай-ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн нөмрөг өмсгөл • Хаадас-өвс зэргээр хийсэн хаалт хувцас • Хаалт-навчны урт шилбэ, модны дүрс зэргээр хийсэн халхавч өмсгөл • Халх-өвс, холтос, навчны урт шилбэ, ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн халхлах өмсгөл • Хормогч-өвс, навч, ургамал зэргээр хийсэн бэлхүүснээс доош өмсөх өмсгөл • Нөмрөг- ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн нөмрөх өмсгөл
10. Тэртээ үед хэрэглэж байсан бүс • Өвс сүлжиж хийсэн өвсөн бүс • Дэрс зэргийг мушгиж хийсэн мушигмал бүс • Ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн сүлжмэл бүс • Навчит бүс
11. Монголд нутагласан нэн эртний хүмүүсийн өмсөж байсан гутал, өмдний тухай мэдэгдэхгүй бөгөөд харин хэд хэдэн малгайтай байжээ. • Өвсөөр хийсэн өвсөн малгай • Навчаар үйлдсэн навчин малгай • Цэцгээр хийсэн цэцгэн малгай • Шувууны өдөөр хийсэн өдөн малгай
12. Эртний хүмүүсийн оёдолгүй хувцас • Тохойвч, элгэвч, аравч, өвдөглөгч, захавч, бөгсөвч, нөмрөг, ташаавч, тоорцог, год гэх мэт Эртний хүмүүсийн оёдолтой хувцас • Бугуйвч, бэлхэмж, нуруувч, углаа, ханцуйвч, хормойвч, задгай дээл, цээжмэг, годон малгай, оройвч, сийрсэн малгай, сэрүүн малгай, хулгавч, шагайвч, улсан малгай гэх мэт.
13. Эдлэг соёлын бүрэлдэхүүн хэсэг, түүний тогтвортой бүрдвэрийн нэгэн болох хувцас нь ард түмнүүдийн нийгмийн болон соёлын хөгжлийн төвшин, төлөв байдал, үндэсний ухамсар, гоо сайхан, зан үйл, угсаатан ястны түүхэн хөгжил, онцлогийг тодруулах чухал ач холбогдолтой. Хувцсыг • Ердийн • Баяр ёслолын • Гоёлын • Тусгай зориулалтын хэмээн ангилдаг.
14. Үүнээс гадна Монгол угсаатан, • Угсаатны бүлгүүдэд хувцасны өвөрмөц онцлогууд бий. Эртний хүний өмсгөл нь нэм/ нэмнээ/ хэмээх нөмөргөн хувцас байсан боловч ийм хувцасны дурсгал одоо хэр яг биетээр олдоогүй байна. Хүннү гүрний түүхэнд холбогдох археологийн дурсгал, сурвалжийн мэдээнээс үзэхэд тэд баруун тийш зөрдөг энгэртэй дээлтэй, ээтэн хоншоор бүхий гутал, асарган бүстэй байжээ.
15. Үүнийг Сүмбэ, Нирун нар залгамжлан авчээ. Жирийн хүмүүс, харц ардын хувцас түүхэн цаг үеүүдэд төдийлөн их өөрчлөгдөлгүй явж ирсэн боловч ястан угсаатны бүлэг бүрт өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлог байлаа. 19, 20-р зууны зааг үеийн монголчуудын хувцсыг Халх маягийн, Өвөрлөгч маягийн, Ойрад маягийн, Буриад маягийн, Халимаг маягийн хэмээн 5-н үндсэн бүлэгт хувааж болно.
16. Монголчуудын хувцсанд дээл онцгой байр суурь эзэлнэ. Эртний монгол дээл нь хув захтай байсан агаад хув зах нь аажимдаа тойруул болон дөрвөлжин маягийн болсон аж. Дээлийг халхчууд дээл, тэрлэг хэмээн нэрлэдэг бол дөрвөдүүд “дэвэл”/үстэй дээл/, “үч”/өнгө татсан дээл/, “лавшиг” нөхөрт гараагүй залуу эмэгтэйн зуны дээл, “цэгдэг”/нөхөртэй эмэгтэйн өмсдөг нимгэн дээл, “тэрлэг” цэгдэгдэй адил утгатай гэх мэтээр нэрлэнэ.
17. Их төлөв явган явахад зориулсан хувцасны нэг бол ахар хормойтой оготор дээл юм. Харин хүйтэн бороотой буюу сэрүүн цагт хэвнэг хэмээн давхацыг хэрэглэх бөгөөд хэвнэгийг их төлөв эсгийгээр задгай энгэртэй, урт өргөн ханцуйтай, захтай хийнэ.
18. • Эрэгтэйчүүд хантаазыг хэрэглэдэг. Хантааз нь задгай шууд энгэртэйгээрээ хэвнэгтэй төстэй боловч эмжээр, гоёо, хийдэг эдлэл зэргээрээ ялгаатай. Монголчуудын дунд ихэд дэлгэрсэн давхар хувцасны төрөл бол дах, цув юм. • Монголчуудын малгайн үндсэн төрөл нь зуны цагт өмсөх халбан, харцага малгай, тоорцог, өвлийн чихтэй малгай / маахууз маягт лоовууз/, хэрээн живэр малгай зэрэг болно. Харин 13-14-р зууны үед эмэгтэйчүүд богтаг малгайг хэрэглэдэг байжээ.
19. • Бүс нь хүндтэй эдлэлийн нэг бөгөөд урт хормойтой хувцсыг хумин эвтэйхэн болгох, биедээ байнга авч явдаг хутга, хэт, цохиур, сумны саадаг, асарга зэргийг агуулах гэсэн 2 үндсэн зориулалттай. • Цамц нь дотуур хувцасны төрөлд багтах бөгөөд монгол цамц ханцуй, хормой, зах, мөр зэргээрээ янз бүр байдаг. • Монголчуудын анхны гутал нь “гур гөрөөс мэтийн амьтны годоор үйлдсэн годон гутал байв” гэж Х.Пэрлээ үзжээ.
20. Дарьганга хийцийн эмээл
21. Хоол ундны зүйлтэй холбогдох эдлэг соёл Монголчуудын уламжлалт хоол ундны асуудлаар хийгдсэн судалгаа нь их төлөв угсаатны зүйн чиглэлтэй байна. Манай уламжлалт хоол унд нь Монгол орны эрс тэс уур амьсгал, нүүдлийн мал аж ахуйтай харилцан шүтэлцсэн байдгаараа онцлог юм. Монголчууд хоол ундыг махан хоол, цагаан идээ, цай ундаа, ёслол хүндэтгэлийн хоол унд, өдөр тутмын хоол ундны дэг гэсэн төрлүүдэд хуваадаг.
22. Махан хоол нь нэн эртний агаад монголчуудын хоол ундны үндсэн төрлийн нэг юм. Махан хоол хүнсэнд малын сацуу ангийн мах үлэмж хэрэглэнэ. Махан хоолыг тураг махан хоол, дотор махан хоол, шийр толгойн хоол гэж ерөнхийд нь ангилан үздэг. Монголчууд махыг борцлох, үүцлэх, шуузлах зэргээр хадгалдаг өвөрмөц арга технологийг бий болгосон ард түмэн.
23. • Цагаан идээ нь сүүгээр хийдэг хоол ундны төрөл бөгөөд малын сааль сүүний хугацаа болон янз бүрийн аргаар нөөцөлж хадгалахад хялбар байдгаас үүдэн бүхий л жилийн туршид хэрэглэх боломжтой. • Ундаа нь цай, хярам, шийдэм, гүүний айраг, шимийн архи зэрэг олон төрлөөс бүрдэнэ. Эдгээрийн дотор хамгийн өргөн хэрэглэгддэг нь цай бөгөөд сүүтэй цай, бор цай, хийцтэй цай гэх мэт төрлүүдтэй.
24. Ёслол хүндэтгэлийн хоол унд: цагаан сар зэрэг баяр ёслол болон хүндэт зочноо дайлахад зориулагдсан байдаг. Энэ төрлийн хоолонд ихэвчлэн хонины мах тэргүүлэх бөгөөд ёслолын зэрэг дэвээс хамаарч уг хоолны ундны төрөл, хэмжээ ялгагдана. Хуримлах, хүүхэд угаах, хүүхдийн даахь авах, гүү үрслэх, эсгий хийх зэрэг зан үйлийн нэгэн хэсэг болгож хүндэтгэлийн хоол ундыг хэрэглэдэг.
25. Ашигласан ном • Л.Сономцэрэн. Монголын эртний соёл урлаг.УБ.,1989.тал-4-25 • МУИС.Монголын түүх. УБ.,2010.тал-338-346

Өдий насандаа, улсын баярын өдөр хэдэн ач нартайгаа баярлаж явах хүн ингээд байж байх гэж бодохлоор хэн нэгэнд гомдох сэтгэл төрнө.

Амар мэнд асуусанаа, жар дөхсөн насандаа ингэж ч баяр тэмдэглэж байх гэж гэсэн бодол толгойд зурас хийв. Хэн, хэн нь нүдээрээ бас сэтгэлээрээ нэг нэгнийгээ уншина. Халуун сүүтэй цай, наадмын хуушуур авчирсанаа дэлгэв.
-Та минь яачихав гэж би дэмий зүйл асуув.
-Аа засаг дарга л … гээд чимээгүй болов.
Ахы минь эхнэрийг Оргил гэнэ. Нутаг усандаа нэр хүндтэй, хүний төлөө сэтгэлтэй нэгэн. Өөрөө олон охидтой. Тэд өөрсдөө дутагдаж гачигдах зүйл ихтэй ч ядарсан хүн тааралдвал Оргил эмч олдсоноо бусдад зориулчихна. Тэглээ гээд Оргил эмч сэтгэлдээ баян, тайван, амгалан амьдарна. Сумын хаана л өвчин эмгэг, зовлон яригдахад хамгийн түрүүн сумын эмч очсон байдаг.
Анх энэ суманд Оргил эмчийг ирж байхад ганцхан МАН гэж хэдэн нөхөд дангаараа олон жил тасралтгүй “ноёрхож” сонгогддог байв. Сумын МАН-ын байгууллага нь аймагтаа дээгүүр орох зуу гаруй гишүүдийн тоотой. Харин АН гэж хэн ч мэдэхгүй байхад Оргил эмч энэ суманд ирсэнээрээ анх намын үүр байгуулж, МАН-ын “зүрхэнд” хонхны дуу хадаасан түүхтэй.
Өнгөрсөн сонгуулиудад дангаараа нэр дэвшиж ялалт байгуулж байсан МАН-ханд “хал” үзүүлж “хад” долоолгосон нэгэн бол Оргил эмч болой. Яах ийхийн зуургүй зуу давсан гишүүнтэй намын байгууллага байгуулж, сонгуульд хүчтэй өрсөлдөнө гэж МАН-ын хэдэн нөхөд зүүдэлж явсангүй. Дангаараа засаглан олон жил ид нойрмоглож явах үед нь цочоосон болохоор МАН-ын хэд нөгөө Оргил эмчид чигтэйхэн дургүй. Улс төр ид өрнөсөн тэр жилийн сонгууль, сумын хэмжээнд үзүүштэй бас хэдэн жил яригдахаар хүрц болж өнгөрөв. Тайван гэгчээр, бас өрсөлдөгчгүй ялсаар ирсэн ганц нам энэ жил арай хийж, арван гурван мэхээ хийж байж ганц, хоёр хүний илүүгээр ялалт байгуулав.
Шинээр томилогдож ирсэн эмч энэ сумын улс төрийн тайван амьдралд гүн сорви үлдээж орхих нь тэрээ. Одоо хуучин архаг МАН-ын хэд, Оргил эмчийн аяыг нь олж, хүчийг нь дагуулж, сумаасаа зайлуулах тухай ярилцах болов.
Тэр жилийн наадмын амралтын өдрүүд олон хоногтой таарч, арай эрт нутгийн цэнгүүн эхлэв. Нэгэн хүүхдийн үсний даахьний ёслол дээр сонгуульд ялсан МАН-ын “архаг” дарга, эхнэртэйгээ, шинээр тодорсон АН-ын шинэ хүчний дарга, эмч, нөхрийн хамт таарчихав.
Даахьний ёслолын гэрийн гадаа хоёр хүчний удирдагчид учирч, сумын улс төрчдийн цээжин дотор залгисан “шүлс”-ээ цацалцаж, уусан архи толгой дотор манарах тэрхэн агшинд хэн хэндээ санаж явсан хатуу үг шидэлцэв. Хуучин хүчний архаг даргад албан тушаалын бяр хүч, омог, эр хүчний бардам зан бадарч, шинэ хүчний эмэгтэй удирдагчийн амаар уран цэцэн үг булгийн ус шиг ундрах мөчид хор шар, хувийн хонзон, албаны өширхөл дээд цэгтээ өрнөв. Архаг дарга маань, өрсөлдөгч нь эрэгтэй хүн байсан бол аль хэдийн “шанаа” өгчих хэмжээнд хүрэв.
Олон жил дарга хийснийх арай гар зөрүүлчихсэнгүй. Албан тушаалын эрх мэдэл гэдэг айхтар амттай зүйл байдгийг мэдэх архаг дарга уран арга арга, ухаан бодол эргэлдүүлж, хэрүүл маргааныг өөртөө ашигтай болгож чадав.
Наадмын өмнөх өдөр болсон “хэрүүл” архаг даргын ялалтаар өндөрлөж, санасаа хэрэгжүүлж чадав. Эмэгтэй хүнд эр бяраа гаргах нь нэр хүндэд халтай тул, эхнэрээ өмөөрч хажуунаас үг шидсэн Оргил эмчийн нөхөр, согтуугаар \уг нь даахьны найранд хэдэн хундага татсан нь үнэн юм\ засаг даргыг үг хэлээр доромжилсон ялд унаж, хорин нэгэн хоног баривчлагдах захирамжаар наадам эхлэхийн өмнөх өдрүүдэд аймгийн төв рүү баривчлагдан ачигдав. Том хэрэг биш учраас баривчлан хоригдох ялаа ногоон талбайн манаачийн ажлаар эдлэх болов. Тэгээд наадмын өглөө миний бие ахаа эргэж яваа нь энэ билээ.
Улс тунхагласны наадмын өглөө радио, телевизроор төрийн дуулал хангинаж, Ардчилсан намын Ерөнхийлөгч үг хэлж, хөгжил дэвшил, ард түмний амьдрал бадран дээшилж, гадаад харилцаа өргөжин тэлж байгаа тухай уран яруу сайхан илтгэл тавихад, Ардын намын ерөнхий сайд идсэн уусандаа сэтгэл дүүрэн баярын мишээлтээр талимхайран нялагнаж, алгаа ташин баяр хүргэж, ихэс дээдэс зорьсон эрх мэдэлдээ хүрсэндээ сэтгэл тэнүүн байж, ард олон цэнгэлдэх дүүрэн уухай хошигорч байлаа.
Ийнхүү Улсын баяр наадам эхлэхэд хөдөөгийн нэгэн ногооны талбайд ах бид хоёр буюу АН ба “хоригдол”, МАН ба “эргэгч” би, наадмын хуушуур идсэн шиг хамтдаа сууж билээ.
Монголын минь улс төр гэж айл гэрт орж, амны бузар, ажлын садаа болон тэрчилнэ. Жирийн иргэд нь намын гишүүнчлэлгүй болж, улс төрөөр “хоол” ологчид нь мэргэжлийн ажлаа хийдэг тэр цаг хэзээ ирэх бол оо.
Д.Жаргалсайхан

Уламжлал ёсоор Нэгдсэн тахилгад толгойлж бөөлсөн улаач нар онгодын мэдээллээ танилцуулсан билээ.

1. НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ТЭНГЭРТ ХҮРГЭХ АЙЛДВАР өргөсөн тахилгыг толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран П.Эрдэнэбаатарын мэдээлэл
2. Бага газрын чулуунд хийсэн залбирал, Лус, савдагийн мэдээлэл
Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү
3. Халх бөөгийн жаягаар хийгдсэн Нарны тахилгыг толгойлж хийсэн Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргалын онгодын мэдээлэл
4. Халх бөөгийн жаягаар хийгдсэн, Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайханы онгодын мэдээлэл
5. Дархад бөөгийн жаягаар хийгдсэн Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэнгийн онгодын мэдээлэл
6. Буриад бөөгийн жаягаар хийгдсэн, Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэнгийн онгодын мэдээлэл
7. Халх бөөгийн жаягаар хийгдсэн Галын нэгдсэн тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн зайран Гэнэнхүүгийн онгодын мэдээлэл тус тус хийлээ.
Мөн “Өвгөн долоон одны тахилга дээр бөөлсөн улаач нарын тухай” дүн мэдээг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан танилцууллаа. Өнгөрсөн жилээс эхлэн Монгол бөөгийн цол авах бөөлөлтөө Долоон өвгөн одны тахилга дээр бөөлж хийдэг уламжлал тогтож байгаа билээ. Монгол бөөгөө уламжлан авч явах олон залуу улаач нар төрч байгаад баярлаж байгаа илэрхийллээ.
Хэдий хүн цөөтэй ч Дундговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийнхэн өөрийн нутагтаа, Их газрын чулуунд Нэгдсэн тахилгаа амжилттай хийж чадлаа. Тэд тахилгад оролцогчдод дурсгалын зүйл гардуулав.
Энэ удаагийн нэгдсэн тахилгад ОХУ-ын Халимаг, БНХАУ-ын Өвөрмонголоос төлөөлөл ирж оролцсон онцлоготой.
Тахилгыг зохион байгуулахад идэвхитэй оролцсон Халимаг Басаныг Мөнх тэнгэрийн төлөө “Мөнгөн шонхор”, Өвөрмонголоос Наран, зүтгэлтэй ажилласан Баттулга, Бэлгүүнтөгс Цэрэнчимэг нарыг Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор медалиар шагналаа. МБНЭ-ийн хамгийн залуу шагналын эзэнээр Бэлгүүнтөгс тодорч байгаа юм.
Энэхүү тахилгыг амжилттай зохион байгуулсан Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж. Өлзийсайхан толгойлон бөөлж, Монгол бөөгийн удган Эрхэмбаяр, Зайран Бум-Эрдэнэ нар, түүний гэр бүлийнхэнд Нэгдсэн тахилгад оролцогчид талархал илэрхийллээ.
Энэхүү тахилгад оролцогчид Монголчууд бид цөөхүүл, бас байгалийн гамшиг нэгээр нэмэгдэж байгааг хараад зүгээр сууж болохгүй. Энэ гамшиг монголчуудад тулаад ирчихсэн байна. Тиймээс энэхүү аюулаас сэргийлэн болгоомжилж Монголын бөө нар Тэнгэрт өргөх айлтгалдаа “Олон зуун жилийн явцад манай өвөг дээдсээс сургамжлан үлдээсэн том сургааль бол эх дэлхий онгон сайхан байгалиа хамгаалах зорилт байсан. Онгон байгаль руугаа бодлоггүй хандвал бид хариугаа “маш хатуу” хүртэх болно. Бидэнд оролдож болохгүй, хүртэж болохгүй зүйл гэж бий. Тэр бол газрын гүн орших “шар тийрэн” билээ. Тэр тийрэн хүний генийг хувилан өөрчлөх аугаа чадвартай. Одоо хүн төрлөхтөн түүнийг төгс эсэргүүцэх чадвар эзэмших цаг нь болоогүй байна. Тэрхүү “Шар тийрэн”-г цаг нь болоогүй байхад амилуулж огтхон ч болохгүй. Тэнгэр шүтлэгт удган, зайрангууд бид энэ сургаальдаа үнэнч байх болно.” гэж зорилгоо тодорхойлжээ.
“Бага оворын ганц АЦС- ыг зэлүүд эзэнгүйдэж байгаа бѳглүү газарт байгуулж ашиглавал орос хятадын эрчим хүчний хараат байдлаас гарах, ѳр зээлнээсээ бага ч болов хороож, агаарт цацах угаарын хийг багасгахад тустайг тэнгэр эцэг этүгэн ээж, лус савдаг савдагууд болгоож харьд оччихдоо тулаад байгаа эх нутагтаа монгол хүмүүн эзэн байхад туслах буйзаа.” гэж нэгэн уншигч бичжээ.
Өргөн уудам нутагтай, хүн ам цөөтэй, ард түмнээ баян амьдруулах газрын хангалттай нөөцтэй монголыг минь буруу удирдаж, их өр зээлэнд оруулж, цөөнх баяжсан ядуу улс болгосон бурууг ураны баяжмалаар нөхөх нээ.
Амилж буй Шар тийрэнг “ агаарт цацах угаарын хийг багасгахад тустай” хэмээн тайлбарлахыг оролджээ.Харин ч бүр эсрэг Европын хамгийн өндөр хөгжилтэй улсууд хүний генийг өөрчилж байгааг зогсоож дийлсэнгүй, атомын цахилгаан станцуудаа хаахаар шийдвэрлэлээ.
Тактикын зориулалтай ганц их бууны сумны агаарт дэгдсэн үүл, тоосонцор ямар их хор хөнөөлийг учруулж байгааг Украйны дайны үйл явдал харуулж байна.
Эх оронч бус эдийн шуналаар хөллөгсөд энэ тийрэнг босгохыг эрмэлзэж байна. Тиймээс Монголын тэнгэр шүтлэгт зайран, удганууд эх дэлхий, онгон байгалиа хамгаалах зорилгоор энэ удаагийн Нэгдсэн тахилгаа их говийн хойд хаалга болсон Их газрын чулуун дээрээс Эх болсон гучин гурван говио холбон сүлбэж тахилгаа хийж, газрын гүнд амилахыг хүсч буй “Шар тийрэн”-гийн эсрэг зориулж байна.
“Шар тийрэн”-ийн эсрэг, байгалиа хамгаалах Нэгдсэн тахилгыг Монгол бөөгийн өндөр цолтой улаач нар хамтран хийлээ. Монгол бөөгийн Тэргүүн дээд цолтонгууд хамт бөөлөх ховорхон тохиолдол байсан.
Сүүлчийн Хөвсгөл нуурын тахилгад гэхэд аймгийнхаа харьяалал бүхий 50 орчим улаач нар санхүү болон биеэрээ оролцож хийсэн. Харин энэ удаагийн нэгдсэн тахилгыг Дундговийн гурван дайчин улаач нар гар нийлэмжтэй ажиллаж зохион байгуулсан. Сонгодог зохиолд гардаг шиг зоригт хоёр дайчин бүсгүй сайн ч зүтгэлээ. Маш их саад байсан. Юм гэдэг маш их сорилыг туулуулж байж сайн үр дүнг илэрхийлдэг.
Тахилга хүссэн амжилтаас ч илүү болж чадсан. Өвгөн 7-н одонд бөөлсөн улаач нараас цаашид уламжлалаа сайхан аваад явчих залуусаар эгнээгээ тэлсэнд их олзуурхаж байна. “Би”-ээр битгий өвчлөөрэй гэж л дүгнэлтэндээ хэлсэн. Бөөлөлтийн агуулга өргөжсөн. Өнөөдөр ийм өндөр зохион байгуулалттай тахилга хийж байгаа байгууллага байхгүй.
Дахин тэмдэглэхэд бид хоорондоо нэгдэж нягтарахад, ойлголцоход, их сайхан тахилга болж өнгөрлөө. Бид гадаад харилцаа, олон бөө нар жинхэнэ утгаараа нэгдэж ажиллах төв байгууллага байсаар байна. Одоо биднийг олон гадаад арга хэмжээ хүлээж байна.
Их газрын чулуунд хийгдсэн Нэгдсэн тахилга амжилттай болж өнгөрлөө.

Уулзалтад Монголын Бөө Нэгдсэн Эвлэл, Долоо дахь өдрийн Адвентист Чуулган, Зүүнхүрээ Дашчойлинг Хийд, Монголын Эвангелийн Эвсэл, Орос Үнэн Алдартны Сүм, Есүс Христийн Хожмын Үеийн Гэгээнтнүүдийн Сүмын удирдлагууд оролцлоо.
Уулзалтад оролцогчид тодорхой сэдвээр санал бодлоо солилцож, тулгамдсан асуудлаар өөрсдийн саналаа танилцууллаа.
МБНЭ-ийн тэргүүн Д.Жаргалсайхан Монголын үндэсний шүтлэг бөө мөргөлийн талаар тулгамдаж буй асуудалд хэрхэн хандах талаар санал бодлоо илэрхийллээ. Энэхүү уулзалт нь түүхэн үйл яьдлын гэрч болон үлдэнэ.
Уулзалтад оролцогчид дурсгалын зураг авахууллаа.

1.Монгол Улс Цөмийн аюулгүй ажиллагааны тухай 1994 оны конвенц,

2.1985 онд Цөмийн материалыг биечлэн хамгаалах тухай конвенцийн нэмэлт, өөрчлөлтийн протокол,

3.Бага хэмжээний цөмийн материалын шинэчилсэн протокол

4.Ашигласан түлшний болон цацраг идэвхт хаягдлын менежментийн аюулгүй ажиллагааны тухай 1997 оны конвенциудад нэгдэх гэж байна.

“Ашигласан түлшний болон цацраг идэвхт хаягдлын менежментийн аюулгүй ажиллагааны тухай 1997 оны конвенц”-д нэгдэхийг ард түмэн эрс эсэргүүцэж байна!!!

Монгол улс 30 хуудас 44 зүйлтэй энэ конвенцийг соёрхон баталснаар цөмийн хаягдлыг булшлах, байгальд суллах, хадгалах байгууламж барих, ажиллуулах, тээвэрлэх, хил дамжуулах, импортлох бүхий л харилцааг зохицуулчихсан байгаа нь олон улсын цөмийн хаягдалыг нутаг дээрээ авснаар цөөхөн ард түмэн бидний одоо болон ирээдүйн хувь заяанд ноцтой нөлөөлж мөхөх аюултай нөхцөл байдал үүснэ гэж айж эмээж байна.

Тухайлбал Конвенцийн ХI-д цацраг идэвхит хаягдлыг үүссэн улсад нь булшлах ёстой гэдэгт итгэлтэй байхын зэрэгцээ ногоо талын ашиг сонирхлын үүднээс, хамтарсан төслийн хувьд талуудын хооронд хүрсэн тохиролцооны арга замаар шийдвэрлэх боломжтой гэж заасан байна. Тэгэхээр Монгол улсаас уран олборлож гаргасан ураны хаягдлыг буцаан булшлах нэрийн дор олон улсын цөмийн хаягдал булшлах зам нь нээгдэж байна.
Одоо дэлхий дахинд хуримтлагдсан 350 000 тонн цөмийн хаягдлыг аюулгүй болгох арга олоогүй, хаана булшлах шийдэлгүй байхад Монголын авилгалд идэгдсэн төр засгийн том эрх мэдэлтнүүд Цөмийн энергийн хуулиндаа цөмийн төхөөрөмж буюу цацраг идэвхит хаягдал булшлах газар барьж байгуулна гэж суулгаад, гадаад улсад явахдаа гэрээ хэлэлцээр хийгээд явж байсан нь одоо бодитоор биелэгдэх гэж байна.

Монголд одоогоор булшлах цөмийн хаягдал байхгүй байхад эдгээр конвенцд ард нийтийн саналыг авалгүй яаран нэгдэх эрх манай төр засагг байхгүй юм.

Иймд ОУЦЭА-ийн Ерөнхий захирал танд: Хандаж энэхүү конвецийн Удирдлага хэсгийн XII-д заасан эрх болон Монгол улсын үндсэн хуулиар баталгаажсан хүний эрхийг хүндэтгэн үзэж уг конвенцээс татгалзах, Монголд уран олборлох, Цөмийн цахилгаан станц барих асуудлыг Монголын ард иргэд эсэргүүцэж байна.
Их гүрнүүд хүртэл айдаг, цочирддог ийм том юмыг хэдхэн хүн цуглараад шийдэх гэж байна. Монгол Улс цөмийн хаягдлын золиос болох нь тодорхой боллоо. ” гэв.

МБНЭ-ийн тэргүүн Д.Жаргалсайхан “Монголын минь нүүдлийн соёлын хэсгийн тасархай болсон бидний бяцхан өргөөнд АНУ, БНАСАУ зэрэг 10-аад улсын Элчин сайдууд зочилж, хүндэтгэл үзүүлж, хүрэлцэн ирж танилцлаа.
1990 оны үед насанд хүрсэн хүн амын 1 хувь бөө шүтлэгээ шүтдэг байсан бол өнөөдөр 14 хувь болтол өссөн байдаг.
1990 онд Монголд ялсан ардчилал бидэнд хүний эрхийн үнэт зүйл, шашин шүтэх эрх чөлөөг олгосон юм. Ардчилсан өөрчлөлтийн үр дүнд бид шашин шүтэх эрх чөлөө, хүний эрхийн олон амжилтад хүрсэн.
Сүүлийн жилүүдэд монголд тэнгэр үзлийг гол тулгуур болгосон олон байгууллага үүсч хөгжиж байгаа нь бөө мөргөлд чухал ач тустай юм.
Тэнгэр үзлээ шүтдэг, бөө мөргөлөө дээдэлдэг улаач нар 2012 онд МБНЭ байгуулж, тэр үеийн олон бөөгийн байгуулагууд нэгдсэнээс хойш цөөнгүй жил өнгөрлөө. 2013 онд батлагдсан “Монгол бөөгийн ёс зүй”-г хэрхэн мөрдөхөөс эхлэн бөөгийн байгууллага, галууд эргээд тархай байдалд шилжсэн. Цаг үе хувьсан өөрчлөгдөж байна.
Бие даасан байгууллага, төв байх гэсэн, өөрийн дэг жаяг, онцлогоо авч явах гэсэн, тамга тэмдэгтэй төрийн бус байгууллага олноор бий болж, цаг үе, сорилыг дуулж явна. Энэ бол зайлшгүй туулах зам юм. Тодорхой хугацааны дараа нэгдэх гэж оролдох болно. Тэр хүртэл багагүй цаг хугацаа хэрэгтэй харагдаж байна.
Тиймээс нэгдэх тухай бус, харин Зөвшилдөх уулзалтын механизмтай байх шаардлага урган гарч байна. Үүнд бас бэлтгэл ажил хэрэгтэй юм. Үүнийг зохион байгуулахад дэмжиж ажиллах хүсэлтийг” Монгол бөөгийн дархан зайран, Бямбадоржид уламжлалаа.
Монгол бөөгийн дархан зайран, Бямбадорж саналыг талархан дэмжиж байгаагаа хэллээ.

4 шуудай түлээ нүүрс аваачиж идэх хоол будаа боов цайны сүү дугтуйтай мөнгө тэргүүтнийг хүргэж өгч ихэд баярлуулав. Хэдэн сар ч юм бүү мэд огт гал түлээгүй байсан мөсөн хонгил гэрийг нь галлаж цай чанаж түүний баялаг түүхтэй сонирхолтой хууч яриаг дүрсжүүлж авч үлдэв. Гэрт нь ширхэг ч мод түлээ байсангүй Идэх юмны үртэс ч байсангүй бүх зүйл хөлдүү савтай ус нь хөлдчихсөн байж байх юм. Гурван есийн жавар тачигнасан ид хүйтэн байсан тул аргагүй байлаа. Тэрээр баяралсанаа илэрхийлж байн байн нулимс дуслуулав.Түүний амьдрал тэр чигээрээ түүх, баялаг намтар ажээ. Хамгийн сонирхолтой нь тэрээр хуучинаар МАХНТХорооны Улс Төрийн Товчооны гишүүн Түмэнбаярын Рагчаа агсаны өргөмөл хүү байлаа. Иргэний үнэмлэх дээрхи овог нь яах арагагүй тэр хүний нэрээр дурайж байх юм. Тэрээр Хөдөлмөрийн гавьяаны улаан тугийн одон Алтан гэдас одон Нийслэлийн хүндэт иргэний тэмдэгээр шагнуулж байжээ. Бас Ардчилалын 25 жилийн ой МАН ын 90 жилийн ойн медаль байх ажээ. Нийслэлийн хүндэт иргэний тэмдэгийг нь нэгэн найз нь түр гуйж зүүхээр аваад явсан ажээ. Амралтанд явахад хэрэг болдог гэнэ. Тэр найз нь түүний нэртэй ижил нэртэй нэгэн ажээ. Одон медалийг нь энгэрт нь зүүж зураг хөргийг нь авч хүндэтгэл үзүүлэв. Тэрээр бас халааснаасаа 100 граммын шилтэй “Хараа” архи гаргаж биднийг ёс болгон сэтгэлээсээ дайлав. Пан азийн аварга Лхагва болон нэр хүнд бүхий хүмүүстэй авхуулсан зураг хөрөг бусад шагнал дипломоо үзүүлэв. Хэдэн жилийн өмнө гэр нь шатаж өмссөн хувцастайгаа л үлдсэн гэнэ. Тэгэхэд хөдөлмөрийн гавяаны улаан тугийн одон бусад зураг хөрөг дурсгалтай бүх зүйл нь шатаж үгүй болжээ. Цахилгааны массаас болж гэр нь шатсан гэнэ.

Төрөхдөө ганцаараа төрсөн одоо ч ганцаараа байгаа тэр эр хэдийнээ 75 насыг зооголжээ.Та энэ хүйтэн гэрт яаж амьдарч байнаа ? гэхэд Харин ингээд л сурчихсан юм өөр хаана амьдрах вэ гэж хариулав. Ширхэгч түлээ алга байна ш дээ Харин тиймээ Би хөлдүү мөсөн гэртээ орой ирээд шууд хувцастайгаа хөнжилд шургаж орж унтаад өглөө хувцастайгаа гараад явдаг юм гэж байна . Залуудаа нэгэн польш бүсгүйд сэтгэл алдарч явсан ч бүтээгүй гэнэ. Хэн нэгэнтэй гэр бүл болж явсангүй иймээс үр хүүхэд алга. Гэрээ шатсаны дараа өнгөрсөн жил энэ оромжийг тэтгэврийн зээл авч байж 800 мянгаар худалдан авчээ. Ингээд өнөөдрийг хүртэл тэтгэвэр авахгүй байгаа аж. Харж хандах ганц ч хамаатан садан үгүй тэрээр орь ганцаар ажээ. Өдөр нь сонин борлуулж цөөн хэдэн төгрөг олж авдагч өдөр нь хоолны газар хоол аваад үрээд дуусдаг ажээ. Хаанаас хэрхэн яаж өргөж авсан тухайг нь яриулав. Хэрхэн МАХН-ын Улс Төрийн Товчооны гишүүн эрхэмийн өргөмөл хүү болсон түүх сонирхолтой байлаа. Түүний нэрийг Рагчаагийн Эрхэмбаяр бөгөөд тэрээр Солонгос үндэстэн.
Солонгос Японы дайнд эцэг нь алуулаад хойд солонгосын цэрэггүй бүсэд бас дайны талбарт эх нь буудуулж унаад амьсгал хураасан байхад нэг настай бяцхан хүү өөрөө шархтай хэдий ч цусанд хутгалдаж амь тавьсан эхийнхээ хөхийг үлгэж байхад нь орос цэргүүд олжээ. Тэгээд алс дорно Гулаг Олтригт аваачиж эмчилжээ Тэрээр гэдсэндээ байгаа бууны шархыг тэрээр үзүүлэв. Толгойдоо байгаа шархыг бас харуулав. Их бууны дэлбэрэлтийн шарх гэнэ. 1945 онд монголд төмөр зам анх тавигдаад нээлт хийж Сталины зургийг толгойдоо байрлуулсан анхны галт тэрэг монголд орж ирэхэд тэр галт тэрэгээр цор ганцаараа нялх хүүхэд монголд ирж асрамжийн газарт хүргэгджээ. Түүний дараа манай нам төрийн зүтгэлтэн Рагчаа гуай өргөж авч өсгөж хөмүүжүүлсэн аж. Ийм болохоор мэдээж түүний бага нас эрх ямба тансаглал дунд өсөн торнижээ.Одоогийн Кубын элчингийн байранд томцуултай айл саахалт өсжээ Тэрээр өсөхийн жаргал жаргал бишээ хэмээн ярив Нам төрийн зүтгэлтэн Жамсрангийн Самбуугийн үр хүүхдүүд ялангуяа том Сүрэнжавтай нь дотно хамт тоглож өсжээ. Хар тэргэнд сууж эрхэлж тоглож эрх ямба эдэлж дээдсийн зиндаанд өсөж хүмүүжиж хүн болжээ. Гэхдээ тэр түүхээ их дэлгэрэнгүй ярьж олонд дэлгэхийг хүссэнгүй. Залуудаа тэр НАХЯаманд эх орныхоо төлөө алба хашиж байжээ Олон ч байгууллагад алба хашиж явж. Гадаад орнуудад ч их явж байж Одоо тэрээр бэлтгэл дэд хурандаа цолтой ажээ. 1990 оны ардчилсан хувьсгалд оролцож МоАХ болон Шинэ Дэвшилт Холбоонд элсэж дэмжиж ардчилалын төлөө зүтгэсэн олон мянган гишүүдийн нэг байсан тул тэрээр ажил албанаасаа хөндийрч холдожээ Гэр нь шатахад түүний хувийн амьдралын дурсгалт юм бүхэн шатаж устсан байна. Тэрээр С.Эрдэнэ даргын дэмжлэгээр Баянгол дүүргээс Батсүмбэрийн асрамжийн газар нэг одоо хүргэгдсэн авч тэндээсээ оргожээ.
Сайн эр тэрээр мэдээж балгадаг байсан Ойрд уухгүй байгаа хэмээн тэрээр ярих ажээ Үүнээс болж нам төрийн зүтгэлтний өөрийн нь үр хүүхдүүд хамаатан садан нар зайгаа бариж тэрээр орь ганцаар тэнүүчлэх болсон байж магад Тэрээр биднийг автобусны буудал хүртэл гаргаж өгөөд баяралснаа байн байн илэрхийлж байсан авч хэн нэгэнтэй уулзахаар яаравчлан өөр зүг тийш яваад өгөв. Уг нь гэр нь одоохондоо дулаахан байгаа идэх хоол ч байгаа. Уулзаж учирдаг үе тэнгийн хөгшин байдаг юм бол уу гэж бид тааварлав. Яагаад гэвэл халаасанд нь дугтуйтай мөнгө байгаа. Үе тэнгийн хир таарсан эмгэн байдаг тухайгаа ч цухас дурьдаж байсан. Өөрт нь бас буруу байгаа л байх Улс төрийн хүчин төр засгаас бага сага дэмжлэг авч байсан бололтой. Ер нь Монголын нийгмийн өнөөгийн дүр зураг гэж ийм буюу Хүний хувь төөрөг тавилан гэж бас ийн буюу. Далан таван настай тэрээр хаа очиж бие сайтай нь ажиглагдав. Мань шиг юм ингэж амьдарвал аль хэдийнээ чад болсон. Хэн нэгэн эрхэм, төр засгийг харааж зүхсэнгүй Цор ганцаараа тэрээр өөрийн гашуун хувь заяатайгаа үүрд эвлэрчээ. Тэрээр өөрийн энэ амьдралаа олонд дэлгэрэнгүй дэлгэхийг хүсдэггүй юм байна. Ялангуяа аав Рагчаа гуайн тухай бага дурсав. Аавыгаа дотроо хайрлаж хүндэлж байснаас тэр байх. Хоёр улсын хоорондын харилцааны асуудалд сэв үүсэж магадгүй ч гэж өөрөө боддог бололтой. Түүний дүрстэй бичлэг яриа надад одоо болтол хадгалагдаж байдаг. Ингээд би энэ хүний тухай Face book хуудаснаа бичсэн Сайн санаат хүмүүс минь нэг удаа ч юм уу түүнд туслахад юуны буруу байхав туслаж дэмжээч, хэмээн уриалж бичсэн Зохиолч найруулагч Төрмөнх надруу холбогдож энэ хүний тухай баримтат кино хиймээр байна Херо Баатартай холбож өгөхөөр санаа гаргаж байлаа. Дараа нь сураггүй болсон. Ингээд монголчуудад минь сайхан сэтгэл халуун зүрхтэй хүн чанар нь гэрэлтсэн сайн хүмүүс арвин олон билээ. Тэдний нэг бол “Буянт Ээж” эмнэлгийн дарга Б.Наранцэцэг эмч юм тэрээр надтай холбогдож тэр хүнээ надруу явуулаач….. Би эмнэлэгтээ авч хэвтүүлж эмчилэе, асарая, өргөе хэмээн хүсэлт гаргасан Би Эрхэмбаяртай холбоо тогтоож тэр эмнэлэгрүү хүргэсэн Нараа эмч халуун дотно хүлээн авч ус цасанд оруулж хувцас хунарыг нь сольж үсийг засаж 20 гариу хоног асарч сувилсан Их сайхан болсон Улмаар эмнэлгийнхээ дэргэд хөнгөн ажил хийж тэндээ амьдрахыг санал болгож байлаа Тэрээр Эрхэмбаярын тухай дурсаж надад хэлэхдээ сэтгэл сайтай яриа хөөрөөтэй, амгалан хүн байна хэмээн надад магтаж байсан Гэсэн ч тэр хувь тавилан зургаа дагаад нэг л өдөр яваад өгчээ. Хаяа нэг эмнэлгээр үзэгдэж эмчилгээ сувилгаа авдаг байсан гэсэн Тэгэсхийгээд сураг тасарсан Надад ч сураг тасарсан надтай тааралдахаа больсон. Нараа эмчид ч олдохоо больсон Жил хагасын дараа Наранцэцэг эмч түүнийг тэнгэрт хальсаныг хаанаас ч юм сурагаар олж мэдсэн байсан. Хэрвээ тэр хүн хүсэлт гаргаад өөрийн эх орон хойт Солонгостоо очсон бол тэнд хүндэтгэлтэйгээр хүлээн авч тэндээ үлдсэн амьдралаа дуусгах боломжтой байсан байж магад Гэвч зүрх сэтгэл нь монголд татагдаж монгол хүн болж бас ч болоогүй монголын шудрага нийгмийн төлөө тэмцэж зүтгэж явсан юм. Ингээд тэр Монголынхоо хөрсөнд шингэж алга болсон Ийм нэгэн хувь заяаг би санаж сайн нөхрөө эргэн дурсаж үсэг тэрэллээ /Надад хань болж эргэж очсон журмын нөхөр Дамдинсүрэн Пүрэвжал нарынхаа нэрийг энд бас дурьдая/ Зураг дээр Наранцэцэг эмч Эрхэмбаяр болон түүнийг Монголд авчирсан анхны гал тэрэг Мөн Солонгос хүүхдүүд монголын асарамжийн газарт байгаа зураг
Altangerel Gombo
·

Одоогоос 13 жилийн өмнө бусдын сүсэг бишрэлийг далимдуулан залилсан Д.Ганзүү гэгчийн үйлдсэн хэргийн талаар тоймлон хүргэе.
Д.Ганзүү гэх этгээд нь 1.6 жилийн хугацаанд 9908хххх гэсэн дугаартай утаснаас бусад руу өөрийгөө “зурхайч” гэсэн мессэж бичиж итгүүлэн, хохирогч Т-ээс 34 сая төгрөг залилжээ.
Хэргийн хохирогч Т мэдүүлэгтээ “2007 оны гуравдугаар сарын 18-нд эхнэр бид хоёр гэртээ байж байтал миний утсанд 9908хххх гэсэн дугаараас “Мобикомын 100 дугаар сонгогдлоо. Бид таны өнгөрсөн, одоо, ирээдүйн гурван үеийн зурлагыг хэлэх буяны үйл хийж байна. Хэрэв та хүсвэл өөрийн төрсөн он, сар, өдрийг илгээн бидэнд хандаж болно” гэх утга бүхий захиа ирсэн.
Тухайн үед эхнэр бид хоёр өөр өөрсдийн төрсөн он, сар, өдрийг илгээж, асуухыг хүссэн зүйлээ асуухад тэр дор нь “Танайх ам бүл дөрөв. Хоёр охинтой, ээж чинь хүнд өвчтэй хүн байна. Танай гэр бүлтэй ойр нэг эрэгтэй хүн байна. Түүнд сайн хандаж байх хэрэгтэй” гэх мэтээр бидний асуусан асуултад дор бүр нь үнэн зөв хариулж байсан. Иймд бид түүнийг зурхайч гэдэгт бүрэн итгэж, зөвхөн утсаар түүнээс асуух зүйлсээ асууж, түүний хий гэсэн болгоныг хийж, дор бүр нь төлбөр, мөнгийг нь түүнд шилжүүлдэг байсан. Тухайлбал, тэрбээр хэлэхдээ “Буян сайн үйлд гэсний дагуу асрамжийн газрын хүүхдүүдэд хичээлийн хэрэгсэл өгсөн. Мөн өөрийн дотнын найз, далан дээрээ мэнгэтэй, гарын алган дээрээ нэвт хөндлөн зураастай эрэгтэй хүнийг баярлуул, ар гэр нь ядуу амьдралтай хүн байна” гэж хэлсэн.
Тэгэхээр нь манай эхнэр, охин хоёр миний найз Д.Ганзүүгийн далан дээр нь “Мэнгэ байна уу” үзээд байхгүй байхаар нь “Байхгүй байна” гэж хэлтэл “Та нарын үзсэн далан дээр биш нөгөө талын далан дээр нь байгаа. Тэр хүн буянтай сайн хүн, түүний үгэнд орж байх хэрэгтэй” гэсэн мессэж ирсэн.
Ингээд байж байтал “Төрсөн ахдаа туслаарай” гэж мессеж ирсэн. Тухайн үед манай ахын хүүхэд хэрэгт орсон байсан тул би ахдаа 10 сая төгрөгийн мал таслаж өгсөн. Хэсэг хугацааны дараа шуудангаар надад захиа ирсэн бөгөөд нээж үзтэл бичгийн цаасан дээр улаан өнгөөр “ДОХ-ын үндэсний төв” гэж бичээд миний овог нэр регистрийн дугаарыг бичиж, “Д гэгч нь ДОХ өвчний улмаас нас барсан бөгөөд түүнтэй байнгын харьцаанд байдаг байсан эмэгтэй таньтай мөн хавьтагч байх тул та эхнэрийн хамт ДОХ-ын үндэсний төвд ирж шинжилгээ өгнө үү. ДОХ-ын үндэсний төвийн орлогч дарга Болормаа” гэх нэр гарын үсэг, тамгатай бичиг байсан.
Тэр бичгийг уншаад би ухаан алдаж унах дөхсөн бөгөөд амиа хорлох оролдлого хүртэл хийсэн. Ингээд эхнэртээ уг бичгийг үзүүлтэл “Эхнэр би ганц эрэгтэй хүнийг хайрласаар ирсэн” байтал… хэмээн уйлсаар байсан. Ингээд яах учраа олохгүй мөн л нөгөө зурхайчаас асуусан. Гэтэл зурхайч “Улаанбаатар хот явж шинжилгээ өг. Гэхдээ хувийн хоёр эмнэлэг байгаа аль нэгэнд нь өгөөрэй. Явахдаа найзыгаа авч яваарай. Замдаа “Эмохо ум пааний суухай” гэсэн тарнийг байнга уншиж явахыг зөвлөсөн. Ингээд би найз Д.Ганзүүд үнэн учраа хэлж хамт явахыг гуйж, эхнэрийн хамт Улаанбаатар хотыг зорьсон.
Ингээд эхнэр бид хоёр шинжилгээ өгтөл бидний хариу “ДОХ өвчингүй” гэж гарсан. Ингээд зурхайчид хэлтэл “ДОХ өвчин чамаас хуруу зайтай өнгөрлөө, өөрийн чинь найз энерги сайтай хүн тул та хоёрыг аварлаа. Түүний хүссэн хүслийг биелүүлж баярлуулаарай” гэсэн мессэж ирсний дагуу эхнэр бид хоёр Д.Ганзүүг баярлуулахаар шийдэж, түүний гол хүсэл нь студитэй болох байсан тул Бээжин явж, тоног төхөөрөмж авчрах болсон. Энэ тухайгаа зурхайчид хэлтэл намайг өөрөө “Бээжин явж болохгүй, эхнэр, охиноо Д.Ганзүүгийн хамт явуул” гэсэн. Ингээд бид түүнд 16 сая төгрөгийн үнэтэй телевизийн студи байгуулж өгсөн.
Зурхайч над руу “Бясалгалд яв” гэж үргэлж мессэж бичиж байсан тул би эхнэр, Д.Ганзүү, түүний эхнэрийн хамт 14 хоног Дуган хад амралтын газарт Энэтхэг багш ирсэн гэхээр нь бясалгалд сууж бүх зардлыг нь төлсөн. Үүнээс хойш хэд хоногийн дараа зурхайч хэлэхдээ “Чиний цагаан машин чамд таарахгүй байна. Өөр хүнд шилжүүл” гэсэн тул өөрийн найз Д.Ганзүүд шилжүүлсэн. Үүнээс хойш 2008 оны есдүгээр сарын 26-нд манай эхнэр надад хэлэхдээ “Д.Ганзүү зурхайч байж магадгүй юм. Д.Ганзүүтэй унтаж энергээ сэргээ” гэсэн мессэж үргэлж ирдэг байсан. Тэгээд хавраас хойш надтай нэлээд хэдэн удаа унтсан” гэжээ.
Харин хохирогч Т-ийн эхнэр У мэдүүлэгтээ … “Зурхайч гэх хүнээс мессэж ирснээс хойш манай гэрт хэрүүл, уруул тасрахаа байж, тэр болгонд нөхөр бид хоёр хоорондоо зөвлөлдөхгүйгээр зурхайчаас өөр өөрсдийн зүйлээ асууж байсан. Тэр бүүхэл зурхайч биднийг хоорондоо мессэжээ үзүүүлэхийг хориглодог байсан. Амьдралынхаа талаар асуухад маш хурдан хариулдаг байсан бөгөөд “Би таныг хамгаалалтандаа авлаа” гэж хэлдэг байсан. Мөн тэрбээр “Найздаа тусал” гэж хэлсний дагуу бид Д.Ганзүүд таван сая төгрөгөөр хашаа, байшин авч өгсөн.
2008 оны эхээр зурхайч над руу “Ганзүү бол сайн хүн түүнтэй унтаж энерги ав. Хоёр талынхаа амьдралыг сайжруул” гэсэн. Би хариуд нь найзыхаа эр нөхөртэй ийм байдалтай байж чадахгүй, би харьцаанд орж чадахгүй гэж хэлтэл “Чи амиа бодлоо, эцэст нь харамсана” гэж уурласан. Ингээд сүүлийн үед “Нөхрөөсөө сал, салахгүй бол амьдрал чинь доройтно, хоёр охиноо бод” гэж хүртэл мессэж бичдэг байсан…” гэжээ.
Шүүгдэгч Д.Ганзүү мэдүүлэгтээ… “2001 онд бид Завхан аймгаас Орхон аймагт нүүж ирсэн. Нэг өдөр манай эхнэр Н өөрийн сургуулийн найз У-тай тааралдаж, улмаар би хохирогч Т, түүний эхнэр У нартай гэр бүлийн найзууд болсон. 2007 оны гуравдугаар сарын 18-нд өөрийн гар утас засварын газарт байсан дугаараас Т-ын гэр бүл рүү “Зурхайч байна” гэж мессэж бичиж, өөртөө итгүүлэхийн тулд тэдний талаар мэддэг зүйлээ бичдэг байсан. Тэдний ярьсан бүхэн үнэн бөгөөд гэхдээ би тэднээр бусдад буян үйлдүүлж байсан тул бага ял шийтгэл ногдуулж өгнө үү” гэжээ.
Шүүхийн шийдвэр шүүгдэгч Д.Ганзүүг бусдыг хуурч мэхэлсэн, залилах гэмт хэрэг үйлдсэн гэм буруутайд тооцож, зургаан жилийн хорих ялаар шийтгэжээ. Харин одоо залилагч Д.Ганзүү хугацаа нь дуусаж, хорих ангиас суллагджээ. Шүүгдэгч болон хохирогч нарын нэрсийг өөрчилсөн болно.
Эх сурвалж: Монголын Криминологичдын холбоо

Нэг. НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ОНГОДЫН МЭДЭЭЛЭЛ

1. НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ТЭНГЭРТ ХҮРГЭХ АЙЛДВАР өргөсөн тахилгыг толгойлж бөөлсөн Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран П.Эрдэнэбаатарын мэдээлэл
2. Бага газрын чулуунд хийсэн залбирал, Лус, савдагийн мэдээлэл
Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү
3. Халх бөөгийн жаягаар хийгдсэн Нарны тахилгыг толгойлж хийсэн Монгол бөөгийн тэргүүн удган Б.Батжаргалын онгодын мэдээлэл
4. Халх бөөгийн жаягаар хийгдсэн, Хайрханы тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Ж.Өлзийсайханы онгодын мэдээлэл
5. Дархад бөөгийн жаягаар хийгдсэн Лусын тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэнгийн онгодын мэдээлэл
6. Буриад бөөгийн жаягаар хийгдсэн, Тэнгэрийн тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн их удган Ц.Отгонсүрэнгийн онгодын мэдээлэл
7. Халх бөөгийн жаягаар хийгдсэн Галын нэгдсэн тахилгыг толгойлж бөөлсөн, Монгол бөөгийн зайран Гэнэнхүүгийн онгодын мэдээлэл
8. Өвгөн долоон одны тахилга дээр бөөлсөн улаач нарын тухай,
Хоёр. НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ДҮН, СУРГАМЖ
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
Хэлэлцсэн асуудлаар гишүүд санал шүүмжлэл хэллээ.
Хуралдааны төгсгөлд Дундговь аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн хамт олон Нэгдсэн тахилгад оролцогчдод дурсгалын зүйл гардууллаа.
Нэгдсэн тахилгыг зохион байгуулахад идэвхи зүтгэл гаргасан зарим шүтлэгтэн дэмжигчдийг Мөнх тэнгэрийн төлөө “Мөнгөн шонхор”, “Хүрэл шонхор” медалиар шагнав.

Нэг. НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ЗОРИЛГЫН ТУХАЙ
1. Монгол дахь “Шар тийрэн”-гийн эсрэг нэгдсэн тахилгын зорилгыг чиглүүлэх тухай Айлдварыг хэлэлцэх
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан

Хоёр. НЭГДСЭН ТАХИЛГЫН ТУХАЙ
2. Нэгдсэн тахилгуудад бөөлөх улаач нарын тухай
Дээд Цэцийн хуралдайн Төлөөллийн зөвлөлийн удирдагч А.Оюунтуул тус тус мэдээлэл хийж, хэлэлцлээ.

Энэ удаагийн хуралдаанаар Нэгдсэн тахилгын тэнгэрт өргөх Айлтгалыг агуулгыг өгүүлбэр бүрээр тайлбарлан хэлэлцлээ. Хэлэлцсэн асуудлаар гишүүд санал бодлоо илэрхийллээ.
Нэгдсэн тахилгын Долоон өвгөн одны тахилгад бөөлөх улаач нарын асуудлыг эцэслэн шийдвэрлэлээ.

ДУНДГОВЬ АЙМГИЙН ИХ ГАЗРЫН ЧУЛУУНД БОЛОХ
НЭГДСЭН ТАХИЛГЫН ХӨТӨЛБӨР

2023 ОНЫ 5 ДУГААР САРЫН 12-НЫ ӨДӨР
-Өглөө Улаанбаатар хотоос хөдлөх,
-Бага газрын чулуунд очиж, тахилга хийх бүрэлдэхүүн залбирал үйлдэж мэдүүлэх,
-Их газрын чулуунд очиж байрлалаа эзлэх,
5 ДУГААР САРЫН 13-НЫ ӨДӨР
-Байрлал эзлэж, газар шинжиж, тахилга хийх газруудаа сонгох,
-Өвгөн долоон одны тахилгын бэлтгэл хангах
-ТАХИЛГА
5 ДУГААР САРЫН 14-НЫ ӨДӨР
02.30-04.00 цагт Өвгөн долоон одны тахилга хийгдэх,
11.40-17.00 цагт Чөлөөт бөөлөлт, Очсон улаач нар бөөлөлт хийх,
18.00-Нэгдсэн хуралдаан
5 ДУГААР САРЫН 15-НЫ ӨДӨР
5.40-Нарны тахилга, Халх бөөгийн жаягаар хийгдэнэ.
7.00-Хайрханы тахилга, Халх бөөгийн жаягаар хийгдэнэ.
9.00-Лусын тахилга, Дархад бөөгийн жаягаар хийгдэнэ.
Өдрийн амралт
15.00-Тэнгэрийн тахилга, Буриад бөөгийн жаягаар хийгдэнэ.
21.00-Галын нэгдсэн тахилга, Халх бөөгийн жаягаар хийгдэнэ.
5 ДУГААР САРЫН 16-НЫ ӨДӨР
10.00-Дүнгийн хуралдаан
11.00-Чөлөөт амралт

                                                                   НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ТЭНГЭРТ ХҮРГЭХ АЙЛДВАР
НЭГДСЭН ИХ ТАХИЛГЫН ЗОРИЛТ НЬ ЭЦЭГ ӨВГӨДИЙН АРИУН ГОЛОМТ, ОНГОН БАЙГАЛИА ХАМГААЛАХАД ЧИГЛЭЖ БАЙНА.
Өндөр хөгжил бүхий дэлхийн зарим улс орнууд өөрсдийн байгалийн баялагаа ашиглаж дуусчээ. Эдгээр улсууд хөрсөн доорхи баялагаа олон жил ашигласнаар хөгжлийн өндөр тувшинд хүрсэн байдаг. Тэд одоо хөгжлийн цаашдын бодлогоо эрчимтэй хэрэгжүүлэхэд түлш, эрчим хүч, баялагийн эх үүсвэр шаардлагатай болжээ. Тэгээд буурай хөгжил бүхий улс орнуудаас эрчим хүчний түүхий эдээ авах хүсэл зорилго бүхий бодлогуудыг хэрэгжүүлж эхлээд байна.
Олон зуун жилийн явцад манай өвөг дээдсээс сургамжлан үлдээсэн том сургааль бол эх дэлхий онгон сайхан байгалиа хамгаалах зорилт байсан. Онгон байгаль руугаа бодлоггүй хандвал бид хариугаа “маш хатуу” хүртэх болно. Бидэнд оролдож болохгүй, хүртэж болохгүй зүйл гэж бий. Тэр бол газрын гүн орших “шар тийрэн” билээ. Тэр тийрэн хүний генийг хувилан өөрчлөх аугаа чадвартай. Одоо хүн төрлөхтөн түүнийг төгс эсэргүүцэх чадвар эзэмших цаг нь болоогүй байна. Тэрхүү “Шар тийрэн”-г цаг нь болоогүй байхад амилуулж огтхон ч болохгүй. Тэнгэр шүтлэгт удган, зайрангууд бид энэ сургаальдаа үнэнч байх болно.
Он жилийн уртад америк, япон, францын эрдэмтэд цөмийн бага оврын станцыг бүтээж анхны хувилбарыг монголын уудам талд байгуулах санал дэвшүүлсээр ирсэн. Чихэрийг амтыг нь мэдрээгүй, идээгүй байхад сайхан харагддаг.
1960-аад оны сүүлчээр Пенсильвани дахь Three Mile Island атомын цахилгаан станцын эргэн тойронд цацраг идэвхт хий ялгарсан. 1979 оны 3-р сарын 28-нд Чернобылийн цөмийн сүйрэл, 2011 оны 3-р сард газар хөдлөлтөөс болж Фукушимагийн цөмийн тогоонуудад дэлбэрэлт болсон.
Европын хамгийн өндөр хөгжилтэй Герман улс өөрийн нутагт байгуулсан 43 атомын цахилгаан станцуудаа хаахаар шийдвэрлэлээ. Түүний гол шалтгаан нь “шар тийрэн” хүний генийг өөрчилж байгааг зогсоож дийлсэнгүй.
Эдгээр хямрал, сүйрэл нь цөмийн өндөр технологитой хэмээн үнэлгээтэй улсуудад болсон байна. “Шар тийрэн”-г босгоод энэ мэт асуудал үүсвэл бид яах вэ, хэн хариуцах вэ, хэн туслах вэ, үүнийг даван туулах бидний эдийн засгийн чадавхи хир билээ гэсэн асуултад хариулт өгөх шаардлага урган гарна.
Эх оронч бус эдийн шуналаар хөллөгсөд энэ тийрэнг босгохыг эрмэлзэж байна. Тиймээс Монголын тэнгэр шүтлэгт зайран, удганууд эх дэлхий, онгон байгалиа хамгаалах зорилгоор энэ удаагийн Нэгдсэн тахилгаа их говийн хойд хаалга болсон Их газрын чулуун дээрээс Эх болсон гучин гурван говио холбон сүлбэж тахилгаа хийж, газрын гүнд амилахыг хүсч буй “Шар тийрэн”-гийн эсрэг зориулж байна.
Монголын минь уул, усны Лус, савдагийн эзэд минь СОНСОХТҮН:
Хүчирхэг их савдаг, хүний амьдралын эх болсон Лус минь хуйлран хөдлөх болтугай. Хүний, эдийн шуналаар хөдлөгчдийг хүслийг хязгаарлах болготугай.
Энэ мэдээ танд хүрсэн бол гурав хоногийн дотор байгалийн содон үзэгдэл эсвэл хур бороо буулган хариугаа илэрхийлнэ үү.
Их эзэн Чингис хаан, Эх дэлхий, онгон байгаль, өвөг дээдсийн минь ариун сүнс биднийг ивээх болтугай.
МОНГОЛЫН МӨНХ ХӨХ ТЭНГЭР ШҮТЛЭГТ УЛААЧ НАР
Хутганы ир, Хар бар өдөр буюу 2023.06.13-нд