.
Transformers медиа франчайзын дараа сэдэвлэсэн. Тус газрын аялал, зохион байгуулалт нь Universal Islands of Adventure-ийн Marvel Super Hero Island-тай төстэй. Энэ хэсэгт Эрчим хүчний гайхамшигийг харуулсан байна. Transformers: Battle for the AllSpark 2021 Universal-ийн Transformers хөдөлгөөнд суурилсан симулятор жолоодлогын төв байна. Bumblebee Boogie 2021 Adventure Islands-ийн Storm Force Accelatron-тай төстэй ээрэх аялал ч харагдсан
Автомашинаар бол Бээжин хотын төвөөс эртхэн хөдөлсөн бид хотын захад байрласан Универсал хотхон хүртэл хурдны замаар давхисаар очлоо.
Хурдны замд тасалбар төлсөний дараа автомашины зогсоолд машинаа байрлуулав. Энд автомашин гурван ангилаар байрлуулдаг ажээ. Дундаж үнэ нь 200-450 юань төлдөг.Бид аюулгүй байдлын хяналт шалгалтыг давсаны дараа орчин үеийн өвөрмөц шийдэл бүхий хотхон луу орлоо. Төвд нь Универсалийн бэлэг тэмдэг бүхий дурсгалын тэмдэг эргэлдэнэ. Хөшөө өнгөрөөд билет худалдан авах төвд очно. Энд хүн нэг бүрээр паспорт шалгаж, тасалбар олгох бөгөөд мөн л хяналтын цэгээр дарйч өнгөрнө. Одоо биднийг үйлчилгээ худалдааны төв угтах бөгөөд тэнд Голливуд кофений газар байх нь нүдэнд тусна. Тэндээс зугаалга цэнгээний цогцолборуудаар аялж наадна. Цогцолбор бүр үндсэн гурван зүйлээс хамааралтай. Тэр нь тоглоом цэнгээний газар, цогцолборын онцлогоо тусгасан хоолны газар, худалдаа дэлгүүрийн газар байх ажээ.
Universal Studios Бээжин нь ойролцоогоор 54 га (130 акр) газар нутагтай бөгөөд 400 га (990 акр) Universal Beijing амралтын газрын зүүн хойд хэсгийн ихэнх хэсгийг эзэлдэг. Тус цэцэрлэгт хүрээлэнгийн сэдэвчилсэн долоон бүс нь томоохон төв нуурыг хүрээлдэг. Бүс болгонд угтах газар, зоогийн газар, түргэн шуурхай үйлчлэх зоогийн газар, хүнсний тэрэг, жижиглэнгийн дэлгүүр, тэрэг зэрэг багтдаг.
UNIVERSAL STUDIOS БЭЭЖИНГЭЭР АЯЛЖ БАЙНА.
1. Холливудын өргөн чөлөө
Холливудын жинхэнэ Холливудын өргөн чөлөөний дараа сэдэвлэсэн энэ талбай нь цэцэрлэгт хүрээлэнгийн үүдний үүрэг гүйцэтгэдэг. Мөн энэ бүсэд хөгжмийн плаза, Мел хоолны газар, Sunset Grille ресторан байдаг. Universal-ийн Despicable Me/Minions, Shrek, Madagascar, Kung Fu Panda франчайзууд дээр үндэслэсэн сэдэвчилсэн хөвөгч баатрууд, баатрууд болон жүжигчдийг оруулсан байна. Коко кологийн талбайд саатан дурсгалын зураг авахууллаа.
Их Хүн гүрний үеэс Мөнх тэнгэрийн сургаалийг Монгол төр дээдлэн төрийн шүтлэг хэмээн тунхагласны 2231 жил, Монголын “Тэнгэрийн улаач” нар нэгдсэн байгууллага байгуулагдсаны 12 жилийн ойн жилийн босгон дээр Бүгд Найрамдах Турк Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд, ноён Зафер Атеш Монгол туургатан бөөгийн Онгодын өргөөтэй танилцлаа. Энэ бол сүүлийн хэдэн зуун жилийн туршид Монгол бөөгийн өргөөнд албан ёсоор зочилсон хүндтэй зочн болж байгаараа онцгой үйл явдал юм.
Энэ удаа бид яармагийн дэнжид байрлах Монгол бөөгийн онгодын өргөөг хүндэт зочиндоо танилцуулахаар бэлтгэсэн юм. Бид яармагийн түгжрэлийг тооцож, эртхэн онгодын өргөөндөө ирсэн юм. Элчин сайд ч тэгж тооцсон болов уу. Гэтэл энэ өглөө түгжрэл бага, автомашины хөдөлгөөн хэвийн байж тохиов. Тэгээд болзсон цагаас бараг нэг цагийн өмнө элчин сайд маань тохиролцсон газартаа ирсэнээ мэдэгдэж билээ. Хүндэт зочиноо угтахаар Монгол бөөгийн тэргүүн удган Т.Цэндсүрэн явлаа.
Хүндэт зочин Бүгд Найрамдах Турк Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд, ноён Зафер Атешийг уламжлал ёсоор Монгол бөөгийн гурван үе болох ахмад, дунд, залуучуудын хамарсан халх, урианхай, дархад, буриад, дөрвөд, ойрод, халимаг, тува, өөлд, торгууд, захчин, үзэмчин, мянгад, баяд, хотгойд, сартуул үндэстэн, ястны “тэнгэрийн улаач” нарын төлөөлөл болох МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан, Монгол Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэн, Ц.Отгонсүрэн, Монгол бөөгийн их зайран П. Батжаргал, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд удган Б.Нанжаа, А.Оюунтуул, Монгол бөөгийн тэргүүн зайран Б.Нарангэрэл, Болдбаатар, Монгол бөөгийн тэргүүн удган Р.Маахүү, Т.Цэндсурэн, Монгол бөөгийн удган Д.Улаанцэцэг, С.Болортунгалаг, Ж.Эрдэнэцэцэг, удган Алтанчимэг, ДЦХ-н гишүүн Халтар нар угтаж авлаа.
Мөнх тэнгэрийн шүтээн, Монгол бөөгийн онгодын өргөөгөөр Бүгд Найрамдах Турк Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд, ноён Зафер Атешийг ороход Монгол заншилаар хүндэт зочиндоо мөнгөн аягтай сүү, цагаан хадаг барин угтлаа. Хүндэт зочиныг суудалдаа морилонгуут Морин хуурын гайхамшигт эгшигээр гэрийн онгод, зочиндоо аялгууны дээжээ өргөлөө.
МБНЭ-ийн ерөнхийлөгч Д. Жаргалсайхан “Мөнх тэнгэр шүтлэгийн түүхэн уламжлал” сэдвээр танилцуулга хийлээ. Танилцуулгадаа “Дээд буурлууд Хүннү, Сүннүгийн үеэс тэнгэр үзэл төлөвшин цэцэглэж, их эзэн Чингис хааны үед хөгжлийнхөө дээд төвшинд хүрч тэнгэрийн “Улаач” нар монголын төрд их хүчээ өгч байсан түүхэн уламжлалтай. Монголчууд хамгийн хүчирхэг байх үедээ мөнх тэнгэрийн хүчийг төр нь ашиглаж байсан баялаг туршлагатай. Мөнх тэнгэрийн үзлийг төрийн төвшинд шүтэж эхэлсэний 2231 жил өнгөрчээ. Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэг нь цаг хугацааны хүнд хэцүү сорилтыг даван өнөөг хүрч ирсэн түүхтэй. Тэрхүү түүхийн онцлог мөчүүдийг танилцуулагдаа дурьдав. Мөн 2012 онд байгуулагдсанаас хойш явуулсан үйл ажиллагаагаа танилцууллаа.
МБНЭ-ийг Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгтэн нар болон бөөгийн холбоо, нийгэмлэг, академи, төв зэрэг 80 гаруй байгууллагууд нэгдэн байгуулсан билээ. Өнөөдөр Монголчуудын 14,6% нь мөнх тэнгэрийн үзэл бөө мөргөлөө шүтэх болжээ. МБНЭ нь хорин нэгэн аймагт бөөгийн хүрээлэн, сумдад зөвлөл байгуулан үйл ажиллагаа явуулж байна. МБНЭ нь Дээд цэцийн хуралдайгаа сар дутам тогтмол хийж, бөөгийн байгууллагаа хөгжүүлэх бодлого, чиг хандлагаа боловсруулж хамтын шийдвэр гарган ажилладаг.
Бид Монголын бөөгийн байгууллагыг хөгжүүлэх 15 жилийн хугацаатай стратеги төлөвлөгөө баталж, түүнийгээ шат дараалалтайгаар хэрэгжүүлэхээр жил бүрийн төлөвлөгөөндөө тусган ажилладаг.
МБНЭ-ийн бага хуралдайг 10 гаруй удаа, Дээд цэцийн хуралдайн хуралдааныг 90 гаруй удаа хийж, Бөөгийн ёс зүйн баримт бичгийг хэлэлцэн батлаж, бүх бөө мөрдөж ажиллахаар болсон. Монгол бөө нар шалгуур үзүүлэлт хангасан нөхцөлд Монгол бөөгийн цол, хөдөлмөр бүтээлийг үнэлж, баталсан журмын дагуу шагнал олгож байх шийдвэр гаргасан байна.
МБНЭ нь Монгол үндэсний язгуурын шүтлэг болох бөө шүтлэгтэнгүүд хамтран ажиллах, Монгол уламжлалт бөөгийн зан үйлийг хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх, Монгол бөөг таниулан сурталчлах, бөөгийн төв байгууллагын үндэсийг тавих, салбар байгууллагууд болон гишүүдээ нэгдсэн удирдлага, бодлого зохицуулалтаар хангах, Монгол орны нийгэм, эдийн засгийн хөгжил цэцэглэлтэд өөрийн хувь нэмрээ оруулах, гишүүн бусад байгууллагуудтай хамтран ажиллах, ЮНЕСКО-ийн соёлын өвд Монгол бөөгийн зан үйлийг бүртгүүлэх боломж нөхцөлийг судлан хэрэгжүүлж ажилладаг.
МБНЭ-ээс дэлхийн Монгол туургатны төв болсон Ноён уул, Монголын бахархалт хайрхан, зүрх уул Бурхан халдун, Монгол Улсын толгой уул Баян-Өлгий аймгийн Цэнгэл хайрхан, Монголчуудын тулгуур болсон хөл уул Дорнод аймгийн Хөх уул, Өмнийн хаалт болсон 33 их говь, Монголчуудын хоймор болсон Хөвсгөл нуурын, Монголын түүхийн салшгүй хэсэг болсон Хар зүрхний Хөх нуурт Нэгдсэн их тахилгуудад зохион байгуулж, 200-4000 тэнгэрийн “Улаач” нар оролцжээ.
МБНЭ-ийн дэргэд “Залуучуудын байгууллага” үүсэн байгуулагдаад удаагүй байгаа ч “Тэнгэрлэг залуус” аяныг амжилттай зохион байгуулж, эх орныхоо төлөө хөдөлмөрлөж залуу халуун насаа зориулсан ахмадууд, алслагдсан дүүргүүдийн амьдралын боломж бололцоо тааруу, хайр халамж дутагдаж байгаа өрх толгойлсон эмэгтэй, өндөр настай азай буурлууд, эмнэлэгт урт хугацаагаар хэвтэж буй хүнд өвчтөн, сахиж байгаа эцэг эхчүүдэд сэтгэлийн өргөл болгон түлээ түлш, хүнсний бараагаар туслалцаа үзүүллээ. МБНЭ нь байгуулагдсан цагаас эхлэн нийт 600 мянган мод болон модлог ургамал тарих ажлыг зохион байгуулж, олон зуун хүлэмж байгуулах ажилд хамтран оролцжээ.
МБНЭ нь дэлхийн 42 орчим улсын бөөгийн байгуулагууд, бөө нартай хамтран ажиллаж, харилцаагаа өргөжүүлэн хамтран ажиллаж байна. Монгол туургатан болсон Тува, Буриад, Халимаг болон Өвөрмонголчууд, барга, хорчин, цаатан, Шинжаны монгол ястнуудтай хамтран ажиллаж байна.
МБНЭ-ээс Мөнх тэнгэрийн үзэл санааг сурталчилсан баримтад кино 180, Монгол бөөгийн ёс зүйгээр 6 удаа, Монгол бөөгийн түүхэн уламжлалт ёсоор авч яваа удган, зайран нар, манай ахмад, дунд үе, залуучуудын тухай нэвтрүүлгийг 28, дагнасан концерт 2 удаа тус тус зохион байгуулсан байна. Цаашдаа:
1. Монгол төрийнхөө төлөө амь насаа өргөсөн, өмнө зүгийн наран мандахаас өрнө зүгийн наран шингэх эх газраас Монгол баатруудынхаа цусаа дусааж, хөлсөө шингээж, сүнсээ мөнхөлсөн газрын шүншиглэсэн шороог эх нутагтаа хүндэтгэн авчирч, Монгол суу ухаантнууд баатруудынхаа алдрыг мөнх тэнгэрийн дор газарт лус, савдаг, галтай нь хамт, одот тэнгэрт бөө ухаан, онгодтой нь цэг мөнхлөн гагнаж, Монгол үндэстэн баатруудынхаа баатарлаг дайчин алдарт хүндэтгэлийн цэцэрлэгт хүрээлэн байгуулах,
2. Нүүдлийн соёлын салшгүй хэсэг болсон Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгийн музейтэй болох саналыг Монгол Улсын Ерөнхийлөгчид хүргүүлээд олон жил болж байгаа. Энэ бол хувь хүний бус төртэй хамтран хийх ажил юм гэдгийг онцлон тэмдэглэв.
Монгол соёлын үнэт өв болсон Мөнх тэнгэрийн үзэл, бөө шүтлэгийн талаар харилцан ойлголцож, цаашдын хамтын ажиллагааг өргөжүүлэх хүслээ илэрхийлэв.
Танилцуулгын дараа “Говийн нэгдсэн их тахилга” Кино мэдээлэл гаргав. Танилцуулга болон бөөлөлтийн тухай баримтад кино үзсэний дараа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд, ноён Зафер Атеш зайран, удган нартай сонирхосон сэдвээр чөлөөт ярилцлага хийж, асуултандаа хариулт авлаа.
Уулзалт, ярилцлагын төгсгөлд МБНЭ-ийн удирдлага хүндэт зочиндоо дурсгалын зүйл гардууллаа.
Бүгд Найрамдах Турк Улсаас Монгол Улсад суугаа Онц бөгөөд Бүрэн эрхт элчин сайд, ноён Зафер Атеш Монгол бөөгийн төлөөлөлтэй дурсгалын зураг авахууллаа.
Төслийн шинэ паркад 20 тэрбум юанийн (3.3 тэрбум ам. доллар) хөрөнгө оруулалт хийхээр төлөвлөжээ; 2016 оны 10-р сарын 31-ний өдөр шав тавих ёслол болсон. Үүнд Universal-ийн эзэмшдэг кино, ТВ шоу, хүүхэлдэйн кино, хөгжим зэрэг сонирхолтой газрууд, түүнчлэн бусад компаниудын лицензтэй үл хөдлөх хөрөнгө багтдаг.
2012 оны 3-р сард анх санаачилга эхэлсэн бөгөөд 2014 оны 10-р сарын 13-нд Universal Parks & Resorts-ийн гүйцэтгэх захирал Томас Л.Уильямс Universal Studios Beijing-ийг барих гэрээнд гарын үсэг зурснаа зарлаж, тус цэцэрлэгт хүрээлэнгийн нийт хөрөнгө оруулалт 20 тэрбум юань буюу 3,3 тэрбум ам.дол зарцуулахаа мэдэгдсэн. Үүнийг Бээжин Шоухуан соёлын аялал жуулчлалын хөрөнгө оруулалтын ХХК хамтран эзэмших болно. Төрийн өмчит дөрвөн компанийн консорциум, Universal Parks & Resorts. Бээжингийн 1000 акр талбайг хамарсан энэ өмч нь бусад Универсал цэцэрлэгт хүрээлэнгийн 300 акр цэцэрлэгт хүрээлэнгийн олон төрлийн үзмэр, Хятадын соёлын өвийг харуулсан шинэ үзмэрүүдийг багтааж байгаа юм. Цуглааны цэцэрлэгт хүрээлэнгийн гадна талд Universal CityWalk худалдааны/хоолны бүс, мөн сэдэвчилсэн Universal resort зочид буудал байх болно.
Бүтээн байгуулалт хийснээр 40 мянга орчим ажлын байр шинээр бий болсон. 3.3 тэрбум ам.долларын өртөгтэй цэцэрлэгт хүрээлэнгийн үзвэрийн 1/3 орчим нь Хятадын соёлын сэдэвтэй байна. Universal Beijing 2021 оны 9-р сарын 20-нд нээлтээ хийжээ.
Энэ оны анхны Бээжин хүртэл аялал нисэх онгоц байсан. Улаанбаатараас Бээжин хүртэл нисэх онгоцоор 2 цаг аялаад хүрсэн бол энэ удаа газраар аялах аялал байлаа.
Улаанбаатар-Замын Үүдийн галт тэргэнд купенд суудал авав. Энэ удаа хүн ихтэй байсан тул хаалганы хажуу өрөө надад тохиов. Хаалган талын суудал байсан тул галт тэрэгний нолийн өрөөний үнэр нэвт үнэртэнэ. Энэ бол анхны тохиолдол бус билээ. Галт тэрэг гэдэг энэ унаагаар 35 дахь жилдээ үйлчлүүлж байна. Энэ хугацаанд улсын доторх галт тэрэгний парк шинэчлэлт нүдэнд тусахаар өөрчлөлт гарсангүй. Олон жил бидэнд үйлчилсэн галт тэрэг он жилийг элээсээр хэвэндээ л байна. Харин галт тэрэгний үйлчлэгч нарын төвшинд өөрчлөлт гарсаар ирсэн.
Харин олон улсын галт тэрэгний паркад шинэчлэлт гарсан, улс нүүр царайгаа бодсон хэрэг байх. Хэдий хилийн хорио тавигдсан ч галт тэрэгний улс хоорондын хөдөлгөөн нээгдээгүй байна.
Эрээний чиглэлд наймаачдын урсгал хөвөрч байгаа харагдавч өмнөх үеээс эрс багассан харагдана. Онлайнаар худалдаа эрчимтэй явагдаж буй нь зорчигчдын тоог эрс багасгасны дээр дэлхий дахинд өрнөж буй үйл явц аялал жуулчлалын салбарт хүчтэй нөлөөлсөн нь тодорхой байна.
Хотоос гарахдаа Замын Үүд-Эрээний хооронд автобусны тасалбар авсан бөгөөд хилийн боомтын зүг цагтаа хөдөлсөн, хоёр оронтой дугаартай автобусаар цагийн хувьд хожуу гарсан ч Эрээн дээр үдээс өмнө орсон байлаа.
Зөвхөн автобусаар хил нэвтрүүлж байгаа нь дэг журамтай болгожээ. Соёлтой үйлчилгээ хөгжих ирээдүй харагдаж байна. Олон замбараагүй, нүдэнд тээглэдэг дэг журамгүй зүйл арилсан санагдлаа. Автобусанд сууж байхдаа монголчууд нэг нэгэндээ туслаж хил дээр шаардагдах бичиг баримтуудыг бөглөчих юм. Вычад байвал бүр ч амархан.
Хятадын хил дээр эхлээд 2 замаар “ковед”-ыг шалгана. Нэг нь хүн бүрээр бөглөсөн баримтыг шалгах, нөгөөх нь шууд автомат уншигчид вычадаа уншуулаад “даваагаа” давна. Тэгээд хилийн шалганы шугаманд паспортоо шалгуулаад хилийн шугам давлаа.
Эрээний автовакзал дээр буунгуут Эрээнээс зорьсон газарт нь хүргэх унаанууд хүлээж байх ажуу. Бээжин явах жижиг тэрэг бэлэн хүлээж байсан тул шууд аяны замд хөдөллөө. Эрээнээс төв рүү чиглэсэн автозам харьцангүй бага хөдөлгөөнтэй болжээ.
Замын хоёр талаар хүчирхэг том салхин сэнснүүд эргэлдэж, сэргээгдэх эрчим хүчний мөн чанарыг илтгэн гайхуулна. Өнгөрсөн хугацаанд хот хоорондын замаа нэмэлт хучилт хийж, машины хөдөлгөөнд улам тохитой сайхан болгожээ. Жигд хурдтай явсаар Сайханы талд байрлах тосгонд хүрч ирэв.
Монгол дэг маягийг илэрхийлсэн архитектуртай төв талбай, барилгууд нүд булаана. Зам сайхан учраас саадгүй хэдэн цаг яваад Жинин хотод хүрлээ. Өвөрмонголын төв Хөх хотоос Жининээр дамжин Бээжин явах хурдны галт тэрэг бий болсон болохоор аян замын маршрут цаашдаа өөрчлөгдөх болж байгаа нь харагдана.
Шинэ маршрут гэдэг нь Эрээнээс Жининь хүртэл автозамаар явж түүнээс цааш хурдны галт тэргээр явбал цаг хугацаа хэмнэхээр болжээ. Энэ удаа Жининий автозамаар их хотын дундуур гарч эртний түүхт Чуулалт хаалганы зүг явна. Аян замын явцад эртний түүхийг сэргээн бодож явахдаа Чуулалт хаалганаас хойш уудам тал аянчин хүний байгалийн хүнд хэцүү замыг туулах шандас сорьсон их тал, тэсвэр хатуужил, байгалийн шалгаралын түүх болсон газар билээ.
Автозамын дагуу шатахуун цэнэглэх газар, дэлгүүр, хоол, түр амралтын цэгүүдийг 30-50 км дутам байгуулсан байдаг.
Их даваанаас Бээжингийн ар талын эгц завчим өндөр уулсыг хүрвэл уудам талыг туулна. Урагш харсан уулсын энгэр нарны энергийг эрчим хүч болгон ашиглаж буй толиуд, өндөр уулсын өндөрлөгүүд салхины эрчим хүчний сэнснүүдээр дүүрэн баялаг ажээ. Хаа ч харсан эрчим хүчний цогцолборууд бүхий цахилгааны сүлжээний дамжуулалтын шугамууд харагдана.
Яагаад ч юм “Улс орны хөгжил дээр эрчим хүчийг нэмвэл шинэ нийгэм болно” гэж хэлсэн алдарт үг санаанаас гардаггүй юм. Одоо нүдэн дээр яг энэ зүйл нүд булаан цогцолно. Эрчим хүч бол их энергийн хуримтлал, эрчимтэй хөгжлийн суурь болж байна.
Өндөр шовх уулс, түүний орйог дамжин баригдсан их хэрэм харагдаж эхэлсэн нь Цагаан хэрэм байлаа. Одоо Цагаан хэрэм нь аялал жуулчлалын төв болоэ цэцэглэн хөгжсөн байна. Энд нэг өдөрийг өнгөрөөхөд нэг хүн хамгийн багаар тооцоход дундажаар 1000 орчим юань зарцуулна.
Өндөр давааг нэвт сүлбэсэн авта замын туннель нь Бээжин хот ойртсоныг илтгэнэ. Өндөр уулсыг туулан Бээжин хотод хүрэхэд их хөгжлийн байдал нүдэнд чимэг болон үзэгдэнэ. Бид хөгжлийг холоос хайлгүй үзэх асар өргөн боломж бүрджээ.
Бээжин хотоос худалдааны захуудыг нүүлгэснээр хөдөлгөөн илт багассан дүр төрх харагдаж байлаа. Зорьсон газар компьютрийн их захаас ганцхан “асар” үлдэж үйл ажиллагаа явуулж байна. Бусад нь нүүжээ.
Харин худалдааны төвүүдийг орлож хүмүүсийн чөлөөт цагаа өнгөрүүлэх янз бүрийн брендүүдийн төв худалдаа, хоолны газрууд олноор байгуулжээ. Түүнийг дагаад дизайны өнгө чимгүүд таатай сайханыг мэдрүүлдэг.
Мөн дараах үйлчилгээг авах боломжтой.
-Өглөөний цай, хоол гарах боломжтой
-Модон дотроо
-Зам дагуу байрлалтай
-Тухтай, шинэ орчин
-Гадаа ил тирасс
-Бүүр гоё нь өөрсдөө байгууллагаараа дискотой
-Хорхог жимбий/ тохиролц ккк/
– гэр байшиндаа өөрсдийн гараар хоол хийж идэх боломжтой.
Манайх Гэр бүл, Найз нөхөд, албан байгууллага анги хамт олны захиалга өдөр бүр авч байна.
Мөнх тэнгэрээ шүтдэг хэн боловч нэг нэгнээ дэмжиж энэхүү буудлаар зочилоод мордоорой.
Olziihutagt Gendenbazar
Ийнхүү бүх нийтийн үйл хэрэгт хүчин зүтгэсэн оролцоогоороо Монгол нь тусгаар тогтнолоо их гүрнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлэх үндсийг мөн тавьсан юм. Их гүрнүүдийн бодлого, үйл ажиллагааны үр дүн болох эл асуудал нэлээд эртнээс сөхөгдөж, АНУ, Их Британи, Хятадын удирдагчдын Каирын уулзалтын үед Дундад улсын Ерөнхийлөгч Чан Кайши гадаад Монголын нутаг дэвсгэрийг Хятадын бүрэлдэхүүнд оруулах санааг дэмжихийг АНУ-ын Ерөнхийлөгч Ф.Рузвельтэд тавьсан ч хэлэлцэлгүй орхижээ.
Улмаар 1944 оны зун АНУ-ын Дэд ерөнхийлөгч Х.Уоллес Японы эсрэг дайнд ЗХУ-ыг татан оруулах улс төрийн таатай нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилгоор Алс Дорнодын орнуудаар айлчилсны эцэст БНМАУ-д иржээ. Айлчлалын зорилго нь Их гүрнүүдийн удирдагчдын Крымийн бага хурлын өмнө Монголын тусгаар тогтнолын тухайд Америкийн байр суурийг бэлтгэх үүднээс БНМАУ-ын бодит байдалтай танилцах, тус улсын Зөвлөлт, Хятадын харилцаанд эзлэх байр суурийг тодруулах явдал байв.АНУ-ын төрийн дээд зиндааны анхны зочдыг Монголын удирдагчид хүндэтгэн угтаж, БНМАУ-ын Ерөнхий сайд бөгөөд ГЯЯ-ны сайд Х.Чойбалсан улс орныхоо туулсан зам, бодит байдлын талаар дэлгэрэнгүй мэдээлэл хийхдээ Монгол нь тусгаар тогтносон улс болохыг онцолж, фашизмын эсрэг тэмцэж байгаа Холбоотон гүрнүүдийг дэмжиж буйгаа илэрхийлжээ.Х.Уоллес БНМАУ-ын бодит байдалтай танилцсаныхаа дараа Монголын төв хэвлэлд өгсөн ярилцлагадаа “…үзсэн зүйлүүд Монгол Улс их мандаж буйг харуулж байна” хэмээн өгүүлж, Ерөнхийлөгч Ф.Рузвельтэд өргөн барьсан илтгэх хуудсандаа “…Ар Монголд улс төр ба засаг захиргааны эрх мэдэл, хяналт монголчуудын гарт байна. Хятадын бүрэн эрхийг сэргээх аливаа бодол санаа бодит бус” хэмээн онцлон тэмдэглэсэн нь БНМАУ-ын талаарх Ф.Рузвельтийн үзэл хандлагад эерэг нөлөө үзүүлжээ.
Үүний хамт ЗХУ, түүний удирдагч И.Сталин БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг зөвшөөрүүлэх явдлыг Японы эсрэг дайнд ЗХУ орох болзлуудын нэг болгон тавих талаар санаа бодлоо удаа дараа илэрхийлж, түүнийг бодит зүйл болгохын төлөө тууштай байр суурь баримталсан юм.
1945 оны хоёрдугаар сард Крымд хуралдсан ЗХУ, АНУ, Их Британи гурван гүрний тэргүүн нарын бага хурлаар Германыг буулган авсны дараа Японы эсрэг цэргийн ажиллагаа явуулах асуудлыг хэлэлцжээ.Энэ талаар ЗХУ ба АНУ-ын тэргүүн нар хоёрдугаар сарын 8-нд товч ярилцаж, хоёрдугаар сарын 10-нд ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар В.М.Молотовоос “Японы эсрэг ЗХУ дайнд орохтой холбогдсон маршал Сталины улс төрийн нөхцөл” нэртэй хэлэлцээрийн төслийг АНУ-ын Элчин сайд А.Гарриманд гардуулж, зөвшилцсөний үндсэн дээр Герман дайнд ялагдаж, бүрмөсөн бууж өгсөнөөс хойш 2-3 сарын дараа ЗХУ тодорхой болзолтойгоор Японы эсрэг дайнд орно гэдгийг мэдэгджээ.
Тухайн асуудлаар хэлэлцээр байгуулах талаар ЗХУ, АНУ-ын удирдагчид У.Черчильд танилцуулж, гарын үсэг зуруулах зөвшөөрлийг авснаар тохиролцоонд хүрчээ. Чингэж дэлхийн дайны сүүлчийн голомтыг дарах цэргийн ажиллагаанд ЗХУ-ыг татан оруулах Холбоотны бодлого, түүнийг өөрийн геополитикийн ашиг сонирхлын үүднээс БНМАУ-ын статус-квог их гүрнүүдээр хүлээн зөвшөөрүүлэхэд чиглүүлж чадсан ЗХУ-ын үйл ажиллагаа БНМАУ-ын язгуур эрх ашигтай нэгдсэн түүхэн цаг мөч нь Ялтын бага хурал болжээ.
Эл байдалд хүрэхэд БНМАУ нь 20 гаруй жилийн туршид бие даан оршиж, тусгаар байдлаа бэхжүүлж ирсэн хийгээд фашизмын эсрэг нийтийн тэмцэлд өөрийн хүч бололцоогоор тусалж байсан нь үндэс болсныг тэмдэглэх ёстой.
1945 оны хоёрдугаар сарын 11-нд байгуулсан “Алс Дорнодын асуудлаар гурван их гүрний хэлэлцээр”-т Гадаад Монголын статусыг хэвээр хадгалах явдлыг хамгийн эхний болзол болгон заажээ. Энэ бол БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг Холбоотон гүрнүүд хэрэг дээрээ хүлээн зөвшөөрсний илэрхийлэл байв.
Ялтын бага хурлын хэлэлцээрийн заалтыг хэрэгжүүлэх талаар Холбоотон гүрнүүд идэвхтэй үйл ажиллагаа явуулсан бөгөөд 1945 оны тавдугаар сарын 26-наас зургадугаар сарын 6-ны хооронд хийсэн уулзалтаар Японы эсрэг цэргийн ажиллагаа эхлэх хугацааг тохиролцож, Хятадын талаарх ЗХУ-ын байр суурийг тодруулсны үндсэн дээр Чунциний Засгийн газрын төлөөлөгчдийг Москвад ирүүлж, ЗХУ, Хятадын хэлэлцээрийг эхлүүлэхээр шийдвэрлэжээ.
ЗХУ, Дундад улсын хоорондын хэлэлцээр 1945 оны зургадугаар сарын 30-наас 1945 оны наймдугаар сарын 14 хүртэл дундаа завсарлагатайгаар Москва хотод явагдаж, хоёр улсын холбоо найрамдлын гэрээ байгуулах, Крымийн бага хурлын шийдвэрт тусгагдсан асуудлаар хэлэлцээ хийжээ.
Хэлэлцээний үндсэн асуудлын нэг нь БНМАУ-ын статусквогийн асуудал болж, И.В.Сталин Алс Дорнод дахь ЗХУ-ын аюулгүй байдлыг хангахад Монголын газар зүйн байрлалын онцгой ач холбогдол хийгээд БНМАУ-ын бие даан оршин тогтнох хүсэл эрмэлзлийн аль алиныг тайлбарлаж, Гадаад Монголын статусыг хэвээр хадгалах явдлыг зайлшгүй гэдгийг илэрхийлжээ.
Хятадын төлөөлөгчид Крымийн тохиролцооны бүх зүйлийг хэлэлцэх хүсэлтэйгээ илэрхийлсэн хэдий ч БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг үгүйсгэсэн байр суурьтай байсан тул И.Сталинаас “… монголчууд өөрсдөө Хятадын бүрэлдэхүүнд байх дургүй, бие даан орших, үндэсний тусгаар тогтнолтой байх эрмэлзэлтэй, хүндрэл бэрхшээлийг даван туулах ёстой, БНМАУ-д тусгаар тогтнол олгох тухай одоо л тохиролцох цорын ганц гарц байна” хэмээн онцлон тэмдэглэжээ.
“Ялтын бага хурлаар Монголын статус-квог зөвхөн хадгалах тухай шийдсэн учраас Хятадын Засгийн газар Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрч чадахгүй” гэж Сүн Зывенийг мэдэгдэхэд “…статус-квог БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх гэдэг утгаар Зөвлөлт Засгийн газар ойлгож байгаа, Крымд ч мөн утгаар ойлгогдож байсан” гэж И.Сталин тайлбарлажээ.
Чингэмэгц Хятадын тал “Гадаад Монголд дээд зэргийн автономит эрх олгоход бэлэн байгаа” тухай санал дэвшүүлж, Зөвлөлт Засгийн газар БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын асуудлаар буулт хийхгүй гэсэн байр суурин дээр бат зогсчээ. Энэ бүхэнтэй холбогдон хэлэлцээр мухардалд оржээ.
1945 оны долдугаар сарын 9-нд Чан Кайшигээс цахилгаан утас ирүүлж “…Дундад улс ба ЗХУ-ын хоорондын харилцаанд Гадаад Монголын асуудал гол саад болж буйг Хятадын Засгийн газар анхааран үзэж,
…Японыг ялж, өөрийн тавьсан саналд дурдсан зорилгод хүрсний дараа Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын тухай асуудлыг тавьж болно гэдгийг зөвшөөрч байна. Гэхдээ эл ажиллагааг хүн амын санал асуулга явуулах замаар гүйцэлдүүлэх ёстой. Хэрэв санал асуулгын дүн Гадаад Монголын тусгаар тогтнолын талд гарах аваас Хятадын Засгийн газар эсэргүүцэхгүй. Гадаад Монголын нутаг дэвсгэрийг Хятадын газрын зургуудын дагуу анхны хилээр нь тогтоох болно” гэжээ.
Ингээд В.М.Молотов, Сүн Зывень нар БНМАУ-ын тусгаар тогтнолын тухай гаргах тунхаг бичгийн төсөл “… Хятадын Засгийн газар санал асуулга явуулсны дараа Монголын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөхөөс татгалзахгүй” гэсэн агуулгатай байна хэмээн санал нийлснээр хэлэлцээнд ахиц гарсан аж.
Хэлэлцээ түр завсарласны дараа 1945 оны наймдугаар сарын 13-ны уулзалт дээр Сүн Зывэнь “БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг одоогийн байгаа хилийн хүрээнд хүлээн зөвшөөрөх” тухай И.Сталины хүсэлтийг Чан Кайши хүлээн авсныг мэдэгдэж, “Найрамдал ба холбоотон болох тухай Зөвлөлт, Хятадын гэрээ соёрхон батлагдсаны дараа хүчин төгөлдөр болно” гэжээ.
Улмаар ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар В.М.Молотов, Дундад улсын Гадаад яамны сайд Ван Шицзе нар 1945 оны наймдугаар сарын 14-нд “Гадаад Монголын ард түмэн тусгаар тогтнохыг удаа дараа хүсэж эрмэлзсэн учир … Японыг дарсны дараа Гадаад Монголын ард түмний нийтийн хүсэл энэ эрмэлзлэлээ батлах ахул Дундад улсын Засгийн газар Гадаад Монголын тусгаар тогтнолыг одоогийн байгаа хилээр нь зөвшөөрч байна” гэсэн утга бүхий нотыг Москвад харилцан солилцсон байна.
Монголын асуудлын улмаас Зөвлөлт, Хятадын хэлэлцээр сунжирч байсан үед И.Сталины урилгаар БНМАУ-ын Ерөнхий сайд ХЧойбалсан ЗХУ-д албан ёсны айлчлал хийжээ.
1945 оны долдугаар сарын 4-нд Москвагийн нисэх онгоцны буудалд БНМАУ, ЗСБНХУ-ын төрийн далбааг мандуулж, хүндэт харуул жагсан, ЗСБНХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссар В.М.Молотов тэргүүтэй албаны хүмүүс Монгол Улсын Ерөнхий сайдыг анх удаа гадаадын төрийн тэргүүний хэмжээнд угтаж авсан юм.
БНМАУ-ыг тусгаар тогтносон, бүрэн эрхт улс гэдгийг Хятадын дипломат албаныханд харуулах, Зөвлөлт-Хятадын хэлэлцээрийн явц, үр дүнг Монголын талд мэдээлэх, Японы эсрэг дайнд БНМАУ-ыг оролцуулах асуудлыг тохиролцох явдал айлчлалын гол зорилго байв.
ЗСБНХУ-ын Ардын комиссар нарын зөвлөлийн дарга И.В.Сталин, Гадаад хэргийн ардын комиссар В.М.Молотов нар 1945 оны долдугаар сарын 5-нд БНМАУ-ын Ерөнхий сайд газрын төлөөлөгчидтэй БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх асуудлаар хийж буй хэлэлцээрийн талаар И.Сталин дэлгэрэнгүй мэдээлж, эцсийн эцэст Хятадын тал БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрнө гэдэгт найдаж байгаагаа илэрхийлжээ.
Японы эсрэг хийх дайнд БНМАУ-ын цэрэг Улаан армитай хамт оролцох саналыг БНМАУ-ын Ерөнхий сайд хүлээн авч, Японы эсрэг дайнд оролцох нь тус улсын хувьд эх орныхоо тусгаар тогтносон бүрэн эрхт байдлыг бататгах төдийгүй бүх нийтийн энх тайвны үйлсэд хувь нэмэр оруулж буй явдал гэж үзэж байгаагаа илэрхийлж,
Монгол, Зөвлөлтийн харилцан туслалцах протоколоор хүлээсэн үүргээ биелүүлэхэд бэлэн байгаагаа мэдэгджээ.
Улмаар ЗХУ-ын Гадаад хэргийн ардын комиссариат, цэргийн удирдлагатай уулзаж, Японы эсрэг дайнд оролцох, Монгол, Зөвлөлтийн цэргийн хамтын ажиллагааны бэлтгэлийг хангах асуудлаар тохиролцсон байна.
БНМАУ-ын Ерөнхий сайд Х.Чойбалсан тусгаар тогтносон улсын төрийн тэргүүний хувиар ЗХУ-ын удирдагчидтай хийсэн уулзалт Зөвлөлт, Хятадын хэлэлцээрт зохих нөлөө үзүүлсэн байна. Учир нь долдугаар сарын 7-нд өдрийн хоёр талын уулзалтад Хятадын төлөөлөгчид Крымийн бага хурлаас гурван улсын тэргүүнүүдийн хэлэлцэж тохирсон Гадаад Монголын статус-квог хадгалах томъёог Чан Кайши бүрэн зөвшөөрч буй”-г мэдэгдсэн бөгөөд цаашид хэлэлцээнд ахиц гарч, БНМАУ-ын тусгаар тогтнолыг хүлээн зөвшөөрөх ээдрээтэй асуудлыг удалгүй хэлэлцэн тохирсон билээ.
Энэ нь үүсэн бий болсон шинэ нөхцөл байдалд Хятад улсын эрх баригчид хөрш Монголын талаар баримталж ирсэн бодлогоо өөрчлөхөөс аргагүй байдалд хүрснийг харуулахын хамт ЗХУ-ын тус дэм ч их байв.
И.В.Сталин Ерөнхий сайд Х.Чойбалсан тэргүүтэй Монголын төлөөлөгчдийг хүндэтгэн Кремлийн ордны Екатериний танхимд долдугаар сарын 7-ны орой зоог барьжээ. Зөвлөлт, Монголын удирдагчид хоёр орны ард түмний найрамдал, хамтын ажиллагааны төлөө хундага өргөснөөс И.В.Сталин “Монголд хоёр чиглэл байсан бөгөөд түүний нэг нь япончуудтай нөхөрлөхийг эрмэлзэж байсан, нөгөө нь ЗХУ-тай нөхөрлөхийг эрмэлзэж байв. Би ЗХУ-тай нөхөрлөж, сайн нөхрөө олсон Монголын удирдагчдын төлөө энэ хундагыг өргөж байна” гээд “Тусгаар тогтносон Монгол Улсын төлөө” гэсэн ерөөл дэвшүүлжээ.
Х.Чойбалсан Москвагаас буцаж ирмэгцээ ЗХУ-д хийсэн албан ёсны айлчлалынхаа дүнг БНМАУ-ын Бага Хурлын Тэргүүлэгчдийн хуралд танилцуулж, Алтан таван хошуу, алтан соёмбо бүхий улаан, цэнхэр, улаан хосолсон өнгөтэй төрийн далбааны тодорхойлолтыг хэлэлцүүлж батлуулжээ.
Улмаар Ардын хувьсгалын 24 жилийн ойд зориулсан 1945 оны долдугаар сарын 11-ний өдрийн баярын жагсаалын үед хэлсэн үгэндээ: “…Монголын ард түмэн энэ 24 жилийн дотор хөгжиж ирэхдээ бүх дэлхийн эрх чөлөөт, тусгаар тогтносон үндэстний дотор өөрийн байр суурийг эзэлж, манай улс бол биеэ даасан тусгаар тогтносон улс гэж бүх дэлхий дээр зөвшөөрөгдсөн байх ёстой гэдгээ ил үзүүлсэн байна” хэмээн мэдэгджээ.
Энэ бүхэн нь БНМАУ тусгаар тогтносон улс болохыг төрийн бэлгэдлээрээ харуулж, дэлхий нийтэд сонордуулсан хэрэг байлаа. Улмаар 1945 оны долдугаар сарын 17-25-нд Берлинд хуралдсан Холбоотон гүрнүүдийн хурлаар БНМАУ-ын олон улсын эрх зүйн хоёрдмол байдлыг эцэслэн шийдсэн Ялтын бага хурлын үзэл санааг Подстамын тунхагаараа баталгаажуулсан билээ.
Түүхийн ухааны доктор Н.Хишигт
Их зайран Д.Одонхүү нь 2000 оноос эхлэн хүний удам зүй, угсаатны өв соёлыг судлан уламжлуулах, мөнх тэнгэр шүтэн, байгаль дэлхийгээ хайрлах үзлийг түгээн дэлгэрүүлэх үйлсэд хүч ин зүтгэн яваа билээ. Их зайрандаа төрийн шагнал хүртсэнд нийт тэнгэр шүтлэгт нарын өмнөөс баяр хүргэн цаашдын ажил үйлсэд нь амжилт хүсье.
Монгол бөөгийн нэгдсэн эвлэлийн ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан
3. Гэрийн үүсэл, хөгжил • Ёж-Хавтгай чулууг ирмэгээр нь нийлүүлэн тавьж хашлага хийгээд дээгүүр нь мөн хавтгай чулуу тавьж дээврэлсэн сууцыг хэлнэ. • Халхаар-Нарыг халхлах оромжийг хэлдэг байжээ. Зарим газар сүүдэр, сүүдрэвч хэмээдэг.Халхаар нь мод, чулуун 2 янз байна. Нэн дээр үед хүмүүс 2 мөчрийг тодорхой зайтай газар суулгаад түүн дээрээ нэг мөчир хөндлөн тавьж бөхлөөд түүнийгээ налуулан олон мөчир, сургаагийг зэрэгцүүлэн тавьж өвс, навчаар хучсан сууцны зүйлийг халхасун гэж нэрлэдэг байжээ.
4. • Нөр-хавтгай чулуу давхарлах буюу өрж ширэг, шавар зэргээр шавсан амсрыг чулуугаар тагласан дугуй буюу дөрвөлжин хэлбэртэй оромж юм. • Нэрсэг-мод босгож юмаар хучсан сууцыг хэлдэг. • Сөр-дөрвөн мод босгож юмаар бүрсэн буюу 2 талд тэгш юм тавьж бүрсэн түр сууц • Хороот-үерт эвдэрсэн нүх буюу чулууг ашиглан дөрвөлжлөн барьж дотор талаас нь шавсан орой онгорхой сууц
5. • Хаснаг-чулуу хад, ургаа мод зэргийн хажууд мод түшүүлэн тавьж өвс холтос зэргээс бүрдсэн нөмөр оромж • Улаалж-зээр гөрөөсний арьс, үйс зэргийг нар хурц гарах үед хур бороо орох үед гал түлэх • Тэлүүр-2 ацтай модон дээр хөндлөн мод босгон арьс шир бөгтөрсөн сууц • Балгаан-мөчир, холтос мэтийг ашиглан барьсан түр оромж
6. • Далавч отог-2 ацтай модыг газар суулгаад хөндлөн тавих буюу эсвэл хоёр ургаа модонд хөндлөн тавиад нэг талд нь мод налуулан түшүүлж хар модны холтос, өвс зэргээр хучиж нөгөө талыг онгорхой байлгаад бороо, салхи, шуурганаас хамгаалах, гал түлэхэд нөмөр болгох оромж • Эбүсэн нэмбүлэ/ Эмбүүл/- Ургаа модны мөчир, гишүү зэргийг ашиглан барьж өвсөөр хучсан сууц оромж
7. • Урц-Урт сургааг модны оройг боож босгоод газар шийрлүүлэн өвс, холтос зэргээр хучиж барьсан түр оромж • Өвсөн овоохой-мод матаж тогтоон өвс холтос зэргээр хучсан оромж • Яв-чулуу, шавар сууц бөгөөд дотор талын хана эгц, гадна талынх хаяаруугаа налуу дөрвөлжиндүү хэлбэртэй, навтгардуу сууц • Тагз-эгц ханатай дөрвөлжиндүү хэлбэртэй сууц • Хадан сууц-байгалиас тотсон агуйн байр
8. • Нүхэн сууц-гуу жалга зэргийг ухаж хонгил болгон зассан сууц • Газар сууц-халхлах дээвэр байхгүй малтмал байр • Хадан гэр-хад, чулуу ашиглан барьсан хиймэл агуйн орон • Нүхэн гэр-газар ухаж дээрээс нь битүүлэн хүн суух хоргодох орон • Газар гэр-газар малтан хэдэн арван хүн багтахаар зайтай болгоод чулуу, модон хана туурга хийж баганадсан орон юм. • Эрүкэ-монгол нутагт нэн эрт оршин суугчдын сууцны нэг
9. Хувцас хунартай холбогдох эдлэг соёл • Монголд нутагласан нэн эртний хүмүүсийн хувцаснаас одоогоор мэдэгдэж байгаа хувцсыг авч үзье. • Хаадай-ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн нөмрөг өмсгөл • Хаадас-өвс зэргээр хийсэн хаалт хувцас • Хаалт-навчны урт шилбэ, модны дүрс зэргээр хийсэн халхавч өмсгөл • Халх-өвс, холтос, навчны урт шилбэ, ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн халхлах өмсгөл • Хормогч-өвс, навч, ургамал зэргээр хийсэн бэлхүүснээс доош өмсөх өмсгөл • Нөмрөг- ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн нөмрөх өмсгөл
10. Тэртээ үед хэрэглэж байсан бүс • Өвс сүлжиж хийсэн өвсөн бүс • Дэрс зэргийг мушгиж хийсэн мушигмал бүс • Ширхэгт ургамал сүлжиж хийсэн сүлжмэл бүс • Навчит бүс
11. Монголд нутагласан нэн эртний хүмүүсийн өмсөж байсан гутал, өмдний тухай мэдэгдэхгүй бөгөөд харин хэд хэдэн малгайтай байжээ. • Өвсөөр хийсэн өвсөн малгай • Навчаар үйлдсэн навчин малгай • Цэцгээр хийсэн цэцгэн малгай • Шувууны өдөөр хийсэн өдөн малгай
12. Эртний хүмүүсийн оёдолгүй хувцас • Тохойвч, элгэвч, аравч, өвдөглөгч, захавч, бөгсөвч, нөмрөг, ташаавч, тоорцог, год гэх мэт Эртний хүмүүсийн оёдолтой хувцас • Бугуйвч, бэлхэмж, нуруувч, углаа, ханцуйвч, хормойвч, задгай дээл, цээжмэг, годон малгай, оройвч, сийрсэн малгай, сэрүүн малгай, хулгавч, шагайвч, улсан малгай гэх мэт.
13. Эдлэг соёлын бүрэлдэхүүн хэсэг, түүний тогтвортой бүрдвэрийн нэгэн болох хувцас нь ард түмнүүдийн нийгмийн болон соёлын хөгжлийн төвшин, төлөв байдал, үндэсний ухамсар, гоо сайхан, зан үйл, угсаатан ястны түүхэн хөгжил, онцлогийг тодруулах чухал ач холбогдолтой. Хувцсыг • Ердийн • Баяр ёслолын • Гоёлын • Тусгай зориулалтын хэмээн ангилдаг.
14. Үүнээс гадна Монгол угсаатан, • Угсаатны бүлгүүдэд хувцасны өвөрмөц онцлогууд бий. Эртний хүний өмсгөл нь нэм/ нэмнээ/ хэмээх нөмөргөн хувцас байсан боловч ийм хувцасны дурсгал одоо хэр яг биетээр олдоогүй байна. Хүннү гүрний түүхэнд холбогдох археологийн дурсгал, сурвалжийн мэдээнээс үзэхэд тэд баруун тийш зөрдөг энгэртэй дээлтэй, ээтэн хоншоор бүхий гутал, асарган бүстэй байжээ.
15. Үүнийг Сүмбэ, Нирун нар залгамжлан авчээ. Жирийн хүмүүс, харц ардын хувцас түүхэн цаг үеүүдэд төдийлөн их өөрчлөгдөлгүй явж ирсэн боловч ястан угсаатны бүлэг бүрт өөрийн гэсэн өвөрмөц онцлог байлаа. 19, 20-р зууны зааг үеийн монголчуудын хувцсыг Халх маягийн, Өвөрлөгч маягийн, Ойрад маягийн, Буриад маягийн, Халимаг маягийн хэмээн 5-н үндсэн бүлэгт хувааж болно.
16. Монголчуудын хувцсанд дээл онцгой байр суурь эзэлнэ. Эртний монгол дээл нь хув захтай байсан агаад хув зах нь аажимдаа тойруул болон дөрвөлжин маягийн болсон аж. Дээлийг халхчууд дээл, тэрлэг хэмээн нэрлэдэг бол дөрвөдүүд “дэвэл”/үстэй дээл/, “үч”/өнгө татсан дээл/, “лавшиг” нөхөрт гараагүй залуу эмэгтэйн зуны дээл, “цэгдэг”/нөхөртэй эмэгтэйн өмсдөг нимгэн дээл, “тэрлэг” цэгдэгдэй адил утгатай гэх мэтээр нэрлэнэ.
17. Их төлөв явган явахад зориулсан хувцасны нэг бол ахар хормойтой оготор дээл юм. Харин хүйтэн бороотой буюу сэрүүн цагт хэвнэг хэмээн давхацыг хэрэглэх бөгөөд хэвнэгийг их төлөв эсгийгээр задгай энгэртэй, урт өргөн ханцуйтай, захтай хийнэ.
18. • Эрэгтэйчүүд хантаазыг хэрэглэдэг. Хантааз нь задгай шууд энгэртэйгээрээ хэвнэгтэй төстэй боловч эмжээр, гоёо, хийдэг эдлэл зэргээрээ ялгаатай. Монголчуудын дунд ихэд дэлгэрсэн давхар хувцасны төрөл бол дах, цув юм. • Монголчуудын малгайн үндсэн төрөл нь зуны цагт өмсөх халбан, харцага малгай, тоорцог, өвлийн чихтэй малгай / маахууз маягт лоовууз/, хэрээн живэр малгай зэрэг болно. Харин 13-14-р зууны үед эмэгтэйчүүд богтаг малгайг хэрэглэдэг байжээ.
19. • Бүс нь хүндтэй эдлэлийн нэг бөгөөд урт хормойтой хувцсыг хумин эвтэйхэн болгох, биедээ байнга авч явдаг хутга, хэт, цохиур, сумны саадаг, асарга зэргийг агуулах гэсэн 2 үндсэн зориулалттай. • Цамц нь дотуур хувцасны төрөлд багтах бөгөөд монгол цамц ханцуй, хормой, зах, мөр зэргээрээ янз бүр байдаг. • Монголчуудын анхны гутал нь “гур гөрөөс мэтийн амьтны годоор үйлдсэн годон гутал байв” гэж Х.Пэрлээ үзжээ.
20. Дарьганга хийцийн эмээл
21. Хоол ундны зүйлтэй холбогдох эдлэг соёл Монголчуудын уламжлалт хоол ундны асуудлаар хийгдсэн судалгаа нь их төлөв угсаатны зүйн чиглэлтэй байна. Манай уламжлалт хоол унд нь Монгол орны эрс тэс уур амьсгал, нүүдлийн мал аж ахуйтай харилцан шүтэлцсэн байдгаараа онцлог юм. Монголчууд хоол ундыг махан хоол, цагаан идээ, цай ундаа, ёслол хүндэтгэлийн хоол унд, өдөр тутмын хоол ундны дэг гэсэн төрлүүдэд хуваадаг.
22. Махан хоол нь нэн эртний агаад монголчуудын хоол ундны үндсэн төрлийн нэг юм. Махан хоол хүнсэнд малын сацуу ангийн мах үлэмж хэрэглэнэ. Махан хоолыг тураг махан хоол, дотор махан хоол, шийр толгойн хоол гэж ерөнхийд нь ангилан үздэг. Монголчууд махыг борцлох, үүцлэх, шуузлах зэргээр хадгалдаг өвөрмөц арга технологийг бий болгосон ард түмэн.
23. • Цагаан идээ нь сүүгээр хийдэг хоол ундны төрөл бөгөөд малын сааль сүүний хугацаа болон янз бүрийн аргаар нөөцөлж хадгалахад хялбар байдгаас үүдэн бүхий л жилийн туршид хэрэглэх боломжтой. • Ундаа нь цай, хярам, шийдэм, гүүний айраг, шимийн архи зэрэг олон төрлөөс бүрдэнэ. Эдгээрийн дотор хамгийн өргөн хэрэглэгддэг нь цай бөгөөд сүүтэй цай, бор цай, хийцтэй цай гэх мэт төрлүүдтэй.
24. Ёслол хүндэтгэлийн хоол унд: цагаан сар зэрэг баяр ёслол болон хүндэт зочноо дайлахад зориулагдсан байдаг. Энэ төрлийн хоолонд ихэвчлэн хонины мах тэргүүлэх бөгөөд ёслолын зэрэг дэвээс хамаарч уг хоолны ундны төрөл, хэмжээ ялгагдана. Хуримлах, хүүхэд угаах, хүүхдийн даахь авах, гүү үрслэх, эсгий хийх зэрэг зан үйлийн нэгэн хэсэг болгож хүндэтгэлийн хоол ундыг хэрэглэдэг.
25. Ашигласан ном • Л.Сономцэрэн. Монголын эртний соёл урлаг.УБ.,1989.тал-4-25 • МУИС.Монголын түүх. УБ.,2010.тал-338-346
Өдий насандаа, улсын баярын өдөр хэдэн ач нартайгаа баярлаж явах хүн ингээд байж байх гэж бодохлоор хэн нэгэнд гомдох сэтгэл төрнө.
Амар мэнд асуусанаа, жар дөхсөн насандаа ингэж ч баяр тэмдэглэж байх гэж гэсэн бодол толгойд зурас хийв. Хэн, хэн нь нүдээрээ бас сэтгэлээрээ нэг нэгнийгээ уншина. Халуун сүүтэй цай, наадмын хуушуур авчирсанаа дэлгэв.
-Та минь яачихав гэж би дэмий зүйл асуув.
-Аа засаг дарга л … гээд чимээгүй болов.
Ахы минь эхнэрийг Оргил гэнэ. Нутаг усандаа нэр хүндтэй, хүний төлөө сэтгэлтэй нэгэн. Өөрөө олон охидтой. Тэд өөрсдөө дутагдаж гачигдах зүйл ихтэй ч ядарсан хүн тааралдвал Оргил эмч олдсоноо бусдад зориулчихна. Тэглээ гээд Оргил эмч сэтгэлдээ баян, тайван, амгалан амьдарна. Сумын хаана л өвчин эмгэг, зовлон яригдахад хамгийн түрүүн сумын эмч очсон байдаг.
Анх энэ суманд Оргил эмчийг ирж байхад ганцхан МАН гэж хэдэн нөхөд дангаараа олон жил тасралтгүй “ноёрхож” сонгогддог байв. Сумын МАН-ын байгууллага нь аймагтаа дээгүүр орох зуу гаруй гишүүдийн тоотой. Харин АН гэж хэн ч мэдэхгүй байхад Оргил эмч энэ суманд ирсэнээрээ анх намын үүр байгуулж, МАН-ын “зүрхэнд” хонхны дуу хадаасан түүхтэй.
Өнгөрсөн сонгуулиудад дангаараа нэр дэвшиж ялалт байгуулж байсан МАН-ханд “хал” үзүүлж “хад” долоолгосон нэгэн бол Оргил эмч болой. Яах ийхийн зуургүй зуу давсан гишүүнтэй намын байгууллага байгуулж, сонгуульд хүчтэй өрсөлдөнө гэж МАН-ын хэдэн нөхөд зүүдэлж явсангүй. Дангаараа засаглан олон жил ид нойрмоглож явах үед нь цочоосон болохоор МАН-ын хэд нөгөө Оргил эмчид чигтэйхэн дургүй. Улс төр ид өрнөсөн тэр жилийн сонгууль, сумын хэмжээнд үзүүштэй бас хэдэн жил яригдахаар хүрц болж өнгөрөв. Тайван гэгчээр, бас өрсөлдөгчгүй ялсаар ирсэн ганц нам энэ жил арай хийж, арван гурван мэхээ хийж байж ганц, хоёр хүний илүүгээр ялалт байгуулав.
Шинээр томилогдож ирсэн эмч энэ сумын улс төрийн тайван амьдралд гүн сорви үлдээж орхих нь тэрээ. Одоо хуучин архаг МАН-ын хэд, Оргил эмчийн аяыг нь олж, хүчийг нь дагуулж, сумаасаа зайлуулах тухай ярилцах болов.
Тэр жилийн наадмын амралтын өдрүүд олон хоногтой таарч, арай эрт нутгийн цэнгүүн эхлэв. Нэгэн хүүхдийн үсний даахьний ёслол дээр сонгуульд ялсан МАН-ын “архаг” дарга, эхнэртэйгээ, шинээр тодорсон АН-ын шинэ хүчний дарга, эмч, нөхрийн хамт таарчихав.
Даахьний ёслолын гэрийн гадаа хоёр хүчний удирдагчид учирч, сумын улс төрчдийн цээжин дотор залгисан “шүлс”-ээ цацалцаж, уусан архи толгой дотор манарах тэрхэн агшинд хэн хэндээ санаж явсан хатуу үг шидэлцэв. Хуучин хүчний архаг даргад албан тушаалын бяр хүч, омог, эр хүчний бардам зан бадарч, шинэ хүчний эмэгтэй удирдагчийн амаар уран цэцэн үг булгийн ус шиг ундрах мөчид хор шар, хувийн хонзон, албаны өширхөл дээд цэгтээ өрнөв. Архаг дарга маань, өрсөлдөгч нь эрэгтэй хүн байсан бол аль хэдийн “шанаа” өгчих хэмжээнд хүрэв.
Олон жил дарга хийснийх арай гар зөрүүлчихсэнгүй. Албан тушаалын эрх мэдэл гэдэг айхтар амттай зүйл байдгийг мэдэх архаг дарга уран арга арга, ухаан бодол эргэлдүүлж, хэрүүл маргааныг өөртөө ашигтай болгож чадав.
Наадмын өмнөх өдөр болсон “хэрүүл” архаг даргын ялалтаар өндөрлөж, санасаа хэрэгжүүлж чадав. Эмэгтэй хүнд эр бяраа гаргах нь нэр хүндэд халтай тул, эхнэрээ өмөөрч хажуунаас үг шидсэн Оргил эмчийн нөхөр, согтуугаар \уг нь даахьны найранд хэдэн хундага татсан нь үнэн юм\ засаг даргыг үг хэлээр доромжилсон ялд унаж, хорин нэгэн хоног баривчлагдах захирамжаар наадам эхлэхийн өмнөх өдрүүдэд аймгийн төв рүү баривчлагдан ачигдав. Том хэрэг биш учраас баривчлан хоригдох ялаа ногоон талбайн манаачийн ажлаар эдлэх болов. Тэгээд наадмын өглөө миний бие ахаа эргэж яваа нь энэ билээ.
Улс тунхагласны наадмын өглөө радио, телевизроор төрийн дуулал хангинаж, Ардчилсан намын Ерөнхийлөгч үг хэлж, хөгжил дэвшил, ард түмний амьдрал бадран дээшилж, гадаад харилцаа өргөжин тэлж байгаа тухай уран яруу сайхан илтгэл тавихад, Ардын намын ерөнхий сайд идсэн уусандаа сэтгэл дүүрэн баярын мишээлтээр талимхайран нялагнаж, алгаа ташин баяр хүргэж, ихэс дээдэс зорьсон эрх мэдэлдээ хүрсэндээ сэтгэл тэнүүн байж, ард олон цэнгэлдэх дүүрэн уухай хошигорч байлаа.
Ийнхүү Улсын баяр наадам эхлэхэд хөдөөгийн нэгэн ногооны талбайд ах бид хоёр буюу АН ба “хоригдол”, МАН ба “эргэгч” би, наадмын хуушуур идсэн шиг хамтдаа сууж билээ.
Монголын минь улс төр гэж айл гэрт орж, амны бузар, ажлын садаа болон тэрчилнэ. Жирийн иргэд нь намын гишүүнчлэлгүй болж, улс төрөөр “хоол” ологчид нь мэргэжлийн ажлаа хийдэг тэр цаг хэзээ ирэх бол оо.
Д.Жаргалсайхан