Author: admin_shaman

АЛБАН ЁСНЫ МЭДЭЭ: Шүтэх эрх чөлөөг хамгаалах нь АНУ-ын засгийн газрын чухал үнэт зүйл юм. ЭСЯ уламжлал болсон Шашны эрх чөлөөний талаарх дугуй ширээний уулзалтаа хийж, шашны удирдагчидтай тэдний ололт амжилт, сорилт бэрхшээлийн талаар сонсож, ярилцлаа. Энэ уулзалтаас улбаалаад тэд өөрсдийн санаачилгаар хоорондоо тогтмол уулзаж ярилцдаг болсон нь их сайхан мэдээ байв.

МБНЭ-ИЙН МЭДЭЭЛЭЛ: Үе, үеийн АНУ-аас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайдууд Монгол дахь шашины удирдлагуудыг хүлээн авч уулздаг уламжлалтай билээ. АНУ-аас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Ричард Буанган Шашны удирдлагуудыг хүлээн авч танилцах уулзалт хийлээ. Түүнтэй хамт АНУ-ын департа́ментийн төлөөлөгч байлцав.
Монгол дахь шашины төлөөлөл өөрсдийн шашины байгууллагуудын талаар танилцуулах мэдээлэл хийсэн юм. Дараа нь монгол дахь шашины байгууллага, шашин шүтэх талаар тулгамдсан асуудлаар санал бодлоо солилцсон билээ.
Энэхүү уулзалтад МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан тасралтгүй оролцож иржээ. Тэрээр хэлсэн үгэндээ энэхүү уулзалтанд урьсанд талархал илэрхийлж, АНУ-аас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн эрхт Элчин сайд Ричард Буанганд ажлын амжилт хүссэн байна.
“Миний хувьд АНУ-ын Элчин сайдын яамны хамт олонтой хамтран ажиллаж эхлээд 20-н жил болж байна. Шүтэх эрх чөлөөг хамгаалах нь АНУ-ын засгийн газрын чухал үнэт зүйл байдаг, нөгөө талдаа Монголд шашины талаар албан ёсоор мэдээлэл солилцох тогтолцоо байдаггүй болохоор Элчин сайдын яаман дээр хийгдэх уулзалтад шашины төлөөлөлүүд их ач холбогдол өгч ханддаг.
Бидний удаа дараагийн уулзалтуудын санал дүгнэлтүүд ажил хэрэг болох, Дэлхийн шашины илтгэлд тусгалаа олж байдгаар шашин шүтэх эрх чөлөөнд үнэтэй хувь нэмэр болж байгааг тэмдэглэсэн.
Энэ уулзалтаас улбаалаад шашины удирдлагуудын төлөөллийн бие даасан уулзалтууд хийгдэх болсон бөгөөд эхлэлийн шатанд, хийж байгаа ажлын талаар нэг нэгнээ ойлгох чиглэлд том алхам болж, цаашид төлөвших шатандаа явж байгааг хэлсэн юм.
Өмнөх элчин сайдууд МБНЭ-ийн үйл ажиллагаа, онгодын өргөөгөөр зочилж танилцаж байсан билээ. АНУ-ын Онц бөгөөд бүрэн эрхт элчин сайд Ричард Буанганыг МБНЭ-ээр зочилохыг МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан урилаа. Элчин сайд Монгол бөөгийн өргөөгөөр зочилох урилгыг хүлээж авч буйгаа иэлрхийлсэн билээ.”

Хөвсгөлийн бөөгийн нэгдсэн тахилга хүндхэн болж өнгөрөв. Дараалсан ажлууд гарч ирсэн, цаг хугацаа их авсан ажлууд үргэлжилсээр байсан. Бид наадмын өмнөх өдөр хотод хүрч ирсэн, бүх байгууллагууд амарсан. Амралтын урт өдрүүд эхэлсэн байлаа.
Манай байгууллага олон зүйлээ баталж, фейсбүүкээ нээлгэх гэж дараалсан олон захидал илгээж олон сар үргэлжилсэн захидлын харилцаа үүссэн. Тэглээ гээд фейсбүүкээ нээж ажиллуулж чадаагүй билээ.
Манай фейсбүүкийг уншигчдын тоо 140 000 орчим байснаа өсөж, 5-р сард 283400, 6-р сард 372 000-д хүрч сонгуулийн жилийн тогтоосон амжилтад хүрч байсан. 7 дугаар сард 345146 хүн үзэж, харьцсан хүний тоо 67800 хүрсэн байлаа.
Монгол бөөгийн Дархан зайран П.Батжаргалын бөөлөлтийг 190062 хүн үзэж, 11469 лайк, Бурхан халдуны Лусын тахилгыг 193600 хүн үзэж, 14442 лайк, Хуурамч цол , тэмдэгийн өгүүлэлийг 12554 хүн үзэж, 1543 лайк, Монгол бөөгийн их удган Б.Бадамсүрэнгийн бөөлөлтийг 121600 хүн үзэж, 8952 лайк, Монгол бөөгийн тэргүүн дээд зайран П.Эрдэнэбаатарын бөөлөлтийг 121420 хүн үзэж, 12599 лайк дарж байсан байдаг.
Эдгээр үзүүлэлэт МБНЭ-ийн фейсбүүкийн амжилт байсан. Гэвч энэ бүхнийг устгаж, үгүй хийсэн байдаг. Манай бүх ажиллагаа архивлагдаж байдаг тул хийсэн хорлолт үйл амжилтад хүрч чадаагүй юм.
Бид 2022 оны 10 дугаар сарын 15-ны өдрөөс үйл ажиллагаагаа шинээр эхэлж улам өргөжүүлж ажиллах боллоо. Одоо манай сурталчилгаа болох,
-mongolian shaman.com сайтын дэлхийн 62 орноос тогтмол үзэх болжээ.
– mongolian shaman news 1-..100..-…186 youtube.com дугаар бүхий кино мэдээлэл гарч байна.
– mongolian shaman news ба Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэл ФЕЙСБҮҮК ажиллаж Та бүхэнд мэдээлэл хүргэж байгаа.
-Бид ард, иргэдэд Мөнх тэнгэрийн шүтлэгт цэрэг эх оронч хүмүүжил олгоход зориулж ОФИЦЕР-ДАЙЧИД фейсбүүк хуудасыг дагалдуулан ажиллууж байна.
Бид ирж байгаа халдлагыг сөрөн давж, тавьсан зорилтынхоо төлөө эрчимтэй ажиллах болно.

Тиймээс энэ удаагийн хүндэтгэлийн хүлээн авалт БНТУ-ын байгуулагдсаны 99-н жилийн ойд зориулагдсан юм. Бүгд Найрамдах Турк Улсаас Монгол Улсад суух Онц бөгөөд Бүрэн Эрхтт Элчин сайд Зафер Атеш Монгол Улс өөрийн гуравдагч хөрш Бүгд Найрамдах Турк Улстай хөгжүүлж буй харилцаа, хамтын ажиллагаанд өндөр ач холбогдол өгч ирснийг тэмдэглэв. Монгол, Туркийн харилцаа, хамтын ажиллагааны өнөөгийн байдлаар эдийн засгийн агуулгаар баяжуулж, бодит үр дүнтэй хамтын ажиллагааг хөгжүүлэхэд анхаарч ажиллаж байна.
Турк-Монголын арга хэмжээнд анх удаа Батлан хамгаалахын сайд Сайханбаяр оролцов.
Уг арга хэмжээнд МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан урилгаар оролцлоо. Д.Жаргалсайхан нь Ерөнхийлөгч Н.Багабанди 2004 онд, Ерөнхий сайд М.Энхболд 2006 онд Турк улсад айлчилахад, Туркийн талаас Ерөнхийлөгч А.Н.Сэзэр 2002 онд, Ерөнхий сайд Р.Т.Эрдоган 2005 онд Монголд тус тус айлчилахад ҮАБЗ-д ажиллаж байсан билээ.
Мөн Туркын ЕАБЗ-ийн нарийн бичгийн дарга Кылынчийг монголд айлчилахад уулзаж байсан билээ. Энэ үед Орхоны хөндийд Дэлхийн соёлын өвийн музей байгуулах (1 сая ам.доллар,), Хархорин-Хөшөө цайдамын 46 км авто зам барих (6.7 сая ам.доллар) хөрөнгө оруулсан ажиллагаатай танилцаж явсан билээ.
Хүлээн авалтын үеэр Д.Жаргалсайхан, АНУ-ын Элчин сайд Ричард Буангантай танилцаж, Туркын эртний хамтрагч нартай уулзаж ярилцлаа. Энэ үеэр Батлан хамгаалахын сайд Сайханбаяртай уулзаж ярилцлаа.
Монгол Улс-Туркийн харилцаа МЭӨ III зуунд өнөөгийн Монголын газар нутаг дээр байгуулагдсан Хүннү гүрний үеэс эхээ авч олон мянган жил өртөөлөн уламжлагдсаар өнөөг хүрсэн. Хоёр орны орчин цагийн харилцаа, хамтын ажиллагаа жилээс жилд өргөжин дэвжиж байна.
Хоёр улс 1969 оны 6 дугаар сарын 24-нд хоорондоо дипломат харилцаа тогтоосон. Түркийн тал 1996 оноос Улаанбаатарт ЭСЯ-аа нээн ажиллуулж байгаа. Хоёр улс “Иж бүрэн түншлэл”-ийн харилцаа хөгжүүлж байгаа билээ.

МУИС-ын зохих тэнхимд биечлэн очиж, урилга хүргүүлсэн боловч хэн ч оролцсонгүй. Энэ бол сүүлийн гурван жилд бидэнд хандаж буй хандага, бодлогын илрэл билээ.
“СОЁЛ БА ШАШИН: уламжлал, орчин үе ба хэтийн төлөв” сэдвээр олон улсын хурал хийгдлээ. Монгол туургатны гэж нэрлэвэл илүү зохих байсанч Саха, Буриад, Тува, Урианхай, Дархад гээд хилийн гадна орших гадаадын иргэншилтэй төлөөлөл оролцсон болохоор олон улсын гэж нэрлэв. Хуралдааныг нээж МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан үг хэллээ. Бөөгийн байгууллага болон улаач нарын өнөөгийн байдлын талаар тодорхой мэдээлсэн. Түүнийг хэлсэн үгийг бататган, Монголын бөөгийн байгууллагын хүрсэн амжилтын талаар баримтад кино үзүүллээ.
Хуралдаанд эхний илтгэлийг Удмын зайран, Москвагийн сэтгэл зүйн их сургуулийн магистр Иванов Юрий Павлович (Якутск хот, Саха Якут улс, ОХУ) “Бөө мөргөл бол Саха ард түмний оюун санааны соёл” сэдвээр хийлээ. Түүний дараа оролцогчдод “Монгол бөө ба ЮНЕСКО-ийн Фестовальд” баримтад кино үзүүлэв.
Хуралд “Буриадын бөөгийн тухай” сэдвээр Раднаева Ульяна, буриад илтгэл тавьсан. Түүний дараа “Монгол бөө БНАСАУ-д” кино үзүүлэв.
“Дархад бөөгийн бөөлөлт” сэдвээр Дархан-Уул аймгийн бөөгийн хүрээлэнгийн удирдагч, Монгол бөөгийн их удган Х.Бадамсүрэн, “Монгол Тува бөөгийн тухай” Монгол бөөгийн тэргүүн удган А.Оюунтуул нар илтгэл тавилаа. Илтгэлийн дараа “МБНЭ-ийн говийн нэгдсэн тахилга” ба “Монгол бөө-АНУ-ын харилцаа” баримтад кинонууд гаргалаа.
Завсарлагын дараа Зүүн хойд холбооны их сургуулийн магистр, номын зохиогч Хомус Сайдара Саарын кыыhа (Якутск хот, Саха Якут улс, ОХУ) “Саха ард түмний бөөгийн зан үйл: орчин үе ба уламжлал” сэдвээр илтгэл тавив.
“Ойрад, дөрвөд бөөгийн бөөлөлт” сэдвээр Монгол бөөгийн их зайран Д.Одонхүү илтгэл тавьсан. МБНЭ-ийн улаач нарын тавьсан илтгэл хувь хүнээс хамтран ажиллах чиглэлд улаач нарын хийсэн алхамууд, удмын бөөгөөс төр улс, нийгмийнхээ төлөө, байгалиа хамгаалах чиглэлд хийх хамтын зүтгэл, тэмцлийн тухай байлаа.
Илтгэлийн дараа Якутын зайран Иванов Юрий бөөлөлт хийж, бөөгийн зан үйл, бөөлөх чадвараа олонд үзүүлсэн билээ. Өөрийн өвөрмөц онцлоготой бөөлөлт байлаа. Бөөлөлтийн бэлтгэл ажлыг хоёр залуу хийв. Бөөлөлт голдуу завилан сууж зан үйл хийгддэг ажээ. Тиймээс хоёр эмэгтэй түшээд нь хажууд нь сууж ххэлмэрч хийж байв. Тэд онгод ороход өөрсдийн хариуцсан хэлээр ойлгож олонд тайлбарлан хүргэнэ. Орж ирсэн онгод нь манай улаач нараас гурван хүний төлөгийг хэлнэ билээ.
Хуяглан бөөлөх зан үйл нь хаана ч адил бэлтгэл шаарддаг, бас тамлага, бөөлөлт, төөрөг тавихад чамгүй хугацаанд болж өнгөрөв.
Тиймээс хугацаанд баригдаж, дараагийн илтгэл болох “Монгол бөө дахь залууч улаач нарын үүрэг, хариуцлага” сэдвээр МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч, Монгол бөөгийн удган Анхмаагийн илтгэлээ бичгээр өглөө.
Онол-практикын хурлыг хааж, бөө судлал, бөөгийн байгууллагын талаар дүгнэж, МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгч Д.Жаргалсайхан үг хэлсэн. Хоёр тал харилцан дурсгалын зүйл солилцов.
МБНЭ-ийн Ерөнхийлөгчийн захирамжаар Мөнх тэнгэрийн үзэл, эзэн Чингис хаанаа эрхэмлэн дээдэлсэн, үндэсний уламжлалт биет болон биет бус соёлын өвийг өвлөн авч яваа, Монгол соёл, зан үйл, ёс заншил, дэг журмыг үеийн үед мөрдөж шүтэж ирсэн, энэ үйлсэд амьдралаа зориулж яваа Якутын зайран Иванов Юрийг Мөнх тэнгэрийн төлөө “Мөнгөн шонхор”, зохион байгуулагч Хамус Сайдараг Мөнх тэнгэрийн төлөө “Хүрэл шонхор” медалиар шагнаж, гардууллаа.
МОНГОЛЫН ТАЛААС ОРОЛЦОГЧИД:
Д.ЖАРГАЛСАЙХАН – Монголын Бөөгийн Нэгдсэн Эвлэлийн ерөнхийлөгч.
Президента Объединенного Союза шаманов Монголии.
-Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Ажлын албаны дарга асан,
Бывший руководитель аппарата Совета ноцианальной безопасности Монголии
-Үндэсний батлан хамгаалахын их сургууль төгссөн, Зэвсэгт хүчний хурандаа.
Национальный Оборонный университет, Полковник вооруженных сил.
– ОХУ-ын Удирдлагын академи төгссөн, Академия управления РФ
– Москвагийн Нийгмийн эдийн засгийн их сургууль төгссөн,
Московский Университет социальной экономики
– ХБНГУ-ын Жорж С.Маршаллын нэрэмжит Европын аюулгүй байдлын судалгааны төв суралцсан.
Европейский центр исследований в области безопасности им. Джорджа К. Маршалла в Германы
– АНУ-ын Монтерей хотын иргэн, цэргийн харилцааг судлах төв
– Центра изучения военно-гражданских отношений в Монтерее, США
Д.ОДОНХҮҮ
МБНЭ-ийн тэргүүн дэд ерөнхийлөгч,
Вице Президента Объединенного Союза шаманов Монголии,
-Монгол бөөгийн их зайран
Верховный шаман, Калимак, ойратских и дурвэдских шаманов Монголии
-Үндэсний батлан хамгаалахын их сургууль төгссөн,
Национальный Оборонный университет,
Б. БАДАМСҮРЭН
Монгол бөөгийн их удган, Дархад бөө, Дархан-Уул аймгийн бөө нарын байгууллагын тэргүүн,
Верховная удаганка, Дархад шаманов Монголий, Лидер организация шаманов Дархан-Уул аймака,
А.ОЮУНТУУЛ
Монгол бөөгийн тэргүүн удган
Ведущий удаганка Дархад шаманов
Б.АНХМАА
-МБНЭ-ийн Залуучуудын зөвлөлийн удирдагч,
Лидер Молодежного Совета Объединенного Союза шаманов Монголии, удаганка.
-Сант дээд сургуулийг төгссөн.
Институт Сант, экономист,

Энэ чанараараа цэрэг иргэний харилцаанд чухал ач холбогдолтой уулзалт боллоо. Уулзалтад оролцогчид Монгол төрийн хар сүлдэд хүндэтгэл үзүүллээ.
Нэгэн үед хамт ажиллаж байсан дарга удирдлагууд, зааварлаж, зөвлөж, чиглүүлж байсан хүндтэй багш, захирагчидтайгаа уулзаж, санал хүсэлтийг нь сонссон байна.
Батлан хамгаалахын сайд Г.Сайханбаяр өнгөрсөн хугацаанд хийж хэрэгжүүлсэн ажлуудаа танилцуулж, харилцан санал солилцлоо.
2017 оноос хойш Монгол Улсын Зэвсэгт хүчин Батлан хамгаалахын багц хуулиудын шинэчлэлийн хүрээнд тайван цагийн чиг үүрэгтэй томоохон өөрчлөлтүүдийг оруулсан. Хуучин, цэргийн алба хаагчид эх орноо л хамгаалахад бэлэн байхаас гадна нийт ард иргэдийг батлан хамгаалах бэлтгэлжилттэй болгох чиг үүрэгтэй байсан.
Харин өнөөдөр улс эх орныхоо хөгжил дэвшилд стратегийн томоохон бүтээн байгуулалтын ажилд оролцох хэрэгцээ шаардлага бий болжээ. Өнгөрсөн 5 жилийн хугацаанд Монгол Улсын Зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүн 9 томоохон төслүүд дээр ажиллаж, 460 орчим тэрбум төгрөгийг төсвийн мөнгөнөөс хэмнэжээ. Энэ бол Батлан хамгаалах салбарын улс эх орондоо оруулж буй хувь нэмэр. Батлан хамгаалах салбар бэлэн байгаагийн тодорхой илэрхийлэл. Цаашид бид үйлдвэрлэгч салбар болохоор зорьж байна. Энэ ажил ч эхнээсээ биелэлээ олж, дотооддоо зарим техник хэрэгслүүдээ үйлдвэрлэхээр ажиллаж байна.
Уулзалтын үеэр улс төр, соёлын ажилтнууд маань үнэтэй сайхан санал санаачилгуудыг дэвшүүлэв. Соёл хүмүүжлийн ажлуудыг анги байгууллага дээр орхигдуулалгүй хүртээмжтэй зохион байгуулах, залуу офицеруудыг хүнтэй харилцах арга барилд сургаж, хүнээр хүн хийх ухааныг зааж зөвлөх, ахуйн соёлоос илүү оюуны соёлыг эрхэмлэдэг байх, “Ирээдүйн батлан хамгаалагч” концепцийг хэрэгжүүлж, хүүхэд залуусыг цэрэг эх оронч үзэл хүмүүжилтэй болгох зэрэг саналуудыг уламжлав.
Сайд энэ бүх саналуудыг анхаарч үзэхээ илэрхийлж, уулзалт ажил хэрэгч сайхан болж өндөрлөлөө.
Өнөө цагийн цэрэг эх оронч хүмүүжилд эртний монгол цэргийн баатарлаг дайчин уламжлал, Чингисийн цэргийн баатарлаг тууль, тусгаар улс болохын төлөө баатарлаг тэмцлийг бага тусгаж байгаа тухай ярихаар бэлдсэн байсан ч ярих боломж өгсөнгүй.

2023 oнд юу зөгнөж бичcэн бoлoxыг нь coниpxoцгooё. Түүний зөгнөлийн далан xувь нь aмьдpaлд биелэлээ oлсон байна. Энэ бүxнээc нь үзэxэд түүний нoмд бичигдcэн зөгнөл бoдит бaйж бoлoxыг үгүйcгэxийн apгaгүй. “Кaтpен” гэx түүний 4 мөpт шүлэгт тoдopxoй цaг xугaцaa байдаггүй, гэxдээ cудлaaчид ямap нэгэн дэc дapaaлaл бaйгaaг тoгтooгooд бaйгаа. Нocтpaдaмуcын xэлж бaйгaaгaap бoл:
-Энэ жил Фpaнциcк пaпын xувьд cүүлчийн жил бaйx aжээ. Рoм ч тapж бутapнa. Кaтoлик шaшны cүм уpуудaж эxлээд удaж бaйгaaг xapгaлзaн үзвэл үнэний opтoй зөгнөл юм шиг.
-Тэр дэлxийн дулaapлыг зөгнөжээ, дөчин жилд тoxиoгooгүй үеp бoлнo гэcэн бaйнa .Энэ жил үнэxээp иx үеp бoлж дэлxийн xүн aм caйн caйxaн aмьдpaлын төлөө иx нүүдэл xийx ч юм билүү хэн мэдлээ. Итгэx арггүй ч гэсэн, мaнaй гapaг cүйpнэ гэдгийг xэд xэдэн удaa зөгнөcөн бaйдaг. Гэxдээ евpoпын бaйгaлийн идэвxтнүүдийн мэдэгдэж бaйгaaгaap бoл дэлxийн ууp aмьcгaлын өөpчлөлт дэлxийн өнцөг булaн бүpд мэдэгдэxүйц нөлөө үзүүлж бaйнa.
-Нocтpaдaмуcын “кaтpен” шүлэгт бас “Мapc дээp унax гэpэл”-ийн туxaй дуpдсан байна. Хэн нэгэн үүнийг гapaг эpxcийн эcpэг xөдөлгөөн гэж тaйлбapлacaн бoл нэг xэcэг нь энэ жил улaaн нүдэн гapиг дээp xүpч чaдax нь гэcэн итгэл нaйдвap тээж бaйгaa юм. Мaгaдгүй иpээдүйд шилжин нүүx aнxны aлxмыг xийx ч юм билүү?
-Нocтpaдaмуc мөн АНУ-д өpнөx үйл явдлыг ч зөгнөсөн байна. Амеpикчууд еpөнxийлөгчөө эcэpгүүцэж жaгcax бөгөөд энэ нь apд иpгэдийн дунд эмx зaмбapaaгүй бaйдaл үүcгэxэд xүpгэнэ. Ялaнгуяa ядуучууд бaячуудын эcpэг бocox aжээ. Ийм зүйл бaйж бoлox уу? Гэвч еpөнxийлөгчтэй xaмaapaлтaй эcэpгүүцэл үнэxээp бaйж бoлox юм. Black Lives Matter-ээс xoйш зaмдaa тaapax бүxнийг уcтгaж cүйтгэx “эpx чөлөөний эpэлд” гэx мэт шинэ шaлтгaaнууд цувapч гарж ирсээр л байгаа.
-Хaмгийн coниpxoлтoй xэcэг нь дaйн бaйлдaaны туxaй зөгнөл. Нocтpaдaмуcын xэлж бaйгaaгaap бoл ямар нэг цэpэг apми Евpoпын тoмooxoн xoтуудыг бүcлэx ба 2024 oн xүpтэл үpгэлжлэx дэлxийн гуравдугaap дaйны эxлэлийг тaвинa гэжээ.Түүний энэ зөгнөлүүдийг бoлгooмжлoн xүлээн aвax нэгэн байгаа ч гэсэн үйл явдaл өpнөж дууccaны дapaa л зөгнөлийн үнэн тaйллыг oйлгox байх.
Entertainment
January 20, 2023

Ерөөс цаг үеийн шаардлагаар шашины байгууллагууд уулзалдаж санал бодлоо солилцох болсон. Энэ бүхнийг Дашчойлин хийдийн хамба “би санаачилсан” гэж хэлэх дуртай. Тийм биш ээ. Уулзалт ярилцлага цаг үеийн шаардлагаар бий болсон. Өмнө олон удаа хийгдсээр ирсэн зүйл. Энэ бол чухал алхам. Өмнөх жилүүдэд уулзалт жирийн, ажил хэрэгч болдог байв. Шашины байгууллагуудын хөгжлийн байдлаас шалтгаалан ялгаатай зүйл харагдах болсон, тухайлбал хуулиар шашины байгуулага гэх бөөгийн байгуулагууд үүсээд 20 гаран жил болж байхад, Монголд ажиллаж буй бусад шашины байгууллагууд төгөлдөржөөд хэдэн мянган жил болсон байх жишээтэй. Энэ нь тэдэнд олон давуу талыг бий болгож байгаа юм.
Үүнээс шалтгаалан шашины байгуулагад хандах хандлага өөр болж байгаа бололтой. Шаардлагатай байгуулагадаа бол “хэл” дуулгадаг, шаардлаггагүй байгуулагадаа “мартаж” өнгөрүүлдэг ааш гаргадаг болжээ. Магадгүй монголын уламжлалт зан үйл болсон, байнгын үйл ажиллагааатай бөөгийн байгууллагыг уулзалтандаа оролцуулаагүй нь бодлого биз. Ийм байх нь монголын хөгжилд саад болох болсон шарын шашины өөрийнх нь нэр хүндэд сэвтэй. Бас монголдоо “зонхилох шашин” байх гэсэн тэдний бодлогод бүр сэвтэй. Ямар ч байсан хамба маань өөрийн царай зүсээ бодитойгоор харуулав.
Хамба ламтан Дамбажав нь уулзалтад “Ерөнхийлөгчийн парламентийн хуралд тааламжтай үедээ” суудагийг дууриадаг нэгэн. Бусад үед уулзалтад жирийн лам сууж буй нь харагддаг. Тааламжгүй үедээ бөөгийн байгууллагыг оролцуулаагүй нь шалтгаан байсан гэж бодоод өнгөрөе. Монголын уламжлалт тэнгэр шүтлэгт бөө мөргөлийн байгууллага уулзалтад оролцохгүй байж болно, хэрэггүй байж болно, гэхдээ энэ нь таны нэр хүндээ өсгөх чармайлтад хэрэгтэй юм гэж үү…
Монголчууд хоорондоо зөрчилтэй явж ирсэний цаана алга хавсарсан нөмрөгтөн байсан, байсаар ч ирсэн тэр түүх үргэлжилсээр байгаа. Энэ байдал өөрчлөгдөх цаг үе ирнэ. Тэр цаг хол битгий байгаасай. Өөрийн гэх байргүй, ядуухан бөөгийн байгууллага “ад” үзэгддэг цаг удаан битгий үргэлжлээсэй билээ. Тэдэнд үг хэлэх, залбиралаа дуудах эрх олддоггүй байдал тохиолддог. Гэвч тэнгэриин туухай арилах цаг ирнэ.

________________________________________
-Хамгийн эхлээд сэрэг дүр, хөрөг дүр, эш дүрийн ялгаатай утга агуулгыг тодорхойлж өгнө үү?
-Эртний түүхэн хүмүүнийг анхлан зурж дүрсэлсэн эх хөргийг эш хөрөг гээд байгаа юм. Зарим судлаач эш дүр гэж ярьдаг нь эш хөрөг дээрх тэр л дүр төрх гэсэн үг.
Эш хөрөг нь хаад, хатад, ихэс дээдсийн тухайд ихэвчлэн яригдах бөгөөд гэгээнтнүүдийн лагшин дүрийн тухайд ч яригдах нь бий. Ухаандаа, Чингис хааны эш хөрөг гэвэл, түүний дүр төрхийг хамгийн анх баримтлан буулгасан хөргийг хэлж байгаа хэрэг. Тухайн хөргөөс өмнө их хааны өөр ямар нэгэн хөрөг зураг байсан байх бололцоогүй гэсэн үг. Тийм учраас эш хөргийг хамгийн анхдагч, бодит дүрийн илэрхийлэл, цор ганц хувь гэж ойлгож болно. Цор ганц болохоор тэр нь улс гүрний тэргүүний мэдэлд, алтан сан хөмрөгт л хадгалагдаж таарна.
Гэтэл тахилга тайлга, ёслол тахилгын сүм зэрэгт зориулан Чингис хааны хөргийг хуулбарлан толилуулах шаардлага нэг бус удаа гарч байжээ. Чингис хаанд зориулсан ёслол хөрөг зурагтай байвал улам л сүр жавхлантай, сүнс сүлдтэй болж таарна. Тэгээд хуулбарлах болж. Тэгэж хуулбарласан хөргийг олон газар тахиж байсан нь түүхэнд тэмдэглэгдэн үлджээ. “1322 оны аравдугаар сард Тайзу хааны тайлгын харшийг шашныг мандуулагч сүмд байгуулав” гэж Шадбал хааны шастирт, “1324 оны наймдугаар сард Хотол буянт сүмд Тайзу, Тайзун хаадын гэгээн төрхийг тахих зарлиг буулгавай” гэж Есөнтөмөр хааны шастирт, “1340 оны цагаан сараар Тайзу, Тайзун, Руузон хаадын гэгээн дүрийг чулуун бурханы сүмд тахивай” гэж Тогоонтөмөр хааны шастирт тус тус тэмдэглэсэн байдаг. “1322 оны аравдугаар сард Тайзу хааны тайлгын харшийг шашныг мандуулагч сүмд байгуулав” гэж Шадбал хааны шастирт, “1324 оны наймдугаар сард Хотол буянт сүмд Тайзу, Тайзун хаадын гэгээн төрхийг тахих зарлиг буулгавай” гэж Есөнтөмөр хааны шастирт, “1340 оны цагаан сараар Тайзу, Тайзун, Руузон хаадын гэгээн дүрийг чулуун бурханы сүмд тахивай” гэж Тогоонтөмөр хааны шастирт тус тус тэмдэглэсэн байдаг. Юань улсын үе гэсэн үг шүү дээ. Магадгүй их эзнийг мандаан бишрэх сэтгэлээр хан ван ноёд онцгой тохиолыг ашиглан ордны зураачдаар хуулбар хийлгэж байсныг ч үгүйсгэхгүй.
Өөрөөр хэлбэл, Чингис хааны эш хөргийн хуулбар нэг бус байжээ. Нэгэнт хуулбар юм чинь тэдгээрийг эш хөрөг гэх аргагүй. Эш хөрөгнөөс өнгө будаг, зураас татлагын зөрөөгүй хуулбарласан ч тэр нь эш хөрөг гэгдэх боломжгүй. Гэхдээ эш хөрөг биш ч гэлээ хуулбар зурагт тэр хүний дүр хадгалагдах нь ойлгомжтой.
Олон жил зурж боловсорсон, ордны мэргэшсэн зураач нар тэр тусмаа дүр төрх тал дээр юу гэж алдаа гаргах вэ. Өнөөдрөөр жишээлэхэд л ойлгомжтой. Жишээ нь, намайг ч юм уу, эсвэл чамайг ямар ч зураач зурсан яг л өөрийн дүр төрхөөрөө л чи бид хоёр гарна биз дээ.
Тэрэн шиг хичнээн хуулбарласан ч дүр төрх, үзэгдэх харагдах байдлын ялгаа гарахгүй гэсэн үг. Тэгэхлээр эш хөрөгнөөс хуулбарласан зурагнуудад дүр төрх зөрж өөрчлөгдөх нь үгүй. Энэ л тогтсон дүрийг эш дүр гээд байгаа хэрэг. Харин сэрэг дүр гэдэг нь тухайн дүр төрх, нүүр царайны илэрхийллийг хадгалж хөрөг зургийг шинээр бүтээх үйл явц юм. Ташрамд хэлэхэд, хөрөг гэхээр манайхан цээж хөрөг, Европын портрет гэсэн ойлголттой дүйцүүлж бодоод байдаг. Үнэндээ тийм биш. Монголчууд чулуун хөрөг, шүтээн хөрөг гэхчилэн нэрлэдэг нь ихэнхдээ бүтэн биеийн зураг байдаг.
-Үе үеийн хаадын хөрөг дүрийг баримтлан үлдээсэн түүхэн явц өөр, өөрийн гэсэн онцлогт тусгалтай байсан байх, тийм үү?
-Аливаа улс үндэстний түүх урлагийн түүхтэйгээ салшгүй холбоотой байдаг. Дуу хуур, ардын зохиол, бүжиг биелгээ, наадам цэнгээн, уран дарханы урлал, дүрслэх урлаг гээд бидний буй болгосон соёлын олон талт өв тэр чигээрээ манай түүхийн үр хөврөл юм. Түүх соёлын нэгэн туурвилаас өөр шинэ туурвил ундран гардаг нь зүйрлэвэл усны тунгалаг эхээс шинэ гол мөрд үргэлжлэн үүсдэгтэй агаар нэг. Яг л энэн шиг Хубилай хааны соёрхон баталсан Чингис хааны хөргийн хэв маяг, зургийн арга барил нь Монголын Юань улсын хаадын хөрөг зургийн эх загвар болсон гэж үзэж болно. Чингис хаанаас эхлээд Өгэдэй, Хубилай, Төмөр, улмаар манай хамгийн нялх хаан Ринчинбал хүртэл найман хааны зураг ерөнхийдөө хэв загварын хувьд ижил. Монгол Улсын хоёрдугаар далай их хаан Өгэдэйгээс хойших зургаан хааныг амьд сэрүүнд нь зурсан байж таарна. Тиймээс дүр төрхийн хувьд эргэлзэх зүйлгүй бөгөөд ордны зураачид их хааны хөргийн загварыг голчлон ашигласан нь харагддаг. Чингис хааны адилаар зөвхөн хаад гэлтгүй хатдын нүүрийг ч эгц урдаас нь шахуу зурсан нь тухайн үеийн нийтлэг хэв шинж биш юм. Ингэхдээ шунх, байгалийн шороон буюу эрдэс будаг ашиглаж, хуурай будгийг маш бага усанд найруулан давхарлаж будсан байдаг.
Чингис хаан, Хубилай хаан хоёр хүрээтэй үстэй малгай өмссөн бол Өгэдэй хаан хэлбэр ондоо булган малгай, дөрвөлжин захтай дээл өмссөн байдаг. Харин бусад хаад нь сувдаар чимсэн цан мэт малгай өмсжээ. Хүрээтэй булган малгай нь урьдын монголчууд хийгээд нүүдэлч соёлын холбоог илтгэдэг бол “цан” малгай нь монголчуудын ноёрхолын цэргийн шинжийг тодотгодог гэдэг. Монголчууд төв Хятадыг байлдан эзэлснийхээ дараа огт өөр хэл соёлтой, хувцас хунар, царай төрх, ер нь бүх зүйлээрээ ондоо улс үндэстнүүдийг захирах болсон ч эзэнт гүрний хэмжээгээр Монголын соёлын нөлөөг тусгаж, үндэсний ёс бэлгэдлээ хадгалж л байж дээ. Нэг талаас Монголын Юань улсаас өмнөх Сүн зэрэг улсын хаад хатдын хөрөг зураг бүтээж байсан уламжлалыг үргэлжлүүлэх, нөгөө талаас тухайн үедээ Хятад болон Азийн олон орныг эрхшээж байсан монгол хаадын бэлгэдэлт дүр төрхийг толилуулах нь зайлшгүй байсан тул эдгээр хөрөг бүтээгдэх нь жам ёсны зүйл байсан гэж үзэж болно. Тайваний ордон музейн цуглуулгад гэхэд л Сүн, Юань, Мингийн үеийн хаад, хатдын маш олон зураг байдаг нь 700 шахам жилийн хугацаанд тэдгээр улс хэрхэн хувирч өөрчлөгдсөнийг харуулах нэг ёсны баримт нотолгоо болдог.
-Монголын хаадын эш хөргийн түүхэн олдвор өдгөө хамгийн үнэн бодитоор хадгалагдаж буй хэдэн газар байна вэ, ихэнх нь хил давсан шиг?
-Одоогоор мэдэгдээд байгаа Чингис хааны хоёр л хөрөг бий. Нэг нь Бээжингийн Дундад улсын түүхийн музейд, нөгөө нь Тайваний Тайпей дэх үндэсний ордон музейд байгаа. Одоо Бээжинд байгаа манай их хааны хөргийг Хубэй мужийн Цэнь Хуань гэгчийн үр хүүхдүүд хадгалж байсныг 1953 онд Бээжингийн түүхийн музейнхэн олж авсан байдаг. Тэр Цэнь Хуань гэгч нь ХХ зууны эхэн үед Юан Ши Кайн цэргийн нэг хурган дарга байсан бөгөөд манай орноор явж байхдаа нэг монгол ноёноос энэ хөргийг олж авсан гэдэг. Тэр хөргийг мэргэжилтнүүд судалж, цаас, будаг, дүр дүрслэл, барласан бичээс, зурсан арга барил зэргийг нь нарийн шинжлээд энэ хөрөг нь Юань улсын үеийн зураачийн бүтээл болохыг тогтоосон. Энэ хөрөг нь “Юань улсын түүх, тайлга тахилгын тэмдэглэл”-д гардаг Хорихосуны зурсан хөрөг байж мэдэх бөгөөд монголчууд Дайдү хотоос ялагдан гарах үеэрээ авч явсныг Монголын нэгэн язгууртан үе улираан хадгалж байсан байх магадлалтай юм. Тайваньд байдаг хөрөг нь Манжийн хааны ордны Ноншиун харш дахь зургийн цуглуулганд байжээ. Эртний хаад хатад, алдарт сайд түшмэдийн 500 орчим хөрөг байсныг Тэнгэр тэтгэгчийн арван гуравдугаар он буюу 1748 онд хааны зарлигаар хураан хадгалсан гэдэг. Гэхдээ уг хөргийг хуулбар гэж үздэг.
-Энэ жилийн Үндэсний их баяр наадмаар Чингис хааны эш хөргийг тахин шүтэж, дээдлэн хүндлэх тухай зарлиг гарлаа шүү дээ. Судлаач хүний хувьд Их хааны эш хөрөг энэ мөн гээд батлан нотлох судалгаа танд хэр бий вэ?
-Тийм ээ, энэ наадмаар Ерөнхийлөгч маань сайхан зарлиг гаргалаа. Өмнөх үеийн Ерөнхийлөгчид “Монголын нууц Товчоон”, морин хуур залах зарлиг гаргаж байсан. Эдгээр нь арга байхгүй манай монголчуудын ёс төр, уламжлал, ур ухаан, философи, нүүдэлч соёл оршихуй нэвт шингэсэн үндэсний бэлгэдэлт зүйлс юм аа. Энэ удаа их эзэн Чингис хааны эш хөргийг айл гэр, албан байгууллагууд баримтлан залах зарлиг айлдварыг төрийн тэргүүн гаргасан нь цагаа олсон шийдвэр гэж үзэж байна. Монгол хүний суу билиг, чадал чансаа, нөөц боломжийг дэлхий нийтэд таниулсан хүн бидний бахархал байхаас яах билээ. Хүн төрөлхтөнд маш том үр нөлөө үзүүлж, түүний хэрэгжүүлсэн бодлого, үйл ажиллагаагүйгээр дэлхийн түүхийг төсөөлөх аргагүй учраас манай Чингис хааныг Америкийн “Вашингтон пост” сонин мянганы хүнээр тодруулсан шүү дээ. Өнөөдөр бидэнд юу хамгийн их дутагдаж байгаа билээ гэвэл эв нэгдэл Тэгвэл Чингис хаан бол монголчуудын эв нэгдлийн бэлгэ тэмдэг юм. Бас монголчуудын оршин тогтнохуйн баталгаа, үндэсний бахархал юм.
Чингис хааны эш хөргийн үнэн мөний тухайд олон зүйл яримааргүй байна. Тэр 750-иад жилийн өмнө зурагджээ. Түүхийн урт удаан оршилтой харьцуулахад багахаан хугацаа. Бүх зүйл өнгөрсөнд тэмдэглэгдээд үлдчихсэн. Түүхэн үйл явдал, түүхийн философийг судалдаг бүхэл бүтэн шинжлэх ухаан бий. Урлагийн бүтээл төдийгүй аливаа үлдэц, олдворыг судалдаг, насыг нь тогтоодог арга ч бий. Шинжлэх ухаанд итгэхгүй өөр юунд итгэх билээ. Хааны зарлиг айлдвар он сартайгаа, ордны зураачид нэр устайгаа, зурагдсан хөрөг нь бидний өмнө үг хэлэх нь үү гэлтэй хоймор залаастай байхад юунд эргэлзэх билээ дээ.
-Мөн хаадын хөргөөс гадна уран баримал зэрэг өөр төрлөөр олонтаа дүрсэлсэн байдаг шүү дээ. Төрийн ордны гадаа Их хаанаа заллаа, удахгүй Чингис хааны музейд залах гэж байна шүү дээ?
– Би хэдэн жилийн өмнө “Чингис хаан: Эш хөргийг баримтлах их эзний дүр төрх” гэж ном гаргасан. Тэр бүтээлдээ Чингис хааны эш хөргийг гэрэл сүүдрийн ялгаралтай, реалист чиглэл рүү шилжүүлэх урлагийн инженерчлэлийн аргаар хувиргалт хийж үзсэн юм. Өөрөөр, хэлбэл хавтгай буюу зураасан зураг дээрх дүрслэлээс бодит дүрслэлд хувиргаж, хааны царай төрхийг тодруулах оролдлого хийсэн. Хааны тэрхүү дүр түүхэн ном сударт тэмдэглэгдсэнтэй ерөнхийдөө тохирдог. Гадаадад яс үсний үлдэцээс хүртэл хүний царай зүсийг гаргаж ирээд байхад бид бэлэн хөрөг зурагнаас хааныхаа дүрийг тодруулж яагаад болохгүй гэж. Энэ бүхнийг таны асууж байгаа дүрслэх урлагийн бүтээл туурвигчдад зориулсан юм. Уран зураг, баримал, рельеф, хөөмөл гээд дүрслэхийн бүтээлүүдэд нэг л царай төрхөөр илэрхийлдэг болчихвол уг нь зөв юм. Тэгэж байж хааны царай “тогтоно”. Эс бөгөөс ойлгохын аргагүй олон янзын царай зүстэй Чингис хаанууд төрсөөр байх болно. Уран бүтээлчийн эрх, сэтгэлийн дуудлага гэхчлэн гоё сайхан үгээр далдалж болох ч нэг л дүр төрхөөр тогтчихвол ядахнаа ирээдүй хойч үеийнхэнд хэрэгтэй юм даа.
Барималын тухайд гэвэл, ордны өмнөх хааны баримал болон Намдаковын хүүхэд хөгшид айж зочмоор арзайж сэрзийсэн баримал хоёр санаад орж байна. Сүүлийнх нь гэхэд, шинэ үеийн сонин содон урсгал, уран бүтээлчийн хийсвэр сэтгэлгээ энэ тэр гэдэг л юм. Гэхдээ ойлгомжгүй, сэтгэлд хүйт оруулам тийм бүтээл ямар ч -изм байсан монгол бэлгэдлийн уламжлал, тэр тусмаа Чингис хааны дүрийн хувьд тохирохгүй. Хааныг дүрслэе гэвэл монгол бэлгэдлийг орхигдуулж огт болохгүй. Ордны өмнөх баримал нэг л хөшүүн… “Чингис хаан” музейн дээд хэсэгт хийгдэх их эзний баримлын хэв загварын талаар миний бие зөвлөлдөх хэсэгт орж саналаа хэлсэн.
-Төрийн ордны гадаах их хөрөг болон Хэнтий аймагт залсан хөшөө, эш хөргүүдийг ямар түүхч, судлаачдаас зөвлөгөө авч хийсэн бол?
-Их бага ямар нэг хэмжээгээр түүхэн сэдэвт баримал, хөшөө дурсгал, бүтээн байгуулалт хийхийн тулд мэргэжлийн хүмүүсээс зөвлөгөө авах хэрэгтэй. Мэргэжлийн хүмүүс гэдэгт түүхч, ёс бэлгэдэл судлаач, инженер, дизайнеруудыг хамруулж байна. Тэгэхгүй бол хэл ам салахгүй, хөрөнгө мөнгөөр ч хохирно. Тэд хэнээс ямар зөвлөгөө авсныг би мэдэхгүй. Ер нь уран сэтгэмж, ер бусын шийдэл гэдэг хүн бүхний цээжнээс гардаг юм биш л дээ.
-Тухайн үед хаадын эш хөрөг үлдсэн зоосон мөнгөн тэмдэгт, зарлиг, гэрэгэ зэрэг нь таны бүтээсэн номуудад хэрхэн туссан бэ?
-Таны дурьдсан бүх зүйл “Төрт Ёс, Хаадын Сан”-гаас гарсан “Монгол хаад” цуврал болон түүхийн бусад бүтээлүүдэд буй. Ил хаадын үед дэлдүүлсэн зоос зонхилдог тул тэнд Юаний үеийн эш хөргүүд байх боломжгүй. Зарлиг, гэрэгэ тэргүүтэнд ч ялгаагүй.
– Түүх, соёлын чиглэлээр эрхлэн гаргасан номуудаас олон улсын судлаачдын бүтээл хэр туссан байдаг вэ, тэнд хаадын эш хөрөг, түүхэн олдворын талаар хэрхэн өгүүлсэн байдаг вэ?
-Бид ШУА-ийн Түүхийн хүрээлэн болон Их дээд сургуулийн эрдэмтэдтэй нягт хамтран ажилладаг. Тиймээс манай байгууллагаас гарсан номуудыг мэргэжлийн бүтээл гэж ойлгож болно. Эрт эдүгээгийн олон хэлний сурвалж хэрэглэгдэхүүн, тухайлбал монголоос гадна хятад, орос, араб, перс, солонгос, англи, франц зэрэг олон хэл дээрх түүхэн баримтуудыг ашиглаж бичсэн эрдэмтэн судлаачдын бүтээл зонхилдог гэсэн үг. Монгол хаадын эш хөргийн талаар хамгийн сайн судалгаатай нь Монголын болон Хятадын судлаачид байдаг. Хаадын хөргийн талаарх гол сурвалжуудын нэг болох “Юань улсын уран зураг, уран баримал” гэж бүтээл буй. Тэнд Юаний хаад, хатдын хөргийг эхэлж зураад, дараа нь торгон дээр нэхдэг байсан тухай тэмдэглэсэн байдаг. Харамсалтай нь тэр нэхмэл хөргүүдээс нэг нь ч үлдсэнгүй. Монгол судлаачдаас “Чингис хааны товчоон” хоёр боть ном бичсэн Өвөр Монголын Сайшаалт гуай, манай эрдэмтэн Д.Баяр гуай тэргүүтнээс эхлээд шинэ цагт А.Пунсаг гуай, молхи мань мэтийг нэрлэж болох байх.
-Олон улсад Чингис хааныг зэрлэг балмад, хорлон сүйтгэгч гэх мэтээр сөрөг байдлаар ярих нь олонтаа. Түүх гуйвуулна гэж айхтар юм байна аа…?
– Би нэг үгийг тоглоом шоглоомоор хэлдэг юм. Чингис хаан энэ дэлхий ертөнцийг энхжүүлэн амаржуулна гэж амласан. Бодоод байхад, эзэлж аваад захирахаас өөрөөр яаж ч энхжүүлэн амаржуулах билээ. Бүхнийг илд мэс, эр бяраар шийдэж явсан эрт дундад зуун шүү дээ гэж. Энэ үг үнэний ортой. Гэхдээ Чингис хаан дайтах байлдахын дон тусчихаад яваад байсан юм огт байхгүй. Тусгаар тогтнолоо бататгах, харь улсын дарамт шахалтыг сөрөн зогсох, эдийн засгийн асуудлаа нааштайгаар шийдэх, хулгайч урвагчдаас ял асуух гээд олон шалтгаанаар довтолж байсан нь улмаар өргөжиж дэлхийн хэмжээний эзэнт гүрэн үүссэн хэрэг. 1206 оноос хойш аваад үзэхэд л ойлгомжтой. Чингис хаан Их Монгол Улсаа байгуулаад хөрш улсуудаар хүлээн зөвшөөрүүлэх, газар нутгийнхаа аюулгүй байдлыг хангах, гадаад улс орнуудтай эдийн засаг, худалдааны харилцаа тогтоохыг зорьсон боловч түүний санаснаар болсонгүй, улсыг нь дорд үзэж, элч нарыг нь алж талж, доромжилсон тул асуудлыг хүчээр шийдэхээс аргагүй болсон шүү дээ.
Монголчуудын сүр хүчит довтолгоонд хэн нь ч тэсэж үлдээгүй бөгөөд олуулаа нийлээд ч хүчин мөхөстсөн. Хэрвээ оросууд тэр хэвээрээ байсан бол бие даасан, өөрийн гэсэн туг сүлдтэй улсууд хожим хойно ч өөрийн эрх мэдлээ хадгалан барихыг эрмэлзэх нь гарцаагүй байсан бөгөөд сайн дураар нэгдэх эсэх нь ч туйлын эргэлзээтэй байв. Түүхэнд хэрвээ гэсэн үг байдаггүй. Оросуудын бахархал болсон Невийн хэмээх Александр Бат хааны хуурай хүү шахуу байсан гэхээр монголчуудын зангараг харагдаж байгаа юм. Хожим, монголчуудтай холбогдсон нөхцөлд л Оросын язгууртнууд эрх мэдэл эдэлдэг, тодорхой албан тушаалд хүрэх боломжтой байжээ. Хятадын олон хэсэг улсыг ч монголчууд л нэгтгэж өгсөн. Хятадууд энэ нөхцөлийг ил тод ярьж, талархангуй хандлагаа илэрхийлдэг бол оросууд энэ нөхцөлийг сөхөж ярихыг ч хүсдэггүй. Л.Гумилёв зэрэг цөөн тооны эрдэмтэд л үүнийг баримт судалгаатай хэлдэг байсан даа. Тиймээс бидэнд одоо зөөлөн хүчний бодлого хэрэгтэй. Гадаад дотоодод түүхээ зөвөөр сурталчлан таниулж, монголчуудын үзэл санааг алгуурхан таниулах хэрэгтэй.
-Гадаад улс орнууд манай хаадын түүхийг өөрсдөдөө хамаатуулж, олон ангит сериалыг хэт гуйвуулж, огт өөр дүр дүрслэл, хувцас хэрэглэлтэй гаргадаг шүү дээ. Энэ тал дээр манай судлаач, түүхчид дуугардаг, өөриймсөж хамгаалж харамладаг хүн байна уу?
-Бид хувцас хэрэглэл, дүр дүрслэлээ өөрсдөө тодорхой болгоогүй байхад гадныхан хэр юм бэ дээ. Хоёр жилийн өмнө байна уу, Соёлын Яамнаас зарласан шалгаруулалтанд “Монголын Нууц Товчоон”-д гардаг түүхэн хүмүүсийн хөрөг дүр, хувцас эдлэл, өмсгөл зүүсгэл зэргийг түүхэн бодит баримт судалгаанд нийцүүлэн тодорхой харуулсан зураг хийх төсөл өргөн барьсан боловч яагаад ч юм татгалзсан.
Одоо яг тийм угсаатны зүйн элементүүд, монголчуудын дүр төрхийн нэгдсэн судалгааг багцалж гаргах цаг нь болсон. Тус тусдаа, ганц нэгээр хийгдсэн судалгаа бол байдаг юм. Манай түүхийг гуйвуулсан гадны бүтээлүүдийг шүүмжилж, улс орон, уран бүтээлчдэд нь хүртэл дуугардаг хүн байхгүй дээ. Өвөр зуураа л шүүж ярилцахаас биш. За тэгээд шүүмжлээд ч гадныхан тоохгүй. Тэднийг зөв “шпи”-гээр хангаж өгөх, монголчуудын тухай хийх кинонд зөвлөгөө өгөх хэмжээнд санал тавибал харин яадаг юм бол.
Эх сурвалж: Өглөөний сонин

80 км үргэлжилсэн уул нуруу өргөгдөж, хойш хөдөлсөн. 8,5 метр өргөгдсөн нь шинжлэх ухаанд баттай бүртгэгдсэн дээд хэмжээ. 10 метр өндөр чулуун давалгаа мэт бүтэц Торомхон гэдэг газар үүссэн. Бахар уулын орой хэсэг нурж унахдаа хоёр голын хөндийг хааснаар Оюу, Номин нуур үүссэн.

300 км урттайгаар газар хагарахад олон мал унаж үхсэн. Хагархайн хоёр тал дээш доош их зөрсөн, өргөгдсөн хэсэг өргөгдөөгүй дээрээ давж нөмрөн тогтох, газар хойш шилжсэн, атирсан, овойсон гээд содон үзэгдлүүд гарсан.
Эхлээд 5 балл газар хөдлөхөд хүмүүс барилга байшингаас гарсан. Дахин газар хөдлөхөд барилга байшингууд нурсан. Тариа шигших мэт өнхөрцгөөж, хүн малгүй хөл дээрээ тогтож чадахгүй байлаа гэж дурссан байдаг. Уулын чулуу бэл рүүгээ ихээр өнхөрсөн бөгөөд холоос харахад олон сарлаг тоос хадаан бууж байх шиг харагдсан. 13 хүн амь насаа алдаж, 1000 гаруй мал хад чулуунд цохигдон үрэгдсэн.
Газар хөдлөлтийн улмаас хоёр аймгийн дөрвөн сумын төв газрын хөрснөөс арчигдсан. 10 сая төгрөгийн хохирол учирсан.
Эхлээд бүгт дуу гарснаа, дараа нь хүчтэй дэлбэрэлт адил чимээ гарсан байдаг. Тэнгэрт тулсан шороо тоос босож, 230 км үргэлжилсэн уул нурууг бүрхэж, 100 метрээс цааш юм үзэгдэхээ байж, 2 хоногийн дараа л агаар цэвэршсэн.
Газраас ус оргилж, 30 гаруй км урт урссан гол мэндэлсэн ч, дөрвөн жилийн дараа татарчээ.
5 сая ам км нутаг буюу гурван улсад газар хөдлөлт мэдрэгдсэн. 300 000 ам км нутагт барилга байшинд нэлээн хохирол учирсан, голомтоос 300-325 км-т ч.
9 баллын бүс 17 000 ам км. 8 баллынх 65 000 ам км. 7 баллынх 230 000 ам км. 6 баллынх 700 000 ам км. 5 баллынх 1,5 сая ам км буюу Монголын нутаг дэвсгэр шиг.
700 км зайтай Улаанбаатарт 5-6 балл доргиж, хана цуурах, шавар шохой унах, барилга суух зэрэг гэмтэл гарсан. Гадаад яаманд чухал хурал болж байхад дээрээс шороо гоожсон гэж дурсдаг. Хөдөө нэг хурал болж байтал Сүх жанжны баримал толгой сэгсэрсэн ч гэж дурсдаг.
1000, 1300 км зайтай Улаан-Үд, Читад 4 балл доргисон.
Эрхүүд 5 балл доргисон. Эрхүүд олон барилга байгууламжид бага зэрэг гэмтэл учирсан. Эрхүүгийн УЦС-ийн шороон далан нягтарч, ус шүүрэх магадлалыг үгүй болгосон. Энэ нь газар хөдлөлт барилга байгууламжинд сайн нөлөө үзүүлсэн маш ховор тохиолдол ажээ.
Ховорхон хүчтэй газар хөдлөлт хүн ам сийрэг нутагт болсноор харьцангуй бага шуугиан дэгдээсэн ч шинжлэх ухаанд тодын тодоор тэмдэглэгдэн үлджээ. 

Халх гэдэг нэр түүх шастирт Халх арван хоёр отог аймаг, Аглагийн арван хоёр хүрээ халх гэж нэрлэгдэж байсан бөгөөд монголчуудын төв түшиг хайгуулч халхавч гэгдэж байснаас халх гэх нэрийг олсон гэж таамгалдаг.
Халх бөөгийн хувьд нэн эртний угшилтай өөрийн өвөрмөц дүр төрх, хувцас хэрэглэлийн сонин содон хэв маягтай. Мөнх тэнгэрийг голлон шүтдэг. Өвөг дээдсийнхээ сүнс сүлдийг дээдлэн тахидаг, уул хангай дэлхийдээ бишрэл хүндэтгэлээ үзүүлдэг.
Монгол бөөгийн ерөнхий дүр төрхийг өөртөө багтаасан голлох шүтлэгийг гаргуулж байдаг Чингис хааны удам угсааны цагаан ястнуудын өлгий нутаг учраас бөөгийн эртний уламжлалыг өөртөө бүрэн шингээсэн байдаг. Халх бөө манжийн ноёрхлын үед үндсэндээ бүрэн устаж шарын шашны нөлөөлөлд бүрэн автсан учраас өв уламжлал нь үндсэндээ тасарсан.
Тиймээс Халх удган, зайрангууд өнөөг хүртэл уламжлалаа хадгалан авч үлдэж чадаагүй. Иймд Халх бөөгийн зан үйл, ёс жаягийн талаарх мэдээлэл тун ховор үлджээ.